Zij die niet herdacht worden

The Unremembered

Dermot Bolger

Dermot Bolger

Dermot Bolger (1959, Dublin) is schrijver van proza, poëzie en theater. Hij is auteur van dertien romans, zowel over het hedendaagse Ierland, zoals Tanglewood uit 2015, als historische verhalen waarin de Ierse context in de ruimere Europese geschiedenis van de twintigste eeuw wordt geschetst. Zijn toneeldebuut The Lament for Arthur Cleary werd bekroond met de Samuel Beckett Award. In 2015 verscheen zijn recentste dichtbundel That Which is Suddenly Precious. Bolger was Writer Fellow bij Trinity College in Dublin en was de eerste Writer in Residence bij het Nationaal Museum van Ierland en vaste theaterschrijver bij het Ierse Nationale Theater, het Abbey Theatre. Bolger is oprichter van Raven Arts Press en co-oprichter van New Island Books. Hij bedacht de succesvolle gezamenlijk geschreven romans Finbar’s hotel en Ladies Night at Finbar’s Hotel en stelde verschillende anthologieën samen. Hij draagt geregeld stukken bij aan vooraanstaande Ierse kranten.

Close

Ieper Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

The Unremembered

You can read the full length version of The Unremembered here (pdf).

 

Ieper was where she would find him: Catherine was certain. That is, if her father was still alive. Why should she care after all these years? But she did care. Every night at eight o’clock at the Last Post Ceremony at the Menin Gate, just before the crowd bowed their heads for a minute’s silence and as buglers prepared to sound Réveille, a visitor recited the Exhortation for the Fallen:

“…At the going down of the sun and in the morning,
We will remember them.”

What Catherine remembered about her father was betrayal; how he disappeared forty-five years ago, after she and he returned from visiting this town that seemed frozen in the past.

Of course Ieper wasn’t frozen. Catherine realised this during the past three days searching for him here. The town masqueraded as a museum, welcoming war pilgrims while getting on with real life on roads fringed by Commonwealth, French and German war cemeteries. Churchill had wanted this ruined Flemish town preserved as a monument but locals had possessed no interest in inhabiting a mausoleum of twisted wreckage. They recreated their former homes, brick by brick – a deft forgery. But you cannot recapture the past. This made Catherine puzzled by why she felt this need to return here. Why try to track him down? Surely at some stage a daughter’s duty ended. Yet here she was, still desperate to solve the riddle of her father who brought her from Dublin to Ieper as a sixteen-year-old. At sixteen everything changes: your body, desires and thoughts.

The trip in 1970 was a surprise, after her father told Catherine and her mother that a previously unmentioned uncle died here in a British uniform: his body never found. Despite having kept this British Army connection secret in the working class Dublin docklands where they lived, her father had announced a plan to visit Ieper to pay homage to this family outcast and bring his only child along.

At that start of that visit Catherine was too self-absorbed to grasp how Ieper had been rebuilt from scratch in 1918. But soon Catherine understood how once something is broken it can never be made whole again: it only looks the same to outsiders. This was how Catherine felt during their visit. Prettiness is a prison for a shy girl conscious of passing men stripping her naked in their imaginations. She had grown so disturbed by her father’s behaviour that she felt irreplaceably altered behind her demure smile. On their first night she remember being comforted in his arms when she cried during the Last Post ceremony, gazing at the Menin Gate columns, overwhelmed at the loss of fifty-five thousand missing men listed there: men like her great uncle whose name was carved so high up that she could only accept her father’s word when he pointed towards it. But soon Catherine felt a different sense of loss: a loss of innocence when witnessing her father invent stories to elicit sympathy from women he kept chatting up. This wasn’t the father Catherine thought she knew, who supervised ships unloading in Dublin. This father had been no saint, but his sporadic drinking binges and gambling sprees seemed venial sins compared to more violent men on the docks and any young daughter is desperate to believe the best about her father.

But in Ieper at sixteen she could no longer believe in him when he parked Catherine on a bar terrace, occasionally replenishing her gin and tonic before returning to the women he chatted up. Sometimes he talked to women about his mysterious uncle, at others times he claimed to be paying homage to a grandfather who returned from Flanders so shell-shocked that he often collapsed in involuntary seizures caused by nerve gas lodged in his lungs: a man caught on the wrong side of history; marching off to cheers on the Dublin quays and returning to a Dublin transformed by an insurrection against British rule, where people screamed “traitor” at traumatized survivors returning from Flanders.

If English tourists asked about the Troubles that had recently broken out in Northern Ireland her father always expressed surprise at the atrocities here. But he was capable of his own surprises as Catherine’s mother discovered, months after they returned from Ieper. He left a Dublin betting shop and was never seen again, apart from a sighting of him drunkenly disembark from a passenger boat in Liverpool the next morning. All he’d left Catherine and her mother with were unspecified debts: men calling to their door until they decided her mother didn’t know his whereabouts. In the early years envelopes arrived with no return address: just some English banknotes – suggesting a win on the horses. But even these stopped. When lung cancer took her mother in 1979, Catherine moved to London and examined the war records to confirm what she already knew: her father’s soldier uncle never existed.

For the past forty-five years it was as if her father had never existed either. This was until six months ago when by chance Catherine stumbled upon a Menin Gate Last Post Facebook page where visitors posted photographs. In one photo, dated during this week last year, a group of old soldiers posed after laying a wreath. A man on the fringe of the back row caught Catherine’s attention. Age had withered him but Catherine still recognised her father. His blazer blended in so well that the only curious thing was the expression of the veteran beside him, baffled by why this stranger was gatecrashing their photo. Catherine had needed to scroll back through another whole year of posts to find him again, on this same date in the previous year, photobombing other group photos. She had then spent an entire night exhaustingly scrolling back through another twelve months to find him yet again, two years ago on this same date, stepping into photos and then away so that nobody noticed his presence until afterwards. Catherine had no idea what drew him here on what seemed to be an annual pilgrimage, but to understand her past she needed to track down this frail man or be left forever with the ache of unknowing.

Pausing now in the Market Square, after hours of walking Ieper’s streets, she felt so weary with exhaustion that she was tempted to return to her hotel and rest. But just then as the Cloth Hall clock struck seven, she spied her father approaching through the crowds striding towards the Last Post service. She blocked his path when they were almost face-to-face. He looked down at her, puzzled and then shocked.

“Catherine?”

“Yes.” Catherine felt barely able to breathe.

“What are you doing here?”

“I could ask you the same.”

“Stay out of my life,” he replied, panicked. “You’ve no business here.”

“You lost nobody here. You just ditched your wife and child.”

“It would have been worse if I stayed.”

“For who?”

Flustered, he tried to slip past. “Leave me alone, please. I haven’t time for games.”

“That’s not how I remember you here, chatting up lonely women.”

“You remember wrong,” he replied defensively. “Everyone remembers wars wrongly.”

“The war ended decades before you brought me here.”

“It depends on what war we’re discussing. I loved your mother, Catherine. I tried to look after you both but I was useless at it. I’d no family to guide me: they died here a century ago.”

“Keep your lies,” she said. “I checked the records. Our pilgrimage was a sham: you never lost a relation in Ieper. All you lost was me and Mum.”

“I screwed up. I’ve longed to find you but I couldn’t just show up like a beggar on your doorstep.” He looked around. “Let’s find somewhere quiet. Please.”

They didn’t speak on the crowded Menenstraat. At the Menin Gate police were blocking traffic as the crowd grew. He turned right, leading them into a brasserie built underneath the city ramparts and ordered two beers.

“You obviously think I’ve moved on from gin and tonic,” she said.

“Beer wasn’t ladylike back then,” he replied. “You were always a lady, even as a girl. I was so proud of you.”

“Gin and tonics made me feel grown up and drunk back then. Watching you chat up women, though bringing your teenage daughter hardly helped your chances.”

“You were camouflage.”

“For what?”

“It was a long time ago.”

“I’ll make it real. You chatting up English women, then local women, then, late at night, local men appearing and you slipping off with them to do God knows what down some lane. I never knew what to think, nursing my last drink, wondering what to tell Mum when we got home.”

“What did you tell her?”

“What could I say, except that we visited some graveyards? I never told her about visiting the German cemetery at Langemark. I remember how creepy it felt, each grave containing dozens of German bodies. Then two more men appeared from nowhere: you disappearing with them behind the wall dividing the cemetery from the road.” She looked at him. “What were you doing? Are you gay?"

His looked bewildered.

“Why would you think that?”

“You kept furtively disappearing with men. They call it cottaging.”

He laughed. “Whatever I was buying it wasn’t sex.” He grew sombre, checking his watch. “I was naïve and scared. It was long ago.”

“Nothing feels long ago in Ieper: the past entrenched here since the war ended.”

“Maybe it never ended.”

“What do you mean?”

“Maybe the evil unleashed by war remains lurking underground. Even today in Ieper causalities occur. It’s rare but it happens: a builder digging foundations or a farmer burning stubble. Thousands of unexploded shells keep working their way towards the surface.” He paused. “Those shells brought me here.”

“Shells?” Catherine asked, puzzled.

He nodded. “I lost your mother through nobody’s fault but my own. Drink, stupidity, gambling debts, a flawed man. I look old. Inside I feel older still. I spend my days in a tiny Council flat. Vising a food bank to survive and the local library just to stay warm. The only colour in my life is this blazer I wear once a year if I can save up enough to return here to pay my respects to the dead.” He paused. “No. To pay my respects to the unborn.”

He looked so vulnerable that Catherine took his hand.

“Don’t upset yourself,” she said, distraught at his pain.

“I deserve to be upset.” he gripped her fingers, then made himself let go. “I deserve no pity. I upset your life. I condemn myself. Life would be easy if we were given a second chance, after we understand what it’s about.” He looked at her. “I don’t know why you bothered searching for me.”

Catherine looked out at the crowd filing towards the Menin Gate. Surely it was too late for reconciliations.

