Meester Utrecht

Il Maestro Utrecht

Davide Longo

Davide Longo

Davide Longo (1971) werd geboren in Carmagnola in de omgeving van Turijn, waar hij tot op de dag van vandaag woont. Longo schreef en regisseerde korte films, documentaires en reportages voor de nationale televisie- en radiozenders als Rai Sat. De documentaire Memorie dell’altoforno, werd op het Young Cinema Festival van Turijn vertoond.

Close

Utrecht Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Il Maestro Utrecht

La prima parola che insegnava loro a scrivere era: cane. La seconda: pace. Dovevano scriverla dieci volte al giorno, in corsivo e in stampatello, e recitarla prima di andare a dormire e appena svegli. Entrati in classe, al posto di ‘Buongiorno Maestro’, e prima di lasciare la scuola, invece di ‘Arrivederci, Maestro’.
        La terza, la quarta e la quinta parola erano: il proprio nome, viaggio e cavallo. Poi venivano: Utrecht, canali, fiori, montagne, Svizzera, uccelli, Germania, maestro, antenato, Olanda e il verbo essere al presente e al passato remoto. Il verbo avere e volere non hanno bisogno di essere insegnati, diceva, perché, come l’erba cattiva nell’orto, crescono da soli.
        In ottobre insegnava loro a leggere l’orario dei bus e a distinguere le razze dei cani; a novembre il ciclo della luna e ad allacciarsi le scarpe da soli. A dicembre il nome degli alberi e a decidere se essere uomini che si pettinano o uomini spettinati, a deciderlo per tutta la vita, in modo da non doverci pensare più. Poi una canzone dei Beatles, la differenza tra una giornata di pioggia e un acquazzone, e i numeri fino a cento. A sommarli e sottrarli. Perché non c’è persona che non sappia cavarsela nella vita, diceva, quando conosce le razze dei cani, la direzione del vento, una buona canzone e i numeri fino a cento.
        ‘Mettete le giacche’ diceva loro.
        ‘Ma Maestro, fuori piove!’
        In fila per due li portava al canile.
        ‘Dimmi Luigi, cosa c’è in quel cane?’
        ‘In quello, Maestro, c’è un po’ di setter, di pastore tedesco e di volpino.’
        Oppure camminavano lungo il fiume Serio, tra i boschi da cui si potevano scorgere le case del paese.
        ‘Quelle nuvole lontane, Penelope, cosa sono?’
        ‘Sono cumulonembi, Maestro.’
        ‘E cosa vogliono dire?’
        ‘Che arriverà un bel temporale.’
        All’una tornavano verso la scuola, bagnati di pioggia o con i volti arrossati dal sole.
        ‘Ecco il pifferaio con i suoi topi!’ ridevano quelli del bar vedendoli passare. ‘Ecco Utrecht il suonato, con i suoi suonatori’ dicevano. Ma lui e i bambini salutavano alzando la mano: ‘Pace’ dicevano.
        Le materie del secondo anno erano lettura, geografia e composizione.
        Tutti i giorni, per due ore, il Maestro Utrecht leggeva in classe il racconto del suo avo, il Conte Annibale Maffei di Boglio, gran maestro dell’artiglieria piemontese, che in due volumi narrò del suo viaggio a Utrecht del 1712, come plenipotenziario di Vittorio Amedeo II di Savoia, in occasione della firma della famosa pace. Il Maestro aveva acquistato il prezioso volume in una casa d’asta di Ginevra e l’aveva tradotto dal francese di suo pugno.
        Ai bambini piaceva sentire di come il Conte Annibale Maffei avesse varcato le Alpi con gli altri due fiduciari del re, delle stazioni di posta, del paesaggio e dei costumi tedeschi, fino all’arrivo in Olanda e la permanenza a Utrecht per oltre un anno in uno splendido alloggiamento non lontano dalla Torre del duomo. La fantasia dei bambini si accendeva ascoltando le descrizioni delle feste e degli spettacoli che la città organizzava per intrattenere la diplomazia arrivata da tutta Europa con gran seguito di servitori, parrucchieri, stallieri, mogli, amanti, figli, intendenti e dame di compagnia.
        ‘Ma com’era questo Conte Annibale Maffei? Giovane o vecchio?’ chiedeva presto o tardi uno dei bambini.
        Allora il Maestro mostrava loro il ritratto a mezzo busto del suo avo, dipinto ai primi del Settecento da un anonimo pittore piemontese di scuola francese. Una tela che aveva acquistato da una collezione privata per una cifra pari ad alcuni anni del suo stipendio.
        Alla fine dell’anno il Maestro Utrecht faceva svolgere ai suoi alunni un componimento dal titolo: La cosa che più mi ha colpito nel racconto del Conte Annibale Maffei, avo del nostro Maestro.
        Uno di questi componimenti venne ritrovato dall’agente Bram van der Drift nella tasca interna della giacca del Maestro. Era firmato: Pietro Gusmini, classe II A, anno 2004.
        Svolgimento: ‘Il nostro Maestro ha avuto un antenato di nome Conte Annibale Maffei, gran maestro dell’artiglieria piemontese, che vorrebbe dire che diceva a chi mirava i cannoni dove sparare e quando. Il Conte Annibale Maffei, antenato del nostro Maestro, che io gli voglio bene e mi diverte fare le cose con lui, fece un viaggio a Utrecht, che sarebbe l’Olanda, dove lo aspettavano, seduti intorno a un tavolo, i re d’Europa che combattevano una guerra da moltissimi anni e avevano intenzione di finirla, ma nessuno voleva dire “Ho sbagliato io.” Anche mia mamma e mio papà litigavano spesso perché nessuno dei due voleva dire “Ho sbagliato io,” ma poi sono andati dallo spicologo delle persone sposate, che è diverso da quello delle persone svitate, e lo spicologo ha detto “Dovete imparare a dire ‘Ho sbagliato io!’ E adesso datemi duecento euri e andate a casa.”
        I miei sono andati d’accordo fino all’estate scorsa che si sono divorziati. Io sto con la mamma, ma è papà che mi controlla i compiti perché lui è professore di liceo. Quando guarda i quaderni dice “Di nuovo questo cavolo di Utrecht!”
        Dice che il libro del Conte Annibale Maffei non è un libro di storia e che dovremmo leggere cose adatte alla nostra età. A me invece il libro del Conte Annibale piace molto perché è pieno di avventure. Mi piace più di tutto quando racconta le riunioni che facevano i pluvipotenziari dei re che litigavano perché uno diceva “Voglio la Sicilia,” e l’altro diceva “Col cavolo! Se vuoi la Sicilia devi darmi un pezzo dell’America.” Allora un terzo diceva “L’America non si può, l’abbiamo promessa a quell’altro, ti puoi prendere al massimo mezza Olanda.” “Ma con la flotta?” “Sì, con la flotta.” “Allora va bene.” “Siamo d’accordo, per oggi finiamola qui, tutti a cena da me!” “Io porto le patate.” “No, quelle le porto io.” “Tu ti sei preso Gibilterra e Minorca, le patate le porto io. Tu porta il vino.” “Con quello che costa il vino in Olanda? Sei matto? Se devo portare il vino voglio almeno Terranova.” E andavano avanti così per tutta la sera, poi di solito ballavano o c’erano degli spettacoli o dei giochi con le carte. Una notte uno morì cadendo dentro un canale perché aveva bevuto troppo. Rimase solo la parrucca che galleggiava e la spedirono alla moglie dicendo che il resto del marito non l’avevano più trovato.
        Mio papà dice che non devo dare retta a queste storie perché lei se le inventa. Dice che non è mai stato a Utrecht e che questo Conte Annibale Maffei forse non è neppure suo antenato.
        A me non importa: mi piace il quadro del suo avo appeso in classe e da grande voglio andare a vedere se a Utrecht la gente davvero usa la barca per fare la spesa. Non che non mi fido, ma è sempre meglio vedere con i nostri occhi.
        Mi dispiace che il prossimo anno non sarà più il nostro Maestro e che le fanno fare soltanto la prima e la seconda perché dicono che i bambini poi devono avere qualcuno che li prepari, altrimenti quando arriviamo alle scuole medie ci facciamo ridere dietro con queste storie del Conte Annibale Maffei. Io mi fido di lei, Maestro Utrecht, e non mi importa se la prendono in giro. Da grande, anche se siamo nati tra le montagne, farò il navigatore e chiamerò la mia nave Utrecht. O forse l’idraulico, come mio nonno. Perché di famiglia ci piace l’acqua. Questo è il mio componimento. Pace.’
        Un giorno il preside convocò il Maestro nel suo ufficio e disse che i genitori avevano raccolto delle firme che lo obbligavano a sospenderlo dal servizio.
        Il Maestro Utrecht tolse il ritratto del Conte Annibale Maffei dalla classe, prese i disegni che i bambini avevano fatto per lui e tornò a casa. Per qualche giorno rimase abbacchiato, come il merlo quando il vento gli spazza via il nido. Lesse un libro sulle lumache, le offerte del supermercato e l’orario dei treni. Poi il Conte di Monte Cristo e I tre moschettieri e infine I viaggi di Gulliver che gli fecero tornare il buonumore.
        Stava preparando la valigia quando sentì chiamare ‘Maestro Utrecht! Maestro Utrecht!’ e, aperta la porta, vide i suoi alunni fermi nell’aia sulle loro biciclette.
        ‘Può leggerci la fine delle avventure del Conte Annibale Maffei, gran maestro dell’artiglieria piemontese?’ disse Lucia.
        Per tre giorni, seduti nel prato dietro casa, sotto il vecchio tiglio, lessero di come i re avessero infine trovato un accordo e della festa che era seguita alla firma della pace. Poi i bambini fecero il disegno del Conte Annibale Maffei che partiva con la carrozza per tornare a casa, lasciandosi alle spalle la torre di Utrecht.
        ‘Anch’io partirò’ disse il Maestro.
        ‘Dove andrà?’ chiese Penelope.
        ‘L’autista del caseificio mi darà un passaggio fino in Svizzera, poi si vedrà.’
        ‘Ma tornerà, vero?’ chiese Arturo.
        ‘Sì, credo che tornerò.’
        Per tre mesi visse in Svizzera, tra le montagne intorno a Ginevra, e per un anno almeno in Germania, forse a Francoforte, di certo a Berlino e a Saarbrücken. Si conservano di quel periodo una poesia che scrisse su un tovagliolo di un bar di Berlino e alcuni versi composti durante una gita in battello. Una donna di Saarbrücken dice di essere stata sua amica, ma non la sua amante. Di averlo incontrato per qualche mese, sempre al medesimo caffè, sempre alle sei di sera, e di aver parlato a lungo con lui di cani, di nuvole e diplomazia internazionale.
        Alla fine del 2007 il Maestro fu certamente a Utrecht dove visse per un anno. All’inizio alloggiò in un albergo a poco prezzo, nei pressi della stazione, ma presto si trasferì in un albergo più economico, prima che anche questo diventasse troppo costoso per le sue tasche. Chi lo conobbe giura, tuttavia, che non ebbe mai l’aspetto del barbone. Possedeva due abiti, di foggia semplice ma distinta, sempre puliti, con cui si presentava ogni mattina in un piccolo bar della piazza dove ordinava la colazione, l’unico pasto della sua giornata.
        Alzatosi dal tavolino verso l’ora del pranzo, il Maestro era solito passeggiare nella parte antica della città fino a pomeriggio inoltrato, con il bello o il cattivo tempo. Per strada parlava con tutti i bambini, comunicando con loro in una lingua misteriosa, che tuttavia i piccoli sembravano capire alla perfezione. Nessun genitore ebbe mai a preoccuparsene poiché il Maestro appariva sempre sorridente, dolce nei modi e di ottimo umore. Lindo nel vestire, la barba rasata, i corti capelli neri pettinati all’indietro e una cartella di cuoio sottobraccio, aveva l’aspetto d’uno studioso d’altri tempi o d’un poeta che avesse conservato l’anima e le speranze dell’adolescenza.
        Ogni mercoledì alle sedici sedeva sulle panche di legno della Cattedrale per assistere al concerto d’organo offerto gratuitamente dalla municipalità. Assidui frequentatori testimoniano come amasse infinitamente Mozart e Handel mentre dormisse quasi sempre quando veniva eseguito Bach. Il massimo entusiasmo lo dimostrò durante un concerto per organo e flauto di pan, quando applaudì fragorosamente gridando ‘Bravi! Bravi!’, cosa che si impresse nella memoria di tutti i presenti abituati al suo fare umile, mite e riservato.
        Nell’anno che trascorse a Utrecht amò infinitamente i gatti della città e la pedalata rotonda degli olandesi: i gatti perché grossi di corporatura, docili di carattere, un po’ pigri, contenti delle carezze, ma indipendenti in una maniera non selvatica. E le biciclette perche pensava che la pedalata morbida e vigorosa che appartiene al popolo d’Olanda fosse il marchio della sua natura pragmatica, sobria e gioviale.
        Nel tempo che visse a Utrecht non parlò mai olandese, non rubò e non fece l’amore, tranne nei giorni che trascorse con Adelaide, che non furono molti pur sembrandogli tutta la sua vita.
        Di lei si sa poco, se non che era originaria del Suriname, che Adelaide non era il suo vero nome, che risiedeva in un stanza di Wijde Begijnestraat e che il suo protettore la trasferì ad Amsterdam in ottobre dove lavorò in una via trafficata del centro.
        ‘Verrai a trovarmi?’ domandò la donna al Maestro quando questi l’accompagnò alla stazione.
        ‘Sì’ disse lui ‘Credo che verrò.’
        All’inizio del secondo inverno il Maestro allungò le sue passeggiate fino al distretto in costruzione di Leidsche Rijn. Lo si poteva trovare ogni mattina all’ingresso della scuola elementare del quartiere dove salutava i bambini chiamandoli per nome e da loro veniva salutato. Il resto della giornata lo trascorreva nei cantieri, chiacchierando con gli operai e accettando da loro un panino, della frutta o una tazza di tè. Tutti lo ricordano come un uomo di media statura, magro, dall’aspetto sano e curato. Quieti occhi verdi e lunghe mani bianche da pianista.
        Il capocantiere di un edificio, quando seppe della sua morte e delle circostanze in cui era avvenuta disse ‘Lo so che è brutto paragonare un uomo a un fiore, di solito si fa con le donne, ma lui sembrava un fiore e nient’altro. Uno di quei fiori belli, ma anche molto fragili. E con questo non voglio dire che ci fosse in lui qualcosa di effeminato.’
        La mamma della piccola Ilonka, ricorda invece che ‘Quando sapevo che avrei fatto tardi, gli chiedevo di aspettare Ilonka fuori dalla scuola, portarla ai giardini e restare con lei fino a che non sarei arrivata. Non sapevo niente di lui, a dire il vero: dove dormiva, che lavoro faceva e da dove venisse, ma c’era in lui qualcosa di profondamente buono, qualcosa che non apparteneva a questo mondo e che non sarebbe durato, ma finché c’era era una cosa insensata non approfittarne. Non volle mai niente in cambio del tempo che passava con mia figlia: una volta gli portai una torta e un’altra un maglione, perché arrivava l’inverno e pensai potesse avere freddo. Mia figlia Ilonka ricorda ancora qualche parola di italiano: cane, pace, Conte Annibale Maffei. Forse era questo il suo nome, non lo so. Ho cercato cosa vuol dire Conte su internet e vuol dire graaf. Non ho mai conosciuto un conte, ma è probabile che un tempo fossero così.’
        Verso la fine dell’inverno il Maestro scomparve e nessuno lo vide più né ai concerti della Cattedrale né davanti alla scuola né al parco di Lepelenburg dove talvolta passava la notte.
        Molti mesi dopo, esattamente il 9 luglio del 2008, un ragazzo senza fissa dimora, segnalò alla polizia la presenza di un corpo a ridosso dell’autostrada A12. Il poliziotto che raccolse la sua testimonianza ricorda che ‘Sembrava molto agitato e nervoso. L’idea che mi feci sul momento fu che avesse a che fare con la morte di quel tale, ma i successivi accertamenti dimostrarono che non era così. Probabilmente aveva semplicemente derubato il cadavere del poco che aveva e poi, preso dal rimorso, era venuto a segnalarne la presenza.’
        I poliziotti, accompagnati dal giovane, trovarono il cadavere sotto uno dei bastioni dell’autostrada. Il corpo pesava soltanto 10 chilogrammi, segno che doveva trovarsi lì da parecchi mesi. La prima ipotesi fu che l’uomo fosse stato assassinato, ma le analisi lo smentirono. L’uomo, rinvenuto su un vecchio materasso, era morto nel sonno in seguito ad un attacco cardiaco. Non aveva con se effetti personali né documenti, tranne un foglio scritto in italiano nella tasca interna della giacca, che si comprese poi essere il tema di un alunno. Attraverso quel foglio si stabilì che il corpo apparteneva a un maestro di scuola elementare italiano dell’età di quarantasette anni, originario di una valle nei dintorni di Bergamo.
        Accertato che non esistevano familiari o persone disposte a farsi carico del funerale, il corpo venne sepolto il 17 luglio 2008 nel cimitero di Daelwijck, nel distretto di Overvecht. Le sole persone presenti alla sepoltura furono Ingmar Heytze e Ruben van Gogh, membri dell’associazione ‘Funerale solitario’, un’associazione di poeti nata con l’intento di accompagnare alla tomba coloro che non hanno cari disposti a farlo, scrivendo una poesia in loro memoria. In quell’occasione fu il poeta Ingmar Heytze l’autore del testo letto durante la sepoltura. Gli ultimi versi recitavano così:

        Ti lasciamo andare senza lunghi
sermoni o grandi gesti, Stefano, ti lasciamo
andare con i tuoi enigmi e le tue misteriose strade
ti salutiamo con timidezza, come incerti passanti
in un tunnel scarsamente illuminato nella notte –
riposa in pace.

Lunga nota dell’autore

Nell’estate del 2010 ho trascorso due mesi in Olanda, ospite a Utrecht di citybooks Utrecht une initiativa dell’Vlaams-Nederlands Huis deBuren e ad Amsterdam della Fondazione per la letteratura. E’ in quell’occasione che ho sentito parlare per la prima volta di Stefano Maffeis.
        Durante una chiacchierata nel cortile dell’Archivio di Utrecht, Bram Buijze, coordinatore della Stichting Vrede van Utrecht, mi disse che esisteva in Olanda un’Associazione di Poeti che partecipavano ai funerali di persone senza famiglia né amici, scrivendo per ciascuno di loro una poesia. In particolare egli era stato colpito dai versi scritti per un italiano trovato morto nei pressi dell’autostrada di Utrecht, proprio nel distretto di Leidsche Rijn, che avevo visitato il giorno precedente per un reportage commissionatomi da un quotidiano olandese.
        Non so dire perché il destino di quest’uomo mi abbia colpito, forse perché italiano come me in un paese straniero. Temo che non lo saprò fino a che i miei passi a ritroso sulle sue tracce non saranno arrivati da qualche parte. In ogni caso quella sera stessa, passeggiando per le vie di Utrecht, bellissime e piene di vita, decisi che avrei cercato di saperne di più di lui. La mia partecipazione al progetto citybooks Utrecht prevedeva scrivessi un testo sulla città e sulla pace che lì venne firmata nel 1713. La storia di Stefano avrebbe potuto fornirmi uno spunto?
        Il giorno dopo mi misi in contatto via mail con Ruben van Gogh, di cui Bram mi aveva fornito l’indirizzo, e gli chiesi, nel mio inglese artigianale, informazioni su Stefano, sulla sua morte e sul testo che era stato scritto in proposito. Ruben mi rispose gentilmente il giorno stesso invitandomi a mettermi in contatto con Ingmar Heytze, l’autore del poema in memoria di Stefano. E così feci.
        Mentre attendevo una risposta, giunsi alla conclusione che erano due le strade da percorrere: da un lato costruire un personaggio letterario ispirato a Stefano, usando come unico caposaldo di verità la data, le circostanze e il luogo della sua morte. Dall’altra indagare sul vero Stefano, sui motivi che l’avevano spinto a Utrecht e sulla sua morte.
        Partendo dall’imminente trecentesimo anniversario della pace di Utrecht e muovendomi nel territorio della pura fiction, cominciai a immaginare il personaggio di un maestro elementare, persona lieve e sognante, una sorte di Amelie in versione maschile, con una fissazione per un presunto avo venuto a Utrecht in occasione del famoso trattato. Per trovare puntelli a questo spunto totalmente fiabesco iniziai una serie di ricerche storiche sulla pace del 1713, sulle delegazioni che vi erano state inviate e sulla loro composizione.
        Nel frattempo arrivò la risposta di Ingmar Heytze, il poeta che aveva composto i versi per Stefano.
        Tutto ciò che sapeva era che il cognome di Stefano era Maffeis e che era nato il 3 agosto 1961 a Gazzaniga, un paese della Val Serio, a una ventina di chilometri da Bergamo. Quindi mi dava informazioni sul ritrovamento del corpo e la sua sepoltura, informazioni che trovate riportate nel testo qui sopra. Nulla tuttavia sul suo passato o sulle ragioni che l’avevano portato a Utrecht. Del resto era consueto, mi ricordava Ingmar, che in occasione di un ‘funerale solitario’ si sapesse ben poco della vita del defunto.
        Ingmar aggiungeva tuttavia qualcosa che punzecchiava la mia curiosità.
        Nel gennaio appena trascorso, quindi due anni dopo la sepoltura di Stefano Maffeis, aveva ricevuto una mail priva di firma, in cui una persona, forse una donna, lo ringraziava di aver ricordato Stefano con quei versi. Si trattava di una mail di poche righe in cui lo scrivente sosteneva che Stefano non fosse un ‘barbone’, ma solo una persona che ‘cercava il meglio per lui’ e si rammaricava di non aver saputo fare abbastanza per aiutarlo, pur avendogli voluto bene.
        Chi era la persona che ringraziava Ingmar per la poesia? Una fidanzata? Un compagno di strada? Uno dei suoi familiari? Dunque Stefano Maffeis non era privo di amici. C’era qualcuno che gli aveva voluto bene. Ma chi? La mail era scritta in italiano, ma la presenza di errori di battitura al posto delle lettere accentate sembrava rimandare a una tastiera olandese o comunque non italiana.
        La sera stessa scrissi all’indirizzo che risultava come mittente della mail, con molta discrezione, perché era l’unico filo che mi poteva permettere di risalire al passato di Stefano e non avevo intenzione di spezzarlo per troppa irruenza.
        Intanto la scadenza del mio racconto si avvicinava e le mie ricerche storiche sulla pace di Utrecht si approfondivano. Volevo capire se i sovrani coinvolti nella pace si fossero mossi di persona fino a Utrecht o avessero inviato dei rappresentanti. La prima ipotesi mi pareva alquanto improbabile, eppure non era facile trovare informazioni sulla composizione delle delegazioni, specie su quella di Vittorio Amedeo II di Savoia, cui avrebbe dovuto appartenere l’immaginario avo del mio protagonista. A meno ovviamente di andare in una vera e propria biblioteca o in un archivio storico, cosa che per motivi di lingua e di tempo in quel momento non potevo fare. Fu tuttavia spulciando una delle tante pagine internet sulla Pace del 1713 che trovai ciò che cercavo e che mi lasciò a bocca aperta.
        Il saggio riportava il nome dei tre emissari inviati da Vittorio Amedeo II a Utrecht per curare gli interessi dei Savoia. Si trattava del Marchese Solaro del Borgo, del consigliere Pietro Mellarede e del Conte Annibale Maffei.
        Mi ero inventato un antenato immaginario del mio personaggio, ispirato a Stefano Maffeis, venuto ad Utrecht nel 1712 e scoprivo che uno dei tre plenipotenziari inviati dal Duca di Savoia era proprio un tale Conte Annibale Maffei! Certo Maffei e Maffeis non erano esattamente lo stesso cognome, ma tenuto conto che si tratta di un nome di famiglia poco diffuso in Italia la coincidenza era a dir poco sorprendente. Da lì risalii all’esistenza di un dipinto dell’epoca che ritrae il Conte Annibale Maffei, quindi allo stemma della sua famiglia che guarda caso aveva i possedimenti vicino al mio paese di origine in Italia.
        Molte convergenze, come vedete, mi hanno avvicinato alla persona, alla storia e al ricordo di Stefano Maffeis, e ho sentito il bisogno di riassumerle in questa lunga nota per due ragioni.
        La prima è chiarire che il protagonista del racconto da me scritto non ha nulla a che fare con il vero Stefano Maffeis. Come si dice in questi casi ‘ogni riferimento a fatti e persone è puramente casuale’.
        La seconda è che a uno come me, che vive di storie inventate, non capita spesso di aggrapparsi con tanta tenacia a una storia reale. In questo caso tuttavia è accaduto, e non so darvi conto del perché se non come ho fatto, riportando fedelmente i fatti e la loro sorprendente concatenazione.
        Al momento la mia mail inviata alla persona che conosceva Stefano Maffeis non ha avuto risposta, tuttavia, tornato in Italia, continuerò la ricerca, forse andando a Gazzaniga, dove conto di trovare qualcuno che abbia conosciuto Stefano e sia disposto a parlarmi di lui.
        Perché questo?
        Forse perché tutto quanto scomparirà, amici miei, e della pace di Utrecht, dei sovrani che la firmarono, di Stefano e di tutti noi prima o dopo si perderà ogni memoria. E’ solo questione di tempo: come una nave che a poco a poco si allontana dalla costa. Ben presto non se ne riconosce più il colore, poi la forma e infine non resta che una sagoma lontana e indistinta, prima di scomparire del tutto.
        Stefano si è allontanato molto in fretta dalla riva e nessuno pare averlo scorto. Solo Ingmar, con la sua poesia, ha alzato lo sguardo su di lui, un attimo prima che scomparisse. Ma io vorrei avere altre cose da ricordare di lui, quando per tornare in Italia passerò con la mia auto sull’autostrada accanto alla quale morì. Perché spero che un giorno qualcuno faccia questo per me. Forse è quello che speriamo tutti. Anche se la nave alla fine sarà troppo lontana, per gli occhi di chiunque.

Un ringraziamento personale a Ingmar Heytze, Ruben van Gogh, Fleur van Koppen, Bram Buijze, Willem Bongers, Milou Honig, Tiziano Perez, John Delissen, Marina Warners della libreria Bonardi, Manon Smits, Pieter van der Drift e all’editore De Geus.

