Lublin (nl)

Lublin

Andrzej Stasiuk

Andrzej Stasiuk

Schrijver, dichter, essayist en literair criticus Andrzej Stasiuk (1960, Warschau) is sinds zijn debuut, de verhalenbundel De muren van Hebron (1992) uitgegroeid tot een van de belangrijkste auteurs van zijn generatie in Polen. Zijn roman De witte raaf was een internationale bestseller. Andrzej Stasiuk won vele literaire prijzen in binnen- en buitenland. Samen met zijn vrouw leidt hij sinds 1996 de onafhankelijke uitgeverij Czarne. Zijn korte verhalen, gedichten en artikelen verschijnen regelmatig in Poolse dagbladen en tijdschriften.

Close

Lublin Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Lublin

„zniża się wieczór świata tego
nozdrza wietrzą czerwony udój”


Zimno. Listopad i zimno. Mróz z wiatrem ciągnie ze wschodu i trzeba się opatulać. Żadnej osłony. Od samego Uralu płasko, płasko, płasko. Żadnych przeszkód dla pogody, żadnych przeszkód dla wojsk. Tak myślał Napoleon, tak myślał Hitler. Wracali jak niepyszni. Nie mieli pojęcia, że może być coś tak wielkiego jak ten płaski Wschód. Że ile byś jechał, to nie dojedziesz. Ilu byś wysłał, to przepadną. Gdy się schodzi z Grodzkiej, wdół po schodach na plac i ten wiatr z prawej uderza w twarz, to się to wszystko przypomina. Ten wiatr znad blokowisk i dalej, z głębi tej ciemności, która zaczyna się gdzieś za Chabarowskiem, za Władywostokiem. Zakładam wszystko,: golf, polar, kurtkę, kaptur, ale nic to nie daje. Wystarczy, że wyjdę z Grodzkiej i już czuć, że zaraz zacznie się zima. Że już się tam gdzieś spręża do skoku niczym irbis. Tak.

 

No ale zawsze znosi mnie na wschód. Wyruszam i trajektoria w nieodgadniony sposób skłania się i napręża w tamtą stronę. Jakby tam był biegun, który przyciąga igłę kompasu. Zawsze na przykład wolałem wybrać się do Krosna niż do Sącza. Wydawało mi się, że Krosno jest jakimś początkiem, jakąś bramą. Tak samo jak Jasło. Tak samo jak Sanok i tak samo jak najpiękniejsza brama na Wschód, czyli Przemyśl. Brama bram. No ale przyjechałem do Lublina i chodzę wietrznymi ulicami. Wysuwam się bokiem zza rogu i skulony czekam na uderzenie. Jak miałem kiedyś do wyboru Paryż i Kiszyniów, to pojechałem do Kiszyniowa. Paryż, czyli mój francuski wydawca, do tej pory mi tego nigdy nie wybaczył. W Paryżu jest nie do pomyślenia, żeby tak wiało lodowato. Oni tam kochają Wschód, to znaczy Rosję, ale na taki wicher, to by się nie wystawili.

No więc wieje tak, jakby tam zaczynał się koniec świata. Do takiej myśli się przyzwyczailiśmy przez ostatnie lata. Że tam nic nie ma, tylko lęgną się wiatry i rodzi ciemność. Że dopiero tutaj zaczyna się życie. Dlatego lubię tu przyjeżdżać na przekór. Wystawiać się na ten rozpędzony mróz, który przeszywa. Z Grodzkiej przez plac na drugą stronę między autobusy. Oczywiście był kebab. Idziesz i w zimnym wieczorze bezbłędnie po zapachu odnajdujesz. Prowadził Marokańczyk. Bardzo miły. Zaczęliśmy rozmawiać i pytałem, jak znosi ten klimat. Odpowiedział, że klimat, cóż, klimat, ale gorzej jest z pijanymi Polakami. Mówił, że nie rozumie, po co się tak upijają. Odpowiedziałem mu, że też nie rozumiem, ale czasami robię tak samo. Tyle że nie awanturuję się przy kebabie. Tak. Potem jeszcze do niego wracałem, żeby wieczorem coś zjeść. Z Rybnej do Grodzkiej i w dół. Albo od razu na Lubartowską, ale tam wiało, bo była szeroka.

