Roque y la ciudad

Andrés Barba

Andrés Barba

Andrés Barba (Madrid, 1975) werd bekend in 2001 toen zijn roman La hermana de Katia, op de shortlist van de Herralde-prijs, lovende kritieken ontving en werd verfilmd. Daarna volgden nog vele romans en onderscheidingen. Zijn boeken zijn in twintig talen vertaald. Granta Magazine benoemde hem een van de meest invloedrijke nieuwe schrijvers in het Spaans.

Close

Haarlem Alle citybooks

Print

Roque y la ciudad

 

Roque y la ciudad

No recuerdo la primera vez que mi madre diseccionó una flor delante de mí. O más bien: los recuerdos son múltiples y están superpuestos, pertenecen a esa categoría en que la infancia mezcla las experiencias, unificándolas y diluyéndolas en una especie de magma onírico. Pero, aunque la flor de mi recuerdo sea distinta, mi memoria guarda con precisión los movimientos de la mano de mi madre –bióloga de profesión-, el gesto con que nos reunió a mis hermanos y a mí y, sin arrancar la planta, nos dijo que nos acercáramos. Recuerdo la sorpresa de que la flor fuera un órgano. Sosteniéndola por el tallo, introdujo la punta del pulgar y el índice y a continuación los abrió. Allí apareció ese universo delicado y genital. Muchos años antes de que lo genital supusiera un misterio para mí, la sensación carnal se hizo presente. Y como no se puede evitar que los gestos de la infancia se adhieran a nosotros, hace solo una semana, al llegar al apartamento que nos ofreció la organización de citybooks en la ciudad de Haarlem, no se me ocurrió otra cosa que acercarme al jarrón con tulipanes que nos habían dejado nuestras anfitrionas Els y Anneke y abrir delante de mi hijo de once meses los pétalos de uno de ellos. Tras la carne sedosa, apareció de nuevo ese reino que ni siquiera habría podido desear para sí “Salomón en toda su gloria” (como se decía pomposamente en la Biblia). Rodeado de una corte de filamentos negros, el trono amarillo del estigma parecía vacío, como si una reina diminuta acabara de ausentarse, pero aún permaneciera su aura. Era la primera vez que mi hijo veía el interior de una flor y la sorpresa le hizo reír de pronto.

No contaba con llegar a Holanda en plena floración del tulipán. Las dos o tres ocasiones previas habían coincidido con momentos anteriores o posteriores. Una de aquellas veces, hace años, me llevé unos bulbos a Madrid que luego vi crecer en la terraza de mi casa como pequeños soldados expatriados. Los tulipanes no tardaron ni dos días en morir a causa del sol castellano –o tal vez de soledad y desconcierto, como suelen morir los expatriados- pero yo no era padre entonces, como sí soy ahora. Y aunque parezca ridículo pensar que eso supone una diferencia, en el mundo en suspenso de los símbolos que es, en última instancia, el mundo de la literatura y de todas nuestras construcciones culturales, sí lo supone. Y me explico: llegar con mi hijo a este viaje compartido (nuestro primer viaje juntos) y encontrar flores en la casa que nos iba a acoger, me pareció, más que un detalle, un signo premonitorio, casi una prueba fehaciente de la alegría. Los sacerdotes romanos cazaban aves antes de la batalla y abrían sus entrañas para saber si los hados iban a serles propicios. Los intestinos de las aves, hasta entonces órganos vivos y cerrados con una función metabólica, se abrían rosados, a la luz del día, con una función profética. Mi hijo y yo, al llegar a la ciudad de Haarlem, abrimos las entrañas de un tulipán con ese mismo espíritu.

Roque está empezando a caminar. A los once meses los movimientos de un bebé sufren extrañas y bruscas transiciones entre gestos de una gran torpeza y otros de una delicadeza extrema. Sus pasos son atolondrados, pero si algo le fascina, lo analiza minuciosamente, con la morosidad del enamoramiento. Roque tiene la dispersión propia de los bebés extrovertidos: es más sensible a las personas que a los objetos, incluso a los que le gustan. Si alguien aparece en su campo visual trata de hacer contacto con él, pero a veces, cuando lo consigue, le sobrecoge la intensidad y se retrae. En cuanto a sus habilidades es necesario reconocer que se cae con frecuencia, pero eso no impide que se ponga en pie una y otra vez. Si se cansa demasiado, desiste como desisten las flores: apagándose. La transición del esplendor de un bebé a su enfurruñamiento total se parece a la forma en que la belleza de los tulipanes pasa del cénit al ocaso: en una centésima de segundo. Clarice Lispector dijo en cierta ocasión que un bebé es “una criatura que vive bajo el agua sobre la tierra”. Una frase que nunca había tenido mucho sentido para mí hasta que vi a Roque en el suelo del Museo Teyler´s de Haarlem. A veces me gusta dejarlo a solas, alejarme un poco de él y ver cómo reacciona. Yo estaba fascinado frente al fósil de una flor gigante, casi del tamaño de una calabaza, que pobló la tierra hace ciento veinte millones de años y que ahora se abre como una sábana mojada o una de esas túnicas transparentes que esculpió Fidias en las metopas del Partenón. Es como si en el interior de la vitrina siguiera moviéndola una brisa prehistórica. Sobre el suelo, Roque tiene unos movimientos parecidos a los que debió de tener esa flor. En el mundo aéreo de los adultos los visitantes del museo Teyler´s se sorprenden al ver a un bebé aparentemente abandonado. Roque ni se entera. Para los bebés hay dos mundos: el suyo y el de los adultos. Arriba y abajo. Es como ese fantástico cuadro de Van Lody que vemos dos salas más allá y en el que una mujer se inclina sobre unas flores en un campo de geranios. Lo que vuelve interesante ese lienzo se parece a lo que experimenta Roque en el suelo de la sala: la mujer está, literalmente sumergida hasta la cintura entre las flores. Hay dos mundos: el mundo del pintor que mira a su mujer en la distancia y el objeto que llama la atención de su mujer y que queda irremediablemente fuera de nuestro campo visual: el de arriba que vemos, el de abajo que no vemos. Solo la arrogancia de los adultos sigue pensando que es en el mundo aéreo donde sucede lo interesante y no en la tierra, el mundo que vive el bebé, el mundo telúrico de los insectos, las migas y los objetos abandonados. ¿Qué tal si también en esa escena hubiese, bajo el manto de flores, un bebé y ese fuera el objeto del interés de la dama? ¿Hay alguien en toda la sala que haya leído el cuadro así, con un bebé que falta y que está bajo las flores? Tal vez alguna madre.