Download de ePub-versie Print

Meester Utrecht

Het eerste woord dat hij hen leerde schrijven was: hond. Het tweede: vrede. Ze moesten het tien keer per dag opschrijven, in blokletters en aan elkaar, en hardop zeggen voor het slapengaan en bij het opstaan. In plaats van ‘Goedemorgen, meester’ als ze de klas binnenkwamen en in plaats van ‘Tot ziens, meester’ voor ze naar huis gingen.
        Het derde, vierde en vijfde woord waren: hun eigen naam, reis, en paard. Daarna kwamen: Utrecht, kanalen, bloemen, bergen, Zwitserland, vogels, Duitsland, meester, voorouders, Nederland en het werkwoord zijn in de tegenwoordige en verleden tijd. De werkwoorden hebben en willen hoeven niet te worden geleerd, zo zei hij, omdat ze, net als onkruid in de moestuin, vanzelf groeien.
        In oktober leerde hij ze de dienstregeling van de bus te lezen en hondenrassen te onderscheiden; in november de maancyclus en zelf veters strikken. In december de namen van de bomen en besluiten of ze tot de gekamde of ongekamde mensen wilden behoren, een keuze voor het leven zodat je er nooit meer over na hoefde te denken. Vervolgens een liedje van de Beatles, het verschil tussen een regenachtige dag en een hoosbui, en de getallen tot en met honderd. En optellen en aftrekken. Omdat je het wel redt in het leven, zei hij, als je de windrichting, een goed lied en de getallen tot en met honderd kent.
        ‘Trek allemaal je jas aan,’ zei hij tegen ze.
        ‘Maar meester, het regent buiten!’
        In rijtjes van twee nam hij ze mee naar het asiel.
        ‘Vertel eens Luigi, wat zit er in die hond?’
        ‘In die, meester, zit iets van een setter, een Duitse herder en een keeshond.’
        Of ze wandelden langs de rivier de Serio, door de bossen vanwaaruit ze de huizen van het dorp konden onderscheiden.
        ‘Die wolk daar in de verte, Penelope, wat is dat?’
        ‘Dat is een cumulonimbus,’ meester.
        ‘En wat wil dat zeggen?’
        ‘Dat er een flinke onweersbui aankomt.’
        Om een uur keerden ze terug naar school, nat van de regen of met rode wangen van de zon.
        ‘Kijk, de rattenvanger van Hamelen!’ zeiden de mensen in het café lachend als ze hen voorbij zagen komen. ‘Kijk, fluiter Utrecht met zijn flierefluitertjes,’ zeiden ze. Maar hij en zijn kinderen zwaaiden vriendelijk en riepen: ‘Vrede’.
        In het tweede jaar waren de vakken: lezen, aardrijkskunde en opstellen schrijven.
        Meester Utrecht las de klas elke dag twee uur lang voor uit de verhalen van zijn voorouder, Conte Annibale Maffei di Boglio, grootmeester van de Piemontese artillerie, die twee boekdelen had geschreven over zijn reis naar Utrecht in 1712, als gevolmachtigde van Victor Amadeus II van Savoye, ter gelegenheid van de ratificatie van de beroemde Vrede. De meester had het kostbare boekwerk bij een veilinghuis in Genève gekocht en het eigenhandig uit het Frans naar het Italiaans vertaald.
        De kinderen smulden van zijn verhalen, over hoe Conte Annibale Maffei de Alpen was overgestoken samen met de twee andere plenipotentiarissen van de koning, over de poststations, over de landschappen en de Duitse zeden en gewoonten, tot aan zijn aankomst in Utrecht waar hij langer dan een jaar verbleef in een prachtige herberg niet ver van de Domtoren. De verbeelding van de kinderen werd geprikkeld terwijl ze luisterden naar de beschrijvingen van de feesten en de schouwspelen die de stad organiseerde ter vermaak van de diplomaten die uit heel Europa waren gekomen met een groot gevolg van bedienden, kappers, stalknechten, echtgenotes, minnaressen, kinderen, kwartiermeesters en gezelschapsdames.
        ‘Hoe zag die Conte Annibale Maffei er eigenlijk uit? Jong of oud?’ vroeg een van de kinderen uiteindelijk altijd wel.
        Dan liet de meester het portret van zijn voorouder zien, geschilderd aan het begin van de achttiende eeuw door een anonieme Piemontese schilder van de Franse school. Een doek dat hij uit een privécollectie had aangekocht voor een bedrag dat overeenkwam met meerdere jaarsalarissen.
        Aan het eind van het jaar liet meester Utrecht zijn leerlingen een opstel schrijven met de titel: ‘Wat me het meest getroffen heeft in het verhaal van Conte Annibale Maffei, voorouder van onze meester’.
        Een van deze opstellen werd door politieagent Bram van der Drift aangetroffen in de binnenzak van de jas van de onderwijzer. Onderaan stond: Pietro Gusmini, klas II A, jaar 2004.
        Opstel: ‘Onze meester heeft een voorouder gehad die Conte Annibale Maffei heette, grootmeester van de Piemontese artillerie, wat wil zeggen dat hij tegen de mannen achter de kanonnen zei wanneer en welke kant ze op moesten schieten. Conte Annibale Maffei, voorouder van onze meester, die ik heel aardig vind en waar ik graag samen dingen mee doe, maakte een reis naar Utrecht, dat is in Holland, waar de koningen van Europa op hem zaten te wachten rond een tafel, ze vochten al heel, heel veel jaren een oorlog en wilden het liefst dat er een einde aankwam, maar niemand durfde te zeggen: “Het was mijn fout.” Pappa en mamma ruziën ook vaak omdat ze allebei niet kunnen zeggen “Het was mijn fout”, maar toen zijn ze naar de spycholoog voor getrouwde mensen gegaan, dat is iemand anders dan die voor mensen waarbij een schroefje los zit, en de spycholoog heeft gezegd: “Jullie moeten leren zeggen ‘Het was mijn fout!’ En geef me nu maar tweehonderd euri en ga naar huis.”
        Het ging best goed met mijn ouders tot vorig jaar zomer, toen zijn ze gescheiden. Ik woon bij mama, maar papa overhoort me altijd omdat hij leraar op een middelbare school is. Als hij mijn schriften inkijkt zegt hij: “Alweer die onzin over Utrecht!”
        Hij zegt dat het boek van Conte Annibale Maffei geen geschiedenisboek is en dat we dingen moeten lezen die bij onze leeftijd passen. Ik vind het boek van Conte Annibale heel erg leuk omdat het vol met avonturen staat. Het leukste vind ik wanneer hij vertelt over de vergaderingen van de pleuripotentiarissen van de koningen die ruzieden omdat de ene zei “Ik wil Sicilië,” en de ander zei “Ammehoela! Als je Sicilië wilt moet je me een stuk van Amerika geven.” Toen zei een derde: “Amerika kan niet, dat hebben we al aan iemand anders beloofd, je kunt op zijn hoogst de helft van Holland krijgen.” “Maar dan wel met de vloot erbij?” “Ja, ja, met de vloot.” “Dan is het goed.” “We zijn het eens geworden, laten we ermee stoppen voor vandaag, kom allemaal bij mij eten!” “Ik neem de aardappels mee.” “Nee, die neem ik mee.” “Jij hebt Gibraltar en Minorca al, ik neem de aardappels mee. Doe jij de wijn maar.” “Ben je gek geworden? Weet je wel wat wijn kost in Holland? Als ik de wijn moet meenemen, wil ik op zijn minst Newfoundland.” En zo gingen ze de hele avond door, daarna werd er meestal gedanst of gekaart of waren er voorstellingen. Op een avond verdronk er een in het kanaal omdat hij te veel gedronken had. Alleen zijn pruik bleef op het water drijven, die stuurden ze naar zijn vrouw met de mededeling dat ze de rest van haar man niet meer hadden gevonden.
        Mijn papa zegt dat ik niet naar die verhalen moet luisteren omdat u ze verzonnen hebt. Hij zegt dat u nog nooit in Utrecht bent geweest en dat die Conte Annibale Maffei misschien niet eens uw voorouder is.
        Mij maakt het niet uit: ik vind het schilderij van uw voorouder dat in de klas hangt heel mooi en als ik groot ben wil ik gaan kijken of de mensen in Utrecht echt met de boot boodschappen doen. Niet dat ik u niet geloof, maar het is altijd beter om iets met eigen ogen te zien.
        Ik vind het jammer dat u volgend jaar onze meester niet meer bent en dat ze u alleen het eerste en het tweede jaar laten doen, omdat ze zeggen dat de kinderen daarna iemand nodig hebben die ze voorbereidt, omdat we ons anders belachelijk maken op de middelbare school met die verhalen over Conte Annibale Maffei. Ik geloof u wel, meester Utrecht, en het kan me niks schelen als ze u voor de gek houden. Als ik later groot ben word ik zeeman, ook al komen we uit de bergen, en dan noem ik mijn schip Utrecht. Of anders loodgieter, net als mijn opa. Want we houden van water in onze familie. Dit is mijn opstel. Vrede.’
        Op een dag riep de directeur van de school de meester bij zich op kantoor en hij vertelde dat de ouders handtekeningen hadden verzameld en dat hij niet anders kon dan hem ontslaan.
        Meester Utrecht haalde het portret van Conte Annibale Maffei uit de klas, nam de tekeningen die de kinderen voor hem gemaakt hadden mee en ging naar huis. Een paar dagen voelde hij zich terneergeslagen, als een merel waarvan het nestje door de wind is weggeblazen. Hij las een boek over slakken, de aanbiedingen van de supermarkt en de aankomst- en vertrektijden van de treinen. Vervolgens De graaf van Monte Cristo en De drie musketiers en ten slotte Gullivers reizen, die hem weer wisten op te beuren.
        Terwijl hij zijn koffers aan het pakken was hoorde hij ineens ‘Meester Utrecht! Meester Utrecht!’ roepen, en toen hij de deur opendeed zag hij zijn leerlingen op hun fietsjes op zijn erf staan.
        ‘Kunt u ons het einde van de avonturen van Conte Annibale Maffei, grootmeester van de Piemontese artillerie, vertellen?’ vroeg Lucia.
        Drie dagen lang las hij voor, zittend op het grasveldje achter zijn huis, onder de oude linde, over hoe de koningen uiteindelijk tot een akkoord waren gekomen en over het feest dat er op de ratificatie van het vredesverdrag volgde. Toen maakten de kinderen een tekening van Conte Annibale Maffei, die met de koets naar huis vertrok en de toren van Utrecht achter zich liet.
        ‘Ik ga ook vertrekken,’ zei de meester.
        ‘Waarheen?’ vroeg Penelope.
        ‘De chauffeur van de kaasfabriek geeft me een lift naar Zwitserland, daarna zien we wel.’
        ‘Maar u komt wel terug, hè?’ vroeg Arturo.
        ‘Ja, ik denk wel dat ik terugkom.’
        Drie maanden lang woonde hij in Zwitserland in de bergen ergens in de buurt van Genève, en minstens een jaar in Duitsland, misschien in Frankfurt, maar zeker in Berlijn en Saarbrücken. Uit die periode is een gedicht bewaard gebleven dat hij had geschreven op een servetje van een Berlijns café en enkele verzen die hij tijdens een boottocht had geschreven. Een vrouw uit Saarbrücken beweert dat ze zijn vriendin is geweest, maar niet zijn minnares. Dat ze hem een paar maanden lang heeft ontmoet, steeds in hetzelfde café, steeds om zes uur ’s avonds, en dat ze hele gesprekken met hem had gevoerd over honden, wolken en de internationale diplomatie.
        Eind 2007 was de meester zeker in Utrecht, waar hij een jaar woonde. In het begin verbleef hij in een betaalbaar hotel in de buurt van het station, maar hij verhuisde al snel naar een goedkoper hotelletje, tot ook dat te duur werd voor zijn portemonnee. En toch, degenen die hem hebben gekend, zweren dat hij er nooit als een zwerver bij liep. Hij bezat twee pakken, van eenvoudige snit maar deftig en altijd schoon, waarin hij iedere ochtend zijn opwachting maakte in een klein café aan het plein waar hij zijn ontbijt bestelde, zijn enige maaltijd van de dag.
        Wanneer hij tegen het middaguur van zijn tafeltje opstond, wandelde de meester gewoonlijk tot vroeg in de avond door het oude deel van de stad, weer of geen weer. Op straat sprak hij met alle kinderen, in een geheimzinnige taal die de kleintjes niettemin perfect leken te begrijpen. Geen enkele ouder hoefde zich ooit druk te maken omdat de meester altijd een grote lach op zijn gezicht, een vriendelijke manier van doen en een opperbest humeur had. Met zijn nette kleren, geschoren wangen, het korte achterovergekamde haar en zijn leren aktetas onder de arm, zag hij eruit als een ouderwetse geleerde of een dichter die zijn jeugdige ziel en hoop had weten te bewaren.
        Iedere woensdag om vier uur ’s middags nam hij plaats op de houten banken van de kathedraal om het orgelconcert bij te wonen dat gratis door de gemeente werd aangeboden. Regelmatige bezoekers getuigen hoezeer hij van Mozart en Handel genoot, terwijl hij bijna altijd in slaap viel wanneer Bach werd uitgevoerd. Het grootste enthousiasme toonde hij tijdens een concert voor orgel en panfluit, toen hij een daverend applaus gaf en ‘Bravi! Bravi!’ schreeuwde, iets wat nog in de herinnering staat geprent van alle aanwezigen die hem alleen als die bescheiden, zachtmoedige man kenden.
        In het jaar dat hij in Utrecht doorbracht, was hij dol op de katten van de stad en de ronde pedaaltred van de Nederlanders: de katten omdat ze groot maar volgzaam van karakter waren, een beetje lui, zeer aaibaar, maar onafhankelijk op een niet-wilde manier. En de fietsen omdat hij meende dat de zachte en krachtige pedaaltred – die onlosmakelijk met de Nederlanders is verbonden – het handelsmerk van hun pragmatische, nuchtere en joviale aard was.
        In de periode dat hij in Utrecht woonde, sprak hij geen enkel woord Nederlands, stal hij niets en bedreef hij nooit de liefde, behalve in de dagen die hij met Adelaide doorbracht, en dat waren er niet veel, al leken ze voor hem zijn hele leven.
        Over haar is weinig bekend, behalve dat ze uit Suriname kwam, dat Adelaide niet haar echte naam was, dat ze een kamertje had in de Wijde Begijnestraat en dat haar beschermer haar in oktober naar Amsterdam stuurde waar ze in een drukke straat in het centrum ging werken.
        ‘Kom je me opzoeken?’ vroeg de vrouw aan de meester toen hij haar naar het station bracht.
        ‘Jawel,’ zei hij, ‘ik denk wel dat ik kom.’
        Aan het begin van de tweede winter verlegde de meester zijn wandelingen naar de wijk in aanbouw Leidsche Rijn. Je kon hem daar iedere ochtend aantreffen bij de ingang van de basisschool van de wijk, waar hij de kinderen met hun voornaam begroette en hij door hen werd begroet. De rest van de dag bracht hij door op de bouwplaatsen, waar hij een praatje maakte met de bouwvakkers en een boterham, een stuk fruit of een kopje thee van hen aannam. Iedereen herinnert zich hem als een man van gemiddelde lengte, mager, met een gezond en verzorgd voorkomen. Kalme groene ogen en lange, witte handen als van een pianist.
        Toen een bouwopzichter hoorde van zijn dood en de omstandigheden waarin die had plaatsgevonden, zei hij: ‘Ik weet dat je een man niet met een bloem hoort te vergelijken, meestal doen we dat met vrouwen, maar hij leek op een bloem en niets anders. Zo’n hele mooie, maar tevens broze bloem. En daarmee wil ik niet zeggen dat hij iets vrouwelijks had.’
        De moeder van de kleine Ilonka herinnert zich daarentegen nog: ‘Als ik wist dat ik te laat zou komen, vroeg ik hem of hij Ilonka na schooltijd wilde opwachten en samen met haar naar het park wilde gaan tot ik er zou zijn. Ik wist eerlijk gezegd niets van hem: waar hij sliep, wat voor werk hij deed of waar hij vandaan kwam, maar hij had iets in en in goeds over zich, iets wat niet meer van deze wereld was en het was maar de vraag of het kon standhouden, maar zolang het er was, leek het dom om er geen gebruik van te maken. Hij wilde nooit iets terug voor de tijd die hij met mijn dochter doorbracht: een keer nam ik een taart voor hem mee en een andere keer een trui, omdat de winter naderde en ik dacht dat hij het misschien koud zou krijgen. Mijn dochter Ilonka kent nog steeds een paar Italiaanse woordjes: cane, pace, Conte Annibale Maffei. Misschien was dat wel zijn naam, ik weet het niet. Op internet heb ik opgezocht wat Conte betekent en het betekent graaf. Ik heb nog nooit een graaf ontmoet, maar ik kan me best voorstellen dat die zoals hij waren.’
        Aan het einde van de winter verdween de meester, niemand die hem meer zag, niet bij de concerten in de kathedraal, noch voor school, noch in het park van Lepelenburg waar hij soms de nacht doorbracht.
        Maanden later, om exact te zijn op 9 juli 2008, waarschuwde een jongen zonder vaste woon- of verblijfplaats de politie dat er een lichaam langs de A12 lag. De agent die zijn getuigenis afnam, herinnert zich nog dat hij heel opgewonden en zenuwachtig was. ‘In eerste instantie had ik het idee dat hij iets met de dood van de bewuste persoon te maken had, maar nader onderzoek wees uit dat dat niet het geval was. Waarschijnlijk had hij de dode gewoon beroofd van zijn weinige bezittingen en was hij uit gewetenswroeging komen vertellen dat het lijk er lag.’
        De agenten, vergezeld van de jongeman, vonden het lijk onder een van de viaducten van de snelweg. Het lichaam woog slechts tien kilo, wat erop wijst dat het lichaam daar al heel wat maanden had gelegen. De eerste hypothese was dat de man vermoord was, maar het onderzoek wees anders uit. De man, die op een oud matras was aangetroffen, was in zijn slaap aan een hartaanval gestorven. Hij droeg geen persoonlijke bezittingen of documenten bij zich, behalve een vel papier met een Italiaanse tekst in de binnenzak van zijn jas, dat uiteindelijk een opstel van een leerling bleek te zijn. Dankzij dat blaadje kon men vaststellen dat het lichaam toebehoorde aan een Italiaanse onderwijzer van zevenenveertig jaar, afkomstig uit een vallei in de omgeving van Bergamo.
        Nadat was vastgesteld dat er geen familieleden of andere personen bereid waren om de begrafenis te verzorgen, werd het lichaam op 17 juli 2008 ter aarde besteld op de begraafplaats Daelwijck, in de wijk Overvecht. De enige aanwezigen bij de uitvaart waren Ingmar Heytze en Ruben van Gogh, leden van de stichting ‘Eenzame uitvaart’, een genootschap van dichters dat is opgericht met als doel mensen zonder nabestaanden naar het graf te begeleiden, en ter hunner nagedachtenis een gedicht te schrijven. In dit geval was dichter Ingmar Heytze de schrijver van de tekst tijdens de teraardebestelling. De laatste regels luiden als volgt:

        We laten je gaan zonder grote
verhalen of weidse gebaren, Stefano, we laten
je gaan met je raadsels en je vreemde wegen,
we groeten je verlegen, als onzekere passanten
in een schaars verlichte tunnel door de nacht –
rust zacht.

Lange noot van de auteur

In de zomer van 2010 heb ik twee maanden in Nederland doorgebracht, in Utrecht als onderdeel van citybooks Utrecht (een initiatief van het Vlaams-Nederlands Huis deBuren) en in Amsterdam voor het Nederlands Letterenfonds. Het was tijdens dit verblijf dat ik voor het eerst de naam Stefano Maffeis hoorde.
        Tijdens een gesprek op de binnenplaats van Het Utrechts Archief vertelde Bram Buijze, coördinator van de Stichting Vrede van Utrecht, me dat er in Nederland een genootschap van dichters bestond die begrafenissen bijwonen van mensen zonder familie of vrienden, en die voor ieder van hen een gedicht schrijven. Hij was in het bijzonder getroffen door de versregels die waren geschreven voor een Italiaan die dood langs de snelweg bij Utrecht was aangetroffen, uitgerekend in de wijk Leidsche Rijn, die ik de dag ervoor had bezocht voor een artikel in opdracht van een Nederlandse krant.
        Waarom ik me het lot van deze man zo heb aangetrokken weet ik niet, misschien omdat hij net als ik een Italiaan in het buitenland was. Ik vrees dat ik daar pas achter zal komen wanneer mijn zoektocht in zijn voetsporen iets heeft opgeleverd. Hoe dan ook, diezelfde avond, toen ik door de prachtige, levendige straten van Utrecht liep, besloot ik dat ik meer over hem te weten wilde komen. Voor mijn deelname aan het project citybooks Utrecht was me gevraagd om een tekst te schrijven over de stad en over de Vrede die daar werd ondertekend in 1713. Misschien zou Stefano’s geschiedenis me een aanknopingspunt opleveren.
        De volgende dag nam ik e-mailcontact op met Ruben van Gogh, wiens adres ik van Bram had gekregen, en in mijn steenkolenengels vroeg ik hem om informatie over Stefano, over zijn dood en over de tekst die voor hem was geschreven. Ruben was zo vriendelijk om me dezelfde dag nog te antwoorden en schreef dat ik contact moest opnemen met Ingmar Heytze, de schrijver van het gedicht ter nagedachtenis van Stefano. En dat is wat ik deed.
        Terwijl ik op een antwoord wachtte, kwam ik tot de conclusie dat ik twee paden moest bewandelen: ik moest een literair personage bedenken geïnspireerd op Stefano, waarbij ik de datum, de omstandigheden en de plek van zijn dood als enige pijler van de waarheid zou gebruiken. Aan de andere kant moest ik een onderzoek instellen naar de echte Stefano, naar de beweegredenen die hem naar Utrecht en naar zijn dood hadden gedreven.
        Met de naderende driehonderdste verjaardag van de Vrede van Utrecht als uitgangspunt begaf ik me op het terrein van de pure fictie en bedacht ik het personage van een onderwijzer, een licht, dromerig persoon, een soort mannelijke versie van Amélie, met een obsessie voor een veronderstelde voorouder die naar Utrecht was gekomen ter gelegenheid van het beroemde verdrag. Om dit totaal verzonnen opzetje enigszins te onderbouwen, begon ik wat historisch onderzoek te doen naar de Vrede van 1713, bijvoorbeeld naar de samenstelling van de delegaties die daarheen waren gestuurd.
        Intussen kwam het antwoord van Ingmar Heytze binnen, de dichter die de versregels voor Stefano had geschreven.
        Het enige wat hij wist was dat Stefano met zijn achternaam Maffeis heette, dat hij was geboren op 3 augustus 1961 in Gazzaniga, een dorpje in de Val Serio, zo’n twintig kilometer van Bergamo. Verder gaf hij me wat gegevens over de vondst van het lichaam en de teraardebestelling, gegevens die in de tekst hierboven zijn aangehaald. Echter niets over zijn verleden of omtrent de redenen die hem naar Utrecht hadden gebracht. Het was overigens tamelijk gebruikelijk, hielp Ingmar me herinneren, dat er bij een `eenzame begrafenis’ niets tot weinig van het leven van de overledene bekend was.
        Ingmar wekte echter mijn nieuwsgierigheid doordat hij er nog iets aan toevoegde.
        Afgelopen januari, dus twee jaar na de begrafenis van Stefano Maffeis, had hij een anoniem mailtje ontvangen waarin een persoon, misschien een vrouw, hem bedankte voor het gedenken van Stefano. Het was een mail van slechts een paar zinnen waarin de afzender benadrukte dat Stefano geen `zwerver’ was, maar gewoon iemand die `het beste voor zichzelf zocht’. De afzender betreurde het niet genoeg voor hem te hebben gedaan, ook al was hij of zij op hem gesteld.
        Wie was die persoon die Ingmar voor het gedicht bedankte? Een vriendin? Een kameraad van de straat? Een van zijn familieleden? Blijkbaar had Stefano Maffeis dus toch vrienden. Er bestond iemand die op hem gesteld was. Maar wie? Het mailtje was in het Italiaans geschreven, maar de aanwezigheid van typefouten op de plaats van de letters met accent leek te duiden op een Nederlands, of in elk geval geen Italiaans toetsenbord.
        Dezelfde avond stuurde ik een bericht naar het adres van de afzender, heel discreet, omdat het het enige lijntje was dat ik met Stefano’s verleden had en ik was niet van plan het door mijn opdringerigheid te laten breken.
        Intussen kwam de deadline van mijn verhaal dichterbij en kreeg ook mijn onderzoek naar de Vrede van Utrecht meer diepgang. Ik wilde weten of de koningen die bij de Vrede betrokken waren in eigen persoon naar Utrecht waren gekomen, of dat ze vertegenwoordigers hadden gestuurd. De eerste hypothese leek me tamelijk onwaarschijnlijk en toch was het niet eenvoudig om informatie te vinden over de samenstelling van de delegaties, vooral over die van Victor Amadeus II van Savoye, waar de denkbeeldige voorouder van mijn hoofdpersoon deel van uit had moeten maken. Het ligt voor de hand voor dergelijke gegevens naar een echte bibliotheek of een historisch archief te gaan, maar vanwege taal- en tijdproblemen lukte dat op dat moment niet. Desondanks vond ik tijdens het uitpluizen van een van de vele internetpagina’s over de Vrede van 1713 wat ik zocht, en mijn mond viel open van verbazing.
        In het verslag stonden de namen van de drie afgevaardigden die door Victor Amadeus II van Savoye naar Utrecht waren gezonden om de belangen van de Savoyes te behartigen. Het betrof Marchese Solaro del Borgo, raadsman Pietro Mellarede en Conte Annibale Maffei.
        Voor mijn personage, geïnspireerd op Stefano Maffeis, had ik een denkbeeldige voorouder verzonnen, die in 1712 naar Utrecht was gekomen en nu ontdekte ik dat een van de drie plenipotentiarissen van de hertog van Savoye zowaar een zekere Conte Annibale Maffei was! Nu zijn Maffei en Maffeis natuurlijk niet exact dezelfde achternaam, maar gezien het feit dat het in Italië geen veelvoorkomende naam is, was de overeenkomst op zijn zachtst gezegd verrassend. Met deze gegevens ontdekte ik een schilderij uit die tijd waarop graaf Hannibal Maffei stond afgebeeld en daarbij ook het wapen van zijn familie die, wat een toeval, landerijen bezat in de buurt van mijn geboortedorp in Italië.
        Zoals u ziet is het een hele samenloop van omstandigheden die me nader tot de persoon Stefano Maffeis en zijn verhaal heeft gebracht, en ik voelde de noodzaak om die hier in deze lange noot samen te vatten. Om twee redenen.
        Ten eerste wilde ik verduidelijken dat de hoofdpersoon van het door mij geschreven verhaal niets met de echte Stefano Maffeis te maken heeft. Of zoals men in dergelijke gevallen pleegt te zeggen: ‘Elke gelijkenis met bestaande gebeurtenissen en-of personen berust op louter toeval’.
        Daarnaast is het voor iemand zoals ik, die van verzonnen verhalen leeft, heel bijzonder om zijn tanden zo diep in een waargebeurd verhaal te zetten. In dit geval is het me overkomen en ik kan alleen maar uitleggen hoe het zit door trouw de feiten en hun toevallige samenhang uit de doeken te doen.
        Tot op dit moment heb ik nog geen antwoord gekregen op mijn email aan de afzender die Stefano Maffeis heeft gekend, maar evengoed zal ik mijn onderzoek straks in Italië voortzetten en misschien ga ik wel naar Gazzaniga, waar ik iemand hoop te ontmoeten die Stefano heeft gekend en die bereid is om over hem te praten.
        Waarom doe ik dit?
        Misschien omdat uiteindelijk alles zal verdwijnen, beste vrienden; de Vrede van Utrecht, de koningen die hem ondertekenden, Stefano en wij allemaal zullen vroeg of laat in de vergetelheid raken. Het is slechts een kwestie van tijd: als een schip dat zich langzaam van de kust verwijdert. Al snel herken je de kleur niet meer, dan de vorm en uiteindelijk blijft er niets over dan een verre, vage vlek, voordat hij volledig verdwijnt.
        Stefano is halsoverkop van de kust weggevaren en niemand die het in de gaten lijkt te hebben gehad. Alleen Ingmar heeft met zijn gedicht heel even naar hem opgekeken, net voordat hij voorgoed zou verdwijnen. Maar ik zou hem graag om andere dingen gedenken, als ik straks over de snelweg terugrijd naar Italië en met mijn auto langs de plek kom waar hij is gestorven. Omdat ik hoop dat iemand ooit hetzelfde voor mij zal doen. Misschien hopen we dat allemaal wel. Ook als het schip uiteindelijk te ver weg is, voor ieders ogen.