“I’m not sure why I’m here either,” she replied quietly. “Maybe I’m seeking the ghost of the teenage girl I once was. Maybe I half hoped I wouldn’t find you so I could move on with my life and stop looking. You left no trace for decades. I contacted social services, sheltered housing associations, homeless hostels, but nothing. How can a man disappear?”

“It was safer for you and your mother if you knew nothing when men came looking. Have I grandchildren?”

This question opened up grief she still struggled to steel herself against.

“You had a granddaughter. Megan. She died. Meningitis. Eight years old.”

He slumped forward, devastated. “I’m desperately sorry. Are you married?”

“My marriage didn’t survive the loss.”

He nodded. “The ghost always present by its absence, as your Great Aunt Eileen always said.”

“I never knew either of your aunts.”

“They were the only family I had. My dad didn’t count – he disappeared off to sea. Aunt Kate died before you were born. For years she lived on tea and woodbines. A wizen little bird: indestructible until she keeled two months after Aunt Eileen died.”

“I remember their photograph,” she said. “Such young faces but dressed in black.”

“My aunts raised me,” he confided. “My first memory is of being four years old and feeling so happy walking between. They were my protectors after my mother died.”

“You never mentioned your mother.”

He shrugged. “Down the docks men didn’t talk about grief. You communed in silence with whiskey in pubs and your silence marked you out to men with discreet business proposals. I knew how to keep my mouth shut on the docks. A man who learnt not to see things could do well. I only had one weakness. Gambling. I never bet on horses for the thrill of winning: but the thrill of bringing something home: a new frock for your mother: or a Little Miss Echo doll for you.”

“I remember a Casper the Ghost doll,” Catherine said. “It said different phrases when you pulled its string.”

“It probably said more at home than I did,” her father replied. “In 1970 I had a bad run on the horses. A moneylender loaned me cash to try and bet my way out of debt. This just left me deeper in debt to the same man who’d think nothing of breaking my kneecaps. That’s when I was approached by the IRA. No moneylender wants his own kneecaps shattered. The IRA threatened him and my debts were written off provided I took one trip to Flanders.”

“Why would the IRA send you here?” she asked.

“Because I was no republican activist. MI5 in Britain had no file on me.” He watched other drinkers leave to reach the Menin Gate on time. “You say you lost a child and I just talk about myself. I haven’t the words to say how heartbroken I am for your loss.”

“I’ve cried enough for us both,” she said. “Grief so deep inside me no scream can expel it. Last night at the Menin gate I realised I was crying when a woman asked, ‘Who did you lose here?’ I wanted to tell her to mind her own business. Ieper should be a town where you’re left alone to grieve. I was crying for my daughter and myself. Finish your story.”

“It’s not really my story,” her father said. “When the Northern Troubles broke out in 1969 the IRA were desperate to find bomb-making material. They heard Ieper was awash with unexploded First World War bombs. Local men here burning off the unexploded gunpowder to scavenge the metal casings to sell as scrap. The IRA decided to send someone inconspicuous to see if those men fancied earning extra cash by stockpiling the gunpowder they extracted for the metal cases. Explosives once fired by the British Army here would be used against British soldiers in Belfast.”

“Is that why you met those men in the German cemetery?”

“I spoke a language that lads scavenging shells here understood: not about armed struggle but Belgian francs. I didn’t know if British intelligence were watching me or the IRA themselves, ready to shoot me if I failed, or, worse still, hurt you because they insisted you came along. A father with a daughter looked less suspicious. I chatted up British women so it wouldn’t seem odd when I started chatting to Flemish women. I never talked politics. I’d mention a business opportunity if they had a boyfriend scavenging shells for scrap metal. I got the IRA what they wanted and smuggled it onto a cargo ship for Dublin. I knew how to make things disappear off ships docking in Dublin. When the necessity arose, I even made myself disappear."

“But why?” she asked.

“In 1970 I was as a naive idealist, helping Northern Catholics fight injustice, thinking those explosives would only be used against military targets. But when bombs started going off innocent civilians died. Four killed in a Belfast furniture showroom – two of them babies sharing one pram. Dozens crippled by a bomb in a restaurant. I watched the news, seeing forensics experts pick through rubble for fingerprints. I felt my fingerprints were on every bomb. The IRA were no worse than the Loyalist sectarian killers, but I had not signed up for murder. Unfortunately the IRA saw me as their man on the docks, unimportant, invisible, able to grease palms. They kept whispering names of arriving ships, ordering me to ensure the coast was clear. Soon they started pressuring me to return here to find more explosives and bring you as cover. I wasn’t putting you in that danger.”

He took a drink. She saw his hand shaking.

“I’m a lousy gambler but one afternoon, I had winners on six races. The jackpot. I knew if I stayed in Dublin I’d blow my winnings within weeks. I already hated myself every time I read about another bomb. Maybe I wasn’t responsible for bombing but I was responsible for you and your mother. Your mother was at work in the launderette. I put my winnings under her pillow, keeping just the boat fare to Liverpool and a few bob for accommodation. I left no note. I knew the IRA would come looking and it was better if you both knew nothing. I lost every penny playing cards on the crossing and stood on the Liverpool docks, penniless, knowing I could never set foot in Dublin again. I was on my own.” He looked at his watch. “Now you know. I’m not seeking forgiveness, though it’s so good to see you. But I’ll hardly have the strength to return next year so I’d like one last time to stand at the Menin Gate.” He rose with difficulty. “Goodbye, Catherine.”

“I don’t understand everything,” she protested. “I don’t understand why you keep coming back here.”

“To remember.” He sounded breathless although he’d only stood up.

“Remember who? It’s five to eight: we’ll reach the Gate if you lean on my arm.”

On the street he was silent, focused on shuffling along the cobbles towards the crowd surrounding the Menin Gate. Only when they drew close did he slacken, relieved the clock had not yet chimed.

“It’s funny what this reminds me of.” His voice became infused with gentleness. “Walking with my aunts when I was small. Maybe it’s because you look like Aunt Kate. You’d have loved Kate. You have both been touched by grief.”

“Did Kate lose a child?”

“She never had a child to lose, but she understood how grief never goes away. Both aunts did, though they never mentioned their loss. They got on with raising me after my father disappeared. I knew how hurt you’d feel at being abandoned: I felt likewise as a child. I just had my aunts growing old together, keeping their tiny house spotless, scrubbing the front step as if for a loved one due to appear on the corner.”

He surveyed the crowd for a gap. “They rarely even mentioned their grief to each other. They shared it in silence.” He looked at her. “I’m not minimizing your grief, Catherine. I see your pain. Losing a child is a pain like no other. But it’s a public pain. You had a funeral for Megan… sympathisers, flowers. At least the world recognised your grief.”

“Do you think that made it easier? Neighbours offering trite condolences when I wanted to be left alone to cry.”

“What if there were no condolences? A loss you couldn’t bring yourself to mention to your sister, despite her grief being equally deep?”

“I had no sister.”

He nodded. “That’s why I prayed you’d have children. I wanted the family line to continue, even if my grandchildren never knew me. But we’re the last of the line. Take my hand just once.”

Catherine realised he was gathering his strength. Pushing into the crowd, his stride assumed a military bearing, calling out: “Wreath layer coming through.” The crowd parted automatically, mistaking him for an official. Soon they stood underneath the high barrel-vaulted archway adorned with names of the missing. Barriers sealed off space for the buglers to stand. Her father was breathing heavily as, amid the sudden silence, the clock began to chime. Buglers sounded the Last Post and someone recited the Exhortation for the Fallen. Catherine found herself responding with her father: “We will remember them”. She remembered at sixteen letting him hold her when overcome by sadness for strangers in a distant war. Tonight she was near tears as she remembered Megan and her mother. A school choir sang as people laid wreaths. She saw her father gaze up at the columns of chiselled names.

“You pretended your uncle’s name was so high up I couldn’t read it.”

“I may have two uncles up there.” His voice was soft. “The uncles I never had. That doesn’t make them less real. I only realised it sitting alone in my Council flat, asking myself where my life went wrong. I realised that Ieper was the place. Here amid the mud I lost my wider family because they were never born. Both my aunts were engaged to be married, their bright futures wiped out by shells here. Women rarely mentioned such loss, especially in Dublin after Independence. My aunts were causalities of the war in Ieper, though I never realised it. ‘My poor James’ Aunt Kate would say softly after a sherry at Christmas. He’d been a cooper, making barrels for Guinness. I don’t know his surname. Aunt Eileen could never bring herself to mention her fiancé’s first name. I just know he was a shop assistant and they had planned to marry when he next came home on leave. After her death I found his photograph in uniform and an engagement ring, wrapped in a scarf. I can’t find their military records because I don’t have their names. When I was young people made fun of my aunts as spinsters who couldn’t get a man. Losing a sweetheart at Passchendaele was never mentioned in public. But I occasionally glimpsed a grief only expressed in guarded whispers. I feel so old, Catherine. I’m not looking to be part of your life. I’m just explaining why I come here. I’m honouring no army. I’m honouring two aunts who raised me and two young Dubliners they loved whose names I lack. I’m mourning the family I never had: cousins robbed by war of the chance of being born. When I brought you to Ieper I thought we’d no connection to here. But I was wrong. So stand with me for another minute, Catherine, till the buglers sound ‘Réveille’. Then you should go your own way.”

The choir finished singing. As the fire-fighters raised their bugles Catherine saw her father tremble, exhausted and drained. She turned towards him like when she was sixteen. There were no tears this time. All her tears had been cried in private, like her great aunts. Catherine and her father didn’t speak. They just held one another until the last note of the ‘Réveille’ sounded; until curious onlookers filed away and the space around the Menin Gate cleared, leaving them the only two souls left.

Download de ePub-versie Print

Zij die niet herdacht worden

Een lange versie van Zij die niet herdacht worden leest u hier (pdf)

 

In Ieper zou ze hem vinden: daar was Catherine zeker van. Tenminste, als haar vader nog in leven was. Waarom zou ze zich er iets van aantrekken, na al die jaren? Maar dat deed ze wel. Elke avond om acht uur in deze stad, tijdens de Last Post-ceremonie aan de Menenpoort, net voor de menigte het hoofd boog voor een minuut stilte en terwijl klaroenspelers zich opmaakten om Réveille te laten weerklinken, reciteerde een bezoeker de Aanmaning voor de Gesneuvelden:

‘… At the going down of the sun and in the morning,
We will remember them.’