Dicen que Mozart niño vino a esta ciudad. Una visita relámpago de la familia que se produjo, según parece, en abril de 1766. Los Mozart fueron a Haarlem por invitación del impresor musical Johannes Enschedé con quien Leopold Mozart quería publicar un manual didáctico para violín. Según relata el propio Herr Mozart en una carta, el niño Wolfgang tocó en el famoso órgano durante una hora. No sabemos qué tocó, pero gracias a la amabilidad del organista, Anton Pauw, me puedo hacer una idea bastante acertada del aspecto que tuvo sobre esa banqueta de madera frente al monumental órgano de Müller y también subiendo la empinada escalera de caracol que lleva hasta allí.  Quizá Herr Mozart llevó a Wolfgang en brazo, igual que yo llevo a Roque en brazos y cuando llegó hasta lo alto, también sonrió ante el asombro de su hijo, porque cuando se tiene un hijo, el asombro es un sentimiento intervenido y solidario. Leopold Mozart, igual que yo, acababa de publicar un libro en Holanda y debía sentir su importancia como una agradable confirmación social. El niño Mozart tocó el órgano sólo porque alguien influyente del gobierno de la ciudad quiso tener una deferencia con su padre y sin embargo fueron sus manos de niño, no la visita de su padre, las que invistieron al órgano de un aura mitológica. Un Mozart niño es un Mozart-flor. Un tránsito que aún no ha llegado a su destino. Anton Pauw piensa que tal vez tocó algunos de sus bosquejos londinenses de 1764. Diez años más tarde, convertido ya en adolescente, Mozart escribe una carta a su padre desde Viena en la que le confiesa que a sus ojos y a sus oídos el órgano sigue siendo “el rey de todos los instrumentos”. ¿Quién nos asegura que en la memoria de Mozart adolescente la imagen de ese órgano no es la del recuerdo transfigurado del órgano de Müller? Si así fuera el órgano de Haarlem se elevaría a una altura mucho mayor que la de sus treinta metros. Cuando bajamos de nuevo a la catedral le confieso al organista que me da pena que Roque sea demasiado pequeño como para recordar este momento. Leopold Mozart, sin embargo, sabía que su hijo ya era lo bastante mayor para recordar, tal vez por eso movió cielo y tierra para que su hijo lo tocara. Intervenir la memoria de nuestros hijos es quizá uno de los privilegios más aterradoramente íntimos de la crianza. Hacerse querer. Justificar la existencia. A diferencia de la madre, que vive su maternidad cruzando su propio cuerpo y por tanto con un aprendizaje biológico, el padre llega desnudo a su paternidad y a veces tiene que comprarla. La madre no inventa la maternidad, la ejecuta. Su propio cuerpo es un manual de instrucciones, la dependencia del bebé es tan irremediable que traza un lenguaje incluso antes de que el cuerpo haya aprendido a hablar, pero cada padre se ve obligado a inventar un lenguaje para hacerse imprescindible. Pienso eso mientras bajamos las escaleras de caracol del órgano de la catedral, y cuando recorremos de nuevo la nave, con su hermosa cubierta de madera y su sobriedad casi inédita para una mirada católica, lo hago exactamente tres días antes de que una cubierta parecida, la de la catedral de Notre Dame, arda en llamas a miles de kilómetros de distancia. Veo la imagen en las noticias y me resulta imposible no pensar en esta misma catedral, y en este órgano.

Para el último fin de semana nos queda la celebración del Bloemencorso, la cabalgata de flores anual que sale desde Noordwijk y recorre 40 kilómetros hasta acabar en Haarlem. A lo largo de la semana Roque y yo nos hemos habituado a pasear por la ciudad como dos pequeños locales y en varias ocasiones nos han hablado de esta fiesta que la gente prepara con un entusiasmo particular. Como en las tradiciones medievales en las que cada colectivo de la ciudad pagaba su propia representación en las calles de Haarlem las distintas empresas y asociaciones locales costean su propia carroza de flores. Roque se pasea entre ellas con la boca abierta de asombro. El exceso deja poco espacio para la imaginación: hay un pato gigante representado por flores, la evolución del ser humano desde el primate hasta el homo sapiens con rosas, lirios y girasoles, dos manos gigantes de flores que simbolizan la unión entre la comunidad rumana y la holandesa, unos ojos realizados con margaritas que ha pagado una óptica local y hasta un dinosaurio que echa humo cubierto de violetas. El Bloemencorso demuestra que el mundo floral es inevitablemente Kitsch, igual que en cierto modo también lo es el del bebé. Resulta inédito ver una representación de un bebé en publicidad que no sea un lugar común. Evitar el cliché es casi imposible, como si el propio niño generara una energía de proyección en la que el adulto retrasara su edad mental varias décadas. Pero eso no es necesariamente culpa del bebé. Como, cabría añadir, tampoco es necesariamente culpa de las margaritas y los tulipanes que hayan formado con ellos una especie de calabaza gigante de la que sale toda una procesión de frutas, ni que haya una dentadura de geranios frente al dentista de la plaza del mercado. Si las flores son una invención de la naturaleza, el bouquet es un invento humano y, por tanto, falible. Pero de nuevo a Roque le da todo un poco igual. Cada vez que pasa junto a una carroza trata de apropiarse de algún tulipán o alguna rosa, lo que al fin y al cabo responde a la pulsión más común del ser humano cuando ve una flor: llevársela a casa. Pero si el gusto de los seres humanos por las flores parece comprensible, la locura maniática de los holandeses va más allá del sentido común. Si en vez de 2019, hubiesen pillado a Roque tratando de robar un tulipán en 1636 las consecuencias habrían sido muy distintas. Para empezar habría ido a la cárcel. Una de las historias que he conocido en este viaje y que más me han fascinado me la relató un anticuario junto a la plaza del mercado. Se trata de una historia bien conocida en Holanda que se explica en las escuelas, pero que a los extranjeros nos parece casi ciencia ficción: el episodio de “tulipmanía” que se produjo en el siglo XVII y que provocó la primera crisis financiera de la humanidad.  En 1635 se llegó a documentar en la ciudad de Haarlem la compra de un bulbo de tulipán de especial rareza bautizado como “Semper Augustus” por 10.000 florines, lo que equivaldría a aproximadamente unos 100.000 euros actuales. Si a ese escenario de locura financiera se le añade que la ciudad sufría entonces una plaga de peste bubónica que arrasó con la vida de miles de habitantes, el escenario resulta verdaderamente excéntrico: muerte, locura y flores. Frente al hedor de los cadáveres que se descomponían en la ciudad de Haarlem, la belleza casi inodora de ese tulipán millonario. Resulta todavía más irónico cuando descubrimos que el motivo de la belleza de ese tulipán no era otro que un virus procedente de la patata. El “Semper Augustus” era tan augusto solo a causa de una despigmentación de los pétalos. Un tulipán enfermo por el que se paga un precio desorbitado, una ciudad que agoniza; la flor es, al fin y al cabo, también una descomposición y como dicen los italianos: si non e vero, e ben trovato: “si no es cierto, al menos suena bien”.

