Samenklevende zijden

შეწებებული კიდეები

Shota Iatashvili

Shota Iatashvili

Shota Iatashvili (შოთა იათაშვილი) (Tbilisi, 1966) is schrijver van proza en poëzie, vertaler, kunstcriticus en redacteur bij een uitgeverij. Hij debuteerde in 1993 als dichter en publiceerde sindsdien acht dichtbundels. In 2007 won hij de SABA-poëzieprijs, de meest prestigieuze literaire prijs van Georgië. Werk van Iatashvili werd vertaald in het Engels, Duits, Frans, Nederlands, Russisch, Roemeens, Oekraïens, Estisch, Lets, Turks, Albanees en Azerbaijaans.

Close

Tbilisi Alle citybooks

Print

შეწებებული კიდეები

ცხოვრების გზის მათემატიკა

44-ს გამოვაკლოთ 4. მივიღებთ 40-ს. 40 გავყოთ ორზე. მივიღებთ 20-ს. ეს ჩემი ცხოვრების არითმეტიკაა, იმიტომ რომ 44 წლის ვარ, ჩემი ცხოვრების პირველი 4 წელი არ მახსოვს, და რაც მახსოვს, ანუ ცნობიერი 40 წელი ზუსტად შუაზე იყოფა: საბჭოთა კავშირში გატარებული პირველი 20 წელი და დამოუკიდებელ საქართველოში გატარებული მეორე 20 წელი. და ორივე ოცწლეული ერთ ქალაქში – თბილისში. ეს სიმეტრიულობა თითქოსდა მომხიბვლელია, მაგრამ მე იგი მზარავს. ის აბსოლუტურ სიმეტრიულობას მოითხოვს უკვე ჩემგან. ის მოითხოვს, რომ მე გავიდე ამ ყოფიდან და მოვძებნო სრულიად განსხვავებული სამყარო. როგორც პირველი 4 წელი ვიცხოვრე რაღაც ირეალურში, შეუცნობელში, ასევე სრულიად სხვანაირად გავლიო ბოლო 4 წელი და მერე მოვკვდე. აი, ეს იქნება ჭეშმარიტი გეომეტრია: თავისი ლამაზი მოკლე კიდეებით, შუაში კი თანაბარი ზომის ორი გრძელი, ერთნაირად დამღლელი და მტანჯველი მონაკვეთით.
მაგრამ ეს ალბათ უტოპიაა. მე არ მეყოფა ძალა ამისათვის. მე მომიწევს ჩარჩენა დამოუკიდებელი საქართველოს მონაკვეთში და მისი თანდათან წაგრძელება. მე ამ პროპორციის დარღვევა მომიწევს. მისი გადაყვანა დისპროპორციულობაში.
თუმცა შეიძლება უცებ საიდანღაც მოვიდნენ, დაგვიპყრონ, რომელიღაც სხვა სახელმწიფოდ გვაქციონ და თუ მე ამ ახალ სახელმწიფოში შემდგომ 20 წელს ვიცხოვრებ, ეს უკვე ახალი სიმეტრია იქნება. სამი ოცწლეული, გატარებული სამ სხვადასხვა ქვეყანაში, და მაინც ერთ ქალაქში – თბილისში.
ეს ობიექტურ რეალობას დაყრდნობილი ჩემი არასასიამოვნო ფანტაზიაა, სუბიექტური რეალობა კი, ანუ ის 44 – 4 ასევე საკმაოდ არასასიამოვნოა. არასასიამოვნოა, მიუხედავად იმისა, რომ საბჭოურ პერიოდში ცხოვრებისას სულ მესმოდა, რომ სამოთხეში ვცხოვრობდი, ახლა კი სულ მესმის, რომ თავისუფალ და დემოკრატიულ ქვეყანაში ვცხოვრობ.
ეს არასასიამოვნო ცხოვრება კი რატომღაც მაინც ტკბილია.
ძალიან ტკბილი.
ტკბილია ეს
44 – 4 = 40.
40 : 2 = 20.

 

ალერგიული პოეტის მონოლოგი

რამდენიმე წელია, რაც ალერგია მჭირს.
დილით ვიღვიძებ, თვალებს ვიფხან გაშმაგებით,
სახის ქავილის გრძნობა მტანჯავს აუტანელი...
ძლივს ვდგები ფეხზე,
თხუნელასავით ოთახ-ოთახ თვალმოჭუტული დავდივარ და
ხელისცეცებით ტანსაცმელს ვეძებ.
დილის საუზმე – ბრაილის ანბანი:
თითებით ვკითხულობ, საჭმელად რა გვაქვს...
ვკითხულობ, ვჭამ და
ვცდილობ, თანდათან გამოვკეთდე,
რათა შევძლო გარეთ გასვლა,
კარის გახურვა...
ჰო, ასეა,
რამდენიმე წელიწადია,
ალერგია მჭირს ჩემი ქალაქის.
სხვა ქალაქს რომ მივემგზავრები, ბედნიერი ვარ,
ვიცი, ერთი კვირით მაინც,
ეს ალერგია შემეშვება,
უკვალოდ გაქრება ჩემი დაღლილი ორგანიზმიდან.
და რაც უფრო მეტი დრო გადის,
სულ უფრო მეტად ვრწმუნდები, რომ
ალერგია – ეს ისეთი რამაა, რაც
მხოლოდ შენი ქალაქის მიმართ შეიძლება დაგემართოს.
ალერგია ქალაქია, შენი ქალაქი –
ყველა შენი ავადმყოფობა,
თავმოყრილი ერთად და სახის ნერვულ ფხანაში
გადაზრდილი სამარადისოდ...

ჩემო თბილისო,
რად შემყარე ალერგია,
ვითომ ეს მხოლოდ
ქალაქის ქუჩების გაყოლებაზე ჩამწკრივებული ცაცხვის ხეების,
ან მანქანების გამონაბოლქვის გამო ჩემში
გაჩენილი შავი ჭირია?
თვალმოჭუტული რად დავდივარ შენს ქუჩებში,
როცა ვიღაც მესალმება,
რატომ ვერ ვამჩნევ?
ახალ სახლებს რომ აშენებენ,
ანდა ძველ სახლებს სულელურად ხალისიან
ფერებად რომ ღებავენ, ნეტა
რად ვერ ხედავს წესიერად
ჩემი თვალი ამ ყოველივეს?
სტუმრები როცა ჩამოდიან,
რატომ ვერ ვხვდები,
მე, თხუნელამ, ალერგიულმა,
სად ვატარო ისინი, რით გავაოცო, რით გადავრიო?..

„ავადმყოფობა ეგონათ, ბიჭო,
ლექსები, ტანზე გამონაყარი...“ –
აი, ასე თქვა ერთხელ ნიკო სამადაშვილმა.
იქნებ აჯობებს, მისი სტრიქონის პერიფრაზი გავაკეთო
და ჩემს თავს ვუთხრა:
„ავადმყოფობა გეგონა, ბიჭო,
ქალაქი, ტანზე გამონაყარი...“

 

 

ბაღი-სასაფლაო

რაც თავი მახსოვს, ვერაზე ვცხოვრობ,
ვერის ბაღში გავატარე ჩემი ბავშვობა.
ვერის ბაღი მე-19 საუკუნეში
სასაფლაო იყო და მერე,
ჭირისუფალი თითქმის ყველას რომ ამოუწყდა,
საფლავები მოშალეს და გააშენეს პატარა პარკი.
ორიოდე კაცის საფლავი მაინც დატოვეს,
მათ შორის ერთი –
30 წლის ასაკში ტუბერკულოზით გარდაცვლილი ქართველი მწერლის...

დანიელ ჭონქაძე –
ბიჭებს, გოგონებს, ჭიანჭველებს და ფოთლებს შორის მოქცეული
გრანიტის ქვა,
თარიღები: 1830-1860,
ჰაერი სავსეა მიწით და მიწა – ფრინველებით,
ფერმკრთალი დანიელ ჭონქაძე ახველებს და მაინც იღიმება,
ჩვენ ერთმანეთს ვეხებით ხელისგულებით
და ვგრძნობთ სითბოს მაისის, სიცოცხლის, ერთმანეთის,
ჩვენ ვდგებით ერთდროულად,
მე ჩემი ხის სკამიდან, ის თავისი გრანიტის ქვიდან და
ბავშვებს, პენსიონერებს, ჭიანჭველებსა და ფოთლებს შორის
დავსეირნობთ,
თეთრჩოხიანი მამაკაცები და ჩიხტიკოპიანი ქალბატონები
გვესალმებიან მარცხნიდან და მარჯვნიდან,
ჩვენ ვსაუბრობთ ოდნავი მღელვარებით და მოწყენილობით
მწერლობაზე და მწერლებზე,
საქართველოზე, ავადმყოფობაზე, გარდაცვალებაზე და კიდევ
სხვადასხვა არარსებულ ნივთებსა და მოვლენებზე.
მზე ჩასვლისათვის ემზადება,
ჩვენს ფეხებს თანდათან ედება სიბნელე, მტვერი და დაღლილობა,
დანიელ ჭონქაძე ახველებს სულ უფრო ხშირად და
ჩვენ ვბრუნდებით უკან,
მე ვჯდები სკამზე,
ხოლო ის ხუჭავს თვალებს და
ჩემთან ახლოს, ბალახებში თუ სადღაც,
ოდნავ მის ქვემოთ აგრძელებს ძილს...

სხვათაშორის, ვერას მეორე,
და დღემდე მოქმედი სასაფლაოც აქვს.
ბელინსკის ქუჩით აღმართს უნდა შეუყვე და იარო ზემოთ,
ფეხით, ფეხით,
ნახევარი საათი და იქ ააღწევ,
ვერის დღევანდელ,
და ქალაქის ყველაზე მყუდრო და მშვენიერ სასაფლაომდე...
ანუ ამ ორ სასაფლაოს შორის ვცხოვრობ
მე, ეს თხუნელა ალერგიული,
მიმოვდივარ,
ვწერ, ვითომ პურს ვჭამ, ოჯახს ვერ ვარჩენ,
სიცოცხლეს ვწელავ,
ნელ-ნელა ვკვდები...
დათბება თუ არა ქალაქში,
ხშირად ვზივარ, რა თქმა უნდა,
ვერის ბაღის რომელიმე ღია კაფეში!
ერთხელ, კაფეს ერთ ოფიციანტს,
მენიუ რომ მომაწოდა,
საპასუხოდ გავუწოდე, აი, ეს ტექსტი:

„შენი ორი წინ გაშვერილი ხელით
მოგვიტანე ზაფხულის გრილი მელოდიები,
სურნელები,
მკაფიო ზმანებები.

შენი ორი წინ გაშვერილი ხელით
დაგვაპურე,
დაგვამშვიდე.

შენი ორი წინ გაშვერილი ხელით
გვითხარი – „ლამაზი და ამაოა ყველაფერი“.

შენი ორი წინ გაშვერილი ხელი
მართალია და მოძრაობს
მიწის ერთ პატარა მონაკვეთზე
გამიზნულად და სევდიანად.

შენი ორი წინ გაშვერილი ხელი
ტოლობის ნიშანია,
სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის დასმული.

და გთხოვ,
შენი ორი წინ გაშვერილი ხელი
აიშვირე ზემოთ
და გვაჩვენე,
ვინ არის იქ,
ვინც ამ ყველაფერს მართლა გვიგზავნის
ვერის ბაღის კაფეს ორადგილიან მაგიდასთან
მე და ჩემს მეგობარს დღეს,
1998 წლის 30 ივლისს, საღამოთი.“

 

მოჭადრაკის მოგონებები

ვერის ბაღი ყველაზე უფრო საოცარი იმ ხალხით იყო, საჭადრაკო დაფებთან რომ ისხდნენ ჩუმად, თავდახრილები.
მე აქ მსოფლიოს საუკეთესო მოჭადრაკეებს, თვით მსოფლიო ჩემპიონებსაც კი ვხედავდი და ზოგჯერ კიდეც ვერკინებოდი.
„ჭადრაკის სასახლე“, რომელიც ნონა გაფრინდაშვილს აუშენეს, ჩემპიონი როდესაც გახდა.
ნონა, მკაცრი სახითა და მამაკაცური ნაბიჯებით მოსიარულე თავის ნამდვილ სამფლობელოში.
მერე მაია ჩიბურდანიძე, პატარა და პუტკუნა გოგო, ასეთი ძლიერი და სასტიკი ჩემპიონის დამმარცხებელი.
ქუთაისიდან გადმოსული მაია ვაკეში დასახლდა და გაფრინდაშვილი-ჩიბურდანიძის შერკინებებს ჩემპიონის გვირგვინისათვის თბილისელები ხუმრობით ვაკის ჩემპიონატს უწოდებდნენ, გამარჯვებულს კი ვაკის ჩემპიონს, იმიტომ რომ გაფრინდაშვილიც ვაკელი იყო.
კაცები?
თვით მიხეილ ბოტვინიკიც კი. ჭაღარათმიანი, თავდახრილი, ირგვლივ ხალხი შემოსეული, ქართულად ნათარგმნი მისი წიგნით ხელში ყველანი. უწვდიან, უწვდიან დაუსრულებლად, ის ზის სცენაზე, ავტოგრაფებს იძლევა და იხვეწება, ჰაერი არ მყოფნის, ოდნავ მაინც გაიწიეთო. ათი-თორმეტი წლის ბიჭუნა, მეც იქა ვარ, ბოტვინიკის წიგნით ხელში, კაცებს შორის ვცდილობ, რომ გავძვრე. არა აქვს იმ წიგნს ავტოგრაფი, ეტყობა ვერ მივაღწიე ლეგენდარულ ჩემპიონამდე.
პეტროსიანი. თბილისელი მეეზოვის ბიჭი ტიგრანა, აქ რომ ისწავლა ჭადრაკი და საჩემპიონო ბრძოლაში მერე ბოტვინიკიც კი დაამარცხა. მესამე სართულზე, აივანთან, ვმეცადინეობთ, პარტიას ვარჩევთ. შემოდის დენდი, „ჭადრაკის სასახლის“ რამდენიმე თანამშრომელი მოყვება უკან. ხელში ტროსტი, თავზე ცილინდრი. დაფას დახედა, თბილი მზერა მერე ჩვენზე მოატარა, თავზე ხელი გადაგვისვა რამდენიმეს, ჩვენს მწვრთნელს მოკლედ გაესაუბრა... აივნისკენ დაიძრა ბოლოს. სხვებიც თან მიყვნენ. „იცით, ვინ იყო?“ – გვეკითხება ჩვენი მწვრთნელი. „არა“ – თავს ვაქნევთ. „ეს იყო ტიგრან პეტროსიანი!“
დაბალი ტანის, წვრილხმიანი ანატოლი კარპოვი, მას ვეთამაშე, ფოტოც შემომრჩა, როგორ დგას ჩემს წინ და დაფას დაჰყურებს. გვერდით და მიზის, დღემდე მწარედ მახსენდება, რომ მან ჩემზე გვიან წააგო. ამ ჩემპიონის თვალები იყო ღრმა, საოცრად ცისფერი და საოცრად სუფთა...
დაბოლოს: გარი კასპაროვი, ცეცხლოვანი პატარა ბიჭი. ჩემპიონიც კი არ იყო, „ჭადრაკის სასახლის“ დერეფნებში რომ დაქროდა და ვხედავდით. სხარტი იყო ყველაფერში: მოქმედებებშიც, ლაპარაკშიც, თამაშის სტილშიც.
ესენი, ყველანი, ათწლეულების განმავლობაში ძველი, ნამდვილი ვერელებივით ვერის ბაღში იკრიბებოდნენ. ახლა ვზივარ კომპიუტერთან, ფეისბუქით ვეთამაშები ჭადრაკს ხან სერბს, ხან შვედს, ხან ბერძენს, ხან ფილიპინელს, ხან ამერიკელს, ფიქრებით კი მათ დავტრიალებ: მათ, ვერის ბაღის ჩემს ჩემპიონებს.