Een persoonlijk woord van dank aan Ingmar Heytze, Ruben van Gogh, Fleur van Koppen, Bram Buijze, Willem Bongers, Milou Honig, Tiziano Perez, John Delissen, Marina Warners van de Italiaanse boekhandel Bonardi, Manon Smits, Pieter van der Drift en uitgeverij De Geus.


Vertaald door Pieter van der Drift 


Pieter van der Drift (1965) studeerde in Nijmegen en Rome, Mediterrane Studies en Italiaanse taal- en letterkunde. Na een korte carrière als ondertitelaar stortte hij zich op het literair vertalen, soms samen met zijn partner Manon Smits, maar meestal alleen. Naast een aantal kinderboeken zoals De laatste elf van Silvana de Mari en de Century-reeks van Pierdomenico Baccalario, vertaalde hij onder andere De huid van de draak van Giuseppe Genna, De zus van Mozart van Rita Charbonnier, Van acquit van Pietro Grossi en natuurlijk Een ochtend in Irgalem en De steeneter van Davide Longo. Momenteel is hij bezig met Longo’s derde roman L’uomo verticale.

 

Podcast voorgelezen door Willem Bongers

 

Download de ePub-versie Print

Le Maître Utrecht

Le premier mot qu’il leur apprenait à écrire était : chien. Le deuxième : paix. Ils devaient l’écrire dix fois par jour, en lettres cursives et en majuscules, et le prononcer avant d’aller dormir et à peine réveillés. Le dire, au lieu de “ Bonjour Maître ”, quand ils entraient en classe et à la place de « Au revoir, Maître » avant de quitter l’école.
        Les troisième, quatrième et cinquième mots étaient : leur prénom, voyage et cheval. Puis venaient : Utrecht, canaux, fleurs, montagnes, Suisse, oiseaux, Allemagne, maître, ancêtre, Hollande et le verbe être au présent et au passé simple. Les verbes avoir et vouloir n’ont pas besoin d’être enseignés, disait-il, parce que, comme la mauvaise herbe dans le potager, ils poussent tout seuls.
        En octobre, il leur apprenait à lire l’horaire des bus et à distinguer les races de chiens ; en novembre, le cycle de la lune et à lacer leurs chaussures seuls. En décembre, le nom des arbres et à décider s’ils seraient des hommes qui se peignent ou non, à le décider pour toute la vie de manière à ne plus devoir y penser. Puis une chanson des Beatles, la différence entre une journée de pluie et une averse et les nombres jusqu’à cent. A les additionner et les soustraire. Parce que tout le monde sait se débrouiller dans la vie, disait-il, quand on connaît les races de chiens, la direction du vent, une bonne chanson et compter jusqu’à cent.
        « Mettez vos vestes, » leur demandait-il.
        « Mais Maître, il pleut dehors ! »
        En rang par deux, il les emmenait au chenil.
        « Dis-moi Luigi, qu’est-ce qu’il y a dans ce chien ? »
        « Dans celui-ci, Maître, il y a un peu de setter, de berger allemand, et de renard. »
        Ou bien ils marchaient le long du fleuve Serio, au milieu des bois d’où on apercevait les maisons du village.
        « Que sont ces nuages au loin, Penelope ? »
        « Ce sont des cumulo-nimbus, Maître. ” »
        « Et qu’est-ce qu’ils veulent dire ? »
        « Qu’un bel orage se prépare. »
        A une heure ils retournaient vers l’école, trempés de pluie ou les visages rougis par le soleil.
        « Voilà le joueur de fifre flanqué de ses rats ! » riaient les habitués du bar en les voyant passer. « Voilà Utrecht le timbré et ses musiciens, » faisaient-ils. Mais lui et les enfants les saluaient en levant la main : « Paix » disaient-ils.
        Les matières enseignées en deuxième année étaient la lecture, la géographie et la rédaction.
        Tous les jours, pendant deux heures, le Maître Utrecht lisait en classe le récit de son ancêtre, le Comte Annibale Maffei de Boglio, grand maître de l’artillerie piémontaise qui, en deux volumes, narrait son voyage de 1712 à Utrecht en tant que plénipotentiaire de Victor-Amédée II de Savoie, à l’occasion de la signature de la célèbre paix. Le Maître avait acquis le précieux ouvrage dans un hôtel des ventes de Genève et l’avait lui-même traduit du français.
Les enfants aimaient entendre parler de la façon dont le Comte Annibale Maffei avait franchi les Alpes avec deux autres fiduciaires du roi, des relais de poste, du paysage et des coutumes allemandes et puis de leur arrivée en Hollande et de leur séjour à Utrecht où ils avaient logé pendant plus d’une année dans une splendide demeure non loin de la Tour de la cathédrale. L’imagination des enfants s’enflammait en écoutant les descriptions des fêtes et des spectacles que la ville organisait pour divertir la diplomatie arrivée de l’Europe entière avec toute une suite de domestiques, coiffeurs, palefreniers, épouses, amants, enfants, intendants et dames de compagnie.
        « Mais comment était ce Comte Annibale Maffei ? Jeune ou vieux ? » demandait tôt ou tard un des enfants.
        Alors le Maître leur montrait le portrait en buste de son ancêtre, peint au début du XVIIIe siècle par un peintre anonyme piémontais de l’école française. Une toile qu’il avait achetée à une collection privée pour une somme équivalant à quelques années de son salaire.
        A la fin de l’année, le Maître Utrecht faisait exécuter à ses élèves une rédaction sur ce sujet : ‘La chose qui m’a le plus touché dans le récit du Comte Annibale Maffei, ancêtre de notre Maître.’
        L’agent de police Bram van der Drift retrouva une de ces rédactions dans la poche intérieure de la veste du Maître. Elle était signée : Pietro Gusmini, classe de CE1, année 2004.
        Rédaction : ‘ Notre Maître a eu un ancêtre appelé Comte Annibale Maffei, grand maître de l’artillerie piémontaise, ce qui voudrait dire qu’il disait à ceux qui visaient les canons où tirer et quand. Le Comte Annibale Maffei, ancêtre de notre Maître, que j’aime bien et je m’amuse à faire les choses avec lui, fit un voyage à Utrecht, qui serait la Hollande, où l’attendaient, assis autour d’une table, les rois d’Europe qui combattaient une guerre depuis de nombreuses années et avaient l’intention de la finir, mais personne ne voulait dire « C’est moi qui me suis trompé. » Même ma maman et mon papa se disputaient souvent parce qu’aucun des deux ne voulait dire « C’est moi qui me suis trompé » mais ensuite ils sont allés chez le spychologue des gens mariés, qui est différent de celui des gens toqués et le spychologue a dit : « Vous devez apprendre à dire ‘ C’est moi qui me suis trompé ! ’ Et maintenant donnez-moi deux cents euros et rentrez chez vous. » Mes parents se sont bien entendus jusqu’à l’été dernier où ils ont divorcé. Moi je vis avec maman mais c’est papa qui contrôle mes devoirs parce que, lui, il est professeur au lycée. Quand il regarde mes cahiers, il dit : « Encore cet Utrecht à la noix ! »
        Il dit que le livre du Comte Annibale Maffei n’est pas un livre d’histoire et que nous devrions lire des choses adaptées à notre âge. Moi au contraire, j’adore le livre du comte Annibale parce qu’il est plein d’aventures. Ce que j’aime le plus c’est quand il raconte les réunions que faisaient les pluviopotentiaires des rois qui se disputaient parce que un disait « Je veux la Sicile, » et l’autre disait « Des clous ! Si tu veux la Sicile, tu dois me donner un morceau de l’Amérique. » Alors un troisième disait « L’Amérique c’est pas possible, nous l’avons promise à quelqu’un d’autre, tu peux te prendre au maximum la moitié de la Hollande. » « Mais avec la flotte ? » «  Oui, avec la flotte. » « Alors ça va. » « Nous sommes d’accord, on s’arrête là pour aujourd’hui, tous à dîner chez moi ! » « Moi j’apporte les patates. » « Non, c’est moi qui les apporte. » «Toi tu t’es pris Gibraltar et Minorque, alors les patates c’est moi. Toi, apporte le vin. » « Avec ce que coûte le vin en Hollande ? Tu es fou ? Si je dois apporter le vin je veux au moins Terre-Neuve. » Et ils continuaient ainsi pendant toute la soirée, puis en général ils dansaient ou il y avait des spectacles ou des jeux avec des cartes. Une nuit, l’un d’eux mourut en tombant dans un canal parce qu’il avait trop bu. Il ne resta que la perruque qui flottait sur l’eau et ils l’envoyèrent à sa femme en disant qu’ils n’avaient pas trouvé le reste du mari.
        Mon papa dit que je ne dois pas croire ces histoires car il se les invente. Il dit qu’il n’est jamais allé à Utrecht et que peut-être ce Comte Annabale Maffei n’est même pas son ancêtre.
        Moi ça m’est égal : j’aime le tableau de son ancêtre accroché en classe et quand je serai grand, je veux aller voir si à Utrecht les gens utilisent vraiment le bateau pour faire les courses. Non pas que je n’ai pas confiance mais c’est toujours mieux de voir avec nos yeux.
        Je regrette que l’année prochaine ce ne sera plus notre Maître et qu’on lui fait faire seulement le CP et le CE1 parce qu’on dit que les enfants ensuite doivent avoir quelqu’un qui les prépare, autrement quand nous arrivons au collège, on rigole de nous avec ces histoires du Comte Annibale Maffei. Moi j’ai confiance en Vous, Maître Utrecht, et ça m’est égal qu’on se moque de vous. Quand je serai grand, même si nous sommes nés au milieu des montagnes, je serai navigateur et j’appellerai mon bateau Utrecht. Ou peut-être bien plombier, comme mon grand-père. Parce que dans la famille nous aimons l’eau. Voilà ma rédaction. Paix. ’
        Un jour le directeur convoqua le Maître dans son bureau et lui dit que les parents avaient recueilli des signatures qui l’obligeaient à le suspendre de son service.
        Le Maître Utrecht décrocha le portrait du Comte Annibale Maffei de la classe, prit les dessins que les enfants lui avaient faits et rentra chez lui. Pendant quelques jours, il fut abattu, comme le merle quand le vent balaie son nid. Il lut un livre sur les escargots, les promotions du supermarché et l’horaire des trains. Puis Le Comte de Monte-Cristo et Les Trois Mousquetaires et enfin Les Voyages de Gulliver qui firent revenir sa bonne humeur.
        Il préparait sa valise quand il entendit appeler : « Maître Utrecht ! Maître Utrecht ! ». Une fois sa porte ouverte, il vit ses élèves à l’arrêt sur leurs bicyclettes.
        « Vous pouvez nous lire la fin des aventures du Comte Annibale Maffei, grand maître de l’artillerie piémontaise ? » demanda Lucia.
        Pendant trois jours, assis dans le pré derrière la maison, sous le vieux tilleul, ils lurent comment les rois avaient enfin trouvé un accord et la fête qui avait suivi la signature de la paix. Puis les enfants firent le dessin du Comte qui partait en carrosse pour rentrer chez lui, laissant dans son dos la tour d’Utrecht.
        « Moi aussi je vais partir » dit le Maître.
        « Où irez-vous ? » demanda Penelope.
        « Le chauffeur de la fromagerie me conduira jusqu’en Suisse, après je verrai. »
        « Mais vous reviendrez, hein ? » demanda Arturo.
        « Oui, je crois que je reviendrai. »
        Il vécut trois mois en Suisse, dans les montagnes autour de Genève, et puis au moins une année en Allemagne, peut-être à Francfort, mais sans doute aucun à Berlin et à Sarrebruck. De cette époque ont été conservés une poésie qu’il écrivit sur une nappe d’un bar de Berlin et quelques vers composés lors d’une excursion en bateau. Une femme de Sarrebruck dit avoir été son amie mais pas son amante. L’avoir fréquenté pendant quelques mois, toujours dans le même café, toujours à six heures du soir, et avoir parlé longuement avec lui de chiens, de nuages et de diplomatie internationale.
        À la fin de 2007, le Maître se trouvait certainement à Utrecht où il passa une année. Au début il logea dans un hôtel à bas prix, aux alentours de la gare, mais il déménagea vite dans un hôtel encore plus économique, avant que celui-ci aussi ne devienne trop cher pour ses finances. Ceux qui le connurent jurent, cependant, qu’il n’eut jamais l’aspect d’un clochard. Il possédait deux costumes, d’une coupe simple mais distinguée, toujours propres, et ainsi vêtu, il se rendait chaque matin dans un petit bar de la place où il commandait son petit-déjeuner, l’unique repas de sa journée.
        Quand il se levait de table vers l’heure du déjeuner, le Maître avait l’habitude de se promener dans le vieux quartier de la ville jusque tard dans l’après-midi, par beau temps comme par mauvais temps. Dans la rue il parlait avec tous les enfants, communiquant avec eux dans une langue mystérieuse, que les petits semblaient toutefois comprendre à la perfection. Aucun parent n’eut jamais à s’en inquiéter car le Maître était toujours souriant, doux dans ses manières et d’excellente humeur. Elégamment habillé, la barbe rasée, les cheveux courts, noirs et coiffés en arrière, une serviette en cuir sous le bras, il avait l’allure d’un savant d’autrefois ou d’un poète qui avait gardé l’âme et les espérances de l’adolescence.
        Tous les mercredis, à dix-huit heures, il s’asseyait sur les bancs en bois de la Cathédrale pour assister au concert d’orgue offert gratuitement par la municipalité. Des habitués témoignent à quel point il aimait Mozart et Haendel alors qu’il dormait presque toujours quand on jouait Bach. Son plus grand enthousiasme, il le manifesta lors d’un concert pour orgue et flûte de pan quand il applaudit bruyamment en criant : “ Bravo ! Bravo ! ”, fait qui resta imprimé dans la mémoire de toute l’assistance accoutumée à ses manières humbles, bienveillantes et réservées.
        Au cours de l’année qu’il passa à Utrecht, il aima infiniment les chats de la ville et les coups de pédales tout en rondeur des Hollandais : les chats car ils étaient gros de corpulence, dociles de tempérament, un peu paresseux, satisfaits des caresses, mais indépendants sans être sauvages. Et les bicyclettes car il pensait que les coups de pédales délicats et vigoureux, propres au peuple de Hollande étaient la marque de sa nature pragmatique, sobre et joviale.
        Pendant le temps qu’il vécut à Utrecht, il ne parla jamais hollandais, ne vola pas et ne fit pas l’amour, excepté durant les jours passés avec Adelaide, qui lui semblèrent toute sa vie bien qu’ils ne furent pas nombreux. D’elle on sait peu de choses, si ce n’est qu’elle était originaire du Surinam, qu’Adelaide n’était pas son vrai prénom, qu’elle résidait dans une chambre située sur la rue Wijde Begijne et qu’en octobre, son protecteur la transféra à Amsterdam où elle travailla dans une rue passante du centre.
        « Tu viendras me voir ? » demanda la femme au Maître quand celui-ci l’accompagna à la gare.
        « Oui, » lui dit-il, « je crois que je viendrai. »
        Au début du deuxième hiver, le Maître allongea ses promenades jusqu’à la zone industrielle en construction de Leidsche Rijn. Tous les matins on pouvait le voir à l’entrée de l’école primaire du quartier où il saluait les enfants en les appelant par leurs prénoms et ceux-ci le saluaient en retour. Il passait le reste de la journée sur les chantiers à discuter avec les ouvriers, acceptant d’eux un sandwich, des fruits ou une tasse de thé. Tous s’en souviennent comme d’un homme de taille moyenne, maigre, à l’allure saine et soignée. Aux yeux verts paisibles et aux longues mains blanches de pianiste.
        Quand le chef de chantier d’un immeuble apprit sa mort et les circonstances dans lesquelles elle était advenue, il dit : « Je sais que ce n’est pas gentil de comparer un homme à une fleur, d’habitude on réserve cela aux femmes, mais lui ressemblait à une fleur et à rien d’autre. Une de ces belles fleurs, mais aussi très fragiles. Et je ne veux pas dire par là qu’il y avait chez lui quelque chose d’efféminé. »
        La maman de la petite Ilonka se souvient : « Lorsque je savais que j’allais rentrer tard, je lui demandais d’attendre Ilonka à la sortie de l’école, de l’emmener au jardin et de rester avec elle jusqu’à mon retour. À dire la vérité, je ne savais rien de lui : ni d’où il venait, ni où il dormait, ni quel travail il faisait, mais il y avait chez lui quelque chose de profondément bon, quelque chose qui n’appartenait pas à ce monde et qui ne durerait pas mais tant que c’était là, il aurait été insensé de ne pas en profiter. Il ne voulut jamais rien en échange du temps qu’il passait avec ma fille : une fois je lui ai apporté une tarte, à une autre occasion, un pullover parce que l’hiver approchait et je pensais qu’il pouvait avoir froid. Ma fille Ilonka se souvient encore de quelques mots d’italien : cane, pace, Conte Annibale Maffei. C’était peut-être son nom, je l’ignore. J’ai cherché la signification de Conte sur Internet, cela veut dire comte. Je n’ai jamais connu de comte mais il est probable qu’autrefois ils étaient ainsi ».
        Vers la fin de l’hiver, le Maître disparut et personne ne le vit plus, ni aux concerts de la Cathédrale, ni devant l’école ni dans le parc de Lepelenburg où il passait parfois la nuit.
        De nombreux mois plus tard, le 9 juillet 2008 précisément, un jeune homme sans domicile fixe, signala à la police la présence d’un corps au-delà de l’autoroute A12. Le policier qui recueillit son témoignage se souvient : « Il semblait très agité et nerveux. Sur le moment, j’ai bien pensé qu’il avait un lien avec la mort de cet individu mais les vérifications successives démontrèrent qu’il n’en était rien. Il avait peut-être simplement dépouillé le cadavre du peu qu’il avait et ensuite, pris de remords, il était venu en signaler la présence. ».
        Les policiers, accompagnés du jeune homme, découvrirent le cadavre sous un des piliers de l’autoroute. Le corps pesait seulement dix kilos, signe qu’il devait se trouver là depuis plusieurs mois. La première hypothèse fut que l’individu avait été assassiné mais les analyses le démentirent. L’homme, trouvé sur un vieux matelas, était mort dans son sommeil suite à une crise cardiaque. Il n’avait sur lui ni effets personnels, ni pièces d’identité, à l’exception d’une feuille de papier rédigée en italien dans la poche intérieure de sa veste et dont on comprit par la suite qu’il s’agissait de la rédaction d’un élève. Grâce à ce document, on put établir que le corps était celui d’un maître d’école primaire italien âgé de quarante-sept ans, originaire d’une vallée aux alentours de Bergame.
        Une fois constaté qu’il n’existait ni famille ni proches disposés à se charger des funérailles, le corps fut enterré le 17 juillet 2008 au cimetière de Daelwijck, dans le district d’Overvecht. Les seules personnes présentes à la sépulture furent Ingmar Heytze et Ruben van Gogh, membres d’« Enterrement solitaire », une association de poètes créée dans l’intention d’accompagner dans la tombe ceux qui n’avaient plus de famille, en écrivant une poésie à leur mémoire. À cette occasion, l’auteur du texte lu lors de la sépulture était le poète Ingmar Heytze. Les derniers vers déclamés étaient :