Pero también el Bloemencorso llega a su descomposición: la fiesta se disuelve, aunque no antes de que la gente se abalance sobre las carrozas para llevarse las flores a su casa. Me gusta que la rendición de la fiesta sea, al mismo tiempo, un saqueo colectivo. Nosotros asaltamos la carroza de la óptica y nos llevamos a casa una pareja de girasoles, aunque solo sea por atentar contra el omnipresente tulipán. En las manos de Roque los girasoles son tan grandes como su cara, como lo sería para mí el fósil de la flor del museo Teyler´s, pero él los lleva en el carrito zarandeándolos muy fuerte, como un par de sonajeros. Me agrada la resistencia de los girasoles en las manos de Roque, tienen el aire familiar de esos campos de Andalucía que solía recorrer en coche con mi padre cuando era niño, me hacen sentir un poco en casa esos girasoles toscos de pétalos cortos y amarillos, con su enorme ojo negro, como el de un cíclope. A ratos Roque se los lleva a la boca y los muerde. Y aunque suelo ser el tipo de padre que vive sacándole a su hijo de la boca todo lo que se lleva a ella, esta vez le dejo que se coma los girasoles y de pronto toda la escena adquiere un aire familiar. Pienso en ese famoso cuadro de Goya: Saturno devorando a sus hijos. Le hago una foto con el móvil y se la mando a su madre. Luego escribo: Roque devorando un girasol.

Los días transcurren y ya se acerca el final de nuestro viaje. Dejo para el último momento algunas cosas, como una visita fugaz a la playa, y me quedo sin ver algunas deseadas, como la prisión de Koepel donde alojaron a los inmigrantes sirios y al parecer planean hacer una nueva universidad. El día antes de nuestra partida, Anja Van Zalinge, la directora del museo arqueológico, nos dedica una generosa hora para explicarnos la historia de la ciudad, nos cuenta cómo en el amanecer del 18 de diciembre de 1572, desde la primera batería de cañones situada al otro lado del canal y apuntando en dirección a la ciudad, un cañón español atravesó algunos de los muros superiores de la catedral y que todavía hoy puede verse la parábola que hicieron esos proyectiles en el interior. Era el final de la Guerra de los 80 años y el asedio a la ciudad de Haarlem acabó desencadenando el final de la presencia invasora. De los soldados españoles apenas quedan hoy unas espadas aherrumbradas, un casco con un ominoso agujero y unas bolas de cañón con las que Roque se dedica a jugar en el suelo de la oficina de Anja. Sobre las mesas de restauración y clasificación arqueológica hay dispersos huesos animales extraídos de los pozos negros de la ciudad, restos de las comidas de hace más de cuatrocientos años que, curiosamente, me dan ganas de comer, pero el último gran regalo de la ciudad se encuentra en un cubículo transparente. Es un pequeño zapato de cuero encontrado en una excavación, una pequeña botita medieval, de niño. Anja la saca para enseñármela y me dice que la están restaurando. Le pregunto si la puedo tocar y me permite cogerla. Me resulta casi imposible no acercarla al pie de Roque. Es exactamente de su tamaño. Un pequeño zapato, aislado y solitario como esa fantasmagórica huella que vio Robinson Crusoe en la playa de su isla. Esta ha venido desde el fantasma de un niño holandés de hace siglos. Tiene un peso tan liviano como el de los zapatos que Roque lleva puestos, pero el tacto liso hace recordar a la piel. Algún padre o madre puso esa botita hace quinientos años en el pie de su hijo igual que yo visto al mío todas las mañanas. Y ese pensamiento, al dimensión doméstica, ordinaria y casi banal de ese gesto, me hermana con este lugar mucho más de lo que nunca habría podido imaginar.

Print

Roque en de stad


Ik kan me niet herinneren wanneer ik voor het eerst zag dat mijn moeder een bloem ontleedde. Of eigenlijk: de talrijke herinneringen lopen door elkaar heen en behoren tot het soort waarbinnen ervaringen uit de kindertijd zich met elkaar vermengen en zonder duidelijk onderscheid opgaan in een droomachtig magma. Ook al was de bloem uit mijn herinneringen misschien een andere, ik zie nog heel duidelijk de handen van mijn moeder – bioloog van beroep – voor me. Hoe ze ons kinderen wenkte en zonder de plant uit de grond te trekken zei dat we dichterbij moesten komen. Ik herinner me hoe verrast ik was dat de bloem een orgaan bleek te hebben. Terwijl mijn moeder de bloem bij de stengel vasthield duwde ze met duim en wijsvinger de kelk open. En daar verscheen dat kwetsbare genitale universum. Lang voordat ik interesse begon te krijgen voor het mysterie van de genitaliën werd ik het vleselijke aspect ervan gewaar. En aangezien je je niet kunt losmaken van wat je hebt meegekregen in je kindertijd kon ik, toen we in Haarlem het appartement betraden dat citybooks ons ter beschikking had gesteld, niet anders dan naar de vaas tulpen lopen die onze gastvrouwen Els en Anneke hadden neergezet om voor de ogen van mijn elf maanden oude zoon een van de bloemen open te vouwen. Te midden van de gladde vlezige bloembladen openbaarde zich dat rijk dat zelfs ‘Salomo in al zijn heerlijkheid’ (zoals het enigszins hoogdravend in de Bijbel staat) niet voor zichzelf had kunnen wensen. Omringd door een hof van zwarte draadjes zag de gele troon van de stamper er leeg uit, alsof de kleine koningin zojuist was vertrokken maar haar aura had achtergelaten. Het was de eerste keer dat mijn zoon het binnenste van een bloem zag en van pure verbazing begon hij te lachen.