 

 

რუსთაველზე მოსეირნენი

ჩემი მშობლების თაობა რუსთაველზე მოსეირნეთა თაობა იყო. ყველა რუსთაველზე გადიოდა ერთმანეთის სანახავად, გასაპრანჭად, ახალი ნაცნობების შესაძენად, ახალი ამბების გასაგებად და გასარჩევად... საბჭოურ თბილისში ხომ კლუბები, კაფე-რესტორნები, დისკოთეკები ყოველდღიურობაში არ არსებობდა. რესტორნები პრაქტიკულად მხოლოდ მამაკაცებისთვის იყო და ისიც განსაკუთრებულ შემთხვევებში, კაფეები – როგორც სანაყინეები, ნამდვილ კაფეებს ალბათ ერთი ხელის თითებზე ჩამოითვლიდი, კლუბის გაგება არც არსებობდა, დისკოთეკები კი ძირითადად მხოლოდ ზღვისპირა ქალაქებში, ისიც სეზონზე...
და იყო ასე: გამოეწყობოდნენ ქალებიც და მამაკაცებიც, ახალგაზრდებიც და ხანდაზმულებიც, მუშებიც, მოსამსახურეებიც, მეცნიერებიც და პოეტებიც სუფთად და ლამაზად, დაიბარებდნენ სახლში, რუსთაველზე მივდივარ სასეირნოდო და გაიხურავდნენ კარს...
იყო არა მხოლოდ ინდივიდუალური, არამედ ოჯახური გასეირნებებიც რუსთაველზე. ოდნავ წამოვიზარდეთ თუ არა მე და ჩემი და, ჩვენმა მშობლებმა ამ საკრალურ თბილისურ რიტუალში ჩაგვრთეს. თუმცა, მამაჩემი ამ რიტუალის გაცილებით უფრო თავდაუზოგავ მიმდევარს წარმოადგენდა და ამიტომ ხშირად მხოლოდ ის გაგვიყოლიებდა ხოლმე მე და ჩემს დას რუსთაველზე. ერთხელ, ასეთი სეირნობისას, ჩვეულებრივ, ნაყინი გვიყიდა. ჭამას რომ მოვრჩით, უცებ გვეკითხება: „გინდათ კიდევ?“ – „გვინდა!“ – ვიყვირეთ გახარებულებმა. ჩვენს საყვარელ კაფეში შეგვიყვანა, იქ, სადაც გლიასეს ასხამდნენ ხოლმე, 200-200 გრამი აგვიღო. გლიასეც მოაყოლა. ძალიან გემრიელი იყო! „კიდევ?“ – „კი!“ – კვლავ 200-200 გრამი შეუკვეთა. იმასაც მოვუღეთ ბოლო. „100-100-იც ხომ არ დავამატოთ?“ – გვკითხა ერთხელაც. გაოცებულები დავეთანხმეთ. 100-100 გრამიც გადავსანსლეთ და კაფედან გამოვედით. იქვე ესკიმოს ყიდდნენ. „არ შეჭამთ?“ – მოგვიბრუნდა და ხელი ჯიბისკენ წაიღო. „შევჭამთ!“ – ვუთხარით და ჩემმა დამ გასაოცარი სიკერპით შეასრულა დადებული პირობა, მაგრამ მე, შუამდე რომ ჩავედი, გავჩერდი და „აღარ მინდა მეტი“ – ვთქვი წვალებით. „გადააგდე მაშინ“ – მითხრა მამამ და სანაგვე ურნაზე მიმითითა. მეც უსიტყვოდ მოვისროლე დარჩენილი ესკიმო. სახლში დავბრუნდით თუ არა, აღფრთოვანებულებმა მოვუყევით დედას, თუ რამდენი ნაყინი ვჭამეთ. „რა ჰქენი, ანგინა გინდა დამართო ბავშვებს?“ – შეშინდა იგი. მამამ კი უცნაურად გაიღიმა და თქვა: „ერთხელ ხომ მაინც უნდა ეჭამათ ბავშვებს იმდენი, რამდენიც სურდათ...“

 

რუსთაველზე მდგომნი

ბუკინისტები

ვდგავართ და ვყიდით,
რუსთაველზე ვდგავართ და ვყიდით,
საკუთარი სახლებიდან თოვლში, ყინვაში
გამოყვანილ ჩვენს საყვარელ, მეგობარ წიგნებს.
ჩვენ არ გვცივა,
სტენდებს უკან
იაფფასიან არყის ბოთლებს ვინახავთ მუდამ.
კლიენტი რომ მოგვშორდება,
გამოვიღებთ,
გადავკრავთ სწრაფად,
ძარღვებში სისხლი ხურდება უმალ,
აი, სახლიდან მონებივით გარეთ გაყვანილ
წიგნებს კი სცივათ –
ქარი სცემთ ყდაში,
ყუაზე ათოვთ.
რით გიშველოთ?
როგორ გაგათბოთ?
ლოთი ფრენსისის „ნაზია ღამეს“
სასმელის ბოლო წვეთებს ვაშხურებ,
„ფრენსის, შეგერგოს!“ – ვეუბნები...
გვერდით ვერლენის კრებული უდგას.
მასაც მოუნდა დალევა.
რა ვქნა?
ჯიბეს ვიჩხრეკ,
ერთი ბოთლის ფული გროვდება,
ჩემს ძვირფას მონებს
ვუტოვებ ძმაკაც ბუკინისტებს
და გავრბივარ მაღაზიაში.
ხუთიოდე წუთში ვბრუნდები,
„ჰეი, პოლ! აბსენტს აქ ვერ გიშოვი,
მაგრამ რაც არის, მოდი, დავლიოთ“ – ვეუბნები,
მაგრამ ის არ ჩანს.
ფრენსისს გვერდით მოკანკალე ბეროუზი ამოსდგომია, „ლომკებშია“,
აქეთ-იქით ვიხედები,
„პოლ, სადა ხარ?“
„გავყიდეთ! – ერთ-ერთი მეუბნება –
თანაც კარგ ფასად!“
და ფულს მაწვდის.
რაღაც მწყდება სულში,
„ვისზე,
ვისზე გაყიდეთ?“
მიმანიშნებენ.
ახალგაზრდა გოგონას მისთვის
გამოუდია ხელკავი და
ბედნიერი მისეირნობს მასთან ერთად რუსთაველზე.
პოლი ცოტა აწურულია,
ეტყობა, რომ სიცივისაგან,
მაგრამ მგონი არ უნდა იყოს
ახალი მფლობელით მაინცდამაინც უკმაყოფილო.
გულზე მომეშვა ცოტათი და ფულს დავხედე,
„ბიჭებო, დღეს თვით ვერლენი გეპატიჟებათ!“
„მარტო ვერლენი რატომ, ედგარ პოც!“ – ამბობს დათო.
„გალაკტიონიც!“ – ამატებს გელა.
„და ბაირონიც!“ – ეს უშანგია.
„რა უცნაური დღეა, ხედავთ,
სულ პოეტები გაგვიყიდია“ – ამჩნევს ომარი.
„შენ ვინ გაყიდე?“
„მე? ჩემი თავი... – გაიცინა – მე ჩემი თავი...
ერთმა მიყიდა,
ვერც ვიფიქრებდი, თუ მკითხულობდა...“

 

მომიტინგეები და კინოს მოყვარულები

რამდენიმე მუდმივი სამიტინგო ადგილი იყო თბილისში. ერთ-ერთ ასეთ ალაგს „კინოს სახლის“ მიდამოები წარმოადგენდა. „კინოს სახლის“ კიბეებსა და რუსთაველის ძეგლს შორის სივრცე ძალიან ხშირად ხალხით იჭედებოდა. პარტიების ლიდერები, ორატორები მოდიოდნენ რუპორებით ხელში და იწყებოდა მიტინგი. ჩვენც იქ ვიყავით, ვუსმენდით მათ და მუშტებშემართულ მომიტინგეებს შორის ნელ-ნელ გზას ვიკვლევდით. ჩვენ საქართველოს ბედზე გული შეგვტკიოდა, ჩვენ ვუკრავდით ტაშს და ხანდახან „გაუმარჯოსაც“ ვყვიროდით, მაგრამ ჩვენ კინოც გვიყვარდა ძალიან. ის კინო, რომელიც ცოტა ხანში კიბეებზე მდგარ სიტყვით გამომსვლელთა ზურგს უკან უნდა დაწყებულიყო. ჩვენ ყურებდაცქვეტილები მივძვრებოდით პატრიოტთა შორის, გული გვიძგერდა, სამშობლოს ბედზე ვფიქრობდით და საათს დავყურებდით: ბუნუელის „ვირიდიანამდე“ 15 წუთი რჩებოდა, 10 წუთი რჩებოდა პაზოლინის „საღორემდე“, 5 წუთი – ბერგმანის „პერსონამდე“, იოსელიანის „და იქმნა ნათელი“ უკვე იწყებოდა, ბერტოლუჩის „XX საუკუნე“ უკვე დაწყებულიყო, ახლავე თუ არ შევიდოდით, გოდარის „უკანასკნელ ამოსუნთქვაზე“ შესვლას აზრი აღარც ექნებოდა...
– შევიდეთ?
– რა ვიცი. იქნებ დავრჩეთ. ხედავ, რა ხდება?
– ჰო, მაგრამ რამდენი ხანია ამ ფილმის ნახვა მინდოდა.
– ეჰ, მეც...
– რომელი საათია?
– ცოტა გადაცდა.
– წამო, წამო, შევიდეთ!
– კოსტავას მოვუსმინოთ და მერე შევიდეთ.
– მერე გვიანი იქნება. წამო, შევიდეთ...
– ჰო, კარგი... მიდი, გაძვერი. იქით, იქით ჯობია, უფრო ცოტა ხალხია.
და შევდიოდით. უფრო სწორად გადავდიოდით: ერთი სამყაროდან მეორეში. ზოგიერთი ჩვენთაგანი კი რჩებოდა. რჩებოდა მომიტინგედ. თან უსმენდა ეროვნული მოძრაობის ლიდერებს, თან „კინოს სახლის“ კედელზე გაშვებული კოქტოს „პოეტის სისხლის“ კადრები ელანდებოდა ჩამოწოლილ ბინდბუნდში...

 

რუსთაველზე მეომარნი

გაგვიხარდა,
იარაღი რომ ჩამოგვირიგეს.
ძალა ვიგრძენით,
და რაკი ვიგრძენით,
დავერიეთ კიდეც ერთმანეთს.
ჩვენ გვეგონა,
რომ ვისროდით ავტომატებს და ზარბაზნებს,
მაგრამ პირიქით,
ზარბაზნები და ავტომატები გვისროდნენ ჩვენ _
რუსთაველზე დავფრინავდით,
ერთიმეორეს ვეხეთქებოდით,
ხალხს ვხოცავდით,
სახლებს ვანგრევდით,
ვხმაურობდით და გვიხაროდა.
ჰო, ჩვენ გვისროდნენ –
გვისროდნენ, როგორც ქვას ისვრიან მდინარის პირას,
გვისროდნენ, როგორც ბურთს ისვრიან შორიდან ფარში,
გვისროდნენ, როგორც ნაგვის ყუთში ისვრიან ნაგავს,
გვისროდნენ, როგორც სამოთხეში ისვრიან ნეტარს,
გვისროდნენ, როგორც ჯოჯოხეთში ისვრიან ცოდვილს...
ეს იყო მათი პატარა და სასტიკი ომი,
და ამ ომში ჩვენ ვიყავით ტყვიის მარაგი.
ამას ძალიან გვიან მივხვდით,
მაშინ, როდესაც, გამოვილიეთ,
როცა გავთავდით,
როცა აღმოვჩნდით უვარგისი განასროლი ვაზნებივით
მთელ ქალაქში მიმოფანტულნი.