        Nous te laissons partir sans longs
sermons ni grands gestes, Stefano, nous te laissons
partir avec tes énigmes et tes sentiers secrets,
nous te saluons timidement, tels d’incertains passants
dans un tunnel à peine éclairé par la nuit –
repose en paix.

Longue note de l’auteur

Au cours de l’été 2010, j’ai passé deux mois en Hollande en tant qu’invité à Utrecht auprès de la citybooks Utrecht (une initiative de la Vlaams-Nederlands Huis deBuren) puis à Amsterdam auprès de la Fondation pour la Littérature. C’est à cette occasion que j’entendis parler de Stefano Maffeis pour la première fois.
        Lors d’une discussion dans la cour des Archives d’Utrecht, Bram Buijze, le coordinateur de la Fondation du Traité de Paix d’Utrecht m’apprit qu’il existait en Hollande une Association de poètes qui participaient aux funérailles de personnes sans famille ni amis, en écrivant pour chacune d’entre elles une poésie. Il avait été particulièrement touché par des vers écrits à l’intention d’un Italien que l’on avait retrouvé mort aux alentours de l’autoroute d’Utrecht, dans le quartier de Leidsche Rijn que j’avais justement visité le jour précédent pour un reportage qu’un quotidien hollandais m’avait commandé.
        Je ne saurais expliquer pourquoi le destin de cet homme m’a ému, peut-être parce qu’il était italien, comme moi, dans un pays étranger. Je crains de ne l’apprendre que lorsque mes pas, empruntant ses traces à reculons, ne m’auront mené quelque part. Quoiqu’il en soit, le soir même, me promenant dans les rues magnifiques et pleines de vie d’Utrecht, je décidai de chercher à en savoir plus sur lui. Ma participation au projet citybooks Utrecht prévoyait que j’écrive un texte sur la ville et sur la paix qui y fut signée en 1713. L’histoire de Stefano pouvait-elle me fournir un point de départ ?
        Le lendemain je contactai par mail Ruben van Gogh, dont Bram m’avait donné l’adresse, et je lui demandai, dans mon anglais rudimentaire, des renseignements sur Stefano, sur sa mort et sur le texte qui avait été écrit à son intention. Ruben me répondit gentiment le jour même m’invitant à me mettre en contact avec Ingmar Heytze, l’auteur du poème à la mémoire de Stefano. Ce que je fis.
        Dans l’attente de sa réponse, j’arrivai à la conclusion qu’il y avait deux chemins à suivre : soit élaborer un personnage littéraire inspiré de Stefano, en utilisant comme seuls fondements véridiques la date, les circonstances et le lieu de sa mort ou bien enquêter sur le vrai Stefano, sur les motivations qui l’avaient poussé à venir à Utrecht et sur sa mort.
        En partant de l’imminent trois centième anniversaire de la paix à Utrecht et me mouvant dans le territoire de la pure fiction, je commençai à imaginer le personnage d’un maître d’école primaire, un être doux et rêveur, une sorte d’Amélie Poulain version masculine, obsédé par un présumé ancêtre venu à Utrecht à l’occasion du fameux traité. Pour étayer ce point de départ totalement inventé, j’initiai une série de recherches historiques sur la paix de 1713, sur les délégations qui y avaient été envoyées et sur les membres qui les composaient.
        Entre-temps je reçus la réponse d’Ingmar Heytze, le poète qui avait composé les vers pour Stefano. Tout ce qu’il savait c’était que le nom de famille de Stefano était Maffeis et qu’il était né le 3 août 1961 à Gazzaniga, un village de la vallée du Serio à une vingtaine de kilomètres de Bergame. Puis il me donnait des renseignements sur la découverte du corps et sur sa sépulture, renseignements que vous trouvez reportés dans le texte ci-dessus. Rien toutefois sur son passé ou sur les raisons qui l’avaient amené à Utrecht. Du reste il était habituel, comme me le rappelait Ingmar, qu’à l’occasion d’un « enterrement solitaire » on sache bien peu de choses de la vie du défunt.
        Cependant Ingmar ajoutait quelque chose qui piquait ma curiosité.
        Au cours du mois de janvier qui venait de s’écouler, deux années donc après la sépulture de Stefano Maffeis, il avait reçu un mail non signé dans lequel quelqu’un, une femme peut-être, le remerciait d’avoir écrit ces vers à la mémoire de Stefano. C’était un mail de quelques lignes dans lequel le l’expéditeur soutenait que Stefano n’était pas un « clochard » mais seulement une personne « à la recherche du meilleur pour lui même » et il regrettait de ne pas avoir su faire assez pour l’aider, bien qu’il l’eût aimé.
        Qui était la personne qui remerciait Ingmar pour la poésie ? Une fiancée ? Un compagnon de route ? Un de ses proches ? Ainsi Stefano Maffeis n’était pas sans amis. Quelqu’un l’avait aimé. Mais qui ? Le mail était écrit en italien mais la présence d’erreurs de frappe à la place des caractères accentués semblait renvoyer à un clavier hollandais, en tous cas pas italien.
        Le soir même, j’écrivis à l’adresse de l’expéditeur du mail, avec beaucoup de discrétion, parce que c’était le seul fil qui me permettait de remonter au passé de Stefano et je n’avais pas l’intention de le rompre par trop d’impétuosité.
        Pendant ce temps, j’approchais de la date de remise de mon récit et j’approfondissais mes recherches historiques sur la paix d’Utrecht. Je voulais comprendre si les souverains impliqués dans la paix s’étaient déplacés en personne jusqu’à Utrecht ou s’ils avaient envoyé des représentants. La première hypothèse me paraissait plutôt improbable mais je trouvais difficilement des informations sur la composition des délégations, en particulier sur celle de Victor-Amédée II de Savoie à laquelle aurait dû appartenir l’imaginaire aïeul de mon protagoniste. À moins évidemment de me rendre dans une véritable bibliothèque ou dans des archives historiques, chose qu’il m’était impossible de faire à ce moment-là pour des raisons d’ordre linguistique et de temps. Ce fut toutefois en consultant une des nombreuses pages Internet consacrées à la paix de 1713 que je trouvai ce que je cherchai ; j’en restai bouche bée.
        Dans l’essai figurait le nom des trois émissaires que Victor-Amédée II avait dépêchés à Utrecht pour s’occuper des intérêts de la famille de Savoie. Il s’agissait du Marquis Solaro del Borgo, du conseiller Pietro Mellarede et du Comte Annibale Maffei.
        J’avais inventé un ancêtre imaginaire à mon personnage, inspiré de Stefano Maffeis, venu à Utrecht en 1712 et je découvrais qu’un des trois plénipotentiaires envoyés par le Duc de Savoie était bel et bien un certain Comte Annibale Maffei ! Bien sûr Maffei et Maffeis ne sont pas exactement le même nom mais étant donné qu’il s’agit d’un patronyme peu répandu en Italie, la coïncidence était pour le moins surprenante. De là je remontais à l’existence d’un tableau de l’époque représentant le Comte Annibale Maffei, puis au blason de sa famille qui, par un hasard étrange, possédait des propriétés près du village dont je suis originaire en Italie.
        Comme vous le voyez, maintes convergences m’ont rapproché de la personne, de l’histoire et du souvenir de Stefano Maffeis et j’ai éprouvé le besoin de les résumer dans cette longue note pour deux raisons. La première pour expliquer que le protagoniste du récit que j’ai écrit n’a rien à voir avec le vrai Stefano Maffeis. Comme on dit dans ces cas-là « toute ressemblance avec des faits et des personnes est purement fortuite ».
        La deuxième raison c’est qu’il ne m’arrive pas souvent, à moi qui vit d’histoires inventées, de m’accrocher avec autant de ténacité à une histoire réelle. Pourtant c’est bien ce qui s’est passé dans le cas présent et je ne sais pas vous en dire la raison si ce n’est ainsi que je viens de le faire, en rapportant fidèlement les faits et leur surprenant enchaînement.
        Pour l’heure, je n’ai pas eu de réponse au mail envoyé à la personne qui connaissait Stefano Maffeis. Toutefois, dès que je serai rentré en Italie, je continuerai mes recherches, en me rendant à Gazzaniga où je compte rencontrer quelqu’un qui aurait connu Stefano et qui serait disposé à me parler de lui.
        Pourquoi ?
        Peut-être parce que tout cela disparaîtra, mes amis, et qu’un jour ou l’autre, de la paix d’Utrecht, des souverains qui la signèrent, de Stefano et de nous tous, on perdra tout souvenir. C’est seulement une question de temps : comme un bateau qui, petit à petit, s’éloigne de la côte. Très vite on n’en reconnaît plus la couleur, puis la forme et enfin il ne reste qu’une silhouette lointaine et indistincte avant qu’il ne disparaisse complètement.
        Stefano s’est éloigné très vite de la rive et il semble que personne ne l’ait aperçu. Seul Ingmar, avec sa poésie, a levé le regard sur lui, un instant avant qu’il ne disparaisse. Mais moi je voudrais avoir d’autres souvenirs de lui lorsque, en rentrant en Italie, je passerai en voiture sur l’autoroute près de laquelle il mourut. Parce que j’espère qu’un jour, quelqu’un fera cela pour moi. N’est-ce pas ce que nous espérons tous ? Même si, à la fin, le bateau sera trop loin pour les yeux de qui que ce soit.