Ik had er niet bij stilgestaan dat we midden in het tulpenseizoen in Nederland zouden zijn. De paar keer dat ik er eerder was geweest was het vroeger of later in het jaar. Na een van die bezoeken, jaren geleden, nam ik een zak bollen mee terug naar Madrid en enige tijd later zag ik de tulpen bij mij thuis op het terras omhoogkomen: het leken net verbannen soldaten. Ze bezweken al na twee dagen in de Castiliaanse zon – of misschien kwam het door de eenzaamheid en de ontreddering zoals ook ballingen van pure ellende plegen te sterven. Maar toen was ik nog geen vader en nu wel. En hoe gek het misschien ook lijkt dat dat verschil zou maken, toch is dat wel zo in de wereld van symbolen die de literatuur, evenals alle culturele constructies, uiteindelijk is. Ik bedoel dit: met mijn zoon (onze eerste reis samen) op ons logeeradres arriveren en daar bloemen aantreffen leek me niet zozeer een geste als wel een voorteken, een haast onmiskenbaar bewijs van vreugde. Voordat er in het Romeinse Rijk ten strijde werd getrokken vingen zieners eerst een vogel en sneden het dier open om te zien of het lot hun gunstig gezind was. De bebloede ingewanden van de vogel, tot dat moment ongeschonden levende organen met een stofwisselingsfunctie, lagen open en bloot in het daglicht, nu met een voorspellende functie. In diezelfde geest vouwden mijn zoon en ik na aankomst in Haarlem het binnenste van een tulp open.

Roque begint net te lopen. Met elf maanden laten de bewegingen van een baby vreemde en abrupte overgangen zien, nu eens zijn ze ongecontroleerd dan weer uiterst bevallig. Zijn stapjes zijn wankel en als iets hem boeit analyseert hij dat nauwgezet en gaat er als een verliefde volkomen in op. Zoals alle extraverte baby’s is Roque snel afgeleid. Hij reageert sterker op mensen dan op dingen, zelfs dingen waar hij dol op is. Zodra iemand in zijn blikveld verschijnt probeert hij contact te maken, maar soms als het hem lukt wordt hij overmand door de intensiteit ervan en kruipt hij in zijn schulp. En ook moet gezegd dat hij snel valt, maar dat weerhoudt hem er niet van steeds weer overeind te krabbelen. Als moeheid toeslaat geeft hij het op en laat, net als een bloem, zijn kopje hangen. Het stralende gezicht van een baby kan van het ene moment op het andere betrekken, wat doet denken aan de manier waarop bloeiende tulpen in zeer korte tijd verleppen en hun schoonheid verliezen. Clarice Lispector zei ooit dat een baby een wezen is dat op het land onder water leeft. Een zin die voor mij pas betekenis kreeg toen ik Roque op de vloer van het Teylers Museum zag kruipen. Soms vind ik het leuk om hem even alleen te laten en van een afstandje te kijken hoe hij reageert. Ik stond gefascineerd voor het fossiel van een reusachtige bloem, bijna net zo groot als een pompoen, die honderdtwintig miljoen jaar geleden op aarde groeide en die zich nu opent als een nat laken of een van die doorschijnende tunieken van Phidias op de metopen van het Parthenon. Het is of de bloem in de vitrine nog steeds heen en weer wuift in een prehistorische bries. Op de vloer maakt Roque bewegingen die lijken op hoe de bloem moet hebben bewogen. Hoog boven hem verbazen volwassen museumbezoekers zich over de baby die, zo lijkt het, alleen is gelaten. Roque is zich nergens van bewust. Voor baby’s zijn er twee werelden: die van hen en die van de volwassenen. Beneden en boven. Het is als dat fantastische schilderij van Jacob van Looy dat twee zalen verder hangt en waarop een vrouw zich buigt over een paar bloemen in een veld vol Oost-Indische kers. Wat het doek zo interessant maakt is vergelijkbaar met wat Roque ervaart op de vloer. De vrouw staat namelijk letterlijk tot aan haar middel tussen de bloemen. Er zijn twee werelden, de wereld van de schilder die kijkt naar zijn vrouw in de verte en dat wat de aandacht van zijn vrouw trekt en dat onherroepelijk voor onze ogen verborgen blijft; de wereld op ooghoogte die we zien en de wereld op grondniveau die we niet zien. Alleen volwassenen zijn zo arrogant om te denken dat de interessante dingen in de hoge wereld gebeuren en niet op de grond, de wereld van de baby, de tellurische wereld van insecten, kruimels en rondslingerende voorwerpen. Stel nu eens dat zich onder de bloemenzee op het doek een baby zou bevinden die de aandacht van de vrouw heeft getrokken. Zou er iemand in de zaal zijn die het schilderij zo interpreteert, met een vermiste baby die rondkruipt onder de bloemen? Een enkele moeder wellicht.