 

მათემატიკოსის ხილვები

ხანდახან თბილისი ჩემთვის ქალაქი კი არა, ქალაქის მოჩვენებაა, წარმოსახვითი ქალაქია. ეს შესაძლოა არ არის კარგი, მაგრამ არც ცუდია. ის უბრალოდ წარმოსახვითი ქალაქია, და მას არსებობის ისეთივე უფლება აქვს, როგორც ნამდვილ ქალაქებს. წარმოსახვითი და ნამდვილი ქალაქები ისევე შეიძლება შევკრიბოთ, როგორც წარმოსახვითი და ნამდვილი რიცხვები. ყველა ქალაქს აქვს თავისი კოორდინატები (x, y, z), რომელიც აკმაყოფილებს განტოლებას х²+у²+z²=R², სადაც R _ დედამიწის რადიუსია, ხოლო წერტილი (x, y, z) სხვა არაფერია, თუ არა ჰიპერკომპლექსური რიცხვი x + yi + zj. თუ y ან z არაა ნულის ტოლი, ქალაქის აღმნიშვნელი რიცხვი წარმოსახვითია. ხოლო თუ y და z ნულის ტოლია, მაშინ х²=R², საიდანაც გამომდინარეობს, რომ x = R ან x = –R, ანუ გამოდის, რომ დედამიწის ზურგზე არსებული ქალაქებიდან ყველა წარმოსახვითია და მხოლოდ ორია ნამდვილი! მაგრამ რომელია ეს ორი? რიო დე ჟანეირო და ლონდონი? პეკინი და მეხიკო? თუ მელბურნი და მონრეალი? როგორ ვიპოვოთ ისინი? და საერთოდ, შესაძლებელია, რომ დედამიწაზე იყოს მხოლოდ ორი ნამდვილი ქალაქი და სხვა დანარჩენი წარმოსახვითი? იქნებ ყველა ადამიანს აქვს თავისი ნამდვილი ქალაქი და მისი ანტიპოდი – ასევე ნამდვილი ქალაქი, დანარჩენი კი მისთვის წარმოსახვითია? ანუ ამ ორიდან ერთი მუდამ მშობლიურია, მეორე კი ყველაზე სასურველი! როგორიცაა, ვთქვათ, ნიუ იორკი და პარიზი ჰენრი მილერისთვის. თუმცა, მგონი ეს მათემატიკოსისთვის შეუფერებელი სუბიექტივიზმია. თუკი არსებობს წარმოსახვითი და ნამდვილი ქალაქები, ისინი უნდა არსებობდეს ობიექტურად და არა ჩვენს ფანტაზიებში. და თუ ასეა, გამოდის, რომ ეს ჩემი კონცეფცია არაზუსტია. უკიდურეს შემთხვევაში, არაზუსტი მეტაფორაა... და ყოველივე ეს იმიტომ ხდება, რომ ჩვენ სიზმრისა და ცხადის ერთად აღქმა არ შეგვიძლია. ჩვენ ვცდილობთ, მაგრამ ბოლომდე მაინც არ შეგვიძლია წინ გაშვერილი ხელებით ტოლობის ნიშანს ვსვამდეთ სიცოცხლესა და სიკვდილს შორის, არ შეგვიძლია ერთდროულად საბჭოთა კავშირის სამოთხეშიც ვიყოთ და დამოუკიდებელი საქართველოს ჯოჯოხეთშიც, ვერის ბაღშიც და ვერის სასაფლაოზეც, არ შეგვიძლია „კინოს სახლის“ გარეთ, მიტინგზეც ვიდგეთ და „კინოს სახლის“ დარბაზშიც ვიჯდეთ, არ შეგვიძლია მონებივით ვყიდდეთ იმ წიგნებს, რომელთა მონები თავადა ვართ, არ შეგვიძლია ვისროდეთ და ბოლომდე გვჯეროდეს, რომ პირიქით, ეს ჩვენ გვისვრიან. არ შეგვიძლია...

 

მგზავრის ლექსები

***
ჩემს დროს ტრამვაი
ცენტრში უკვე არ დადიოდა.
თბილისის ზღვისკენ გზაზეღა იყო შემორჩენილი.
ბოლოს ვისხედით მე, უჩა, გოგი.
ავედით და უჩა დაიხრჩო.
იმის მერე არ ვყოფილვარ თბილისის ზღვაზე.
ტრამვაიც მოშალეს ამასობაში...

კარგია ბავშვობა: ტრამვაი გიყვარს,
და ვისთან ერთადაც ტრამვაიში ჯდები,
არ კვდება...

***
როგორ მინდოდა, მაგრამ არცერთხელ
არ გაჩერდა ჩემი ვაგონი მეტროს გვირაბში.
არადა, დენი მაშინ რა ხშირად ითიშებოდა!
ვაგონებიდან გადმოდიოდნენ მგზავრები და
თავისი ფეხით უახლოესი სადგურისკენ
მიდიოდნენ გვირაბის გავლით!
მერე ყველას უყვებოდნენ
საკუთარ მძაფრ შთაბეჭდილებებს.
როგორ მინდოდა, მაგრამ არცერთხელ...

***
ორსართულიან ავტობუსში ერთხელ ვიჯექი.
სულ სხვა მხარეს მივდიოდი,
მაგრამ უცებ გაჩერებაზე რომ ჩამოდგა,
არც კი დავფიქრდი, ისე ავახტი!
რამდენიმეჯერ დამენახა,
ჩვეულებრივი ავტობუსების გვერდით ამაყად მოსიარულე.
ასე მგონია, ერთადერთი იყო ქალაქში.
ვიღაცამ იყიდა, თავმომწონედ შემოიყვანა.
ჩვეულებრივი ავტობუსები კი გაბოროტდნენ,
და მოკლეს იგი.

***
თავისუფალ საქართველოში თბილისის თავზე
ჩიტივით ერთხელაც არ დავკიდულვარ.
ფუნიკულიორის საბაგირო გზა რომ ჩამოწყდა,
დამოუკიდებლობის დეკლარაცია
პარლამენტმა მერე მიიღო.

 

პერფორმანსერი

ახლა კი თეატრის სულმა დაიწყო შემოღწევა ჩემში. მე ვდგავარ სცენის ცენტრში და ვაკეთებ მინიმალისტურ მოძრაობებს თითებით, ტუჩებით, თვალებით, ვაკეთებ ფსევდო- და კვაზიმოძრაობებს, ვხდები ხორციელი აჩრდილი, ვყვირი, ხმის იოგებს ვიწყვეტ, მერე კი უცებ ვიწყებ ჩურჩულს, და ეს ჩურჩული უკეთ ისმის, ვიდრე ყვირილი. ყურებზე ხელებიც რომ აიფარონ, ამ საშინელ ჩურჩულს მაინც გაიგებენ მაყურებლები. გაიგებენ, მე კი ამასობაში, ჩურჩულიდან ისევ ყვირილზე გადავალ, და გავიქცევი თავპირისმტვრევით, კედელს მივენარცხები და გავიგონებ, რომ ჩემი პარტნიორი მოპირდაპირე მხარეს ასევე მიენარცხა კედელს, რაც ნიშნავს, რომ ორივე უნდა შემოვბრუნდეთ, შევხედოთ ერთმანეთს და დავიწყოთ ენაზე მომდგარი სიტყვების ბურტყუნი. მერე კი იქნება dress-dance, უცნაური წარმოსახვითი ცეკვა, როდესაც ჩვენი სხეული კი არა, ტანსაცმელი იცეკვებს, და მთელი ამ ხნის განმავლობაში ჩვენი მოძრაობები, წამოყვირებები და ჩურჩული დოლის რიტმით იქნება გამსჭვალული, მონოტონურით და ამავე დროს მოუხელთებლად ცვალებადით, თვალისდამაბრმავებელი ჩირაღდნები კი არეული ტრაექტორიით დარბაზში დაიწყებენ მოძრაობას, რათა ჭერიდან ჩამოკიდულ თუნუქის ფურცლებს მიეხეთქონ ხოლმე გზადაგზა. რაღაც მომენტში კი კვლავ ჩამოდგება დუმილი, და გოგონების გუნდი დაიწყებს სიცილს, ხმამაღლა და გამჭვირვალედ, რათა ერთი ხელის მოსმით უცებ დადუმდეს და მაყურებელს ეს სიჩუმე იმდენ ხანს ასმენინოს, სანამ მაყურებლებიც და მსახიობებიც არ ჩაიძინებენ, რათა სიზმარში ნახონ რაღაც უფრო რეალური, ვიდრე ეს წარმოდგენაა. და ამაშია 90-იანი წლების ძველ თბილისში, ლესელიძეზე, მთარგმნელობითი კოლეგიის ცივსა და ბნელ სარდაფში გათამაშებული ჩვენი სპექტაკლების ნამდვილი ბუნება. ის გაცილებით აუტანელია, ვიდრე ნამდვილი სიზმარი, და თავისი არსებობით ნამდვილ სიზმარს გაცილებით გასაგებს და მისაღებს ხდის.
საშინელი მუტაციების იმ ეპოქაში თეატრი გვაძლევდა შესაძლებლობას, დავკვირვებოდით, თუ როგორი შეიძლებოდა ყოფილიყო რეალურისა და ირეალურის შერწყმა, მათი თანაარსებობა რომელიღაც არაევკლიდურ სივრცეში. ჩვენ ვუყურებდით ხორციელ სიზმარს და უხორცო ცხადს და ვგრძნობდით, რომ ეს მეტაფორა იყო იმ მთლიანი ცხოვრების, რომლის მიღწევასაც უიმედოდ ვცდილობდით. ეს მებიუსის ლენტის მეტაფორა იყო, სადაც რეალურისა და ირეალურის კიდეები წებდებიან, და თუ ამ ლენტაზე დაიწყებ მოძრაობას და ერთ სრულ წრეს დაარტყამ, გაივლი ორივეს ისე, რომ ვერც კი მიხვდები, სად მთავრდება ერთი და იწყება მეორე...

 

ალერგიული პოეტის მინაწერი

ჯერ იყო მეტეხის ეკლესია.
მერე იყო მეტეხის ციხე.
შემდეგ – მეტეხის თეატრი და
ბოლოს ისევ ეკლესია.
მეტეხი დგას მტკვრის თავზე და ქალაქს დაჰყურებს.
ყველა ტურისტი მეტეხზე აჰყავთ.
ვიღაცას ალბათ ეუბნებიან, ვიღაცას – არა,
რომ ის იყო ჯერ ეკლესია, მერე ციხე, მერე თეატრი,
ახლა ისევ ეკლესია...
მერე... არ ვიცი რა იქნება...
ვიცი ის, რომ ერთი დიდი მეტეხია ჩემი თბილისი –
ეკლესიაც, ციხეც, თეატრიც.
აქ მისი ყველა კიდე წებდება.

 

Download de ePub-versie Print

Samenklevende zijden

De wiskunde van de levensweg


Trekken we 4 van 44 af. Dat is 40. Delen we 40 door twee. Dat is 20. Dat is de aritmetica van mijn leven, want ik ben 44 jaar oud, de eerste 4 jaar van mijn leven herinner ik me niet, en wat ik me wel herinner, de 40 bewuste jaren, kunnen precies door twee gedeeld worden: de eerste 20 jaar bracht ik door in de Sovjet-Unie en de volgende 20 jaar in het onafhankelijke Georgië. Die beide periodes van 20 jaar bracht ik in dezelfde stad door, in Tbilisi. Die  symmetrie heeft op zich iets aanlokkelijks, maar ik huiver ervan. Het zet me onder druk zelf perfect symmetrisch te worden. Het zet me onder druk uit dit bestaan te stappen en op zoek te gaan naar een volstrekt andere wereld. Zoals ik de eerste 4 jaar in het irreële, het onbewuste heb gesleten, zou ik ook de laatste 4 jaar helemaal anders moeten doorkomen en uiteindelijk sterven. En dat zou waarachtige geometrie voortbrengen: met twee mooie, korte zijdes en in het midden twee evenredige, lange, even afmattende als kwellende episodes.

Maar dit zal wel louter utopie zijn. Mij ontbreekt de nodige kracht. Er zit niets anders op dan in de episode van het onafhankelijke Georgië te blijven en toe te kijken hoe die beetje bij beetje langer wordt. Er zit niets anders op dan deze proportie te verstoren, dan die om te zetten in disproportionaliteit. Maar we moeten natuurlijk ook met de mogelijkheid rekening blijven houden dat er plots weer iemand ergens vandaan opduikt, binnenvalt en ons in een of andere nieuwe staat omtovert. Als ik dan de komende 20 jaar in die nieuwe staat zou wonen, wordt alles toch weer symmetrisch. Drie episodes van twintig jaar, doorgebracht in drie verschillende landen en toch in één en dezelfde stad, Tbilisi.

Dat is uiteraard verbeelding die onprettig aandoet, maar wel op de objectieve werkelijkheid gestoeld is. Trouwens, de subjectieve werkelijkheid, die van 44 - 4 dus, is net zo onprettig. Ik ervaar haar als onprettig hoewel ik in de Sovjetperiode voortdurend te horen kreeg dat ik in het paradijs woonde en ze nu ononderbroken zeggen dat ik in een vrij en democratisch land woon. 
Maar dat onprettige leven is op de een of andere manier toch mooi.
Heel mooi.
Zo mooi:
44 - 4 = 40
40 : 2 = 20.


Monoloog van een allergische dichter

Het is al een paar jaar
dat ik last heb van een allergie.
Ik word 's morgens wakker en krab in mijn ogen als een gek,
de jeuk in mijn gezicht is een kwelling...
Met veel moeite klim ik uit bed,
blind als een mol loop ik door de kamers en
in het rond tastend zoek ik mijn kleren bij elkaar.
Bij het ontbijt - braille:
ik lees met mijn vingers wat er te eten valt...
ik lees, ik eet en
probeer er bovenop te komen,
zodat ik het huis uit kan gaan,
de straat op...
Zo zit dat,
het is al een paar jaar
dat ik allergisch ben voor mijn stad.
Op reis naar een andere stad ben ik blij
met het vooruitzicht één weekje
geen last te hebben van die allergie,
ze trekt zich dan eventjes uit mijn organisme terug.
En hoe langer hoe meer
ben ik ervan overtuigd dat
je enkel tegen je eigen stad
een allergie kunt ontwikkelen.
De allergie valt samen met die stad, jouw stad –
ze staat voor al je ziektes
en openbaart zich voor eeuwig
als nerveus gekrab in je gezicht...

Alleraardigste stad Tbilisi,
waarom heb je me met deze allergie opgezadeld,
stelt ze echt niets meer voor dan de zwarte pest
van de lindebomen die langs de straten in het gelid staan
of van uitlaatgassen van auto's?
Waarom moet ik blind door de straten lopen,
waarom kan ik niet eens zien
dat iemand me goedendag zegt?
De nieuwe huizen die uit de grond schieten
of de oude huizen die ze op een idiote manier
met vrolijke kleuren opfrissen,
waarom kunnen mijn ogen
dat allemaal niet opvangen?
Als er gasten op bezoek komen,
waarom ben ik dan niet in staat,
de mol, de allergicus,
iets te laten zien, hen ergens mee te verrassen, blij te maken?

'Het zou een ziekte zijn, beste kerel,
gedichten als huiduitslag...,'
zo sprak Niko Samadasjvili een keer
Waarom zijn vers niet parafraseren
om mezelf te troosten:
'Het zou een ziekte zijn, beste kerel,
de stad als huiduitslag...'