Kiedyś, dawno, może pod koniec siedemdziesiątych lat minionego wieku, wysiadłem rano z ciężarówki. Jechała na Białystok, a ja chciałem do Warszawy. Był letni świt. Może czwarta, ciepło, zorza na wschodzie i ani żywej duszy. Minąłem zamek i wszedłem na stare miasto. Wszystko się łuszczyło i odpadało. Od cienia ciągnęło wilgocią i zbutwiałością. Może i ktoś stał w bramie, w półmroku, wygnany przez poranne delirium, ale ja nikogo nie dostrzegłem. Byłem absolutnie sam i miałem poczucie, że coś tu się stało i że już nigdy nie odstanie. Ale jakieś ponure, przejmujące piękno zostało w mojej pamięci. Jechałem wtedy z Bieszczad. Z zielonej, cudnej krainy, ale tak samo podszytej grozą minionego. Z tego bieszczadzkiego światła w ten lubelski wilgotny, złuszczony cień. Może wtedy poczułem, że obok codziennej rzeczywistości biegną równoległe światy alternatywne? Pod jej skórą. W głębi, jak żyły skryte w ciele, którymi toczy się ciemna krew dawnych zdarzeń. Przeminęło, ale nie odeszło.

Grodzką w dół, ale nie na plac, tylko mostem pod zamek. Najlepiej już wieczorem, żeby patrzeć na tę czarną wyrwę w dole, na ciemny dółw środku miasta. W dzień to się zaludnia, roi smutnym handlem najbiedniejszych. Taniocha w pęczkach po trzy, po sześć par. Pomiędzy autobusami, które odjeżdżają na Piaski, na Krzczonów, na Bychawę, na Żółkiewkę, w mglistą dal starego asfaltu z rzędami topól na poboczach. Za dnia to jest niemrawe rojowisko pokątności. Przeczekiwania, przeżycia z dnia na dzień. Taryfiarze rżną w karty na maskach. Torby w kratę i plastik udający skórę. Zwały tego wszystkiego. Tej jednorazowości, która niesie pociechę najuboższym. Jakby dobrze powiało, to by to frunęło w niebo jak u jakiegoś dzikiego Chagalla: gacie, rajtki, biusthaltery, dżins, chemiczna koronka, cekiny, złociste badziewko, obcasiki, pumy i pampasy, lamparcie futra z węglowodorów, wszystko w niebo. Aż pozostałby nagi beton, czarny bruk, ciemny dół w tym miejscu, które umarło i nikt tutaj niczego nie zrobił już na stałe. Tylko to koczowisko: rano rozwinąć, wieczorem zwinąć. Jak namioty na lodowatej pustyni, na kamiennym stepie. Że tylko to się dało wskrzesić – jakąś smętną parodię, jakąś karykaturę tamtego miasta, które pochłonął ogień.

 

Tyle razy jechałem w stronę tego miasta i nigdy nie dojeżdżałem. W Żyrzynie albo w Kurowie skręcało się w prawo. To znaczy wysiadało się z auta i czekało na następną okazję. Zawsze jakoś szło. Samochody z tamtych lat pachniały niskooktanową, ołowiową benzyną. Ta woń pomieszana z letnim upałem, z dymem papierosów miała w sobie coś narkotycznego. Ale skręcało się w prawo i Lublin pozostawał gdzieś w oddali jak dobrotliwy strażnik tych stron. Sama jego nazwa miała przyjazne, ciepłe brzmienie. Kojarzyła się z latem, z wolnością, z przychylnością krajobrazu. Ale jechało się do Kazimierza. Nawet już w maju. Po prostu zamiast do szkoły jechało się na wylotówkę do Starej Miłosnej, bo tam rozchodziły się drogi na Lublin właśnie i na Brześć. Przy odrobinie szczęścia w trzy, cztery godziny było się na miejscu. Kiedyś z kimś jechałem w nocy. Ktoś wysadził nas w Puławach. Niebo już jaśniało. Dalej poszliśmy na piechotę. O świcie weszliśmy do miasteczka. Było ciepło i cicho. Tylko odgłos własnych kroków na rynku. Z piekarni snuła się woń pieczonegochleba. Pomieszana z tym świtem, z ciszą. Poszliśmy tam. Piekarz ucieszył się na nasz widok, chociaż byliśmy obdarci, długowłosi i zakurzeni. Ucieszył się, że ktoś wstaje tak wcześnie jak on. Podarował nam bochenek. Nie dało się go utrzymać. Trzeba było nieść zawinięty w koszulę. Potem zastukaliśmy do jakiegoś gospodarstwa i kobieta pozwoliła nam spać na sianie. Dostaliśmy świeże mleko do gorącego chleba. Dostaliśmy pościel. Słońce wstawało, a my się kładliśmy. Miałem szesnaście, może siedemnaście lat i wyobrażałem sobie, że to właśnie jest Wschód – kraina cudów. Wchodzisz o świcie do małego miasteczka i goszczą cię tak, jak powinno się gościć wędrowca. Jedzenie, przychylność i sen. I ten Lublin gdzieś w oddali niczym zamek na zielonym wzgórzu strzegący spokoju tych ziem.