Wat Catherine zich over haar vader herinnerde was verraad; hoe hij vijfenveertig jaar geleden verdween, nadat zij en hij terug waren na een bezoek aan deze stad die vastgevroren leek in het verleden.

Maar natuurlijk was Ieper niet vastgevroren: dat was Catherine de afgelopen drie dagen duidelijk geworden terwijl ze naar hem op zoek was. De stad deed zich voor als een museum, ze verwelkomde oorlogsbedevaarders terwijl ze het werkelijke leven verder zetten langs de wegen die omzoomd waren door Franse, Duitse en Gemenebest-oorlogsbegraafplaatsen. Churchill had het liefst gezien dat de stukgeschoten Vlaamse stad als een monument werd bewaard, maar de mensen ter plaatse waren helemaal niet geïnteresseerd om een mausoleum van verwrongen puin te bewonen. Zij reconstrueerden hun vroegere woningen steen voor steen – een knappe vervalsing. Maar je kunt het verleden niet doen herleven. Daarom bevreemdde het Catherine dat ze die drang voelde om naar hier terug te keren. Waarom proberen hem op te sporen? Aan een dochters plicht kwam op een bepaald moment een einde, toch? Maar toch was ze hier, nog altijd vertwijfeld zoekend om het raadsel van haar vader op te lossen die haar als zestienjarig meisje van Dublin naar Ieper bracht. Op je zestiende verandert alles: je lichaam, je verlangens en gedachten.

De trip in 1970 kwam als een verrassing, nadat haar vader Catherine en haar moeder had verteld dat een tot dan toe onvermelde oom hier in een Brits uniform was gesneuveld: zijn lichaam werd nooit gevonden. Hoewel hij deze connectie met het Britse leger geheim had gehouden bij de arbeiders in de havenbuurt van Dublin waar ze woonden, had haar vader het plan aangekondigd om een bezoek te brengen aan Ieper om eer te betuigen aan dit zwarte schaap van de familie en daarbij zijn enige kind mee te nemen.

Bij het begin van dat bezoek was Catherine teveel met zichzelf bezig om te vatten hoe Ieper sinds 1918 helemaal opnieuw was opgebouwd. Maar weldra snapte ze hoe iets dat eenmaal gebroken is, nooit meer echt heel gemaakt kan worden: het lijkt alleen hetzelfde voor buitenstaanders. Dit was hoe Catherine zich voelde tijdens hun bezoek. Schoonheid is een gevangenis voor een verlegen meisje dat zich bewust is van de passerende mannen die haar in hun verbeelding uitkleden. Zij was door haar vaders gedrag zo in de war geraakt dat ze zich achter haar preutse glimlach onherstelbaar veranderd voelde. Op hun eerste avond herinnerde ze zich dat ze zich in zijn armen liet troosten toen ze tijdens de Last Post-ceremonie huilde, opkijkend naar de zuilen van de Menenpoort, overdonderd door het verlies van de vijfenvijftigduizend vermiste mannen die hier waren opgesomd: mannen als haar grootoom, wiens naam zo hoog stond gegraveerd dat ze haar vader maar op zijn woord had moeten geloven toen hij ernaar wees. Maar weldra voelde Catherine een ander soort verlies: een verlies van onschuld als ze getuige was van de verhalen die haar vader verzon om de sympathie op te wekken van vrouwen die hij met praatjes probeerde te versieren. Dit was niet de vader die Catherine meende te kennen, de man die toezicht hield op het lossen van schepen in Dublin. Die vader was geen heilige geweest, maar zijn sporadische zuippartijen en buien van goklust leken maar pekelzonden vergeleken met de brutalere mannen in de haven en eender welke jonge dochter wil niets liever dan het beste over haar vader geloven.

Maar op haar zestiende in Ieper kon Catherine niet langer in hem geloven toen hij haar op een caféterras posteerde en van tijd tot tijd haar gin-tonic bijvulde alvorens terug te keren naar de vrouwen die hij probeerde te versieren. Soms sprak hij tegen die vrouwen over zijn mysterieuze oom, bij andere gelegenheden beweerde hij hulde te brengen aan een grootvader die uit Vlaanderen terugkeerde met zo’n oorlogstrauma dat hij vaak in onwillekeurige aanvallen ineenstortte, veroorzaakt door het zenuwgas dat in zijn longen was blijven steken; een man die aan de verkeerde kant van de geschiedenis klem zat; die onder toejuichingen op de kaden van Dublin opmarcheerde en naar een Dublin terugkeerde dat door een opstand tegen de Britse overheersing was veranderd, waar de mensen ‘verrader’ schreeuwden en de overlevenden die uit Vlaanderen terugkeerden traumatiseerden.

Als Engelse toeristen hem vragen stelden over de onlusten die onlangs in Noord-Ierland waren uitgebroken, drukte hij altijd verrassing uit over de aldaar begane wreedheden. Maar hij was ook zelf tot verrassingen in staat zoals Catherines moeder maanden na hun terugkeer uit Ieper ontdekte. Hij verliet een goktent in Dublin en werd nooit meer gezien, behalve een glimp van hem toen hij de volgende morgen in Liverpool dronken van een passagiersboot ontscheepte. Het enige wat hij Catherine en haar moeder achterliet waren vage schulden: mannen liepen hun deur plat tot ze door hadden dat haar moeder geen weet had van zijn verblijfplaats. In de eerste jaren kwamen nog omslagen aan zonder retouradres met alleen enkele Engelse bankbiljetten, waarschijnlijk een geslaagde gok op de paarden. Maar zelfs die hielden op. Toen haar moeder in 1979 aan longkanker overleed, verhuisde Catherine naar Londen en doorzocht ze de oorlogsregisters om bevestigd te krijgen wat ze al wist: de oom soldaat van haar vader had nooit bestaan.

Het was alsof haar vader de laatste vijfenveertig jaar evenmin had bestaan. Dat was tot zes maanden geleden toen Catherine bij toeval op een Facebookpagina over de Last Post-ceremonie aan de Menenpoort belandde, waar bezoekers foto’s konden posten. Op één foto, gepost in dezelfde week van het vorige jaar, poseerde een groep oud-soldaten die juist een krans hadden neergelegd. Een man aan de rand van de achterste rij trok Catherines aandacht. Met ouder worden was hij wat weggekwijnd, maar toch herkende Catherine haar vader. Zijn blazer harmonieerde zo goed dat het enige bevreemdende aan de foto de uitdrukking van de veteraan naast hem was, verbijsterd om die vreemdeling die ongenood hun foto was binnengevallen. Catherine had door een heel jaar posts terug moeten scrollen om nog een foto van hem te vinden, op dezelfde datum van het jaar daarvoor, als hij een andere groep foto’s binnenviel. Zij had dan een hele nacht besteed aan vermoeiend scrollen door weer twaalf maanden om hem opnieuw te vinden, twee jaar eerder op dezelfde datum, waar hij zo snel in en uit de foto stapte dat niemand zijn aanwezigheid opmerkte, tot het voorbij was. Catherine had er geen idee van wat de man hier tot een blijkbaar jaarlijkse pelgrimage dreef, maar om haar eigen verleden te begrijpen, moest ze die frêle man opsporen of voor altijd met de pijn van onwetendheid blijven zitten.

Na urenlang wandelen door de straten van Ieper voelde ze zich bij een pauze op de Grote Markt zo moe en afgejakkerd dat ze geneigd was naar haar hotel terug te keren en uit te rusten. Maar juist toen de klok van de Lakenhalle zeven uur sloeg, ontwaarde ze haar vader die met grote passen door de menigte in de richting van de Last Post-ceremonie liep. Ze versperde hem de weg toen ze bijna neus aan neus stonden. Hij keek op haar neer, dacht na en schokte.

‘Catherine?’

‘Ja.’ Catherine was nauwelijks in staat om te ademen.

‘Wat doe jij hier?’

‘Ik zou jou hetzelfde kunnen vragen.’

‘Bemoei je niet met mijn leven,’ antwoordde hij, paniekerig. ‘Je hebt hier niets te zoeken.’

‘Jij hebt hier niemand verloren. Je hebt juist je vrouw en je dochter in de steek gelaten.’

‘Het zou erger zijn geweest als ik bleef.’

‘Voor wie?’

Helemaal van de wijs, probeerde hij voorbij te glippen. ‘Laat me gerust, alsjeblieft. Ik heb geen tijd voor spelletjes.’

‘Dat is niet hoe ik me jou herinner, jij die eenzame vrouwen versierde.’

‘Je herinnert je de dingen verkeerd,’ verdedigde hij zich. ‘Iedereen herinnert zich oorlogen verkeerd.’

‘De oorlog eindige tientallen jaren voor je me naar hier bracht.’

‘Ligt eraan over welke oorlog we het hebben. Ik hield van je moeder, Catherine. Ik probeerde voor jullie te zorgen, maar ik bakte er niets van. Ik had geen familie om me de weg te wijzen: ze stierven hier een eeuw geleden.’

‘Bespaar me je leugens,’ zei ze. ‘Ik heb de registers nagekeken. Onze pelgrimage was nep: je hebt nooit een verwante verloren in Ieper. De enige die je verloor waren ma en ik.’

‘Ik heb het verknald. Ik wilde je erg graag terugzien, maar ik kon niet zomaar als een bedelaar op je stoep komen opdagen.’ Hij keek rond. ‘Laten we een stille plek zoeken. Alsjeblieft.’

Ze vermeden te spreken in de drukke Menenstraat. Bij de Menenpoort hield de politie het verkeer tegen omdat de massa aangroeide. Hij sloeg rechtsaf en ze stapten naar een brasserie die in een kelder onder de stadswallen was gebouwd en bestelden twee biertjes.

‘Je gaat er blijkbaar van uit dat ik de gin-tonic achter mij heb gelaten,’ zei ze.