Park-kerkhof

Zolang ik het me kan herinneren, woon ik in de Verawijk,
ik groeide op in het Verapark.
In de 19e eeuw was het Verapark
een kerkhof, maar
toen alle rouwenden waren heengegaan,
hebben ze de graven opgebroken en een klein park aangelegd.
Van een paar mensen hebben ze het graf toch laten bestaan,
van een Georgische schrijver bijvoorbeeld
die op dertigjarige leeftijd aan tuberculose overleden is...

Daniel Tsjonkadze -
een granieten steen
tussen de jongens en de meisjes, de mieren en de bladeren,
met de jaartallen: 1830-1860,
de lucht is aarde en de aarde een vogel,
de bleke Daniel Tsjonkadze moet hoesten maar hij blijft glimlachen,
onze handpalmen raken elkaar aan,
we voelen de warmte van de maand mei, van het leven, van elkaar,
we staan tegelijk op,
ik van mijn houten bankje, en hij van zijn granieten steen,
we wandelen tussen de kinderen, de gepensioneerden, de mieren en de bladeren,
van links en rechts worden we begroet
door heren in een witte tsjocha en gesluierde dames,
bezorgdheid en ergernis kleuren ons gesprek
over het schrijverschap en de schrijvers,
over Georgië en ziekte, over sterven,
maar ook over allerlei onbestaande voorwerpen en zaken.
De zon maakt zich op om onder te gaan,
onze voeten komen langzaam onder de duisternis,
het stof en de vermoeidheid te zitten,
Daniel Tsjonkadze moet alsmaar vaker hoesten,
we lopen terug,
ik ga op mijn bankje zitten
en hij sluit zijn ogen
en vlakbij, ergens in het gras,
gaat hij door met slapen...

Trouwens, Vera heeft een tweede
kerkhof dat wel nog in gebruik is.
Je slaat de Belinskistraat in en loopt naar boven,
één stap, twee stappen...
en een half uurtje later kom je op
het sfeervolste en mooiste kerkhof van de stad uit...
Ik woon dus tussen twee kerkhoven in,
de allergische mol ijsbeert van de ene naar de andere,
ik schrijf, doe alsof ik brood eet, ik kan mijn gezin niet onderhouden,
ik rek het leven,
ik ga langzaam dood...
Zodra het weer opklaart in de stad,
vat ik post
op een caféterras in het Verapark!
Op een keer gaf een ober van een van die cafés
me de menukaart
en ik diende hem met de volgende tekst van antwoord:

'Breng ons met uitgestrekte handen
frisse, zomerse melodieën,
geuren,
scherpe visioenen.

Breng ons met uitgestrekte handen
te eten,
rust.

Zeg ons met uitgestrekte handen:
“Alles is mooi en vergeefs.”

Je uitgestrekte handen
hebben gelijk en wijzen
doelgericht en droevig
naar een kleine plek in de aarde.

Je uitgestrekte handen
zijn een gelijkteken,
geplant tussen leven en dood.

Ik smeek je,
steek je uitgestrekte handen
in de lucht
en laat ons zien
wie er daar is,
wie ons dit allemaal toestuurt,
mij en mijn vriend,
aan een tafeltje voor twee in een café in het Verapark,
vandaag 30 juli 1998 's avonds.'

Herinneringen van een schaker


Het Verapark stond vooral bekend omwille van de mensen die er overal stil rond de schaakborden zaten. Ik heb hier de beste schakers, zelfs wereldkampioenen, gezien en er zelfs mee gewedijverd. Het schaakpaleis dat ze ter ere van Nona Gaprindasjvili bouwden toen ze kampioen werd. Nona, helemaal zichzelf, met een streng gezicht en een mannelijke manier van lopen. En later, Maia Tsjiboerdanidze, een klein en schattig meisje dat kampioenen onverbiddelijk kon verslaan.
Maia verhuisde van Kutaïsi naar de Vakewijk in Tbilisi en de wedstrijden tussen Gaprindasjvili en Tsjiboerdanidze werden door de inwoners voor de grap het kampioenschap van Vake genoemd en de overwinnaar werd uitgeroepen tot de kampioen van Vake, want Gaprindasjvili kwam ook uit die wijk.

En de mannen?Michail Botvinnik heb ik persoonlijk gezien. Met grijs haar, gebogen hoofd en om hem heen, mensen die allemaal de Georgische vertaling van zijn boek bij zich hadden. Ze wachten en wachten, oneindig lang, hij zit op het podium, geeft handtekeningen en klaagt dat hij niet genoeg lucht heeft, of iedereen een beetje plaats kan ruimen. Ook ik sta als een jongetje van een jaar of tien-twaalf in de rij met het boek van Botvinnik in de hand, ik probeer me tussen de mannen door te wurmen. En toch staat er geen handtekening in dat boek, blijkbaar ben ik niet tot bij de legendarische kampioen geraakt.

Petrosian. De zoon van een straatveger uit Tbilisi, Tigran, die hier heeft leren schaken en in een kampioenschap zelfs Botvinnik heeft verslagen. Op de derde verdieping, bij het balkon, ben ik aan het oefenen, we zijn een partij aan het analyseren. De dandy komt binnen, een legertje medewerkers van het schaakpaleis loopt achter hem aan. Hij heeft een wandelstok in de hand en een buishoed op het hoofd. Hij keek even naar het bord, daarna liet hij zijn warme blik op ons vallen, hij streelde ons over het hoofd, wisselde een paar woorden met onze trainer... Uiteindelijk liep hij het balkon op. De anderen volgden hem. 'Weet je wie dat was?' vroeg de trainer ons. We schudden ons hoofd: 'Nee.' 'Dat was Tigran Petrosian!'

Anatoli Karpov, klein van gestalte en met een hoge stem, tegen hem heb ik nog gespeeld, ik heb er zelfs een foto van waarop hij tegenover me staat en naar het bord tuurt. Naast me zit mijn zus, het doet me pijn als ik eraan denk dat zij later verloor dan ik. Je verdronk in de ogen van die kampioen: ze waren ongelooflijk blauw en helder...

En tot slot: Garry Kasparov, de kleine, vurige jongen. Hij was nog niet eens kampioen toen ik hem door de gangen van het schaakpaleis zag rennen. Alles aan hem was trefzeker: zijn manier van doen, praten, spelen.
Al deze schakers kwamen tientallen jaren lang, als echte, oorspronkelijke inwoners van Vera, in het Verapark samen. En nu zit ik voor de computer en schaak ik op Facebook; soms met een Serviër, met een Zweed, een Griek, een Filipijn of een Amerikaan, maar in gedachten zitten die anderen tegenover me: mijn kampioenen van het Verapark.

 

De wandelaars van de Roestaveli


Mijn ouders behoorden tot de generatie die over de Roestavelilaan wandelde. Iedereen wandelde over de Roestaveli om elkaar tegen te komen, zich te laten zien, om nieuwe kennissen op te doen, om nieuws te vernemen en te bespreken... In het Tbilisi van de Sovjets maakten clubs, café-restaurants en discotheken uiteraard geen deel uit van het dagelijks bestaan. Restaurants waren er eigenlijk alleen voor mannen en dan nog uitsluitend voor speciale gelegenheden, cafés kon je, net zoals ijssalons, op één hand tellen, het woord 'club' kwam niet eens voor en discotheken zag je enkel in de kuststeden, maar ook die waren enkel in het seizoen open...

Men ging als volgt tewerk: mannen en vrouwen, jong en oud, arbeiders, dienstboden, wetenschappers en dichters dosten zich helemaal uit en lieten thuis weten dat ze gingen wandelen over de Roestaveli en ze trokken de deur achter zich dicht...
Men ging niet alleen in zijn eentje wandelen, het kon ook met het hele gezin. Mijn zus en ik konden nauwelijks lopen of onze ouders lieten ons al proeven van dit heilige ritueel van Tbilisi. Vooral mijn vader was een fervente volgeling van dit ritueel. Hij was het dus die ons keer op keer meenam naar de Roestaveli. Op een dag, tijdens een van die wandelingen, gaf hij ons een ijsje. Toen we het op hadden, vroeg hij: 'Wil je er nog één?' 'Ja,' riepen we uitgelaten. Hij troonde ons mee naar ons lievelingscafé, waar ze soms milkshake hadden en hij kocht voor elk van ons 200 milliliter. Het was heerlijk! 'Nog?' 'Ja!' Hij bestelde nog eens 200 milliliter voor elk van ons. Ook dat werkten we helemaal naar binnen. 'Wil je er nog 100 van?' vroeg hij ons. Stomverbaasd gingen we ook daar op in. Ook die 100 milliliter versloegen we en we liepen het café uit. Een paar meter verder werden er eskimo-ijsjes verkocht. 'Zin?' vroeg hij ons en hij stopte zijn hand in zijn zak. 'Ja hoor,' zeiden we. Mijn zus hield zich met een ontstellende koppigheid aan de voorwaarde, maar ik hield halfweg op met eten en gaf met tegenzin toe: 'Ik kan niet meer.' 'Gooi het maar weg,' zei mijn vader en hij wees naar een vuilnisbak. Zwijgend gooide ik de rest van de eskimo in de vuilnisbak. Terug thuis vertelden we moeder opgewonden hoeveel ijs we wel niet gegeten hadden. 'Wat is er met je aan de hand! Wil je dat ze een angina oplopen?' riep moeder angstig. Maar vader lachte een beetje vreemd en zei: 'De kinderen moeten toch één keer zoveel kunnen eten als ze maar willen...'

 

 

De omstaanders van de Roestaveli

De boekverkopers

We staan hier te verkopen,
we staan hier op de Roestaveli te verkopen,
in de sneeuw, in de vorst, onze eigen boeken
die ons het dierbaarst, het liefst zijn.
We hebben het niet koud,
achter onze stalletjes
staat er altijd een fles goedkope wodka klaar.
Als een klant zijn pad verderzet,
halen we ze snel tevoorschijn,
nemen we een slok,
en op slag warmt het bloed in onze aderen op,
maar de boeken die we als slaven
uit ons huis haalden, die hebben het koud -
de wind beukt in op hun kaft,
de sneeuw viseert hun rug.
Hoe kunnen we ze helpen?
Hoe kunnen we ze warm houden?
Met onze laatste druppels drank besprenkel ik
Tender is the night van dronkaard Francis,
'Francis, gezondheid!' zeg ik hem...
Het volgende boek is een bundel van Verlaine.
Ook die wil wat drinken.
Wat kan ik doen?
Ik doorzoek mijn broekzak,
er is genoeg geld voor een nieuwe fles,
ik vertrouw mijn teerbeminde slaven
aan een bevriende collega toe
en loop naar de winkel.
Vijf minuten later ben ik alweer terug,
'Hé, Paul! Ik kon geen absint voor je krijgen,
maar laten we drinken wat er is,' zeg ik hem,
maar hij is er niet meer.
Naast Francis is nu Burroughs komen te staan,
rillend van de cold turkey, ik kijk om me heen,
'Paul, waar ben je?'
'We hebben hem net verkocht,' zegt iemand,
'voor een goede prijs!'
En hij stopt me het geld toe.
Iets breekt in me,
'Aan wie,
aan wie heb je hem verkocht?'
Ze wijzen naar iemand.
Hij loopt arm in arm
met een jonge vrouw
en ze wandelen gelukkig weg over de Roestaveli.
Paul lijkt een beetje in zichzelf gekeerd,
waarschijnlijk door de kou,
maar ik heb toch de indruk dat hij
niet helemaal ontevreden is met zijn nieuwe eigenaar.
Dat luchtte me op en ik keek naar het geld,
'Jongens, Verlaine nodigt jullie persoonlijk uit!'
'Waarom enkel Verlaine? Ook Edgar Allan Poe!' roept Dato.
'En Galaktion!' voegt Gela eraan toe.
'En Byron!' dat is Oesjangi.
'Kijk eens aan! Wat een bijzondere dag,
we hebben allemaal dichters verkocht,' merkt Omar op.
'Wie heb jij verkocht?'
'Ik? Mezelf,' lacht hij, 'mezelf...,
iemand heeft mij gekocht,
maar ik kan me niet voorstellen dat hij me ook zal lezen...'

 


De betogers en de filmliefhebbers

In Tbilisi zijn er een paar vaste plekken voor betogingen. Een van die plekken is de buurt rond het Filmhuis. De ruimte tussen de trappen van het Filmhuis en het standbeeld van Roestaveli is vele keren volgestroomd met mensen. De partijleiders doken op met een megafoon in de hand en de betoging ging van start. Ook wij waren erbij, we luisterden en we boorden ons een weg door de betogers met opgeheven vuisten. We trokken ons het lot van Georgië heel erg aan, we klapten in de handen en ook wij scandeerden wel eens 'Gaoemardjos', maar we hielden ook van film. Van die film die zo meteen achter de rug van de mensen die toespraken aan het houden waren, zou beginnen. We liepen met gespitste oren langs de patriotten, ons hart ging sneller slaan, we maakten ons zorgen over het lot van ons land en we hielden de tijd in de gaten: over vijftien minuten zou Bunuels Viridiana beginnen, over tien minuten Pasolini's Porcile en over vijf minuten Bergmans Persona, Ioseliani's En toen werd het licht was al bezig, net zoals Bertolucci's Novecento, als we nu niet naar binnen zouden gaan, had het geen zin Godards À bout de souffle nog te willen zien...

'Gaan we naar binnen?'

'Ik weet het niet. Misschien blijven we beter hier. Besef je wel wat er aan het gebeuren is?'

'Jawel, maar ik wil al zo lang die film zien.'

'Dat klopt, ik ook.'

'Hoe laat is het?'

'We zijn al een beetje te laat.'

'Kom, laten we naar binnen gaan.'

'Laten we eerst naar Kostava luisteren en dan naar binnen gaan.'

'Dan zijn we zeker te laat, laten we naar binnen gaan...'

'Goed... Vooruit dan maar. Die kant uit, zo is het beter, daar zijn minder mensen.'

En we liepen naar binnen. Beter gezegd: we liepen over; van de ene wereld naar de andere. Sommigen onder ons zijn op de betoging gebleven. Ze kozen voor betogen. Ze luisterden naar de leiders van de nationale beweging en tegelijk zagen ze in de schemering beelden uit Cocteau's Le sang d'un poète op de muur van het Filmhuis opdoemen.