Un remerciement personnel à Ingmar Heytze, Ruben van Gogh, Fleur van Koppen, Bram Buijze, Willem Bongers, Milou Honig, Tiziano Perez, John Delissen, Marina Warners de la librairie Bonardi, Manon Smits, Pieter van der Drift ainsi qu’à l’éditeur De Geus.

 

Traduction de l’italien par Catherine Baldisserri


Après avoir terminé ses études de Littérature et de Langues étrangères (anglais – allemand – italien), Catherine Baldisserri (Saumur, France, 1964) a habité un an à Londres et quatre ans en Italie. De retour en France, elle a enseigné l’anglais et l’italien dans une école secondaire pendant dix ans. Au Festival de la Littérature à Mantova en 2004, elle a lu le livre One morning in Irgalem [Une matinée à Irgalem] de Davide Longo, qui l’a immédiatement émerveillé. Catherine a donc décidé de faire publier ce livre en France. Voilà comment elle s’est lancée dans la traduction pour de bon. Depuis lors, elle a traduit les œuvres de Davide Longo et d’autres livres écrits en anglais. Le dernier livre était Raga Mala, une autobiographie de Ravi Shankar.

 

Lu à haute voix par Gaël Maleux

Download de ePub-versie Print

Master Utrecht

The first word he taught them to write was: dog. The second: peace. They had to write it ten times a day, in cursive and in printing, and recite it before they went to sleep and right after they woke up. When they came into the classroom, instead of ‘Good morning, Master,’ and before they went home, instead of ‘Goodbye, Master’.
        The third, the fourth and the fifth words were: their own name, journey and horse. After that followed: Utrecht, canals, flowers, mountains, Switzerland, birds, Germany, master, ancestor, the Netherlands and the verb to be in the present and the past perfect. The verbs to have and to want don’t need to be taught, he said, because like ill weeds in the garden they will grow on their own.
        In October he taught them to read the timetable of the buses and to distinguish breeds of dogs; in November the lunar cycle and how to tie their own shoelaces. In December the names of trees and to decide whether they would be people who combed or unkempt people, a decision for the rest of their lives, so that they would never have to think about it anymore. Next, a song by the Beatles, the difference between a rainy day and a downpour, and the numbers up to one hundred. To add and subtract them. Because there is not a soul who doesn’t know how to rub along in life, he said, when he knows the breeds of dogs, the direction of the wind, a good song and the numbers up to one hundred.
        ‘Put your coats on,’ he told them.
        ‘But Master, it’s raining outside!’
        Lined up in twos he took them to the kennels.
        ‘Tell me Luigi, what’s in that dog?’
        ‘In that one, Master, there is a bit of a setter, a German shepherd and a keeshond.’
        Or they would walk along the river Serio, through the woods from where they could see the houses of the village.
        ‘Those clouds in the distance, Penelope, what are they?’
        ‘Those are cumulonimbus clouds, Master.’
        ‘And what do they mean?’
        ‘That there is a great thunderstorm on its way.’
        At one o’clock they would return to school, soaked by the rain or red-faced by the sun.
        ‘There’s the Pied Piper with his rats!’ the people at the pub laughed when they saw them pass by. ‘There’s the wandering Utrecht, with his wanderers,’ they said. But he and the children waved their hands in greeting: ‘Peace,’ they said.
        The subjects of the second year were reading, geography and composition.
        For two hours each day in class Master Utrecht read aloud the story of his ancestor, Conte Annibale Maffei di Boglio, Grand Master of Artillery in Piedmont, who wrote two volumes about his journey to Utrecht in 1712, as a plenipotentiary of Victor Amedeus II, on the occasion of the signing of the famous Treaty. The Master had bought the precious book at an auctioneer’s in Geneva and had translated it himself from French into Italian.
        The children loved to hear how Conte Annibale Maffei had crossed the Alps with the other fiduciaries of the king, about the inns, about the landscape and the German customs, until their arrival in the Dutch Republic and their stay in Utrecht for over a year in a splendid accommodation not far from the Cathedral tower. The pupils’ imagination was stirred while they listened to descriptions of the celebrations and the performances the city organised to entertain the diplomats who had arrived from the whole of Europe with a large retinue of servants, hairdressers, stable hands, wives, mistresses, children, house stewards and lady-companions.
        ‘What kind of person was this Conte Annibale Maffei? Young or old?’ would one of the pupils ask sooner or later.
        Then the Master would show them the portrait of his ancestor, which had been painted in the early eighteenth century by an anonymous Piedmontese painter of the French school. A canvas he had purchased from a private collection, for an amount that equalled several years of his salary.
        At the end of the year, Master Utrecht would have his pupils write a composition titled: ‘The thing that struck me most in the story of Conte Annibale Maffei, ancestor of our Master’.
        One of those compositions was found by officer Bram van der Drift in the inside pocket of the Master’s jacket. It was signed: Pietro Gusmini, class II A, year 2004.
        Composition: ‘Our Master had an ancestor called Conte Annibale Maffei, Grand Master of Artillery in Piedmont, which means so much as that he would tell those that aimed the canons where to shoot and when. Conte Annibale Maffei, ancestor of our Master, who I am very fond of and I enjoy doing things with, made a journey to Utrecht, that is Holland, where he was awaited, sitting around a table, by the kings of Europe who had been fighting a war for many many years and were planning to finish it, but nobody wanted to say “It was my fault.” Also my mum and dad had a lot of fights because neither of them wanted to say “It was my fault,” but then they went to the spychologist of married people, that is different from the one for crazy people, and the spychologist said “You have to learn to say ‘It was my fault!’ And now give me two hundred euros and go home.”
        My parents went along fine until last summer when they got divorced. I am living with my mum, but my dad is the one who checks my homework because he is a teacher at a grammar school. When he looks into my notebooks he says: “Again that bullshit about Utrecht!”
        He says the book of Conte Annibale Maffei isn’t a history book and that we should read things that are suitable for our age. But I like the book of Conte Annibale very much because it is full of adventures. I like it most of all when he tells of the meetings of the pluvipotentiaries of the kings who quarrelled because one said “I want Sicily,” and the other said “No way! If you want Sicily you have to give me a part of America.” And then a third one would say: “America no, we already promised it to that other one, at the most you can have half of Holland.” “But including the fleet?” “Yes, including the fleet.” “All right then.” “We have an agreement, let’s finish it for today, everyone come and have dinner at my place!” “I will bring the potatoes.” “No, I will bring the potatoes.” “You have taken Gibraltar and Minorca, so I will bring the potatoes. You can bring the wine.” “With the price of wine in Holland? Are you mad? If I have to bring the wine I want at least Newfoundland.” And they went on like that all evening, and after that they would usually dance or there were performances or card games. One night someone died falling into a canal because he drank too much. The only thing left was his wig that floated and they sent it to his wife saying that they hadn’t found the rest of her husband.
        My dad says that I shouldn’t listen to these stories because you just make them up. He says that you have never been in Utrecht and that this Conte Annibale Maffei is perhaps not even your ancestor.
        To me it doesn’t matter: I like the painting of your ancestor hanging in the classroom and when I’m grown-up I want to go and see if the people in Utrecht really use a boat to go shopping. Not that I don’t trust you, but it’s always better to see something with your own eyes.
        I’m sorry that you will not be our Master anymore next year and that they only let you do the first and the second years because they say that after that the children need someone who prepares them, otherwise when we get to secondary school they will laugh at us with those stories of Conte Annibale Maffei. I trust you, Master Utrecht, and I don’t care if they make fun of you. When I’m grown-up, even though we were born in the mountains, I will become a sailor and I will call my ship Utrecht. Or perhaps a plumber, like my granddad. Because in our family we like water. This is my composition. Peace.’
        One day the headmaster called the Master in his office and said that the parents had gathered signatures that obliged him to suspend him from work.
        Master Utrecht removed the portrait of Conte Annibale Maffei from the classroom, took the drawings the children had made for him and went home. For a few days he felt dejected, like the blackbird when its nest has been swept away by the wind. He read a book on snails, the special offers of the supermarket and the timetable of the trains. Then The Count of Monte Cristo and The Three Musketeers and eventually it was Gulliver’s Travels that cheered him up.
        He was busy packing his bags when he heard someone calling ‘Master Utrecht! Master Utrecht!’ and when he opened the door he saw his pupils standing on his yard with their bicycles.
        ‘Could you read us the ending of the adventures of Conte Annibale Maffei, Grand Master of Artillery in Piedmont?’ asked Lucia.
        For three days, sitting on the lawn behind his house, under the old lime tree, they read about how the kings had finally reached an agreement and about the celebrations that followed the signing of the peace. Then the children made a drawing of Conte Annibale Maffei who left in his carriage to return home, leaving the tower of Utrecht behind him.
        ‘I am leaving as well,’ said the Master.
        ‘Where will you go?’ asked Penelope.
        ‘The driver of the dairy factory will give me a ride to Switzerland, then we’ll see.’
        ‘But you will come back, right?’ asked Arturo.
        ‘Yes, I think I will come back.’
        For three months he lived in Switzerland, in the mountains around Geneva, and for at least a year in Germany, perhaps in Frankfurt, for certain in Berlin and in Saarbrücken. From that period remains a poem he wrote on a napkin from a bar in Berlin and some verses he composed during a boat trip. A woman in Saarbrücken claims that she was his friend, but not his lover. That she met him for a few months, always in the same pub, always at six in the evening, and that she had long talks with him about dogs, clouds and international diplomacy.
        At the end of 2007, the Master was certainly in Utrecht, where he lived for a year. At first he stayed in an affordable hotel near the station, but soon he moved to a cheaper hotel, before that too became too expensive for him. Those who met him however swear he never looked like a vagabond. He possessed two suits, plain-cut but distinguished, always clean, in which he presented himself every morning in a small bar on the square where he ordered breakfast, the only meal of his day.
        When he got up from his table towards lunchtime, the Master usually took a walk in the old part of the city until late in the afternoon, come rain or shine. On the street he talked to all the children, communicating with them in a mysterious language, that the little ones however seemed to understand perfectly. No parent ever had to worry because the Master always appeared smiling, friendly-mannered and in excellent spirits. Neatly dressed, his beard shaven, his short black hair combed back and a leather briefcase under his arm, he looked like an old-time scholar or like a poet who conserved his adolescent soul and hopes.
        Each Wednesday at four o’clock he sat down on the wooden benches of the Cathedral to attend the organ recital offered for free by the municipality. Regular visitors testify to how much he loved Mozart and Handel while he almost always slept when Bach was played. The greatest enthusiasm he showed during a concert for organ and panpipes, for which he fervently applauded yelling ‘Bravi! Bravi!’, something that remained impressed in the memory of all those present who were used to his humble, gentle and reserved ways.
        In the year he spent in Utrecht he loved the cats of the city and the round pedalling of the Dutch: the cats because they were big-bodied and docile-charactered, a bit lazy, happy to be caressed, but independent in an unwild way. And the bicycles because he thought the soft, vigorous pedalling that belongs to the Dutch population was the trademark of their pragmatic, commonsensical and cordial nature.
        In the time he lived in Utrecht he never spoke Dutch, he didn’t steal and he didn’t make love, except during the days he spent with Adelaide, that weren’t many but that still seemed to him his whole life.
        Little is known about her, apart from the fact that she was originally from Surinam, that Adelaide was not her real name, that she dwelled in a room in the Wijde Begijnestraat and that in October her protector transferred her to Amsterdam, where she worked in a busy street in the centre.
        ‘Will you come and look me up?’ the woman asked the Master when he accompanied her to the station.
        ‘Yes,’ he said. ‘I think I will come.’
        At the beginning of the second winter, the Master extended his walks to the district under construction called Leidsche Rijn. Every morning he could be found at the entrance of an elementary school in the neighbourhood, where he greeted the children calling them by their names, and was greeted by them. The rest of the day he spent at the building sites, chatting with the workers and accepting from them a sandwich, some fruit or a cup of tea. Everyone remembers him as a man of average height, thin, of healthy and well-groomed appearance. Quiet green eyes and long white hands like a pianist.
        When a building supervisor heard of his death and the circumstances in which that took place, he said: `I know it is not done to compare a man to a flower, usually one does that with women, but he was like a flower and nothing else. One of those beautiful, but also very fragile flowers. And by that I don’t mean that there was something effeminate in him.’
        Little Ilonka’s mother on the other hand recalls: ‘When I knew I was going to be late, I would ask him to wait for Ilonka outside the school, to take her to the park and stay with her until I arrived. I didn’t know the first thing about him, to be honest: where he slept, what kind of work he did or where he came from, but there was something profoundly good in him, something that didn’t belong to this world and that wouldn’t last, but as long as it was there, it seemed foolish not to make use of it. He never wanted anything in return for the time he spent with my daughter: one time I brought him a cake and another time a jumper, because winter was coming and I thought he might be cold. My daughter Ilonka still remembers a few words of Italian: cane, pace, Conte Annibale Maffei. Perhaps that was his name, I don’t know. I looked up the meaning of Conte on the Internet, and it means count. I never met a real count, but I can imagine they used to be like him.’
        Towards the end of winter the Master disappeared and nobody saw him anymore, not at the recitals in the Cathedral, nor in front of the school, nor at the park of Lepelenburg where he sometimes spent the night.
        Many months later, on 9 July 2008 to be exact, a young man with no permanent address warned the police about the presence of a corpse next to the motorway A12. The officer that took his testimony remembers that he seemed very agitated and nervous: `The thought that came to me at that moment was that he might have something to do with the death of that guy, but the subsequent investigation proved that was not the case. Most probably he had simply robbed the corpse of the few possessions it had, and later, taken by remorse, came to report its presence.’
        The agents, accompanied by the young man, found the corpse under one of the piles of the motorway. The corpse weighed only 10 kilos, a sign that it must have been lying there for several months. The first hypothesis was that the man had been killed, but the analyses denied that. The man, who was found on an old mattress, had died in his sleep as a result of a cardiac arrest. He had no personal belongings nor documents on him, except for a piece of paper written in Italian, which they later found to be a pupil’s composition. With the help of that piece of paper they were able to determine that the body belonged to a forty-seven-year-old Italian elementary school teacher originating from a valley near Bergamo.
        After it had been established that there were no relatives or other people prepared to take care of the funeral, the body was buried on 17 July 2008 at Daelwijck cemetery, in the Overvecht district. The only persons present at the funeral were Ingmar Heytze and Ruben van Gogh, members of the association ‘Lonely Funerals’, an association of poets that was set up with the intention to accompany to the grave those who don’t have loved ones that are prepared to do so, by writing a poem in their memory. In this occasion the poet Ingmar Heytze was the author of the text that was read during the funeral. The last verses run as follows:

        We let you go without large tales
or grand gestures, Stefano, we let
you go with your riddles and your strange ways,
we greet you timidly, as uncertain passers-by
through a sparingly lit tunnel by night –
rest tight.

Long note by the author

In the summer of 2010 I spent two months in the Netherlands, in Utrecht on invitation by citybooks Utrecht (an initiative of the Dutch-Flemish House deBuren ‘theNeigbors’) and in Amsterdam on invitation by the Literature Foundation. That was when I first heard of Stefano Maffeis.
        While having a chat in the courtyard of the Archive of Utrecht, Bram Buijze, coordinator of the Treaty of Utrecht Foundation, told me that there was a Dutch Association of Poets that participated in funerals of people without family or friends, writing a poem for each of them. He was particularly struck by the verses written for an Italian who was found dead near the motorway in Utrecht, in the district of Leidsche Rijn of all places, which I had visited the day before for an article commissioned to me by a Dutch newspaper.
        I can’t say why the destiny of this man struck me, perhaps because like me he was an Italian in a foreign country. I’m afraid I won’t know until my footsteps following his trail backwards will have lead me somewhere. Anyway, that same night, walking through the streets of Utrecht, beautiful and bristling with life, I decided I would try to find out more about him. My participation in the project of citybooks Utrecht meant that I had to write a text about the city and the peace treaty that was signed there in 1713. Could Stefano’s story perhaps serve as a starting point?
        The next day I sought e-mail contact with Ruben van Gogh, whose address Bram had given me, and in my broken English I asked him for information about Stefano, about his death and about the text that was written for him. Ruben kindly responded right the same day and told me to contact Ingmar Heytze, the author of the poem in memory of Stefano. And that’s what I did.
        While I was waiting for an answer, I came to the conclusion that there were two paths to follow: on the one hand to build a literary character inspired on Stefano, using the date, the circumstances and the place of his death as the only footholds in reality. On the other hand, to investigate into the real Stefano, into the reasons that had driven him to Utrecht and into his death.
        Departing from the imminent tercentennial anniversary of the Peace of Utrecht and moving into the territory of pure fiction, I started to think up the figure of an elementary school teacher, a feathery, dreamy person, some sort of a male version of Amélie, with a fixation for a presumed ancestor who came to Utrecht in occasion of the famous treaty. To find some foundation for this completely invented starting point, I did some historic research into the Peace of 1713, into the delegations that were sent there and about their composition.
        In the meantime I received a reaction from Ingmar Heytze, the poet who had written the verses for Stefano.
        All he knew was that Stefano’s surname was Maffeis and that he was born on 3 August 1961 in Gazzaniga, a village in the Val Serio, about twenty kilometres from Bergamo. Furthermore he gave me some facts about the finding of the body and the burial, the same facts that you find quoted in the above text. However, nothing about his past or the reasons that brought him to Utrecht. After all, as Ingmar reminded me, it was quite usual that in the case of a ‘lonely funeral’ there was very little known about the life of the deceased.
        Ingmar nevertheless added something that stirred my curiosity.
        In January last, that is two years after the burial of Stefano Maffeis, he had received an anonymous e-mail message in which a person, perhaps a woman, thanked him for having remembered Stefano with these verses. It was an e-mail of only a few lines in which the sender claimed that Stefano was not a ‘vagabond’ but just a person who ‘sought what was best for him’ and regretted that they hadn’t been able to do enough to help him, even though they had been fond of him.
        Who was this person who thanked Ingmar for his poem? A girlfriend? A companion from the street? One of his relatives? So Stefano Maffeis was not without friends. There was someone who had cared for him. But who? The mail had been written in Italian, but the fact that it was full of typing errors in the place of the accented letters seemed to indicate a Dutch keyboard, or at least not an Italian one.
        That same evening I wrote to the address of the sender of the mail, very discreetly, because it was the only thread that gave me a chance to reach into Stefano’s past, and I didn’t intend to break it by being too obtrusive.
        Meanwhile, the deadline of my story was drawing near and my historic research into the Peace of Utrecht became more profound. I wanted to find out whether the sovereigns involved in the Treaty had come to Utrecht personally, or whether they had sent their representatives. The first hypothesis seemed highly improbable to me, yet it wasn’t easy to find any information about the composition of the delegations, especially of that of Victor Amedeus II of Savoy, to which my protagonist’s imaginary ancestor should have belonged. Of course I might have found the information in an actual library or a historical archive, but for reasons of language and time pressure I couldn’t go there at that moment. Nevertheless it was while sifting out one of the numerous internet pages about the Peace of 1713 that I found what I was looking for, and my mouth fell open.
        The essay contained the names of three envoys that Victor Amedeus II sent to Utrecht to act on behalf of Savoy. They were the marquis Solaro del Borgo, councillor Pietro Mellarede and Conte Annibale Maffei.
        For my character inspired by Stefano Maffeis I had invented an imaginary ancestor who had come to Utrecht in 1712, and now I discovered that one of the three plenipotentiaries sent by the Duke of Savoy was actually a certain Conte Annibale Maffei! Of course Maffei and Maffeis were not exactly the same surname, but considering the fact that it is not a very widespread family name in Italy, the coincidence was striking, to say the least. From there I discovered the existence of a painting from that period which depicts Conte Annibale Maffei, and through that I found the coat of arms of his family, which coincidentally owned estates near my native village in Italy.
        As you can see, many convergences brought me to the person, the story and the memory of Stefano Maffeis, and I felt the need to summarize them in this long note for two reasons.
        The first is to clarify that the protagonist of the story that I wrote has nothing to do with the real Stefano Maffeis. As they say in these cases: ‘Any reference to facts or persons is purely coincidental’.
        The second is that for someone like me, who lives from invented stories, it is very rare that they sink their teeth so tenaciously into an actual story. However, in this case it did happen, and I can’t really explain the reasons why except like I already did, by faithfully reproducing the facts and their surprising connection.
        To this moment the e-mail I sent to the person who knew Stefano Maffeis did not receive an answer, but after my return in Italy I will continue my investigation, perhaps by going to Gazzaniga, where I reckon I will find someone who used to know Stefano and who will be prepared to talk to me about him.
        Why all this?
        Maybe because everything will disappear, my friends, and sooner or later all memories of the Peace of Utrecht, the sovereigns who signed it, Stefano and all of us will be lost. It is just a matter of time: like a ship that slowly sails away from the coast. Soon you won’t be able to distinguish its colour anymore, then its form and finally there will remain nothing more than a faraway, indistinct outline, before it disappears completely.
        Stefano sailed away from the shore very fast, and nobody seems to have noticed him. Only Ingmar, with his poem, looked up at him, just before he disappeared. But I would like to have other things to remember him by, when, returning to Italy, I will drive my car along the motorway next to which he died. Because I hope that some day someone will do the same for me. Perhaps that is what we all hope. Even if in the end the ship will be too far away, for anyone’s eyes.

A personal word of thanks to Ingmar Heytze, Ruben van Gogh, Fleur van Koppen, Bram Buijze, Willem Bongers, Milou Honig, Tiziano Perez, John Delissen, Marina Warners of the Italian Library Bonardi, Manon Smits, Pieter van der Drift and Publishing House De Geus.

Link to BBC documentary Lonely Funeral:
http://www.bbc.co.uk/worldservice/documentaries/2010/05/100513_gb_lonely_funeral.shtml

 


Translated by Manon Smits 


Manon Smits
(1967) studied English and Italian language and literature at the University of Nijmegen and at La Sapienza in Rome. In 1994 she translated her first novel, by Alessandro Baricco, and from then on decided she never wanted to translate anything but literature. By now she translated almost sixty novels from Italian (e.g. Alessandro Baricco, Melania Mazzucco, Silvia Avallone, Caterina Bonvicini) and from English (e.g. Henry James, Beryl Bainbridge, Elif Shafak). In June 2010 she took part in the international translation programme at the Banff Centre for the Arts in Canada to work on the translation of Emma Donoghue’s highly praised novel Room (Kamer), now on the shortlist for the Man Booker Prize.

 

Read by Jonathan Berman