‘Bier was toen niet echt vrouwelijk,’ antwoordde hij. ‘Je was altijd al een vrouw, zelfs als meisje. Ik was zo trots op je.’

‘Gin-tonics maakten dat ik me toen volwassen voelde, en dronken. Terwijl ik toekeek hoe je vrouwen versierde, hoewel een tienerdochter meebrengen je kansen amper kon verhogen.’

‘Jij was camouflage.’

‘Waarvoor?’

‘Het is lang geleden.’

‘Ik zal het allemaal voor je opfrissen. Jij die Engelse vrouwen versierde, dan plaatselijke vrouwen en dan, laat op de avond, daagden plaatselijke mannen op en glipte je met hen weg in een of andere steeg om God weet wat te doen. Ik wist nooit wat ik ervan moest denken, terwijl ik mijn laatste drankje koesterde en me afvroeg wat ik ma zou vertellen als we eenmaal weer thuis waren.’

‘Wat heb je haar verteld?’

‘Wat kon ik anders vertellen dan dat we enkele begraafplaatsen hadden bezocht? Ik heb haar nooit verteld over onze bezoeken aan de Duitse begraafplaats in Langemark. Ik herinner me hoe eng het aanvoelde, met in elk graf tientallen Duitse lichamen. Dan doemden twee mannen op uit het niets en jij verdween met hen achter de muur die de begraafplaats van de weg scheidde.’ Ze keek hem aan. ‘Wat was je aan het doen? Ben jij homo?’

Hij zag er verbijsterd uit.

‘Waarom dacht je dat?’

‘Je bleef maar stiekem met mannen verdwijnen. Ze noemen dat “cottaging”.’

Hij lachte. ‘Als ik ook maar iets kocht, dan zeker geen seks.’ Hij versomberde, keek naar zijn klok. ‘Ik was naïef en bang. Het is een hele tijd geleden.’

‘Niets is lang geleden in Ieper. Het verleden ligt hier ingegraven sinds de oorlog stopte.’

‘Misschien is ze nooit gestopt.’

‘Wat bedoel je?’

‘Misschien blijft de kwaadaardigheid die door de oorlog werd ontketend zich ondergronds schuilhouden. Zelfs vandaag blijven er in Ieper slachtoffers vallen. Het gebeurt zelden maar het gebeurt: een aannemer die een fundering graaft of een boer die stoppels verbrandt. Duizenden onontplofte granaten blijven hun weg naar de oppervlakte zoeken.’ Hij hield even op. ‘Het zijn die granaten die me naar hier brachten.’

‘Granaten?’ vroeg Catherine in verwarring.

Hij knikte. ‘Ik heb je moeder verloren door niemand anders’ schuld dan de mijne. Drank, stompzinnigheid, gokschulden, een foute man. Ik lijk oud. Vanbinnen voel ik me nog ouder. Ik breng mijn dagen door in een kleine gemeenteflat. Ik bezoek een voedselbank om te overleven en de plaatselijke bibliotheek om het warm te hebben. De enige kleur in mijn leven is deze blazer die ik één keer per jaar draag als ik voldoende opzij kan leggen om naar hier terug te keren om mijn respect te betuigen aan de doden.’ Hij hield even op. ‘Neen. Om mijn respect te betonen aan de ongeborenen.’

Hij leek zo kwetsbaar dat Catherine zijn hand vastpakte.

‘Maak je niet zo overstuur,’ zei ze, verontrust door zijn pijn.

‘Ik verdien het om overstuur te zijn.’ Hij greep haar vingers en dwong zichzelf dan los te laten. ‘Ik verdien geen medelijden. Ik heb je leven overhoop gehaald. Ik veroordeel mezelf. Het leven zou zoveel makkelijker zijn als we een tweede kans kregen eens we eindelijk begrijpen waar het over gaat.’ Hij keek naar haar. ‘Ik weet niet waarom je de moeite deed om mij te komen zoeken.’

Catherine keek naar de menigte die zich in de richting van de Menenpoort bewoog. Het was ongetwijfeld te laat voor verzoening.

‘Ik weet ook niet zeker waarom ik hier ben,’ antwoordde ze zacht. ‘Misschien ben ik op zoek naar de geest van het tienermeisje dat ik toen was. Misschien hoopte ik halvelings dat ik je niet zou vinden zodat ik mijn leven verder zou kunnen zetten en stoppen met zoeken. Je hebt decennia lang geen spoor achtergelaten. Ik contacteerde sociale diensten, verenigingen voor beschermd wonen, hostels voor thuislozen, maar niets. Hoe kan een man zomaar verdwijnen?’

‘Het was veiliger voor jou en je ma als je niets wist wanneer mannen me kwamen zoeken. Heb ik kleinkinderen?’

Deze vraag reet een smart weer open waartegen ze zich nog steeds hard moest wapenen.

‘Je had een kleindochter. Megan. Ze stierf. Hersenvliesontsteking. Ze was acht.’

Hij zakte voorover in elkaar, ondersteboven. ‘Het spijt me vreselijk. Ben je getrouwd?’

‘Mijn huwelijk heeft het verlies niet overleefd.’

Hij knikte. ‘De geest die juist door zijn afwezigheid altijd aanwezig is, zoals je groottante Eileen altijd zei.’

‘Ik heb nooit een van je tantes gekend.’

‘Zij waren eigenlijk mijn enige familie. Mijn vader telde niet mee - de zee werd zijn graf. Tante Kate stierf voor jij geboren werd. Ze leefde jarenlang van thee en Woodbines. Een verschrompeld vogeltje: onverwoestbaar tot ze omkiepte twee maanden nadat tante Eileen overleed.’

‘Ik herinner me een foto van ze,’ zei ze. ‘Zulke jonge gezichten maar in het zwart gekleed.’

‘Mijn tantes hebben me grootgebracht,’ vertrouwde hij haar toe. ‘Mijn eerste herinnering is dat ik vier ben en zo gelukkig als ik tussen hen beiden meeloop. Zij waren mijn beschermsters nadat mijn moeder was gestorven.’

‘Je had het nooit over je moeder.’

Hij haalde de schouders op. ‘Daar bij de dokken praatten mannen niet over pijn. Met je vrienden sprak je bij een whisky in een pub en door je zwijgzaamheid viel je op bij mannen met discrete zakelijke voorstellen. Ik wist hoe mijn mond te houden bij de dokken. Iemand die leerde niet te zien wat voor zijn neus gebeurde. Ik had maar één zwak punt. Gokken. Ik gokte nooit op de paarden om de kick van het winnen, het was mij te doen om de opwinding iets mee naar huis te kunnen brengen: een nieuwe rok voor je ma of een kleine Miss Echo-pop voor jou.’

‘Ik herinner me een pop van Casper het Spookje,’ zei Catherine. ‘Hij sprak verschillende zinnetjes uit als je aan zijn koordje trok.’

‘Dan praatte hij thuis allicht meer dan ik,’ antwoordde haar vader. ‘In 1970 had ik pech met de paarden. Een geldschieter leende me cash om te proberen mij uit de schulden te wedden. Het liet me nog dieper in de schuld zinken bij dezelfde man die er geen bezwaar tegen had om mijn knieschijven te breken. Op dat ogenblik werd ik benaderd door de IRA. Geen enkele geldschieter wil graag zijn eigen knieschijven verbrijzeld zien. De IRA bedreigde hem en al mijn schulden waren afgeschreven op voorwaarde dat ik een reisje naar Vlaanderen zou maken.’

‘Waarom zou de IRA jou naar hier sturen?’ vroeg ze.

‘Omdat ik geen republikeinse activist was. De MI5 in Groot-Brittannië had geen dossier over mij.’ Hij zag toe hoe andere drinkers weggingen om tijdig bij de Menenpoort te komen. ‘Jij vertelt me dat je een kind hebt verloren en ik praat alleen over mezelf. Ik beschik niet over de woorden om te zeggen hoe diepbedroefd ik ben om jouw verlies.’

‘Ik heb genoeg gehuild voor ons beiden,’ zei ze. ‘Verdriet zit zo diep in mijn binnenste dat geen gekrijs het kan verdrijven. Gisteren aan de Menenpoort werd ik me ervan bewust dat ik aan het wenen was toen een vrouw me vroeg: ‘Wie heb je hier verloren?’ Ik had zin om haar te zeggen dat ze zich met haar eigen zaken moest bemoeien. Ieper zou een plaats moeten zijn waar je alleen wordt gelaten met je verdriet. Ik huilde om mijn dochter en om mezelf. Maak je verhaal af.’

‘Het is niet echt mijn verhaal,’ zei haar vader. ‘Toen de Northern Troubles uitbraken in 1969, was de IRA wanhopig op zoek naar materiaal om bommen te maken. Ze hoorden dat Ieper bezaaid lag met niet-ontplofte bommen uit de Eerste Wereldoorlog. Mannen van hier ter plaatse brandden het onontplofte buskruit om de metalen behuizing op te halen die als schroot werd verkocht. De IRA besliste om een onopvallend iemand te sturen om te zien of die mannen tuk waren om wat extra cash te verdienen door het buskruit op te slaan dat ze uit de metalen behuizingen verwijderden. Explosieven die hier ooit door het Britse leger waren afgevuurd zouden dus tegen Britse soldaten in Belfast worden gebruikt.’

‘Sprak je daarom met die mannen op de Duitse begraafplaats?’

‘Ik sprak een taal die de mannen die hier granaten bijeenraapten begrepen: niet over gewapende strijd maar over Belgische franken. Ik wist niet of de Britse geheime dienst me in het oog hield of de IRA zelf, bereid om me neer te knallen als ik mislukte of, erger nog, om jou iets aan te doen omdat zij het waren die erop aandrongen dat je met me mee zou komen. Een vader met zijn dochter leek minder verdacht. Ik flirtte met Britse vrouwen zodat het minder vreemd zou lijken als ik ook met Vlaamse vrouwen begon te flirten. Ik had het nooit over politiek. Ik vermeldde een zakelijk buitenkansje als ze misschien een vriendje hadden die granaten bijeenraapte voor het schroot. Ik verkreeg wat de IRA wilde en smokkelde het op een vrachtschip met bestemming Dublin. Ik wist hoe ervoor te zorgen dat dingen verdwenen van de schepen die in Dublin aanlegden. Toen het noodzakelijk bleek, liet ik zelfs mezelf verdwijnen.’