 

De strijders van de Roestaveli

We waren blij
dat we wapens kregen.
We voelden ons sterk,
en omdat we ons sterk voelden,
trokken we erop uit te vechten.
Volgens ons schoten wij
met automatische geweren en kanonnen,
maar we hadden het verkeerd voor,
de kanonnen en automatische geweren schoten met ons -
we vlogen heen en weer over de Roestaveli,
we schoten elkaar aan flarden,
we maakten mensen af,
we schoten huizen kapot,
we maakten groot kabaal en we waren blij.
Jawel, wij waren het die ze in het rond schoten -
zoals je een steen vanaf de oever over het water ketst,
zoals je een bal uit de verte in de korf mikt,
zoals je afval in een afvalemmer gooit,
zoals je zaligheid in het paradijs rondstrooit,
zoals je zonden in de hel uitdeelt...
dat was hun kleine, wrede oorlog,
en in die oorlog waren wij de voorraad kogels.
Dat drong pas veel later tot ons door,
toen we opgebruikt raakten,
toen we allemaal afgeschoten waren,
toen we als waardeloze, afgevuurde hulzen
over de hele stad verspreid lagen.

De visioenen van een wiskundige

Soms zie ik Tbilisi niet als een stad, maar als het visioen van een stad, een denkbeeldige stad. Dat is misschien niet goed, maar slecht is het ook niet. Tbilisi is simpelweg een denkbeeldige stad en die heeft net zo goed recht van bestaan als de steden die echt zijn. Denkbeeldige en echte steden kun je van elkaar onderscheiden als imaginaire en reële getallen. Elke stad heeft haar eigen coördinaten (x,y,z) die je in de vergelijking х2+у2+z2=R2 kunt inzetten waarin R de radius van de aardbol is en het punt (x,y,z) niets anders dan het hypercomplexe getal x + yi + zj. Als y en z niet gelijk zijn aan nul dan is het getal van de stad denkbeeldig. En als y en z gelijk zijn aan nul, dan krijgen we х2=R2 waaruit volgt dat x=R of x=─R en dus alle steden op de aardbol denkbeeldig zijn, behalve twee, die zijn echt! Maar welke zijn die twee? Rio de Janeiro en Londen? Peking en Mexico? Of Melbourne en Montreal? Hoe kunnen we ze vinden? En is het wel mogelijk dat er op aarde maar twee echte steden zijn en de rest denkbeeldig? Misschien beschikt elke mens op zich wel over een echte stad en diens antipode - die eigenlijk ook een echte stad is, terwijl alle andere steden alleen in de verbeelding bestaan. Dus van die twee is de eerste altijd je thuis en de andere je droomstad! Zoals New York en Parijs voor Henry Miller. Hoewel, voor een wiskundige komt dat neer op ongewenst subjectivisme. Als er echte én denkbeeldige steden zouden bestaan, dan moeten die ook objectief bestaan en niet alleen in onze verbeelding. Als dat zo is, dan is mijn concept fout. Het is hoogstens een foute metafoor... En dat is zo omdat we droom en werkelijkheid niet tegelijk van elkaar kunnen onderscheiden. We proberen het wel, maar we zijn niet in staat met uitgestrekte handen het gelijkteken te plaatsen tussen leven en dood, we zijn niet in staat tegelijk in het paradijs van de Sovjet-Unie en in de hel van het onafhankelijke Georgië te leven, een plekje in het Verapark en op het Verakerkhof in te palmen, op het plein voor het Filmhuis te betogen en in de zaal van het Filmhuis te zitten, we zijn niet in staat onze boeken als slaven te verkopen waar we zelf slaaf van zijn, we zijn niet in staat tegelijk te schieten en te begrijpen dat wij het zijn die afgeschoten worden. Daar zijn we niet toe in staat...

De gedichten van de reiziger

***
In mijn tijd reed
de tram al niet meer door het centrum.
De lijn naar het Tbilisimeer bestond wel nog.
In diens laatste dagen maakten Oetsja, Gogi en ik nog een rit.
We kwamen aan en Oetsja verdronk.
Sindsdien was ik niet meer aan het Tbilisimeer.
Ondertussen rijdt die tram ook niet meer...

Zolang je klein bent, is alles mooi: je bent gek op de tram
en om het even met wie je samen in de tram zit,
hij gaat niet dood...

***
Het was één van mijn diepste wensen, maar nooit is
mijn wagon in de metrotunnel blijven steken.
Terwijl de stroom toen heel vaak uitviel!
De reizigers klauterden uit de wagon en
liepen te voet door de tunnel
naar het volgende station!
Na afloop vertelden ze iedereen
hoe spannend dat was geweest.
Het was één van mijn diepste wensen, maar nooit...

***
Eén keer kon ik in een dubbeldekker meerijden.
Ik moest een hele andere kant uit,
maar plots stopte hij aan mijn halte,
ik twijfelde geen moment en sprong meteen aan boord!
Ik had hem al een paar keer gezien,
hoe hij fier ordinaire bussen voorbijstak.
Volgens mij reed er maar één in de hele stad.
Iemand had hem gekocht en uit enthousiasme de stad binnengeloodst.
Maar de ordinaire bussen werden gek van jaloezie
en hebben hem omgelegd.

***
In het vrije Georgië zweefde ik niet één keer
als een vogel boven Tbilisi.
De kabellift was al neergestort
toen het parlement
de onafhankelijkheidsverklaring aannam.

De performancekunstenaar

Maar nu heeft de geest van het theater bezit van me genomen. Ik sta in het midden van het podium en maak minimalistische bewegingen met mijn vingers, mijn lippen, mijn ogen, ik maak pseudo- en quasibewegingen, ik verander in een schaduw van vlees, ik schreeuw, ik schreeuw mijn stembanden schor, en plots schakel ik over op gefluister, mijn gefluister is makkelijker te verstaan dan het geschreeuw van daarnet. Ook al zouden de toeschouwers hun oren met hun handen bedekken, dan nog zouden ze mijn vreselijke gefluister kunnen horen. Ze kunnen het horen, maar plots begin ik weer te schreeuwen, ik loop weg, ik gooi me tegen een muur aan en ik hoor hoe mijn partner zich aan de andere kant ook tegen de muur aan gooit. Dat is het teken dat we elkaar moeten zoeken, elkaar moeten aankijken en tegen elkaar woorden moeten wauwelen die in ons opkomen. Daarna volgt er een dress dance, een nogal vreemde dans, waarbij niet ons lichaam, maar onze kleren dansen, waarbij onze bewegingen, ons geschreeuw en gefluister begeleid worden door het monotone en onmerkbaar verspringende ritme van de doli en verblindende toortsen die kriskras door de zaal trekken, af en toe de metalen plaatjes raken die aan het plafond hangen. Op een bepaald ogenblik zal er toch een stilte vallen waarop een meisjeskoor begint te lachen, hard en helder, om in één klap weer te zwijgen, en vervolgens de toehoorder zoveel keer die stilte te laten horen dat de toeschouwers en de acteurs in slaap vallen, zodat ze in de droom iets echters kunnen zien dan deze voorstelling. En daar komt het oude Tbilisi van de jaren '90 in voor, de Leselidzestraat, de koude en donkere kelder van het vertalershuis waar we de echte aard van ons theater laten zien. Dat is nog veel moeilijker te genieten dan in een echte droom en door de echte aard van ons theater maakt het een echte droom wel makkelijker te begrijpen en te aanvaarden. De vreselijke mutaties van die tijd gaven ons de mogelijkheid met theater te onderzoeken hoe de werkelijkheid en de onwerkelijkheid met elkaar konden versmelten, hoe ze in een niet-euclidische ruimte naast elkaar konden bestaan. We keken naar de vleselijke droom en naar de vleesloze werkelijkheid en we voelden aan dat het een metafoor was voor het volle leven dat we tevergeefs nastreefden. Het was een metafoor voor de ring van Möbius, waar de zijdes van werkelijkheid en onwerkelijkheid elkaar raken: je doorkruist beide als je over de ring gaat lopen en als de cirkel rond is, heb je niet eens kunnen zien waar het ene begon en het andere eindigde...

Het postscriptum van een allergische dichter

Eerst was er de kerk van Metechi.
Daarna de gevangenis van Metechi.
Vervolgens het theater van Metechi
en tot slot weer de kerk.
Metechi staat hoog boven de rivier de Mtkvari en kijkt uit op de stad.
Elke toerist laten we Metechi zien.
Waarschijnlijk krijgen sommigen het verhaal opgedist, anderen weer niet,
dat dit eerst een kerk, daarna een gevangenis, vervolgens een theater
en tot slot weer een kerk was...
Niemand weet wat de toekomst nog zal brengen...
Ik weet alleen dat mijn Tbilisi één grote Metechi is:
een kerk, een gevangenis, een theater.
Hier raken alle zijdes elkaar.

 


VERKLARINGEN

- Niko Samadasjvili -   een Georgische dichter (1905-1963)
- Tsjocha - typisch Georgische jas voor een man, Georgische klederdracht
- In 'Herinneringen van een schaker' komen allemaal wereldkampioenen schaken voor.
- De Roestaveli of de Roestavelilaan - de centrale laan in Tbilisi die naar de nationale dichter Sjota Roestaveli uit de twaalfde eeuw vernoemd is.
- Galaktion - Galaktion Tabidze was een van de belangrijkste Georgische dichters uit de twintigste eeuw.
- Het standbeeld van Roestaveli: het standbeeld van de nationale dichter Sjota Roestaveli uit de twaalfde eeuw in de buurt van het Filmhuis
- Gaoemardjos - victorie
- Ioseliani - Otar Ioseliani is een internationaal bekende Georgische regisseur.
- Kostava - Merab Kostava was een van de belangrijkste voorvechters van de Georgische onafhankelijkheid.
- doli - een trommel

 

 

Vertaald uit het Georgisch door Ingrid Degraeve

 

Ingrid Degraeve (1972) woont en werkt in Brussel en in Tbilisi. In Tbilisi is ze sinds 1999 werkzaam als vertaler, schrijver, docent Nederlands, uitgever en kunstcurator. Ze richtte er het docentschap Nederlands aan de Ilia State University, Uitgeverij Link en een centrum voor hedendaagse kunst op. Sinds 2008 werkt ze ook als projectleider aan het Taaluniecentrum Nederlands als vreemde taal in Brussel.
Ze publiceert vertalingen uit het Frans, het Duits en het Georgisch en voert opdrachten uit voor Poetry International, het Vlaams-Nederlands Huis deBuren, bloemlezers en literaire tijdschriften. Sinds 2003 verschijnen haar vertalingen uit het Georgisch bij Belgische en Nederlandse uitgeverijen. De uitgaven kregen de steun van het Vlaams Fonds voor de Letteren.
In 2007 begon ze essays en verhalen in het Georgisch te schrijven. In 2008 kreeg ze in Georgië de Sachelebi-prijs toegekend als bezieler van de Georgische cultuur. Datzelfde jaar kreeg de dichtbundel mikroskopi van Maia Sarisjvili die ze met haar Georgische uitgeverij Link uitgaf, de Georgische SABA-prijs voor de beste dichtbundel van het jaar.

Download de ePub-versie Print

Les bouts recollés

44 moins 4  égale 40. 40 divisé par 2, on obtient 20. Voilà l’arithmétique de ma vie, - j’ai quarante ans. Je ne me souviens plus de quatre premières années de ma vie; le reste, c’est-à-dire, quarante  années conscientes, il faut les partager en deux parts égales: l’une fait partie de l’époque soviétique, l’autre de celle de la Géorgie libre et indépendante. Ces quarante années, je les ai vécues dans la même ville –Tbilissi. Cette symétrie peut fasciner, mais quant à moi, elle m’effraye et m’oblige à chercher la symétrie absolue. Elle m’invite à sortir de ce monde, pour en trouver un autre, tout à fait différent. Comme j’ai vécu mes premières années dans l’irréel et dans l’inconscient, je voudrais passer tout à fait autrement le restant de mon existence terrestre et puis mourir, - ce sera une véritable géométrie avec ses deux bouts courts et au milieu de ces bouts deux stades d’une longueur égale, tous les deux pareillement fatigants et pleins d’amertume. 
Mais ce n’est peut-être qu’une utopie. Je n’en aurai pas la force. Mon destin veut que je reste dans le stade de la Géorgie indépendante et je voudrais que cela perdure. Je dois substituer la disproportion à la proportion.
Mais il se peut que des ennemis envahissent mon pays pour en faire un tout autre État. Si j’étais obligé de vivre dans ce nouvel État, ce serait une nouvelle symétrie de plus: trois fois vingt ans passés dans trois états différents et pourtant dans la même ville – Tbilissi.
C’est mon fantasme pas très agréable fondé sur la réalité objective, mais en ce qui concerne la réalité subjective, à savoir 44-4, elle n’est en aucune façon plus agréable; et ce malgré ces voix que j’entendais de toutes parts et qui me répétaient que je vivais au paradis. Maintenant on s’efforce de me persuader que je vis dans un pays libre et démocratique. Quoi qu’on en dise, cette vie qui manque de charme est assez douce, suave. Il est revigorant de penser que 44-4=40 et que 40/2=20.


Le monologue d’un poète énergique

Il y a longtemps que je trimbale mon allergie
Le matin j’ouvre les yeux, je les frotte avec acharnement…
Quel supplice que cette démangeaison!
Je me lève avec beaucoup de peine
et je cherche à tâtons mes vêtements,
mon petit déjeuner et mon braille
pour lire avec mes doigts
si nous avons quelque chose à manger…
oui, je lis et je mange
et je fais de mon mieux pour me requinquer,
pour pouvoir sortir dehors et fermer la porte…
Oui, c’est comme ça…
Il y a tant d’années 
que j’ai une allergie à ma ville
Je me sens heureux,
je suis sûr que mon allergie va me lâcher pour une semaine au moins
Ella va quitter sans trace mon corps
pour disparaître dans la nature.
Et plus le temps passe, puis je me laisse convaincre que 
seule la ville natale peut nous rendre allergique
L’allergie ce n’est rien d’autre que la ville…
Tous mes maux se retrouvent à jamais dans cette maudite démangeaison…

Mon Tbilissi,
pourquoi m’as-tu rendu allergique?
Faut-il en chercher une raison dans ces tilleuls alignés le long des trottoirs
Ou dans les échappements malsains des voitures  autour de moi?
Pourquoi est-ce que je flâne les yeux mi-clos dans tes rues,
incapable de voir celui qui me salue?
Pourquoi les maisons qu’on vient de construire ou
celles, récemment repeintes,
se dérobent-elles à ma vue?