Er wordt gezegd dat Mozart als kind in deze stad is geweest. Een bliksembezoek met het hele gezin dat, schijnt het, plaatsvond in april 1766. De familie Mozart kwam naar Haarlem op uitnodiging van de drukker Johannes Enschedé bij wie Leopold Mozart een vioolmethode wilde uitgeven. Zoals Herr Mozart zelf in een brief vertelt, bespeelde het kind Wolfgang een uur lang het beroemde orgel in de Sint-Bavokerk. We weten niet wat hij speelde, maar dankzij de vriendelijkheid van organist Anton Pauw kan ik me aardig een idee vormen van het beeld dat hij moet hebben geboden toen hij op de houten bank voor het monumentale Müller-orgel zat en ook hoe hij omhoogklom over de steile wenteltrap ernaartoe. Misschien droeg Herr Mozart Wolfgang zoals ik Roque in mijn armen heb en glimlachte hij boven ook om de verbazing van zijn zoon, want als je een kind hebt is verbazing een aanstekelijke, eensgezinde emotie. Net als ik had ook Leopold een boek gepubliceerd in Nederland en moet het besef dat hij iemand was die ertoe deed hem een aangenaam gevoel van maatschappelijke bevestiging hebben gegeven. De kleine Mozart mocht alleen maar op het orgel spelen omdat een invloedrijke stadsbestuurder zijn vader respect wilde betonen en toch waren het zijn kinderhanden, en niet het bezoek van zijn vader, waardoor het orgel zijn mythische aura heeft gekregen. Het kind Mozart is een Mozart-bloem. Iets in een overgangsfase wat zijn bestemming nog niet heeft gevonden. Anton Pauw denkt dat hij misschien enkele van zijn Londense schetsen uit 1764 heeft gespeeld. Tien jaar later, inmiddels een adolescent, schrijft Mozart vanuit Wenen een brief aan zijn vader waarin hij bekent dat het orgel voor hem ‘de koning van alle instrumenten’ blijft. Wie zegt ons dat het orgel dat de adolescent Mozart in zijn hoofd had niet het Müller-orgel uit zijn herinnering is? Als dat zo is, zou het Haarlemse orgel nog veel groter zijn dan de dertig meter die het meet. Als we weer naar beneden gaan, beken ik de organist dat ik het jammer vind dat Roque te klein is om zich dit moment later te kunnen herinneren. Leopold Mozart daarentegen wist dat zijn zoon oud genoeg was om herinneringen aan hun bezoek aan de stad te bewaren, misschien dat hij daarom hemel en aarde bewoog om ervoor te zorgen dat zijn zoon het orgel mocht bespelen. Het geheugen van onze kinderen sturen is misschien wel een van de meest angstaanjagend intieme voorrechten van het opvoeden. Liefde afdwingen. Je bestaan rechtvaardigen. Anders dan een moeder, die het moederschap in haar eigen lichaam ervaart en dus als een biologisch leerproces, staat een vader met lege handen en moet hij het vaderschap soms kopen. Een moeder bedenkt het moederschap niet, zij vervult het. Haar eigen lichaam is een handleiding, het kind is zo volkomen afhankelijk van haar dat er al een taal ontstaat nog voor het heeft leren praten, maar iedere vader moet zelf een taal verzinnen om zich onmisbaar te maken. Daar denk ik aan terwijl we afdalen over de wenteltrap van het orgel, en als we weer door het schip van de kathedraal lopen met zijn prachtige houten gewelf en voor katholieke ogen haast ongekende soberheid doen we dat precies drie dagen voordat een vergelijkbaar gewelf, dat van de Notre Dame, zeshonderd kilometer verderop in vlammen opgaat. Ik zie de beelden op het nieuws en het is onmogelijk om niet te denken aan de kerk in Haarlem, en aan het orgel.

Het laatste weekend wacht ons nog het bloemencorso, dat elk jaar uit Noordwijk vertrekt om na een tocht van veertig kilometer in Haarlem aan te komen. In de loop van de week hebben Roque en ik de gewoonte opgevat om als twee kleine lokale bewoners door de stad te wandelen en meer dan eens hebben we mensen horen praten over die optocht, waar met bijzonder groot enthousiasme aan wordt gewerkt. Net zoals in de middeleeuwen, toen elk gilde van de stad zijn vertegenwoordiging in de straten van Haarlem bekostigde, zo betalen plaatselijke bedrijven en verenigingen ook nu nog hun eigen praalwagen. Roque staat er met open mond naar te kijken. De overdaad laat weinig ruimte voor de verbeelding. We zien een gigantische eend van bloemen, de evolutie van de mens van primaat tot homo sapiens gemaakt van hyacinten, narcissen en zonnebloemen, twee reusachtige handen symboliseren de vriendschap tussen de Roemenen en Nederlanders, een paar ogen van blauwe irissen en witte hyacinten, betaald door een opticien, en zelfs een dinosaurus gemaakt met blauwe hyacinten, die stoom afblaast. Het bloemencorso laat zien dat de florale wereld onvermijdelijk kitsch is, net zoals dat in zekere zin voor de babywereld geldt. Ik heb nog nooit een reclame met een baby gezien die geen clichébeeld is. Daaraan ontsnappen is vrijwel onmogelijk, alsof kinderen een bepaalde energie uitstralen waardoor volwassenen zich gaan gedragen alsof ze ineens tientallen jaren jonger zijn geworden. Maar dat ligt niet noodzakelijkerwijs aan het kind, zoals het, moet gezegd, ook niet noodzakelijkerwijs de schuld van tulpen en hyacinten is dat er met hen een soort gigantische pompoen gevormd is waaruit een stoet vruchten tevoorschijn komt, of dat er op het marktplein voor een tandartspraktijk een gebit van geraniums staat. Als bloemen een vondst van de natuur zijn, is het boeket een vondst van de mens en dus feilbaar. Maar opnieuw kan het Roque allemaal weinig schelen. Telkens als hij in de buurt van een praalwagen komt, probeert hij een tulp of een andere bloem te bemachtigen, wat gewoon een menselijke reactie is bij het zien van een bloem: hem mee naar huis nemen. Maar het mag dan begrijpelijk zijn dat mensen van bloemen houden, de maniakale obsessie van de Nederlanders gaat elk verstand te boven. Als Roque niet in 2019 maar in 1636 was betrapt op het stelen van een tulp zouden de gevolgen heel anders zijn geweest. Om te beginnen zou hij in de gevangenis zijn beland. Een van de verhalen waarop ik tijdens dit verblijf in Haarlem ben gestuit, en waar ik enorm door geboeid was, werd mij verteld door een antiquair in de buurt van de Grote Markt. Het betreft een geschiedenis die iedereen in Nederland kent en al op school te horen krijgt, maar buitenlanders bijna als sciencefiction in de oren klinkt: de tulpenmanie die in de zeventiende eeuw tot ’s werelds eerste financiële crisis leidde. Er is een document waaruit blijkt dat er in 1635 in Haarlem een bol van een zeer zeldzame tulpensoort met de naam Semper Augustus werd verkocht voor een bedrag van 6000 gulden, wat omgerekend naar de geldwaarde van nu ongeveer 170.000 euro zou zijn. Als je dan bedenkt dat ten tijde van die financiële waanzin de stad geteisterd werd door een uitbraak van de builenpest die duizenden Haarlemmers het leven kostte, krijgt de situatie echt iets heel bizars: dood, gekte en bloemen. Tegenover de stank van rottende lijken de haast reukloze schoonheid van de tulp die een fortuin waard was. Wat het nog ironischer maakt, is dat de prachtige tekening van de tulp werd veroorzaakt door een aardappelvirus. De Immer Verhevene was alleen maar zo ‘verheven’ vanwege een pigmentgebrek in de bloembladen. Een zieke tulp waarvoor een astronomisch bedrag wordt neergeteld, een stad die crepeert; een bloem is uiteindelijk ook ten prooi aan ontbinding en zoals de Italianen zeggen: si non è vero, è ben trovato, als het niet waar is, klinkt het in elk geval goed.