‘Maar waarom?’ vroeg ze.

‘In 1970 was ik een naïeve idealist die de katholieken uit het Noorden hielp, overtuigd dat deze explosieven alleen tegen militaire doelwitten zouden worden gebruikt. Maar toen de bommen begonnen te ontploffen, kwamen onschuldige burgers om. Vier doden in de toonzaal van een meubelzaak in Belfast waaronder twee baby’s die een kinderwagen deelden. Tientallen verminkten door een bom in een restaurant. Ik keek naar het nieuws en zag hoe forensische experten een weg zochten tussen het puin op zoek naar vingerafdrukken. Ik voelde mijn vingerafdrukken op elke bom zitten. De IRA was niet slechter dan de loyalistische fanatieke moordenaars, maar ik had niet voor moord getekend. Jammer genoeg beschouwde de IRA me als hun man in de haven, onbelangrijk, onzichtbaar, goed in het omkopen van mensen. Ze bleven maar namen van aankomende schepen fluisteren, met het bevel ervoor te zorgen dat de kust veilig was. Weldra begonnen ze mij onder druk te zetten om naar hier terug te komen en meer explosieven te vinden, met jou als dekmantel. Ik wilde je niet in dat gevaar brengen.’

Hij nam een slok. Ze kon zijn hand zien beven.

 

‘Ik ben een waardeloze gokker maar op een middag had ik winners in zes races. De jackpot. Ik wist dat als ik in Dublin bleef, ik binnen enkele weken al mijn winst zou hebben verkwist. Ik haatte mezelf al elke keer als ik over weer een bomaanslag las. Ik was misschien niet verantwoordelijk voor de bomaanslagen maar ik was verantwoordelijk voor jou en je moeder. Je moeder was aan het werk in de wassalon. Ik stopte mijn winst onder haar hoofdkussen en hield alleen het geld voor de bootovertocht naar Liverpool en wat centen voor overnachtingen. Ik liet geen briefje achter. Ik wist dat de IRA zou komen zoeken en het was beter dat jullie allebei niets wisten. Ik verloor elke penny bij het kaartspel tijdens de overtocht en stond daar dan in de haven van Liverpool, zonder een rooie duit, wetend dat ik nooit meer een voet in Dublin kon zetten. Ik was op mezelf aangewezen.’ Hij keek op zijn klok. ‘Nu weet je het. Ik zoek geen vergeving, hoewel het zo fijn is om je te zien. Maar ik zal amper nog de kracht hebben om volgend jaar terug te komen, dus ik zou nog een laatste keer aan de Menenpoort willen staan.’ Hij kwam met moeite overeind. ‘Vaarwel, Catherine.’

‘Ik begrijp het niet allemaal,’ protesteerde ze. ‘Ik snap niet waarom je maar blijft terugkeren naar hier.’

‘Om te gedenken.’ Hij leek buiten adem hoewel hij maar net was opgestaan.

‘Gedenken, wie dan? Het is vijf voor acht: we halen de Poort als je op mijn arm leunt.’

Op straat was hij zwijgzaam, gefocust op de kasseien voort sjokkend om bij de menigte rond de Menenpoort te geraken. Pas toen ze dichterbij kwamen, vertraagde hij, opgelucht dat de klok nog niet had geluid.

‘Gek waar dit me aan herinnert.’ Zijn stem werd bezield door een zekere mildheid. ‘Aan het wandelen met mijn twee tantes toen ik klein was. Misschien komt het omdat je op tante Kate lijkt. Je zou van Kate hebben gehouden. Jullie werden allebei door verdriet getroffen.’

‘Heeft Kate een kind verloren?’

‘Ze heeft nooit een kind moeten verliezen, maar ze begreep hoe verdriet nooit weggaat. De tantes begrepen het allebei, hoewel ze het nooit ofte nimmer hadden over hun verlies. Ze voedden me gewoon verder op nadat mijn vader verdween. Ik wist hoe gekwetst je je zou voelen als je in de steek werd gelaten, omdat ik me als kind net zo voelde. Ik had alleen mijn tantes die samen oud werden, hun kleine huisje brandschoon hielden en de stoep schrobden als voor een geliefde die om de hoek kon verschijnen.’

Hij inspecteerde de menigte om een opening te vinden. ‘Ze vermeldden zelfs zelden hun verdriet tegenover elkaar. Ze deelden het met elkaar in stilte.’ Hij keek haar aan. ‘Ik minimaliseer je verdriet niet, Catherine. Ik zie jouw leed. Een kind verliezen is een pijn als geen ander. Maar het is een openbare pijn. Je had een uitvaart voor Megan … mensen die met je meevoelden, bloemen. De wereld erkende tenminste je verdriet.’

‘Denk je dat dit het makkelijker maakte? Buren die banale condoleances aanboden terwijl ik alleen maar met rust gelaten wilde worden om te huilen?’

‘Wat als er geen condoleances waren geweest? Een verlies dat je zelfs niet ter sprake kon brengen bij je zus, hoewel haar verdriet net zo diep was?’

‘Ik had geen zus.’

Hij knikte. ‘Daarom bad ik dat je kinderen zou hebben. Ik wilde graag dat de familielijn werd doorgetrokken, zelfs als mijn kleinkinderen nooit iets van me af wisten. Maar wij zijn de laatsten van de lijn. Pak voor die ene keer mijn hand vast.’

Catherine besefte dat hij zijn krachten verzamelde. Terwijl hij zich door de menigte drong, kreeg zijn pas iets militairs en hij riep: ‘Aan de kant voor een kranslegger.’ Het publiek ging automatisch uit elkaar omdat ze hem verkeerdelijk voor een official aanzagen. Algauw stonden ze onder het hoge tongewelf van de poortboog, versierd met de namen van de vermisten. Hekken sloten een gebied af voor de bugels. Haar vader hijgde zwaar toen de klok te midden van de plotselinge stilte begon te slaan. Bugels bliezen de Last Post en iemand reciteerde de Aanmaning voor de Gesneuvelden. Catherine realiseerde zich dat ze samen met haar vader antwoordde: ‘We will remember them’. Ze herinnerde zich dat ze hem haar liet vasthouden toen ze op haar zestiende overmand werd door droefenis voor onbekenden in een verre oorlog. Vanavond stond ze met tranen in de ogen omdat ze moest denken aan Megan en aan haar moeder. Een schoolkoor zong terwijl mensen kransen neerlegden. Ze zag haar vader opkijken naar de zuilen waarop namen waren gebeiteld.

‘Je beweerde dat de naam van je oom zo hoog stond dat ik hem niet kon lezen.’

‘Misschien heb ik twee ooms ginder boven.’ Zijn stem was zacht. ‘De ooms die ik nooit heb gehad. Dat maakt ze niet minder echt. Ik besefte het pas toen ik alleen in mijn gemeenteflat zat en mezelf afvroeg waar het in mijn leven de verkeerde kant op was gegaan. Ik besefte dat Ieper de plaats was. Hier te midden van de modder verloor ik mijn ruimere familie omdat ze nooit geboren werden. Mijn beide tantes waren verloofd en zouden trouwen, hun stralende toekomst werd hier door granaten weggeblazen. Vrouwen maakten zelden gewag van een dergelijk verlies, vooral niet in Dublin na de Onafhankelijkheid. Mijn tantes waren slachtoffers van de oorlog in Ieper, hoewel ik het nooit besefte. ‘Mijn arme James,’ fluisterde tante Kate zacht na een sherry met Kerstmis. Hij was kuiper geweest, hij maakte vaten voor Guiness. Ik ken zijn familienaam niet. Tante Eileen kon het nooit opbrengen zelfs maar de voornaam van haar verloofde te noemen. Ik weet alleen dat hij een winkelbediende was en dat ze van plan waren om te trouwen als hij de volgende keer met verlof naar huis kwam. Na haar dood vond ik een foto van hem in uniform en een verlovingsring, gewikkeld in een sjaal. Ik kan hun militaire gegevens niet vinden omdat ik hun namen niet heb. Toen ik jong was, dreven mensen de spot met mijn tantes als met oude vrijsters die geen man konden vinden. Over het verlies van een geliefde in Passendale werd nooit in het openbaar gepraat. Maar af en toe ving ik een glimp op van een verdriet dat enkel in voorzichtig gefluister werd geuit. Ik voel me zo oud, Catherine. Ik verwacht niet een deel uit te maken van je leven. Ik leg alleen uit waarom ik naar hier kom. Ik breng geen hulde aan een leger. Ik breng hulde aan twee tantes die me hebben opgevoed en aan twee jonge Dubliners die ze liefhadden wier namen mij ontbreken. Ik rouw om de familie die ik nooit heb gehad, neven en nichten die door de oorlog nooit de kans kregen om te worden geboren. Toen ik je naar Ieper meebracht, dacht ik dat we geen band hadden met hier. Maar ik had het mis. Dus blijf nog even bij me, Catherine, tot de bugels Réveille spelen. Daarna moet je je eigen weg gaan.’

Het koor was klaar met zingen. Terwijl de brandweerlui weer hun bugels hieven, zag Catherine haar vader beven, uitgeput en leeg. Ze keerde zich naar hem toe zoals toen ze zestien was. Er waren geen tranen deze keer. Al haar tranen had ze heimelijk geweend, zoals haar groottantes. Catherine en haar vader spraken niet. Ze hielden elkaar alleen maar vast tot de laatste noot van Réveille weerklonk, tot de nieuwsgierige toeschouwers in rijen afdropen en de ruimte rond de Menenpoort leegliep en zij als de twee enige zielen overbleven.

 

 

(1) ‘… Wanneer de zon ondergaat en in de ochtend, zullen wij hen gedenken. (For the Fallen, Laurence Binyon, 1869-1943)

 

 

Uit het Engels vertaald door Michel Perquy en Johan Coens.