 

*


Jestem pewien, że tamtego poranka, gdy pierwszy raz znalazłem się w mieście, niebo na wschodzie było czerwone. Zamkowe topory na jego tle miały barwę czarną i groźną. Nigdy wcześniej nie widziałem, by nad miastem górowały narzędzia śmierci. To, co miało znaczenie w starożytnym Rzymie, tutaj nabierało innych sensów. Tutaj nie było żadnego Rzymu, żadnych rózg liktorskich. Czarne topory wisiały nad Wschodem jak wróżba, jak groźba. Wszedłem w ruinę starego miasta i poczułem, że czas stoi tutaj jak zatęchłe powietrze. Jakby wszedł w przeszłość. Ale wtedy nie wiedziałem, co się tutaj stało. Wybierałem te strony, ponieważ były zielone, przesiąknięte złotym światłem i wydawało mi się, że upał nigdy ich nie opuszcza. I że im głębiej w pofalowany krajobraz, tym cisza staje się głębsza. Jakby się woda albo lustro rozstępowały, otwierając przejście na drugą stronę. Do krainy dzieciństwa. Nad rzekę Bug z wysmużonym na błękitno drugim brzegiem. W dół nurtu do miejsca, gdy skręca na zachód i porzuca granicę. Tam, gdzie w drewnianym domu żółty płomień lampy naftowej przepalał czarny papier nocy i po drugiej stronie, w tej wypalance, zjawiały się niespokojne sny, których nie zachowała pamięć, lecz potem nie śniło się już nic ważniejszego. O świcie słoneczny proszek prószył i układał się w ukośne linie. Z cienistego podwórza dobiegało postękiwanie bydląt, brzęk wiader i turkot łańcucha. Lecz można było spać dalej, unosić się bez wysiłku wśród tych ciepłych prądów światła i odgłosów. Wschód.

 

A teraz ten zimowy chłód w listopadzie. Grodzką wychodzę na zamek, by patrzeć z góry na ciemną wyrwę w środku miasta. Na resztki ognia, na kebab, na czarny wiatr i na niewidzialne igły lodu razem z tym wiatrem gdzieś od Dorohuska. Od Sobiboru wiatr i od Bełżca. Po to się zjeżdża do miasta Lublina, by patrzeć na Sobibór i na Bełżec i wietrzyć jak pies pod wiatr. Wąchać powietrze znad Bełżca. Zaczęli go budować w listopadzie. We Wszystkich Świętych zaczęli. Proboszcz wyznaczył robotników do budowy. Niemcy kazali i proboszcz wyznaczał razem z wójtem. Wiedzieli tylko, że budowa, ale nie wiedzieli czego. Globocnik w białej willi przy Lubomelskiej stukał palcem w mapę: tu, tu i tu ma być zbudowane. Bełżec zaczęty we Wszystkich Świętych. Do połowy grudnia stały już baraki rozbieralni i komór. „Obok tego baraku budowaliśmy trzeci barak, o wymiarach 12 m długości, a 8 m szerokości. Barak ten był podzielony na trzy części drewnianą ścianą, wobec czego każda cześć miała 4 m szerokości, 8 m długości. Wysokość tych części była 2 m. Wewnątrz ściany tego baraku zrobione były w ten sposób, że zbijaliśmy deski, a próżnię między nimi zapełnialiśmy piaskiem. Ściany wewnątrz baraku były obite papą, nadto podłogi i ściany do wysokości 1 m 10 cm obite blachą cynkową”. Zupełnie jakby budowało się dom. Stukot młotków, wizg pił, zapach żywicy w jesiennym powietrzu. Ludzie idą na cmentarz palić ognie. „Każda część tegoż baraku w północnej swej części miała drzwi o wymiarach 1 m 80 cm wysokości i 1 m 10 cm szerokości. Drzwi te, jak również drzwi od korytarza, były szczelnie obite gumą. Wszystkie drzwi w tym baraku otwierały się na zewnątrz. Drzwi były bardzo silnie zbudowane z trzech calowych brusów i zabezpieczone przed wyważeniem od wewnątrz baraku drewnianą zasuwą, którą wciskało się w żelazne haki, specjalnie w tym celu zamontowane”. W listopadzie, jak budowa domu i żywiczny zapach trocin. Żeby zdążyć ze schronieniem przed mrozami. Pierwszy raz byłem tam w zimie. Na wszystkim leżał mokry śnieg. W Tomaszowie Lubelskim kupiłem sobie kawę na stacji benzynowej przy siedemnastce już na samym wylocie. Wypiłem ją przez te osiem kilometrów. Minąłem osiemset sześćdziesiątkę piątkę wiodącą do domu i przejechałem tory kolejowe. Skręciłem w lewo na parking. Wysiadłem i od razu zobaczyłem ten czerwono-czarny napis: „Środki czystości – import z Niemiec”. Był wymalowany pędzlem, może sprejem na piętrowym budynku z wielkim ceglanym kominem. Zaraz za płotem obozu. Chodziłem z pół godziny i zgarniałem mokry śnieg z napisów po polsku i hebrajsku. Odnajdowałem miejsca, w których byłem: Dukla, Złoczów, Rymanów, Delatyń. Po polsku i po hebrajsku. Ale trzeba było zgarniać śnieg z kamiennych płyt, by odsłonić litery. Cały czas z tym napisem za plecami, że higiena z Niemiec.