Maar ook voor het bloemencorso breekt het moment van ontbinding aan: de optocht valt uiteen, maar niet voordat de toeschouwers zich op de wagens hebben gestort om de bloemen mee naar huis te nemen. Het bevalt me wel dat het festijn in een collectieve plundering eindigt. Wij vallen aan op de wagen van de opticien en nemen een paar zonnebloemen mee naar huis, al was het maar uit verzet tegen de alomtegenwoordige tulp. De zonnebloemen in Roque’s handen zijn net zo groot als zijn gezicht, zoals de bloem van het fossiel in het Teylers Museum de grootte van mijn gezicht zou hebben, en hij zwaait ze in zijn buggy wild heen en weer alsof het rammelaars zijn. Ik houd van de stugheid van de zonnebloemen in de handen van Roque, ze doen me denken aan de velden in Andalusië waar ik als kind met mijn vader in de auto doorheen reed, ze geven me een beetje het gevoel alsof ik thuis ben, die grove zonnebloemen met hun kleine gele bloembladen en hun enorme cyclopenoog. Zo nu en dan houdt Roque ze bij zijn mond en bijt erin. En hoewel ik doorgaans zo’n vader ben die de hele dag zijn kind alles afpakt wat het in zijn mond wil stoppen, laat ik hem deze keer op de zonnebloemen sabbelen en ineens krijgt het tafereel iets vertrouwds. Ik moet denken aan het beroemde schilderij van Goya: Saturnus die zijn kinderen verslindt. Met mijn mobieltje maak ik een foto en stuur die naar zijn moeder met de opmerking: Roque die een zonnebloem verslindt.

De dagen verstrijken en het einde van ons verblijf nadert. Ik heb een paar dingen voor het laatst bewaard, zoals een snel bezoek aan het strand, en van andere dingen die ik nog had willen zien komt het niet meer, zoals de koepelgevangenis waarin Syrische immigranten werden ondergebracht, en waarin nu een universiteit schijnt te komen. De dag voor we Haarlem verlaten, trekt Anja van Zalinge, de directrice van het Archeologisch Museum, ruim een uur voor ons uit om de geschiedenis van de stad uit de doeken te doen. Ze vertelt hoe in de vroege ochtend van 18 december 1572 kogels, afgevuurd door de voorste batterij kanonnen die aan de overkant van de singel stonden en op de stad gericht waren, hoog in de kathedraal enkele muren doorboorden en dat je er vandaag de dag nog steeds de sporen van kunt zien. Het was het einde van de Tachtigjarige Oorlog en na het beleg van Haarlem kwam het ten slotte tot het terugtrekken van de bezettingsmacht. Van de Spaanse soldaten rest nauwelijks meer dan een stuk of wat roestige zwaarden, een helm met een sinister gat erin en een paar kanonskogels waarmee Roque op de vloer van Anja’s kantoor speelt. Op de tafels die worden gebruikt voor restauratie en classificatie, liggen dierlijke botten afkomstig uit de diepe putten van de stad, overblijfselen van maaltijden van meer dan vierhonderd jaar geleden waarvan ik vreemd genoeg trek krijg, maar het laatste grote geschenk van de stad bevindt zich in een vitrine. Het is een leren schoen die bij een van de opgravingen is gevonden, een middeleeuws kinderlaarsje. Anja haalt hem tevoorschijn om hem mij te laten zien en zegt dat hij wordt gerestaureerd. Ik vraag of ik de schoen even mag vasthouden, waarop ze hem in mijn hand legt. Ik kan me haast niet bedwingen om hem bij een voetje van Roque te houden. Het is precies zijn maat. Een kleine schoen, eenzaam en alleen als de onwezenlijke voetafdruk die Robinson Crusoe zag op het strand van zijn eiland. Afkomstig van een Hollands kind, een schim uit het verre verleden. Hij is net zo licht als de schoentjes die Roque aan heeft en voelt glad aan als huid. Vijfhonderd jaar geleden heeft een vader of een moeder dat schoeisel aan de voet van zijn of haar kind geschoven zoals ik elke ochtend mijn kind zijn schoentjes aantrek. En de gedachte aan die huiselijke, alledaagse, bijna banale handeling verbindt me veel meer met deze stad dan ik ooit had kunnen vermoeden.

 

 

Vertaald uit het Spaans door Irene van de Mheen en Adri Boon
Podcast voorgelezen door Maarten Westra Hoekzema

 

Irene van de Mheen volgde de kunstacademie ArtEZ in Kampen/Zwolle en studeerde aan de VertalersVakschool in Amsterdam. Ze vertaalt uit het Spaans en Catalaans en vertaalde onder meer werk van Ivan Repila, Wendy Guerra, Emma Reyes en Jordi Puntí. In de zomer 2020 verschijnt de vertaling van Las manos pequeñas van Andrés Barba.

Adri Boon studeerde Spaanse Taal- en Letterkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij vertaalt uit het Catalaans, Portugees en Spaans. Auteurs van wie hij werk heeft vertaald zijn Josep Pla, Eça de Queiroz en Antonio Muñoz Molina. Najaar 2019 verschijnt zijn vertaling van de verhalen van de Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector.

 

Print

Roque and the city


I can’t recall the first time my mother dissected a flower in front of me. Or rather: I have multiple memories, all superimposed, which form part of that childhood realm that mixes experiences, blending them together and diluting them into a kind of dreamlike magma. But even if the flower of my memory is not the same, I still have a precise memory of the movements of my mother’s hand, the gesture she—a biologist by profession—used to call my siblings and me together and, without picking the flower, told us to gather round. I remember my surprise at the fact that the flower was an organ. Holding it by the stem, she slipped the tip of a thumb and index finger inside the petals and spread them. And there appeared a delicate, genital universe. Long before the genital constituted a mystery to me, a carnal feeling rose up. And, since there is no way to prevent childhood experiences from sticking with us, a week ago, when I arrived at the apartment that the citybooks organization was providing us in Haarlem, the first thing I did was go to the vase of tulips that our hosts Elsa and Anneke had left and open the petals of one of the flowers for my 11-month-old son. Beneath the silky flesh once again there appeared that realm that not even “Solomon in all his glory”—as the Bible so pompously says—could have desired for himself. Surrounded by a court of black filaments, the stigma’s yellow throne looked empty, as though a diminutive queen had recently absented herself but left behind her aura. This was the first time my son had seen the insides of a flower and his surprise made him laugh out loud.