Pourquoi, aveugle comme une taupe,
n’ai-je aucune idée des endroits où on
mène les touristes, arrivés dans ma ville,
pour les étonner, les rendre fous 
de la beauté de Tbilissi?

«On a pris pour une maladie
des stigmates laissés par mes poèmes
sur ma peau » -avait écrit un poète géorgien.
Je me permets de périphraser ce vers:
«Ce n’est pas une maladie, mon gars,
c’est ma ville qui a parsemé ma peau de ces lésions.»


Le jardin cimetière

Je suis né dans ce quartier de la ville
qu’on appelle Véra 
et j’ai passé toute ma jeunesse
dans ce petit jardin
qui au XIX siècle faisait office de cimetière.
Par la suite, quand les parents et 
les proches des morts ont à leur tour disparu,
on a démoli les tombes pour planter
des arbres et aménager un jardin.
Mais il reste encore quelques pierres tombales
Sur l’une d’elles est gravé le nom
d’un jeune écrivain géorgien mort à trente ans de tuberculose… 
Un bloc de granit avec l’inscription: 1830-1860
et tout autour des garçons, des filles.
Des feuilles mortes et des fourmis
l’air est embaumé de l’odeur de la terre
et les oiseaux font la ronde dans le ciel.
Le jeune écrivain au visage pâle
tousse mais ébauche un petit sourire.
Nous joignons nos paumes 
et nous sentons la chaleur de mai,
de la vie et de nos mains…
Nous nous sommes levés ensemble
lui de sa table, moi de mon banc
Et nous nous promenons à pas lent parmi des enfants,
des retraités, des fourmis et des feuilles mortes
sur notre passage, des hommes et des femmes
vêtus de l’habit national
inclinent la tête avec déférence
nous bavardons avec désinvolture,
avec un peu de paresse et d’émoi,
de la littérature et des écrivains
de la Géorgie, de la maladie
de la mort et des choses irréelles
Le soleil s’apprête à se coucher
L’obscurité, la poussière et la fatigue
enveloppent nos jambes…
L’écrivain tousse de plus en plus fort
et nous retournons sur nos pas.
Je m’installe sur mon banc
L’écrivain ferme les yeux
et se replonge dans son sommeil
tout près de moi
dans l’herbe ou quelque part sous la terre 
D’ailleurs, Véra a un autre cimetière en activité
Vous montez à pied la rue Belinsky
(le trajet ne prendra qu’une demi-heure)
et le voilà devant vous
ce cimetière tellement agréable à voir…
Le cimetière le plus calme, 
le plus attrayant de la ville

Et moi, taupe allergique,
j’habite entre ces deux cimetières,
je vais et je viens
j’écris, je fais semblant de nourrir ma famille
je traîne ma vie derrière moi,
je meurs lentement, doucement…
S’il y a du soleil et qu’il fait beau
je m’installe à la terrasse d’un café de mon quartier
Un jour quand le serveur m’a tendu le menu
je lui ai tendu en réponse ce texte:
« Avec tes bras tendus tu nous a apporté
des airs d’été mélodieux 
des odeurs
des visions transparentes
Tu nous as nourris
tu nous as rassurés
avec tes bras tendus
tu nous as dit: Ce monde est beau
ce monde est vain et gratuit »
Ils ont raison, tes bras tendus
s’agitent tristement dans ce petit espace
tes bras tendus
signe égal
entre la vie et la mort
et je te prie de lever en l’air
tes bras tendus
pour nous montrer s’il y a quelqu’un dans les cieux
qui nous envoie tout cela
À nous, à vous et à moi, qui sommes
attablés ce soir à la terrasse de ce petit café
le 30 juillet 1998.


Le souvenir d’un joueur d’échecs

Le plus bizarre qu’on puisse voir dans ce jardin, ce sont ces gens qui la tête baissée, plongés dans le silence, sont assis devant leur échiquier, absorbés dans le jeu en attendant le coup de leur adversaire. 
J’y rencontrais les meilleurs joueurs, voire des champions du monde et j’ai eu le culot d’en affronter quelques-uns.
Voilà le palais des échecs construit en l’honneur de la première championne géorgienne du monde, Nona Gaprindachvili, qui en ce moment, avec son allure un peu masculine, arpente d’un air renfrogné la grande salle du palais.
Quelques années plus tard, Maïa Tchibourdanidzé, une jeune fille un peu potelée, a détrôné Nona, championne cruelle et jusque-là invincible.
La famille de Maïa avait quitté la ville de Koutaïssi pour monter à Tbilissi et s’était installée dans le quartier de Vaké, à deux pas de la maison de Nona.
Pour nous autres Géorgiens, le championnat du monde est devenu celui du quartier de Vaké et le vainqueur recevait le titre de « Championne du quartier. »
Et les hommes dans tout ça?
Un beau jour j’ai vu Mikhaïl Botvinik. Les cheveux gris, la tête timidement baissée, entouré d’une foule d’admirateurs qui tenaient à la main son livre traduit en géorgien. On lui tend le livre, il le signe et cela n’en finit pas. Il se plaint que l’air lui manque, qu’il étouffe dans cette étuve (ça se passe en plein été) et il nous demande de nous pousser un peu pour qu’il puisse respirer. Moi aussi, je suis là, petit garçon de dix à douze ans, le livre sous le bras. Je ne peux plus attendre, je m’impatiente, j’essaie de me faufiler dans la foule. J’implore qu’on me laisse passer mais les fans du champion m’ignorent. 
Tous mes efforts se sont avérés vains. Je n’ai pas eu la chance d’approcher la célébrité.
Tigran Petrossian, fils d’un éboueur de Tbilissi, l’avait emporté sur le grand champion. Nous sommes au deuxième étage du palais. Nous, les débutants, nous nous entraînons en décortiquant une partie d’échecs jouée par le grand maître arménien. La porte s’ouvre et un dandy entre, accompagné de la moitié du personnel du palais. Petrossian en chair et en os, une canne à la main, un haut de forme sur la tête. Le maître s’attarde près de notre table, jette un coup d’œil sur l’échiquier. Il nous lance un regard bienveillant, nous caresse la tête et échange deux mots avec notre entraîneur. Puis il sort sur le balcon. « L’avez-vous reconnu?  - demande l’entraîneur – c’est Petrossian. Le grand Tigran. » Pour lui faire plaisir nous feignons de ne pas reconnaître le champion, dont la photo embellit la chambre de chacun de nous…
Anatoli Karpov, petite taille, voix aiguë, est debout devant moi, de l’autre côté de l’échiquier, les yeux rivés sur ma reine et je ne sais pas par quel bout m’y prendre pour la sauver. Et dire qu’il a perdu une partie dix minutes après ma défaite! Quelle déception!
Et enfin Garri Kasparov, drôle de garçon turbulent. À l’époque il était loin du titre de champion. Il courait dans les couloirs du palais tel un ouragan. Il était toujours alerte, on aurait dit qu’il avait du vif-argent dans les veines. Il jouait à la va-vite, comme s’il n’avait pas beaucoup de temps à sa disposition. Tous les champions se rencontraient des décennies durant dans notre petit jardin comme de vieux habitants du quartier.
Et maintenant je suis assis devant mon ordinateur et je joue aux échecs avec un serbe, un grec, un égyptien ou un américain. De temps à autre je me surprends à m’éloigner de mon petit écran: je revois le jardin, le palais des échecs et nos champions «  Bonjour, tristesse! »


Les flâneurs de l’avenue Roustavéli

La génération de mes parents avait l’habitude de se promener presque chaque soir dans l’avenue Roustavéli, la plus longue et la plus belle de notre ville, pour voir les gens et se faire voir, pour faire de nouvelles connaissances et bavarder tout leur soûl. Le Tbilissien soviétique ne connaissait ni discothèque, ni boîtes de nuit, ni café. Il y avait, certes, des restaurants, mais exclusivement pour les hommes; les femmes ne les fréquentaient pas. Les boutiques de marchands de glaces tenaient lieu de cafés, quant aux boîtes de nuit et aux discothèques, on ne les trouvait que pendant les vacances dans quelques villes situées au bord de la Mer Noire. On pouvait les compter sur les doigts d’une main.
Il existait deux sortes de promenade: individuelle et en famille…
Il y avait un rite à observer: hommes et femmes, jeunes et vieux, ouvriers, employés, fonctionnaires, savants et poètes, tous mis sur leur trente-et-un, venaient frapper aux portes de leurs voisins pour leur apprendre qu’ils allaient faire une petite promenade et leur demandaient d’avoir l’œil sur leur appartement, puis ils s’en allaient la tête haute.
Quand nous avons un peu grandi, ma sœur et moi, nos parents ont décidé de nous initier à ce rituel de Tbilissi. Mon père n’a jamais manqué l’occasion de montrer une énième fois la plus belle avenue de la ville. Un jour, comme de coutume, il nous a acheté des cornets de crème glacée. Quand nous en avons eu raison, il nous a demandé: « En voulez-vous encore? » Nous avons poussé un cri joyeux: «  Oui, papa. » Nous sommes entrés dans notre café préféré et papa nous a offert deux cents grammes de glace. Quel délice! Papa a répété la commande. « Encore cent grammes, d’accord? » - nous a-t-il demandé. Étonnés de cette générosité sans bornes, nous avons hoché la tête en signe d’acquiescement. En sortant du café nous sommes tombés sur un marchand ambulant d’esquimaux. « Eh bien, mes grands, encore un petit esquimau? » - papa a mis la main à la poche…
Ma sœur a tenu bon, mais moi je n’ai pu venir au bout de mon esquimau. « Ça suffit. » - dis-je en avalant, à mon corps défendant, la moitié de la glace… « Rien ne t’oblige à achever ta glace. » - a dit mon père en tendant la main vers la poubelle. Je me suis exécuté sans mot dire. À la maison nous avons fait part de notre festin à maman. Maman a eu peur: « Tu veux que les enfants tombent malades? » Papa a eu un sourire bizarre: « Ils ont droit, ne fût-ce qu’une seule fois, de manger de la glace à satiété… »


Les passants de l’avenue Roustavéli

Les vendeurs de livres

Nous autres bouquinistes de l’avenue Roustavéli,
nous nous tenons là et nous vendons nos livres. 
Nos amis d’enfance sortis de nos bibliothèques
dans le froid et sous la neige…
Nous n’avons pas froid
derrière nos stands nous gardons des bouteilles de vodka
Quand quelque rare client s’éloigne
nous nous jetons sur nos bouteilles
et nous buvons au goulot
le sang se met à circuler plus vite dans nos veines
mais les livres, tels des esclaves chassés de leurs baraques
ont froid, ils gèlent, ils ont la chair de poule
le vent les feuillette 
les flocons de neige tombent sur leurs reliures
Que faire?
Comment les réchauffer?
Je verse les dernières gouttes de vodka
sur le roman de Francis, ivrogne invétéré 
« La nuit est douce »
À ma santé cher ami. Régale-toi! » - que je lui dis
Tout à côté, un recueil de Verlaine 
qui lui aussi a envie de se mouiller le palais…
Je fouille dans mes poches
et je trouve un peu d’argent
suffisant pour acheter une bouteille
Je demande à mon ami, bouquiniste lui aussi,
d’avoir l’œil sur mes livres, mes très chers esclaves
et je cours vers le magasin
Cinq minutes et je suis de retour
« Hé, toi, Paul, impossible de trouver de l’absinthe dans notre ville
Buvons quand même ce que je t’ai apporté »
Mais il n’est plus là, il a disparu
(En état de manque Faulkner tremble à côté de Francis)
Je tourne et tourne la tête
« Paul, t’es où? »
« Nous l’avons vendu. » - me dit mon ami, lui aussi bouquiniste.
« On l’a vendu à prix fort! »
et il me tend quelques billets froissés
Je sens mon cœur se serrer
Quelque chose s’est cassé dans mon âme
« À qui l’avez-vous vendu? »
On me montre une jeune fille qui 
marche bras dessus, bras dessous à côté de Verlaine
Paul paraît un peu intimidé, les épaules voûtées
comme s’il avait froid
mais j’espère qu’il est content 
d’avoir une guide aussi mignonne
Un peu soulagé, je regarde mon argent
« Eh, les mecs! Aujourd’hui, c’est Verlaine qui paie »
« On pourrait inviter Edgar Poe » -suggère David
« Et Byron? » - ajoute un de nous.
« Une journée folle, pas vraie? 
Nous avons uniquement vendu des poètes! » - fait remarquer Otar.
Quelqu’un m’a acheté. Quelle surprise! Il y en a qui lisent mes poèmes! »


Manifestants et cinéphiles

Tbilissi comptait plusieurs endroits réservés aux manifestations. L’un d’eux se trouvait près de la Maison du Cinéma. Pendant les manifestations le petit espace entre les escaliers de la Maison du Cinéma et la statue de Roustavéli était inondé de monde. Des chefs de partis politiques et des orateurs venaient en masse et leur haut-parleur appliqué aux lèvres, commençaient à haranguer la foule qui les écoutait bouche bée. Mes amis et moi, nous nous retrouvions le soir sur cette place et pour mieux voir et entendre nous nous frayions un passage à-travers la foule. Nous nous sentions responsables du sort et de l’avenir de notre pays, nous compatissions de tout notre cœur à son malheur. Nous applaudissions et nous criions: « Vive la Géorgie! » mais nous adorions le cinéma et voulions pénétrer coûte que coûte, dans la salle de la Maison du Cinéma pour voir le film qu’on projetait ce soir-là. L’oreille tendue nous nous faufilions dans la foule en poussant doucement les patriotes enthousiasmés et nous jetions à chaque instant un regard furtif sur nos montres.
Quinze minutes jusqu’au commencement de Viridiana de Buñuel, dix minutes jusqu’à la projection de Porcherie de Pasolini… Et ce n’était pas tout. Ce soir-là on donnait des films de Bergman et de Bertolucci. Il fallait hâter le pas pour ne pas manquer le début d’ A bout de souffle de Godard. Nous n’avions que cinq minutes à notre disposition.
On entre?
Tu la vois, toute cette foule devant la porte fermée?
Et pourtant il faut essayer, sinon dans quelques minutes ça n’aura plus de sens.
Il y a longtemps que je rêve de voir ce film 
Moi aussi.
T’as l’heure?
On est un peu en retard
Entrons quand même
Écoutons cet orateur et puis verra 
On perd du temps!
Eh bien, je te suis. Passons par là! Il y a moins de monde.
Nous entrions dans la salle de cinéma et d’un moment à l’autre nous nous retrouvions dans un univers magique. Certains de mes amis revenaient sur la place pour suivre les discours. Ils les écoutaient et en même temps, dans le crépuscule, imaginaient des scènes du Sang du poète de Cocteau projetées sur le mur de la Maison du Cinéma.