 

 

Michel Perquy vertaalt vooral uit en naar het Frans. Hij is geboren in Brugge (1943) en studeerde na de Grieks-Latijnse humaniora Romaanse talen aan de KULeuven. Als leraar Frans was hij heel actief betrokken bij schooltoneel en begon ook in deze optiek te vertalen (Boris Vian, Molière, Giraudoux, René Girard). Hij was later adjunct-directeur van het Huis voor Belgische studenten in Parijs en ontwikkelde verder zijn vertaalactiviteit in de culturele/literaire sector (www.perquy.net). Hij woont tegenwoordig in het Brusselse waar vertalen en schilderen (www.oparijs.eu) zijn belangrijkste bezigheden zijn.

Johan Coens vertaalt uit en naar het Engels. Hij is geboren in Brugge (1953) en studeerde Germaanse Filologie aan de UGent. Aan het Onze-Lieve-Vrouwecollege in Brugge was hij aan de slag als leerkracht Engels en Nederlands. Daar organiseerde hij ook buitenlandse reizen (Praag, Berlijn, Griekenland) en kon hij zijn passie voor theater en literatuur uitleven in het aan de school verbonden jongerentheater De Zolder waarvoor hij heel wat stukken bewerkte en regisseerde. Onlangs (2017) ging hij met pensioen.

 

Download de ePub-versie Print

Les oubliés

 

C’était à Ypres qu’elle le trouverait : Catherine en était sûre. Enfin, si son père était encore en vie. Elle n’aurait probablement pas dû s’en inquiéter, après toutes ces années. Mais elle s’en inquiétait. Tous les soirs à huit heures, lors de la cérémonie du Last Post à la Porte de Menin, juste avant que la foule baisse la tête pour la minute de silence et tandis que les clairons se préparaient à sonner le Réveil, un invité récitait Pour ceux qui sont tombés :

« … At the going down of the sun and in the morning,
We will remember them.» *

Le souvenir que Catherine avait de son père, c’était la trahison ; la façon dont il avait disparu quarante-cinq ans auparavant, après qu’ils étaient tous les deux revenus d’un séjour dans cette ville qui semblait figée, prise dans les glaces du passé.

Ypres, évidemment, ne s’était pas figée. Catherine en avait pris conscience pendant les trois jours qu’elle venait de passer à rechercher son père. La ville se déguisait en musée, accueillait ceux qui venaient accomplir un pèlerinage en souvenir de la guerre, tout en continuant de vivre sa vraie vie sur des routes bordées de cimetières militaires où reposaient des soldats allemands, français et du Commonwealth. Churchill avait voulu que cette cité flamande dévastée soit préservée telle un monument, mais les gens du pays n’avaient pas trouvé très intéressant d’habiter dans un mausolée de décombres enchevêtrés. Ils avaient reconstruit leurs anciennes maisons, brique par brique – habile contrefaçon. Mais on ne peut pas rattraper le passé. Ce qui rendait Catherine perplexe devant le besoin qu’elle avait eu de revenir en ce lieu. Pourquoi chercher à le retrouver ? A un moment donné, forcément, on devait être affranchi du devoir filial. Cependant elle était là, s’acharnant toujours à résoudre l’énigme de ce père qui l’avait emmenée de Dublin à Ypres quand elle avait seize ans. A seize ans, tout change : le corps, les désirs et les pensées.

Le voyage, en 1970, avait été une surprise, annoncée après que son père avait dit à Catherine et sa mère qu’un de ses oncles, dont il ne leur avait encore jamais parlé, était mort là-bas, revêtu d’un uniforme britannique : son corps n’avait jamais été retrouvé. Bien qu’ayant tenu secret, dans le quartier ouvrier des docks de Dublin où ils vivaient, ce lien avec l’armée britannique, son père avait déclaré qu’il irait à Ypres rendre hommage au paria, et qu’il emmènerait avec lui sa fille unique.

Au début de leur séjour, Catherine était trop préoccupée d’elle-même pour percevoir que la ville avait été entièrement reconstruite en 1918. Mais très vite elle comprit que l’on ne peut jamais reconstituer ce qui a été cassé : seuls ceux qui n’en connaissent rien n’y voient pas de différence. Voilà ce que Catherine ressentait. La beauté est une prison pour une fille timide consciente de ce que les hommes qu’elle croise l’imaginent nue. Elle était si perturbée par la façon dont son père se comportait que, derrière son sourire modeste, elle eut l’impression d’être irrémédiablement altérée. Elle se souvenait que le premier soir, pendant la cérémonie du Last Post, il l’avait prise contre lui et consolée alors qu’elle pleurait en regardant la Porte de Menin, bouleversée par la liste des cinquante-cinq mille disparus gravée sur les colonnes : des soldats comme son grand-oncle, dont le nom était placé si haut qu’elle put seulement croire son père lorsqu’il le lui indiqua. Mais bientôt ce fut un autre deuil qui bouleversa Catherine : celui de son innocence perdue quand elle vit cet homme inventer des histoires pour éveiller la sympathie des femmes qu’il draguait sans relâche. Il n’était pas celui qu’elle croyait connaître, celui qui supervisait le déchargement des navires dans le port de Dublin. Ce père-là n’avait pas été un saint, pourtant les beuveries et la folie du jeu auxquelles il s’adonnait épisodiquement semblaient être des péchés véniels comparés à la violence qui régnait sur les docks et une fille cherche toujours désespérément à penser du bien de son père.

Mais à seize ans, à Ypres, elle ne put plus croire en lui, alors qu’il la laissait seule aux terrasses de café, lui resservant un gin tonic de temps à autre avant de repartir draguer. Parfois il parlait à ces femmes de l’oncle mystérieux, parfois il prétendait être venu rendre hommage à un grand-père qui était rentré des Flandres dans un tel état qu’il tombait en syncope, empoisonné par le gaz neurotoxique logé dans ses poumons : un homme coincé du mauvais côté de l’histoire, car il avait quitté les quais de Dublin sous les acclamations puis retrouvé une ville qui s’était retournée contre le pouvoir britannique et où les gens criaient au traître devant les survivants traumatisés des Flandres.

Quand des touristes anglais posaient des questions sur les troubles qui avaient récemment éclaté en Irlande du Nord, son père faisait immanquablement part de sa surprise devant les atrocités qui avaient été commises. Or, comme la mère de Catherine allait le découvrir des mois plus tard, lui-même réservait des surprises. Il sortit d’un bureau de PMU et on ne le revit jamais, si ce n’est le lendemain matin, en train descendre ivre du ferry, à Liverpool. Il ne laissa à Catherine et sa mère que des dettes non officielles : des hommes vinrent frapper à leur porte jusqu’à ce qu’ils décident que sa mère ne savait pas où il était. Les premières années, des enveloppes sans adresse d’expéditeur arrivaient dans leur boîte : quelques billets de banque – il devait avoir gagné aux courses. Mais même ces envois prirent fin. Quand un cancer des poumons emporta sa mère en 1979, Catherine s’installa à Londres et consulta les registres militaires afin de confirmer ce qu’elle savait déjà : l’oncle soldat de son père n’avait pas existé.

Pendant les quarante-cinq dernières années, c’était comme si son père lui non plus n’avait pas existé. Jusqu’à ce que, six mois plus tôt, Catherine tombe par hasard sur une page Facebook du Last Post de la Porte de Menin où étaient postées des photos souvenirs. Sur l’une d’elles, datée de la semaine même, un groupe de vieux soldats posaient devant une couronne. Près de la dernière rangée, une silhouette attira l’attention de Catherine. L’âge l’avait flétri, pourtant elle reconnut son père. Son blazer se fondait tellement bien dans l’image que seule l’expression de son voisin, un vétéran se demandant de toute évidence ce que cet homme faisait là, dénotait l’étrangeté de la situation. Catherine avait fait défiler douze mois de publications pour le découvrir, à la même date l’année précédente, s’incrustant à nouveau dans les photos des autres. Elle avait alors passé une nuit épuisante à repartir en arrière et l’avait retrouvé, deux ans plus tôt toujours à la même date, se glissant près d’un groupe puis repartant, de sorte que sur le moment personne ne s’en apercevait. Catherine n’avait aucune idée des raisons pour lesquelles il effectuait ce qui ressemblait à un pèlerinage annuel, et si elle voulait comprendre son propre passé et échapper à l’éternelle douleur de l’ignorance, elle devait retrouver cet homme à la silhouette frêle.

Elle s’arrêta sur la place du marché, après avoir arpenté les rues d’Ypres pendant des heures, si lasse, si épuisée qu’elle envisagea de rentrer se reposer à l’hôtel. Mais à cet instant, alors que l’horloge des Halles aux draps sonnait sept heures, elle aperçut son père parmi la foule qui se dirigeait vers la Porte de Menin. Quand ils furent presque face à face, elle lui barra le chemin. Il la regarda, interloqué, puis comme en état de choc.

« Catherine ?

– Oui. » Elle arrivait à peine à respirer.

« Qu’est-ce que tu fais là ?

– Je pourrais te demander la même chose.

– Reste en dehors de ma vie, répondit-il, affolé. Tout cela ne te regarde pas.

– Tu n’as perdu personne, ici. Juste abandonné ta femme et ton enfant.

– Ç’aurait été pire si j’étais resté.

– Pour qui ? »

Troublé, il tenta de s’éclipser. « Laisse-moi tranquille, s’il te plaît. Je n’ai pas de temps à perdre en futilités.

– Ce n’est pas le souvenir que j’ai gardé de toi ici, alors que tu draguais les femmes seules.

– Souvenirs erronés, répondit-il sur la défensive. Les souvenirs de guerre le sont toujours.

– La guerre était finie depuis des décennies, quand tu m’as amenée ici.

– Tout dépend de quelle guerre on parle. J’aimais ta mère, Catherine. J’ai essayé de m’occuper de vous deux, mais j’étais nul dans ce domaine. Je n’ai pas eu de famille pour me guider : ils sont morts ici il y a un siècle.