I wasn’t expecting to arrive in Haarlem in high tulip season. The two or three previous visits had taken place slightly before or after. On one of those occasions, years ago, I took a few bulbs home to Madrid and watched them grow on my balcony like little ex-pat soldiers. The tulips didn’t last even two weeks before the Castilian sun did them in—or perhaps it was the loneliness and bewilderment, which is what generally does ex-pats in—but I wasn’t a father then, as I am now. And though it might seem ridiculous to think this makes a difference, in the suspended world of symbols that, ultimately, comprises the world of literature (and all cultural constructs), it does. Let me explain: arriving with my son on this trip—our first trip together—and finding flowers in the house where we’d be staying struck me, more than a gesture, as a premonition, almost clear evidence of joy. Roman priests used to catch birds before battle and examine their intestines to see if fate would smile on them. Bird guts, until then sealed living organs with a metabolic function, once spread open and pink in the light of day, gained a prophetic function. My son and I, on reaching the city of Haarlem, opened the tulip’s guts in the same spirit.

Roque is learning to walk. At eleven months, a baby’s movements undergo strange, abrupt transitions, some hugely awkward and others extremely delicate. His footsteps are reckless, but if something fascinates him, he will analyze it meticulously, with the slow and detailed protraction of a lover. Roque has the demeanor of an extrovert baby: he’s more in tune to people than objects, even objects that he likes. If someone appears in his field of vision, he attempts to establish contact, but sometimes when he does he is overwhelmed by the intensity and recedes. As far as his motor skills are concerned, it’s only fair to admit that he falls a lot, but this doesn’t keep him from getting to his feet again and again. When he’s too tired, he retracts the way a flower does: by closing up. A baby goes from radiance to utter petulance in the same way a tulip’s beauty goes from its zenith to its twilight: in an instant.

Clarice Lispector once said that a baby is “a creature who lives underwater on land,” a phrase that never made much sense to me until I saw Roque on the floor at Teylers Museum in Haarlem. Sometimes I like to leave him on his own, walk a little way off and see how he reacts. I was enthralled before the fossil of a gigantic flower, nearly the size of a pumpkin, that inhabited the earth a hundred and twenty million years ago and is now spread open like a wet sheet or one of those transparent tunics sculpted by Phidias on the metopes of the Parthenon. It was as if there were a prehistoric breeze in the display case, still moving it. On the floor, Roque moved in a way that the flower once must have moved. In the aerial world of adults, visitors at Teylers Museum are surprised to see a seemingly abandoned baby. Roque doesn’t even notice. To babies, there are two worlds: theirs and adults’. Up and down. It’s like that fantastic Van Looij painting we see two rooms further on, with a woman bending over some flowers in a field of geraniums. What’s interesting about the canvas is comparable to Roque’s experience on the floor in that room: the woman is there, submerged, literally up to her waist in flowers. There are two worlds: the world of the painter looking at his wife in the distance, and the object attracting the woman’s attention, which lies irremediably outside our field of vision—the one above, which we see; the other below, which we don’t. Only adult arrogance insists on thinking that it’s in the aerial world where interesting things happen and not on the ground, where babies live—in the terrestrial world of insects, crumbs and discarded objects. What if in that picture, beneath the blanket of flowers, there were also a baby, and the baby was what had captured the woman’s interest? Had anyone in the entire room interpreted the painting that way, with a missing baby there under the flowers? Perhaps a mother.

They say Mozart visited this city as a boy. A whirlwind family trip that apparently took place in April 1766. The Mozarts went to Haarlem at the invitation of musical printer Johannes Enschedé with whom Leopold Mozart wanted to publish a violin method book. As Herr Mozart himself explains in a letter, young Wolfgang played the famous organ in the Sint-Bavo Church for an hour. We don’t know what he played, but thanks to the kindness of the organist, Anton Pauw, I have a fairly accurate picture of what he looked like climbing the spiral staircase and then sitting on that wooden bench at the monumental Müller organ. Perhaps Herr Mozart carried his son in his arms, as I carry Roque in mine, and when they got to the top smiled at his child’s wonder, because when you have a child, wonder is a sentiment both engineered and shared. Leopold Mozart, like me, had just published a book in Holland and must have felt his importance was an agreeable social confirmation. Mozart Junior only got to play the organ because an influential member of city government wanted to show deference to his father, and yet it was the boy’s hands, rather than his father’s visit, that invested the organ with a mythological aura. A Mozart-boy is like a Mozart-flower. A transition yet to reach its destination. Anton Pauw ventures that perhaps he played a few of his 1764 London Sketches. Ten years later, as an adolescent, Mozart wrote his father a letter from Vienna in which he conceded that, to his eyes and ears, the organ was still “the king of all instruments”. Who can say for certain that in Mozart’s adolescent mind the image of that organ is not the transposed memory of the Müller organ? If that were to be the case, the Haarlem organ would be elevated to heights far greater than its thirty meters. When we go back down to the cathedral, I admit to the organist that it saddens me to think that Roque is too young to remember this moment. Leopold Mozart, however, knew that his son was old enough to remember; perhaps that’s why he moved heaven and earth for his son to play it. Engineering our children’s memories is perhaps one of the most terrifyingly intimate privileges of parenting. Making ourselves loved. Justifying our existence. Unlike mothers, who experience maternity by breeding their own bodies and therefore have a biological apprenticeship, fathers arrive naked to paternity and sometimes have to buy it. Mothers don’t devise maternity, they execute it. Their very bodies are an instruction manual, the baby’s dependence on it so inescapable that it designs a language even before the body has learned to speak, but every father is forced to devise a language in order to make himself indispensable. This is what I’m thinking as we walk down the organ’s spiral staircase, and when we walk back through the nave, with its beautiful wooden ceiling—its austerity almost unprecedented, from a Catholic perspective—I do so exactly three days before a similar ceiling—that of Notre Dame—goes up in flames six hundred kilometers away. I see the images on the news and cannot but think of this same cathedral, of this organ.