Les combattants de l’avenue Roustavéli

Quelle joie
On nous a confié des armes
Nous nous sentons forts et courageux
Et voilà la guerre, le massacre
Nous sommes prêts à nous entretuer…
Il nous semblait que nous tirions au canon
Nous nous trompions: c’étaient ces canons qui nous tiraient dessus
On parcourait l’avenue
On se bousculait
On se tuait
On détruisait des maisons
On faisait un vacarme infernal
On était transporté d’une joie immense
qui remplissait nos cœurs…

Oui, nos canons nous éjectaient comme des crachats
Comme on jette une pierre dans une rivière
ou un ballon dans un panier
Comme de l’ordure à la poubelle
Comme un saint au paradis
et comme un pécheur en enfer…
C’était leur petite guerre cruelle
et dans cette guerre nous n’étions que des munitions
Nous nous en sommes rendu compte trop tard
Juste au moment où ils ont compris
que les munitions leur faisaient défaut
et nous sommes devenus des cartouches vides
dont les rues étaient parsemées.


Les visions d’un mathématicien

Il y a des moments où Tbilissi devient pour moi une ville fantôme, une ville imaginaire. Je suis dans l’impossibilité d’interpréter ce phénomène. Pour moi c’est une évidence. Une ville imaginaire a pourtant le droit d’exister. Au point de vue mathématique chaque ville doit avoir ses coordonnées. Ayant recours à des équations géométriques, on peut démontrer que toutes les villes sont imaginaires à l’exception de deux. Mais lesquelles? Pékin et Mexico? Rio de Janeiro et Londres? Ou bien Melbourne et Montréal? Allez savoir! Mais entre nous soit dit, peut-on admettre l’existence de ces deux sortes de villes? Peut-on supposer que seules deux villes existent réellement? Peut-être chacun de nous a-t-il sa ville « réelle » tandis que toutes les autres ne sont que le fruit de notre imagination, une pure vision. De ces deux villes réelles l’une est notre ville natale, l’autre la ville la plus désirée. Comme New York et Paris pour Henry Miller. Mais cette hypothèse avancée  par un mathématicien me paraît tout à fait subjective. Si les villes réelles et irréelles existent effectivement, elles devraient exister d’une manière objective et pas seulement dans notre imagination. Et si c’était vrai, ma conception des villes ne serait pas admissible. Une métaphore et rien de plus! Cela nous arrive quand il nous est difficile de séparer nos rêves et nos visions de la réalité. Il est inutile d’essayer de nos bras tendus de poser un signe égal entre la vie et la mort, nous ne pouvons être présents à la fois dans l’enfer soviétique et dans le paradis de la Géorgie libre et indépendante, dans le jardin et dans le cimetière, sur une place parmi les manifestants et dans une salle de cinéma, nous ne pouvons vendre nos livres, ni les traiter en esclaves parce que nous sommes nous-mêmes leurs esclaves, nous ne pouvons tirer au canon et penser en même temps que ce sont ces canons qui nous tirent dessus, qui nous crachent pareils à des obus.


Les chansons d’un voyageur solitaire

De mon temps les tramways
ne circulaient plus
dans le centre-ville
L’un d’eux transportait nos citoyens
à « la mer de Tbilissi »
Un jour Gogui, Outcha et moi, 
nous sommes montés dans un wagon…
et Outcha s’est noyé…
Je n’ai jamais revu la mer depuis…
Quant aux tramways, on les a supprimés
les uns après les autres
et une fois pour toutes…
Enfant tu penses que la fête ne finit jamais:
tu prends un tramway avec tes amis
et vous rentrez tous sains et saufs chez vous
J’ai toujours voulu que
mon wagon s’arrête un jour dans un tunnel
mais mon vœu n’a jamais été exaucé
et dire qu’à cette époque l’électricité
tombait souvent en panne:
les voyageurs quittaient les wagons
pour continuer à pied leur marche vers la lumière
qui les attendait au bout du tunnel
Par la suite ils rebattaient les oreilles
de leurs voisins de leur exploit
et c’était toujours le même rabâchage
sur les impressions de leur exploit

Et moi, j’attendais toujours qu’un jour…


Une fois j’ai pris un bus
« à deux étages » (comme on l’appelait chez nous)
qui allait dans une mauvaise direction
mais quand il s’est arrêté devant moi
j’ai sauté dans le wagon
Sur un coup de tête
j’ai l’ai vu tout récemment dans la rue
dépassant d’un air fier ses humbles confrères
Il me semblait qu’il était unique dans son genre
Quelqu’un l’avait acheté je ne sais pas où
pour le jeter et l’abandonner au milieu de la ville
Pleine de bus ennemis
qui blessés dans leurs orgueil
l’avaient achevé…

Je n’ai jamais survolé ma ville
pour l’admirer à vol d’oiseau
Après la chute du téléphérique du funiculaire
le parlement a adopté
la « déclaration d’indépendance ».


Performance

… et je sens l’esprit du théâtre m’envahir. Debout sur la scène, je fais des gestes minimalistes avec mes doigts, mes lèvres, mes yeux, en un mot, je fais des pseudo ou quasi mouvements, je deviens un fantôme charnel; Je vocifère à me casser les cordes vocales pour passer d’un coup au murmure qu’on entend mieux que mon cri. Les spectateurs écoutent mon chuchotement et tout à coup je recommence à crier à tue-tête et je me mets à courir à toute vitesse, je me cogne contre un  mur et je vois mon partenaire qui m’imite et frappe le mur de ses poings. Nous nous regardons dans les yeux et nous bredouillons les premières phrases venues à l’esprit. Et puis vient le tour d’une danse étrange, ce ne sont pas nos corps qui dansent mais nos vêtements accompagnés du bruit des tambours…  Un rythme monotone mais imperceptiblement variable… Des projecteurs mis en branle par la mélodie commencent eux aussi à danser suivant une trajectoire sinueuse et font vibrer en les heurtant des tôles pendues sous le plafond. Après un silence le chœur de jeunes filles entame en riant une chanson limpide comme l’eau d’une source… Tout à coup le chœur interrompt son chant… Le silence sera long. Assez long pour que les spectateurs s’endorment et qu’ils voient dans leurs rêves quelque chose de plus réel que ce spectacle. Ils reverront le vieux Tbilissi, ses quartiers, ses rues et ses jardins.
Dans cette époque de mutations terribles le théâtre nous invite à comprendre la manière dont se produit cette fameuse fusion entre le réel et l’irréel qui est la pierre angulaire de leur coexistence possible dans quelque espace non euclidien. Nous voyons des rêves incarnés et une réalité éloignée de la moindre incarnation et nous comprenons que c’est une métaphore de cette vie accomplie et parfaite à laquelle nous n’avons pas accès. Ce n’est qu’une métaphore du ruban de Möbius qui rend possible le collage des bouts du réel et de l’irréel pour faire un cercle où il serait impossible de distinguer la ligne de démarcation de ces deux mondes.


Postface du poète allergique

Au commencement était l’église de Métékhi
puis la forteresse de Métékhi
et puis encore le théâtre de Métékhi
et enfin de nouveau l’église de Métékhi
qui domine le fleuve…
On fait visiter l’église aux touristes étrangers
On leur relate son histoire tumultueuse
Je ne sais pas ce qu’elle deviendra à la longue
quel sera son avenir
Mais pour moi Métékhi est le symbole de Tbilissi
qui est à la fois église, forteresse et théâtre
Le symbole vivant qui rassemble
et recolle tous les bouts.

 

Traduit du géorgien par Georges Ekizachvili


La biographie de Georges Ekizachvili commence un jour de novembre 1963. Étudiant à la faculté des lettres de Tbilissi, il faisait le pied de grue dans le froid devant le grand hôtel Ivéria en guettant le passage de l’un de ces rares touristes français que le pouvoir soviétique autorisait à se rendre en URSS pour lui demander de lui donner un livre d’un auteur français vivant. Ce livre fut L’Étranger d’Albert Camus. Camus était inconnu dans le bloc soviétique, Georges Ekizachvili a été le premier à le traduire et à parler de lui, il en est fier. Depuis il a traduit Robbe-Grillet, Maeterlinck, Molière, Baudelaire, Maupassant, Sagan, Houellebecq, Modiano, Sarraute, Sartre, Saint-Exupéry, Pennac et Pierre Péju. Il a également traduit du géorgien vers le français des scénarios de films et des pièces de théâtre. Il est aussi auteur de poèmes et de nouvelles en même temps qu’essayiste.

 

Lu à haute voix par Genevieve Damas

Print

Where edges meet

Mathematics and the life journey

Subtract 4 from 44. You get 40. Divide 40 by two. You get 20. This is the arithmetic of my life, because I am 44, cannot remember the first four years of my life, and those I do remember, in other words the 40 years of which I am aware, are divided into two equal parts: the first 20 years spent in the Soviet Union, the next 20 years spent in an independent Georgia. And both of these 20-year periods have been spent in one city: Tbilisi. This symmetry may seem enchanting, but it terrifies me. Already it requires absolute symmetry of me. It requires me to leave behind this current state and seek out a completely different sphere of existence. Just as I lived the first 4 years of my life in a kind of  unreality, unfamiliarity, so  I must live out my final 4 years in a totally different way, and then die. That will be true geometry: two long sections, of equal length, equally tiresome and tortuous, enclosed within two short, beautiful end-sections.
But that is probably utopia. It is not within my power. I will have to stay in the section which takes place in independent Georgia, and gradually extend it. I will have to disturb the ratio. Transform it into disproportionality.
But we could suddenly be invaded, conquered, turned into a different state, and if I then live in this new state for 20 years, a new symmetry will have been established. Three 20-year periods spent in three different countries and yet all in one city – Tbilisi.
This fantasy of mine, this unpleasant fantasy, is supported by objective reality. However, the subjective reality, in other words the 44-4, is likewise rather unpleasant. Unpleasant, even though during my life in the Soviet period I kept hearing that I was living in paradise, and now I keep hearing that I am living in a free and democratic country. But, for some reason, this unpleasant existence is sweet nonetheless.

Very sweet.
This
44 – 4 = 40.
40 ÷ 2 = 20
is sweet.


Monologue of an allergy-ridden poet

For several years this allergy has gripped me.
In the morning I wake, and rub furiously at my eyes.
My face, its constant itching, tortures me unbearably...
I struggle to my feet.
Mole-like, eyes screwed up, I go from room to room and,
groping, seek out my clothes.
Breakfast — with my fingertips
I read Braille letters to find out what we have to eat...
I read, I eat and
try to bit by bit feel better,
so that I can go outside,
close the door behind...
Yes, this is how it is:
for several years it's gripped me,
an allergy to my city.
When travelling to other cities I feel happy,
and know that for a week at least,
this allergy will let me be,
will vanish without trace from my tired body.
And the more that time goes by,
the more I am convinced this allergy
is something that can only have
one cause — your city.
The allergy is the city, and your city is
your every sickness,
consolidated, made everlasting in the way that,
nervously, you scratch your face ...

Oh Tbilisi,
why did you curse me with this allergy,
this black death that pretends to
only have been born in me
because of lime trees lining city streets,
or exhaust fumes from these cars?
Why do I walk your streets with eyes screwed up,
and when somebody goes to greet me
why can I not see?
Why, pray tell,
do my eyes fail to properly see
them putting up new houses,
or painting the old houses
in crassly cheerful colours?
When visitors come,
why is it I cannot think where I,
the allergy-ridden mole,
should take them, and with what I should astonish
and astound them?..

‘They thought it an illness, my boy,
poems, breaking out all over your body’
Niko Samadashvili once said.
Perhaps I would do better to take his lines and paraphrase,
to tell myself:
‘You thought it an illness, my boy,
the city, breaking out all over your body...’


The garden cemetery

I have lived in Vera for as long as I can remember,
and in Vera Gardens spent my childhood.
Vera Gardens was once a cemetery
in the 19th century and then,
when all the relatives of those laid there had themselves passed on,
they took the tombstones down and built a little park.
They left some people's graves there though,
amongst them that belonging to
a Georgian writer, killed aged 30 by TB...

Daniel Chonkadze —
a granite slab
placed among boys, girls, ants and leaves.
His dates: 1830-1860.
The air is full of earth and the earth full of birds,
An ashen Daniel Chonkadze coughs yet smiles regardless.
We touch our palms together
and each feels the warmth of May, of life, of the other.
We rise as one,
me from my wooden chair, he from his granite slab
and wander
amongst the children, pensioners, ants and leaves.
Men in white chokhas and women in headdresses
greet us left and right,
We talk, impassioned,
about writing, writers,
Georgia, sickness, death and
other non-existent phenomena.
The sun prepares to set,
gradually darkness, dust and tiredness beset our legs,
Daniel Chonkadze coughs more and more and
we go back.
I sit on my chair,
whilst he closes his eyes and,
close at hand, among the grasses
or somewhere just below
he carries on his sleep...

Vera, as it happens,
has another cemetery,
still in use to this day.
Go up along Belinski Street, climb up the hill,
one step at a time,
and in half an hour you'll reach
Vera's present-day cemetery,
the most tranquil and beautiful in the whole city...
In other words, I, the allergy-ridden mole,
live in between these two cemeteries.
I go back and forth, to and fro,
I write like I eat bread, cannot support my family,
drag my life out,
slowly I die...
Of course, as soon as it gets warmer in the city,
I often sit
in one of Vera Gardens' outdoor cafés!
Once a waiter gave me the menu
and as an answer
I gave him this text:

`With your hands stretched out before you,
you brought us spring's cool melodies,
its fragrances,
its vivid dreams.

With your hands stretched out before you,
you catered to our needs,
and calmed us.

With your hands stretched out before you,
you told us ‘Everything is beautiful and vain’.

Your hands stretched out before you
speak the truth and move
with melancholy
towards a small piece of this earth.

Your hands stretched out before you
are an equals sign
placed between life and death.

And I ask you
to throw those hands stretched out before you up,
to show us
who is there,
who really sends us all of this,
my friend and me,
seated here this evening
in the Vera Gardens café
at our small table,
today, 30 July, 1998.