– Garde tes mensonges pour toi, dit-elle. J’ai vérifié. Notre pèlerinage était une imposture : tu n’as jamais perdu de parent à Ypres. A part maman et moi.

– J’ai tout raté. Je rêvais de vous retrouver ; mais je ne pouvais pas me présenter comme un mendiant sur le pas de votre porte. » Il regarda autour de lui. « Allons dans un endroit tranquille. S’il te plaît. »

Il y avait du monde dans la Menenstraat, ils restèrent silencieux. A la Porte de Menin, la foule s’amassait et la police empêchait les voitures de passer. Il prit à droite, vers une brasserie installée sous les remparts et là, il commanda deux bières.

– Tu as l’air de penser que je n’aime plus le gin tonic, dit-elle.

– Les femmes chics ne buvaient pas de bière en ce temps-là, répondit-il. Tu as toujours été une femme chic, même petite. J’étais très fier de toi.

– Le gin tonic me faisait me sentir adulte, et ivre. Tout en te regardant draguer, bien qu’avoir ta fille avec toi ne devait pas aider.

– Tu me servais de camouflage.

– Pour quoi faire ?

– C’était il y a longtemps.

– Laisse-moi te rafraîchir la mémoire. Tu draguais, d’abord des Anglaises puis des femmes d’ici, et là, tard le soir, des hommes arrivaient et tu disparaissais avec eux pour faire Dieu sait quoi dans une ruelle ou une autre. Je n’ai jamais su que penser, pendant que je sirotais mon dernier verre en me demandant ce qu’à notre retour je raconterais à maman.

– Que lui as-tu dit ?

– Que nous avions visité des cimetières, que pouvais-je dire d’autre ? Je ne lui ai jamais parlé du cimetière allemand de Langemark. Un endroit à vous donner la chair de poule, où chaque tombe contenait des dizaines de corps. Puis deux hommes ont surgi de nulle part : tu es parti avec eux derrière le mur d’enceinte. » Elle le regarda. « Que faisais-tu ? Tu es gay ? » Il eut l’air stupéfait.

« Qu’est-ce qui te fait dire ça ?

– Tu disparaissais furtivement avec des hommes. C’est ce que font les gays. »

Il rit. « Ce que j’achetais, ce n’était pas du sexe. » Il regarda sa montre, son visage s’assombrit. « J’étais naïf et j’avais peur. C’est du passé.

– A Ypres, il n’y a pas de passé : il est enterré dans les tranchées depuis que la guerre est finie.

– Elle n’a peut-être jamais pris fin.

– Que veux-tu dire ?

– Le démon qu’elle a déchaîné reste peut-être tapi sous terre. Aujourd’hui encore, Ypres a ses victimes. C’est rare, mais ça arrive : un maçon qui creuse des fondations ou un fermier qui brûle les chaumes. Des milliers d’obus continuent de remonter à la surface. » Il s’arrêta. « Ce sont ces obus, qui m’ont amené ici.

– Des obus ? » demanda Catherine, perplexe.

Il hocha la tête. « Je n’ai perdu ta mère que par ma propre faute. Alcool, imbécillité, dettes de jeux, un vrai raté. Je parais vieux. A l’intérieur je me sens encore plus vieux. Je passe mes journées dans un minuscule appartement de HLM. Je fais mes courses dans une banque alimentaire pour ne pas mourir de faim et je vais dans une bibliothèque pour ne pas mourir de froid. La seule note de couleur d’une telle existence, c’est le blazer que je porte une fois par an quand j’arrive à économiser de quoi revenir ici pour rendre hommage aux morts. » Il s’arrêta. « Non, pour rendre hommage à ceux qui ne sont pas nés. »

Il semblait si vulnérable que Catherine prit sa main.

« Ne sois pas triste, dit-elle, bouleversée par sa douleur.

– Je mérite d’être triste. » Il serra ses doigts puis se détendit. « Je ne mérite aucune pitié. J’ai gâché ta vie. Je me déclare coupable. Ce serait plus facile si on avait une seconde chance, une fois qu’on a compris de quoi il retourne. » Il la regarda. « Je ne sais pas pourquoi tu as voulu me retrouver. »

Catherine contempla la foule qui se dirigeait vers la Porte de Menin. L’heure des réconciliations était sûrement passée.

« Je ne sais pas trop pourquoi je suis là, moi non plus, répondit-elle doucement. Peut-être suis-je venue chercher le fantôme de l’adolescente que j’ai été. Peut-être ai-je vaguement espéré ne pas te trouver et pouvoir continuer à vivre sans te chercher. Tu n’as laissé aucune trace, pendant des décennies. J’ai contacté les services sociaux, les foyers associatifs, les hôtels pour SDF, mais rien. Comment un homme peut-il disparaître ?

– C’était plus sûr pour toi et ta mère de ne rien savoir si on vous posait des questions. Est-ce que j’ai des petits-enfants ? »

Cette question raviva une douleur contre laquelle elle luttait toujours.

« Tu a eu une petite-fille. Megan. Elle est morte. Méningite. Elle avait huit ans. »

Il s’effondra, accablé. « Je suis terriblement désolé. Tu es mariée ?

– Mon mariage n’a pas résisté à ce deuil. »

Il hocha la tête. « Le fantôme toujours présent par son absence, comme disait tante Eileen.

– Je n’ai jamais connu tes tantes.

– Elles étaient ma seule famille. Mon père ne comptait pas. Il est parti en mer. Tante Kate est morte avant ta naissance. Pendant des années elle a vécu de thé et de cigarettes. Un petit oiseau desséché : indestructible jusqu’à ce qu’elle s’écroule, deux mois après la mort de tante Eileen.

– Je me rappelle leur photo, dit-elle. Des visages si jeunes et déjà tout habillées de noir.

– Mes tantes m’ont élevé, expliqua-t-il. Mon premier souvenir est celui du bonheur ressenti à l’âge de quatre ans, quand je marchais entre elles deux. Elles m’ont protégé, après la mort de ma mère.

– Tu n’as jamais parlé de ta mère. »

Il haussa les épaules. « Sur les docks, les hommes taisaient leur douleur. On communiait en silence et au whisky dans les pubs et ton silence était remarqué par des hommes qui avaient des propositions à te faire, en toute discrétion. Je savais tenir ma langue. Un homme qui avait appris à ne pas voir ce qu’il ne fallait pas voir pouvait s’en sortir. Je n’avais qu’une faiblesse. Le jeu. Je n’ai jamais parié sur des chevaux pour le plaisir de gagner, mais pour celui de rapporter quelque chose à la maison : une robe neuve pour ta mère, une poupée pour toi.

– Je me souviens de Casper le fantôme, murmura Catherine. Il disait une phrase différente chaque fois qu’on tirait sur la ficelle.

– Il en disait probablement plus que moi, répondit son père. En 1970, j’ai eu une mauvaise passe aux courses. Un prêteur m’a avancé de quoi essayer de me remplumer et payer mes dettes. Ça n’a fait qu’augmenter ce que je devais, et cette fois à un homme qui envisageait sans problème de me briser les rotules. C’est là que les gens de l’IRA m’ont contacté. Quand il s’agit de ses rotules à lui, aucun prêteur ne rit plus. L’IRA l’a menacé et mes dettes ont été effacées en échange d’un voyage dans les Flandres.

– Pourquoi est-ce que l’IRA t’aurait envoyé ici ? demanda-t-elle.

– Parce que je n’étais pas un activiste républicain. Les services de renseignement n’avaient rien sur moi. » Il regarda les clients qui sortaient pour arriver à temps à la Porte de Menin. « Tu m’as dit avoir perdu un enfant et je ne parle que de moi. Je ne trouve pas les mots, mais j’ai le cœur brisé à l’idée de ce deuil. »

« J’ai versé assez de larmes pour nous deux, dit-elle. Un chagrin si profond qu’aucun cri ne peut l’expulser de moi. Hier soir à la Porte de Menin, je me suis rendue compte que je pleurais quand une femme m’a demandé, ‘’Qui avez-vous perdu ici ?’’ J’ai eu envie de lui dire de se mêler de ce qui la regardait. Ypres devrait être une ville où face au deuil on te laisse tranquille. Je pleurais pour ma fille et pour moi. Finis ton histoire.

– Ce n’est pas vraiment mon histoire, dit son père. En 1969, quand les Troubles ont éclaté en Irlande du Nord, l’IRA cherchait désespérément à se procurer de quoi fabriquer des bombes. Ils ont découvert qu’Ypres regorgeait d’obus datant de la Première Guerre mondiale. Les gens d’ici brûlaient la poudre pour récupérer le métal qu’ils revendaient à la ferraille. L’IRA a décidé d’envoyer quelqu’un qui n’était pas fiché afin de voir si ces gens seraient intéressés par l’argent que cette poudre pouvait leur rapporter. Les bombes lâchées autrefois par l’armée britannique seraient utilisées à Belfast contre les soldats britanniques.

– C’est pour ça que tu as rencontré ces hommes dans le cimetière allemand ?

– Je parlais une langue que les types qui récupéraient les obus comprenaient : celle des affaires, pas de la lutte armée. Je ne savais pas si les services de renseignements britanniques me surveillaient, ou même l’IRA, s’ils étaient prêts à me descendre au cas où j’échouerais, ou pire, à te faire du mal, parce qu’ils ont insisté pour que je t’emmène. Un père et sa fille éveilleraient moins les soupçons. J’ai dragué les Anglaises pour qu’il ne semble pas bizarre que j’aborde les Flamandes. Je ne parlais jamais de politique. Si elles avaient un petit ami qui récupérait les obus pour la ferraille, j’évoquais la possibilité de lui faire gagner de l’argent. J’ai dégoté ce que l’IRA voulait et l’ai fait passer clandestinement sur un cargo à destination de Dublin. Je savais comment me débrouiller pour que sur les docks, les choses disparaissent. Et quand cela a été nécessaire, je me suis débrouillé pour disparaître à mon tour.

– Mais pourquoi ? demanda-t-elle.