During our last weekend is the Bloemencorso celebration, the annual flower parade that begins in Noordwijk and travels forty kilometers to end in Haarlem. Over the course of our week, Roque and I have gotten into the habit of strolling through the city like two little locals, and on several occasions we’ve been told about this festival, which people celebrate with particular enthusiasm. As in the medieval tradition that saw each city guild pay for its own representation in the streets of Haarlem, now different businesses and local associations also finance their own floral floats. Roque wanders among them, his mouth gaping in wonder. The excess leaves little to the imagination: there’s a giant flower duck; human evolution from primate to homo sapiens in roses, lilies and sunflowers; two giant floral hands that symbolize the unity between the Romanian and Dutch communities; two eyes made of carnations, paid for by a local optician; even a violet-covered dinosaur that breathes smoke. The Bloemencorso proves that the flower world is inevitably kitsch, and in a way a baby’s world is too. It’s almost unheard of to see a baby in any type of advertising that’s not a cliché. Avoiding banality is nearly impossible, as if children somehow generate a certain blast energy that propels adults’ mental age several decades back. But that’s not necessarily the baby’s fault. And nor, it should be added, is it necessarily the carnations’ and tulips’ fault that they’ve been used to make a kind of giant gourd from which an entire procession of fruit emerges, or that there’s a set of geranium teeth in front of the dentist’s on the market square. While flowers are an invention of nature, bouquets are a human invention and, thus, fallible. But once again Roque is a bit indifferent to it all. Each time he’s beside a float he tries to grab a tulip or a rose, which, ultimately, is the most common human impulse on seeing a flower: to take it home. But while the human love of flowers is understandable, the maniacal obsession of the Dutch exceeds common sense. If Roque had been caught trying to steal a tulip not in 2019 but in 1636, the consequences would have been far different. To begin with, he’d have gone to jail. One of the stories I heard on this trip that I found most fascinating was told to me by an antiquarian near the market square. It’s a well-known story in Holland, one that gets told at school, but to foreigners it sounds like science fiction: the episode of tulipmania that occurred in the 17th century and led to the world’s first financial crisis. In 1635, in the city of Haarlem, a single tulip bulb—of a particularly rare variety called the “Semper Augustus”—was sold for 6,000 guilders, which in today’s economy would work out to approximately 170,000 Euros. If you add to this picture of financial insanity the fact that the city was experiencing an outbreak of the bubonic plague that wiped out thousands of inhabitants, the episode is truly bizarre: death, insanity, and flowers. On the one hand, the stench of decomposing bodies in Haarlem, on the other the nearly odorless beauty of that big-money tulip. It’s even more ironic when you consider the fact that the cause of the tulip’s beauty was none other than a virus originating from a potato plant. The “Semper Augustus” was only so august due to its petals’ lack of pigmentation. A sickly tulip brings an exorbitant price, a city agonizes at death’s door; flowers, when it comes down to it, are also a form of decomposition. As the Italians say, si no è vero, è ben trovato: if it’s not true, it’s well invented.

And in the end the Bloemencorso, too, reaches its decomposition: the party dissolves, though not before people pounce on the floats to take flowers home. I like that the demise of the festival is also a collective plunder. We storm the optician’s float and take home a couple of sunflowers, if only to contravene the tulips. The sunflowers in Roque’s hands are as big as his face, as the flower fossil at Teylers Museum would be in mine, but he’s holding them tightly in the stroller, shaking them vigorously like a couple of rattles. I like how resistant the sunflowers are in Roque’s hands; they have a familiarity about them that reminds me of the fields in Andalucía that my father and I used to drive through when I was a boy, and the hardy flowers—with their short yellow petals and enormous black cyclops eyes—kind of make me feel at home. Every little while Roque brings them to his mouth and gives them a bite. And though I am normally the type of father that spends all day removing from his son’s mouth whatever he decides to put in it, this time I let him eat the sunflowers and suddenly the whole scene takes on a familiar ring. I think about the famous Goya painting, Saturn Devouring His Son. I take a picture with my phone and send it to his mother. Then I write: Roque Devouring a Sunflower.

The days go by and the end of our trip nears. I have left a few things to the last minute, like a quick trip to the beach, and end up not doing others that I’d wanted to, like go to Koepel Prison where Syrian immigrants were housed and which is now apparently going to be turned into a university. The day before our departure, Anja Van Zalinge, director of the archeological museum, generously devotes an hour to explaining to us the city’s history, telling us how, on December 18, 1572, a Spanish cannonball from the first battery of cannons situated on the other side of the canal, aimed at the city, made it through the cathedral’s upper walls; you can still see the trajectory those projectiles made inside it today. This was the end of the Eighty Years War, and the siege on the city of Haarlem triggered the end of the invader’s presence. All that’s left of the Spanish soldiers today are a few rusty swords, one helmet with an ominous hole in it, and a few cannonballs that Roque plays with on the floor of Anja’s office. On top of the archeological classification and restoration tables are various animal bones taken from the city’s black wells as well as the remains of meals from over four hundred years ago that, weirdly, make me hungry; but the last great gift of the city is to be found in a transparent cube. It’s a small leather shoe found at a dig: a small medieval boot, a boy’s boot. Anja takes it out to show me and tells me it’s being restored. I ask if I can touch it and she lets me pick it up. It’s almost impossible not to hold it up to Roque’s foot. It’s exactly his size. One tiny shoe, isolated and alone, like that eerie footprint Robinson Crusoe found on his island beach. This one came from of a Dutch boy centuries ago, now a ghost. It’s as light as the shoes Roque has on, but its smooth touch is reminiscent of skin. Some father or mother put this little boot on their child’s foot five hundred years ago, just as I put shoes on mine’s each morning. And that thought—the ordinary, almost banal domesticity of the gesture—connects me to this place far more than I’d ever have been able to imagine.

 

 

Translated by Lisa Dillman

 

Lisa Dillman is a literary translator and teaches in the Department of Spanish and Portuguese at Emory University. She has won numerous awards for her work, including the 2016 Best Translated Book Award for her translation of Yuri Herrera’s Signs Preceding the End of the World. She is currently working on Dog, a novel by Colombian writer Pilar Quintana, and The El Bordo Mine Fire, by Yuri Herrera. In 2018 she won the Oxford Weidenfeld Prize for her translation of Andrés Barba’s Such Small Hands.