Recollections of a chess player

The most marvellous thing about Vera Gardens was the people sitting silently, heads bowed, at their chess boards.
I used to see, and sometimes even play, the best chess players in the world, and even the world champions themselves.
The Chess Palace, built in honour of Nona Gaprindashvili when she became champion.
Nona, with her hard face and manly gait, walking round her true domain.
Then Maia Chiburdanidze, the small, chubby girl who defeated that powerful, ruthless champion.
Maia settled in Vake after moving here from Kutaisi, and the people of Tbilisi jokingly referred to title matches between Gaprindashvili and Chiburdanidze as 'Vake Championships', because Gaprindashvili was from Vake too.
And the men?
Even Mikheil Botvinik himself. Grey-haired, head bowed, people swarming round him, all holding his book translated into Georgian. They pass him their books, endlessly pass him their books, he sits on the stage, signs autographs and pleads for people to move back a bit, to give him some air. I am here too, a young boy, ten or twelve years old, with Botvinik's book in my hand, trying to squeeze in between the men. The book has no autograph in it now; it seems I never made it to the legendary champion.
Petrosian.  Tigran, son of a Tbilisi yard-keeper, who learned to play chess here and then went on to defeat Botvinik himself in a championship match. We are studying on the third floor, by the balcony, analysing games. A dandy enters with several colleagues from the Chess Palace following behind. In his hand a cane, a top hat on his head. He looks down at the chess board, then turns his warm gaze upon us, strokes some of us on the head, speaks briefly with our coach... Finally he moves off towards the balcony. The others go with him. ‘Do you know who that was?’ asks our teacher. ‘No,’ we shake our heads. ‘That was Tigran Petrosian!’
Short, shrill Anatoly Karpov. I played him, and still have the photo of him standing in front of me, looking down at the board. My sister is sitting next to me, and to this day I remember with bitterness that she lost to the champion later in the game than me. His eyes were deep, amazingly blue and amazingly clear...
Finally: Gary Kasparov, that fiery young lad. He hadn't yet become champion, though, when we saw him come breezing through the corridors of the Chess Palace. Everything about him was elegant: his actions, his speech, his playing style.
For decades all these people gathered in Vera Gardens as if actual long-term Vera residents themselves. Now I sit at my computer, and play chess on Facebook with Serbs, Swedes, Greeks, Filipinos and Americans, but in my mind I am taking those others on instead, my champions from Vera Gardens.


Strolling down Rustaveli

My parents' generation was the generation that strolled down Rustaveli Avenue. Everyone would go to Rustaveli to meet up, make new friends, eye each other up, find out what was new and talk out about the latest goings-on. In Soviet Tbilisi, of course, clubs, cafés, restaurants and discos didn't really exist. In practice, restaurants were only for men and even then only for special occasions, you could probably count proper cafés and ice cream parlours on the fingers of one hand, nightclubs didn't even exist as a concept, discos were only really found at seaside resorts and even then only in season...
And so instead, men and women, people young and old, manual and clerical workers, scientists and poets, would get dressed up, leave the house with 'I'm off for a stroll down Rustaveli' and close the door behind them... And it wasn't just individuals: whole families used to go strolling down Rustaveli together. My sister and I were introduced to this sacred Tbilisi ritual when we were still very small, by our parents, although of the two my father was considerably more devoted to the ritual and so quite often he alone would walk my sister and me down Rustaveli. On one of these walks he bought us an ice cream, as usual. When we had finished eating he suddenly asked: 'Do you want another one?' 'Yes!' we shouted, overjoyed. He took us to our favourite café, a place that served French-style glacé, and got us each a large scoop of ice cream. He followed it up with some glacé. It was really delicious! 'More?' 'Yes!' And he ordered two more large scoops. We finished those off too. 'Shall I get you another small scoop each?' he asked us. Dumbfounded, we agreed. We gulped them down and left the café. Just outside they were selling choc-ices. 'If I buy you one will you eat it?' He turned to us and moved his hand towards his pocket. 'Yes!' we told him, and my sister, with remarkable tenacity, managed to keep her side of the bargain, whereas half way down I stopped, and in some discomfort said 'I don't want any more'. 'Throw it away then,' my father said, and pointed to the bin. I threw the rest of my choc-ice away without a word. As soon as we got home we told our mother excitedly how many ice creams we had eaten. 'What were you thinking? Do you want them to get a sore throat?' she said to my father anxiously. But dad just gave a strange smile and said, 'Just once, children should be able to eat as much as they want, shouldn't they...'


Standing on Rustaveli

Secondhand booksellers

We stand and we sell,
we stand on Rustaveli and we sell
our favourite books, our old friends,
brought out from our houses in the snow and freezing weather.
We do not feel the cold;
behind our stands
we always have some bottles of cheap vodka.
And when the customers leave
we drink some,
quickly take a shot,
and straight away the blood feels fiery in our veins.
But these books, brought out like slaves from our houses,
they feel the cold —
the wind beats against their binding,
their spines turn white with snow.
How can I help you?
How can I warm you?
I spray the last few drops of drink over
the drunk Fitzgerald's 'Tender is the Night'
and wish him 'Francis, bon appétit!'...
Next to it stand Paul Verlaine's collected works.
They too want a drink.
What should I do?
I rummage through my pockets,
where I find enough to buy one bottle,
I leave my dear slaves
with my friends the booksellers
and run off to the shop.
Five minutes later I return,
`Hey, Paul! I won't be able to find you any absinthe here,'
I say, 'but come on, let's drink what we have!'
But he does not appear.
At Francis' side, Burroughs has risen, shaking. 'He needs a fix.'
I look around,
`Paul, where are you?'
`We sold him!' one says,
'and for a good price, too!'
and hands the money to me.
Something shatters in my soul,
`Who?
Who did you sell it to?'
They point the person out to me.
And there, a young girl takes his arm and
happily strolls with him down Rustaveli.
Paul is clearly
fiercely gripped by cold
and yet I do not feel that he should be
displeased with his new owner.
I felt somewhat relieved and looked down at the money.
`Lads, today the drinks are on Verlaine!'
`Why just Verlaine? Edgar Allen too!' says Dato.
`Galaktion!' adds Gela.
`And Byron!'  says Ushangi.
`You see what a strange day it's been,
we've just sold poets,' Omar notes.
`Who did you sell?'
`Me? Myself...' he laughed, 'I sold myself...
Someone bought me,
and I never would have thought he'd read me...'


People at rallies and cinema-lovers

There were several fixed rallying points in Tbilisi. The area around the House of Cinema was one such place. The stretch between the steps in front of the House of Cinema and Rustaveli's monument was often rammed full of people. Loud-hailers in their hands, party leaders and speakers would come and get the rallies going. We would be there too, listening to the speakers, slowly navigating a path through the rally crowds with their fists raised high. Our hearts bled for Georgia's fate, we clapped, sometimes we even cried ‘Victory!’, but we really loved the film, too. The film which was about to start, right behind the backs of the speakers standing on the steps. Ears pricked up, we would creep between the patriotic crowds, hearts pounding, contemplating the fate of our motherland and glancing at our watches: 15 minutes left till Bunuel's Viridiana, 10 minutes left till Pasolini's Pigsty, 5 minutes till Bergman's Persona, Ioseliani's And Then There Was Light was just starting, Bertolluci's 1900  had already started, and if we didn't go in straight away there'd be no point going at all for Godard's A bout de souffle...
'Shall we go in?'
'I don't know. Maybe we should stay. Can't you see what's happening here?'
'Yeah, but I've wanted to see this film for ages.'
'Yeah, me too...'
'What time is it?'
'It's just started.'
'Come on, come on, let's go in!'
'Let's listen to Kostava and then go in.'
'It'll be too late then. Come on, let's go in...'
'Yeah, ok...  Go on, then, off you go. Go that way, that way's better, there are fewer people.'
And in we'd go. Or, to be more precise, over we'd go: from one world to another. But some of us would stay to take part in the rally, to listen to the leaders of the National-Liberation movement and at the same time drift into a twilight dream of Cocteau's Blood of a Poet, its posters creeping like plants over the walls of the House of Cinema...


Fighting on Rustaveli

We were glad
they handed weapons out to us.
We felt strong
and, feeling strong,
attacked each other once again.
We thought
that we were firing automatic guns and mortars,
whereas in fact
it was the automatic guns and mortars firing us —
we flew about all over Rustaveli,
crashed one into another,
we killed people,
destroyed houses,
did so rowdily, and were glad.
Yes, they were firing us
firing us like stones thrown from a river bank,
firing us like balls into a distant goal,
firing us like rubbish into a bin,
firing us like the blessed into heaven,
firing us like sinners into hell...
This was their cruel little war,
and in this war we were the ammunition.
We realised this too late,
when we were already exhausted,
when we were spent,
when we turned up like useless empty cartridges
strewn throughout the city.


Visions of a mathematician

Sometimes for me Tbilisi is not a city but the illusion of a city, an imaginary city. This possibility is not good, but it is not bad either. It is simply an imaginary city, with just as much right to exist as real cities. We can add together imaginary and real cities in the same way as imaginary and real numbers. Every city has its coordinates (x, y, z), which satisfy the equation х2+у2+z2=d2, where d is the radius of the earth, and point (x, y, z) equates to the hyper-complex number x + yi + zj. If y or z do not equal zero, the number denoting the city is imaginary. But if y and z equal zero then х2=d2, from where it follows that x = d or x =-d, in other words that all the cities on earth are imaginary and only two are real! But which are these two? Rio de Janeiro and London? Beijing and Mexico City? Or Melbourne and Montreal? How can we find them? And is it really possible for only two cities on earth to be real and the rest imaginary? Maybe for every person his own city is real and its antipodes also real, but every other city is imaginary? Or maybe one of them is a person's city of birth and the second the city he most desires! As New York and Paris were to Henry Miller, for example. Although I think that for a mathematician such subjectivism is inappropriate. If real and imaginary cities do indeed exist, they need to exist objectively and not in our fantasies. And if that is the case, it follows that this present concept of mine is inexact. At worst it is an inexact metaphor... And this all happens because we cannot perceive dreams and reality together. We try, but ultimately we cannot place an equals sign between life and death with arms stretched out before  us, we cannot simultaneously exist in the paradise of the Soviet Union and the hell of an independent Georgia, in Vera Gardens and in Vera Cemetery, we cannot be at a rally outside the House of Cinema and at the same time sit inside, we cannot sell those books like slaves, when we ourselves are slaves to those books, we cannot shoot and, to the end, believe that they, in fact, are shooting us. We cannot...


Poems of a traveller

***
By the time I was born the tram
had already stopped running in the centre.
A section remained along the road to Tbilisi Sea.
Last time I rode with Ucha and Gogi
we went out to Tbilisi Sea, and Ucha drowned.
After that I never went to Tbilisi Sea again.
And since then the tram has been dismantled...

Childhood is great: you love the tram,
and the people that you sit with on the tram
don't die...

***
I wanted it so badly, but my carriage
never once stopped inside the metro tunnel.
And power cuts were so frequent back then too!
The passengers would get out of the carriages and
walk towards the nearest station
through the tunnels!
And then would share with everyone
their harsh personal impressions.
I wanted it so badly, but not once...

***
Once I rode a double-decker bus.
I was going in a completely different direction,
but when it drew up to the stop,
I didn't even think, I just jumped on!
I'd seen it several times,
haughtily driving alongside ordinary buses.
I think it was the only one in the city.
Somebody had bought it, and smugly brought it in.
But then the ordinary buses got all bitter,
and they killed it.

***
Not once have I hovered like a bird
above Tbilisi in a free Georgia.
When the cable on the funicular snapped,
Parliament passed
a declaration of independence.


The performance artist

But now the soul of Theatre has begun to penetrate into me. I am standing in the centre of the stage making minimalist movements with my fingers, lips and eyes, making pseudo- quasi-movements; I become a ghost-made-flesh, I wail, tear my vocal cords, then suddenly start to whisper, and this whispering is more intelligible than the screaming was. And even if they cover their ears with their hands, the audience will still hear this terrible whispering. They'll hear it, but in the meantime I will switch from whispering to screaming once again, will run away and beat myself severely as I do, will crash against the wall and wait to hear my partner on the other side crash into the wall just as I did, which means that we must then both turn, look at each other and start to  mutter whatever comes to mind. And then the dress-dance, a funny, representational dance in which it is not our bodies but our clothes which do the dancing, and during this time all our movements, shouts and whispers will take inspiration from the beat of a drum, monotone and yet elusively changeable, whilst glaring torches will begin to move around the auditorium in a random trajectory so that they collide with sheet iron hanging from the ceiling. At a certain point, though, silence will once again fall, and a group of little girls will start laughing loudly and obviously, so that with a tap of the hand they might at once fall silent, and make the audience listen to this silence for so long that finally both they and the actors fall asleep and in their dreams see something more authentic than this performance. And it is here we find the real nature of those performances we gave in the Old Tbilisi of the 90s, in the cold dark basement of a translation school on Leselidze Street. It is far more difficult to endure that than a real dream, and by its very existence it makes real dreams far more understandable and acceptable.
During that period theatre allowed us to create awful mutations; we would examine the nature of the merging of real and unreal and their coexistence in a particular non-Euclidian space. We would watch dreams-made-flesh and reality-as-dream and feel it was a metaphor for the whole of that life we were trying in vain to attain. It was the metaphor of the Möbius strip, where the edges of real and unreal meet and where tracing your finger along the strip in a complete circle leads you onto the other side, in such a way that you can't tell where one side ends and the other begins...


The allergy-ridden poet's postscript

First it was Metekhi Church.
Then it was Metekhi jail.
Then Metekhi Theatre and
then a church again.
Metekhi stands above the Mtkvari looking down onto the city.
Every tourist gets taken to Metekhi.
Some, not others, are probably told
that it was first a church, and then a jail, and then a theatre,
and that now it is a church again...
Next... I do not know what it will be...
This I know, that my Tbilisi is one big Metekhi -
a church, a prison and a theatre.
Here all its edges meet.

 

Translated from Georgian by Elizabeth Heighway


Elizabeth Heighway first became interested in Georgian whilst studying for a degree in Philosophy and French at Oxford University. She subsequently studied Georgian at the University of Chicago, holds the Diploma in Translation from Georgian to English, and is currently finishing her MA in Translation Studies at the University of Birmingham. She has a particular interest in contemporary fiction and poetry. She lives in Birmingham, UK with her two children and works as a freelance translator from French and Georgian.

 

Podcast read by Martijn Warnas