– En 1970 j’étais un idéaliste candide qui aidait les catholiques du Nord à combattre l’injustice et pensait que ces explosifs ne seraient utilisés que contre des cibles militaires. Mais quand les attentats ont commencé, des civils innocents sont morts. Quatre tués à Belfast dans un magasin de meubles – dont deux bébés qui partageaient la même poussette. Des dizaines de gens estropiés dans un restaurant. Je regardais les infos, je voyais les experts chercher des empreintes dans les décombres. J’avais l’impression d’avoir laissé les miennes sur chacune de ces bombes. Les membres de l’IRA n’étaient pas pires que les assassins loyalistes, mais je ne m’étais pas engagé en tant que tueur. Malheureusement l’IRA me considérait comme son homme des docks, quelqu’un de peu important, d’invisible, capable de graisser les pattes. On me chuchotait à l’oreille des noms de bateaux, on m’ordonnait de m’assurer que la côte ne serait pas surveillée. Puis ils ont commencé à insister pour que je revienne ici chercher plus de poudre, toujours en me servant de toi comme couverture. Je n’allais pas te faire courir un tel danger. »

Il but une gorgée de bière. Elle vit que sa main tremblait.

« Je suis un joueur lamentable, mais un après-midi, j’ai misé six fois de suite sur le bon cheval. Le jackpot. Je savais que si je restais à Dublin, je dépenserais tout en quelques semaines. Je me détestais déjà chaque fois qu’on annonçait un nouvel attentat. J’étais peut-être responsable de ces explosions, mais je l’étais surtout de toi et de ta mère. Elle était au travail, à la laverie. J’ai mis mes gains sous l’oreiller, gardé ce que coûtait le ferry pour Liverpool, et quelques billets pour l’hôtel. Je n’ai pas laissé de mot. Je savais que l’IRA viendrait me chercher et qu’il valait mieux que vous ne sachiez rien. J’ai perdu jusqu’au dernier sou en jouant aux cartes pendant la traversée et je me suis retrouvé sur les quais de Liverpool sans un rond, sachant que je ne remettrais jamais les pieds à Dublin. J’étais seul. » Il a regardé sa montre. « Maintenant tu sais. Je ne cherche pas le pardon, pourtant c’est bon de te voir. Mais je n’aurai probablement pas la force de revenir l’année prochaine et j’aimerais assister une dernière fois à la cérémonie de la Porte de Menin. » Il se leva avec difficulté. « Au revoir, Catherine.

– Il y a autre chose que je voudrais comprendre, protesta-t-elle. Je voudrais savoir pourquoi tu reviens toujours ici.

– Pour me souvenir. » Il semblait à bout de souffle, alors qu’il s’était simplement levé.

« Te souvenir de qui ? Il est huit heures moins cinq : nous arriverons à temps si tu acceptes mon bras. »

Dans la rue il resta silencieux, traînant des pieds sur les pavés, précautionneux. Il ne se détendit que lorsqu’ils furent presque arrivés, soulagé que l’horloge n’ait pas encore sonné.

« C’est drôle ce que marcher comme ça me rappelle. » Sa voix s’était imprégnée de douceur. « Nos promenades, quand j’étais petit avec mes tantes. Peut-être parce que tu ressembles à tante Kate. Tu aurais adoré Kate. Vous avez toutes les deux souffert.

– Elle a perdu un enfant ?

– Elle n’en a jamais eu, mais elle savait que le chagrin ne disparaît jamais. Elles le savaient toutes les deux, bien qu’elles n’aient jamais fait allusion à leur deuil. Elles ont continué à vivre et m’ont élevé après que mon père est parti. Je savais combien être abandonné fait mal : je l’ai ressenti enfant. Je n’avais que mes tantes qui vieillissaient ensemble, tenaient leur petite maison impeccable, lessivaient le perron comme si l’être aimé allait apparaître au coin de la rue. »

Il chercha un passage dans la foule. « Même entre elles, elles ne parlaient pas de leur malheur. Elles le partageaient en silence. » Il la regarda. « Je ne minimise pas ta souffrance, Catherine. Je la vois. Perdre un enfant est une douleur à nulle autre pareille. Mais ce n’est pas une douleur secrète. Tu as eu des funérailles pour Megan… des marques de sympathie, des fleurs. Au moins le monde a reconnu ta peine.

– Tu crois que ça a rendu ça plus facile ? Les condoléances rebattues des voisins, quand je voulais être seule pour pleurer ?

– Mais quand il n’y a pas de condoléances ? Une perte dont tu ne peux pas parler à ta sœur bien que son chagrin soit aussi profond que le tien ?

– Je n’avais pas de sœur. »

Il hocha la tête. « Voilà pourquoi j’ai prié pour que tu aies des enfants. Je voulais que la famille ne s’éteigne pas, même s’ils ne me voyaient jamais. Mais nous sommes les derniers de la lignée. Prends ma main au moins une fois. »

Catherine comprit qu’il rassemblait ses forces. Se frayant un chemin dans la foule, il s’avança d’un pas militaire en criant « Les porteurs de gerbes arrivent. » Le prenant pour l’un des responsables de la cérémonie, les gens s’écartèrent automatiquement. Bientôt Catherine et lui se retrouvèrent sous la grande arche voûtée ornée des noms des disparus. Des barrières ménageaient un espace pour les joueurs de clairon. Son père respirait lourdement quand, dans un silence soudain, l’horloge commença à sonner. Les notes de la sonnerie aux morts s’élevèrent. Puis quelqu’un récita Pour ceux qui sont tombés. Catherine se surprit à répondre avec son père « Nous nous souviendrons d’eux. » Elle se souvint de l’avoir laissé la tenir contre lui quand, à seize ans, elle avait été submergée par la tristesse de ces morts étrangères et lointaines. Ce soir, elle était au bord des larmes à la pensée de Megan et de sa mère. Une chorale d’enfants chanta tandis que les gens déposaient leurs couronnes. Elle vit son père lever les yeux vers les colonnes couvertes de noms gravés.

« Tu prétendais que le nom de ton oncle était écrit si haut que je ne pouvais pas le lire.

– Il y a peut-être deux de mes oncles, là-haut. » Sa voix était douce. « Ceux que je n’ai jamais eus. Ça ne les en rend pas moins réels. Je n’en ai pris conscience qu’une fois dans mon HLM, quand je me demandais où ma vie avait dérapé. J’ai compris que c’était à Ypres. Ici, dans la boue, j’ai perdu ce qui aurait dû être une grande famille, parce que ses membres ne sont pas nés. Mes deux tantes étaient fiancées, avec devant elles un avenir heureux que les obus ont effacé. Les femmes parlaient rarement de ces deuils, surtout à Dublin après l’indépendance. Mes tantes étaient des victimes de guerre, de la guerre qui s’était déroulée ici, et ça ne m’avait jamais traversé l’esprit. « Mon pauvre James », soupirait tante Kate après un verre de sherry à Noël. Il était tonnelier, fabriquait des barriques pour Guiness. Je ne connais pas son nom de famille. Tante Eileen, elle, ne pouvait pas se résoudre à prononcer le prénom de son fiancé. Je sais seulement qu’il était vendeur et qu’ils avaient prévu de se marier lors de sa prochaine permission. Après la mort d’Eileen, j’ai trouvé une photo de lui en uniforme et une bague de fiançailles emballées dans une écharpe. Sans leur nom, je ne peux pas avoir accès à leur dossier militaire. Avoir perdu un amoureux lors de la bataille de Passchendaele n’était jamais évoqué en public. Mais de temps à autre, je surprenais un chagrin qui ne s’exprimait que par des murmures prudents. Je me sens si vieux, Catherine. Je ne cherche pas à faire partie de ta vie. J’explique seulement pourquoi je viens ici. Je ne rends hommage à aucune armée. Mais à deux femmes qui m’ont élevé et à deux jeunes Dublinois qu’elles ont aimés et dont le nom m’est inconnu. Je pleure la famille que je n’ai jamais eue : des cousins à qui la guerre a volé toute chance de naître un jour. Quand je t’ai amenée à Ypres, je pensais que nous n’avions aucun lien avec cette ville. Mais j’avais tort. Alors reste encore avec moi un moment, Catherine, jusqu’à ce que les clairons sonnent le Réveil. Puis tu devras reprendre la route qui est la tienne. »

Le chœur se tut. Quand les clairons levèrent leurs instruments, Catherine vit son père trembler, épuisé, vidé. Elle se tourna vers lui comme quand elle avait seize ans. Cette fois il n’y avait pas de larmes. Elle avait versé toutes ses larmes secrètement, comme ses grand-tantes. Catherine et son père ne parlèrent pas. Ils se soutinrent l’un l’autre jusqu’à la dernière note du Réveil ; jusqu’à ce que les badauds se dispersent, que l’espace s’éclaircisse autour de la Porte de Menin les laissant là, tous les deux seuls.

 

 

* « Au coucher du soleil et quand le jour sera levé, nous nous souviendrons d’eux. » (For the Fallen, Laurence Binyon, 1869-1943)

 

 

Traduit de l’anglais (Irlande) par Marie-Hélène Dumas

 

 

Marie-Hélène Dumas, traductrice et écrivaine, vit et travaille dans le Haut Var. Après avoir fait des études d’économie et enseigné deux ans dans le secondaire, elle est partie se balader en mer et sur la route pendant cinq ans, subsistant de petits boulots. Depuis toujours elle aimait lire et écrire. C’étaient les années 70, le voyage et la musique étaient des modes de vie. À son retour, elle a commencé à traduire des livres (dont Charlie le simple de Ciarán Collins (2015), La République de l’imagination de Azar Nafisi (2016), Ensemble séparés de Dermot Bolger (2016) et Suffragette Sally de Gertrude Colmore, (2018)). Ensuite, après avoir vécu deux ans à Londres, elle s’est mise à écrire (y compris : Lumières d’exil (2009), Journal d’une traduction (2016)). Elle a aussi eu des enfants, dirigé L’ÉVIDENCE, revue d’art et de poésie, réfléchi aux liens qu’entretiennent les femmes avec la création, organisé quelques expositions autour de cette question, et dirigé un livre sur les femmes et l’art au XXe siècle.