 

Więc co? Mówimy „Lublin”, a myślimy „Bełżec”? Mówimy „Lublin”, a przypomina się kazimierski cud o świcie? Że to się tak splata, że potem nie rozplączesz? Że trzeba by rozciąć, ale wtedy nic nie zostanie, wszystko wycieknie jak krew z żywego ciała? Ciemność i jasność? Wątek i osnowa? Niewinność dzieciństwa i przekleństwo doświadczenia? Po to tu przyjechałeś? Miałeś po prostu opisać miasto, a się wikłasz i widzisz Bełżec zamiast kaplicy na zamku na przykład czyli glorii i chwały niegdysiejszej?

 

Widzę jedno i drugie, i trzecie. Kupiłem bilet i poszedłem. Wszyscy szli, cała kolejka, a w środku ciasnawo. Odczekałem, aż trochę się już naoglądało i wyszło. No więc ciasnota i niebo, i świętość ze wszystkich stron z tym światłem gdzieś u samego szczytu. Jak za tamtych czasów, gdy święte i niebieskie napierało ze wszystkich stron. Świat był wielki i groźny i się można było skryć w bożej opatrzności, zawinąć w bożą łaskę, otulić w ten złocisty płaszcz nadprzyrodzoności, która tutaj, w kaplicy, stawała się ciepła i miękka jak jedwab na słońcu. Żeby groza diabelskiego świata nie miała dostępu. Groza materii strasznej i rozleglej aż po Chabarowsk i Władywostok, po krawędź ziemi, za którą jest ogniste piekło, gdzie diabli palą ludzkie ciała. Kiedyś na rumuńskiej Bukowinie widziałem podobną światłość obrazów, ale jakby odwrotną. Tam, w Voroneţ, w Humorului, średniowieczne monastyry mają malowane zewnętrzne ściany. Od fundamentów po okap pokryte są świętą opowieścią, by zebrany lud czerpał pociechę i nadzieję. Tam jak tutaj władca w samotności i ciszy. Miałem ochotę stanąć w środku, rozpostrzeć ramiona i jak wirujący derwisz oderwać się od lubelskiej ziemi, od posadzki, i zniknąć w błękitnym, mglistym świetle tam w górze. Ale nie wypadało. Wyszedłem. I te i tamte, lubelskie i bukowińskie freski wypełnione były blaskiem ikony. Blaskiem Wschodu. Nie znalazłbyś w nich śladu cienia. W niebie nie ma nocy, nie ma kosmosu, światło wydobywa się równomiernie z rzeczy, postaci i cały świat jest po prostu światłem. Obietnicą, która się spełni.

 

Wyszedłem z przegrzanego wnętrza. Weszła wiejska wycieczka starszych ludzi. Wchodzili jak do prawdziwego kościoła. Może chcieli nawet przyklękać, tak jak ja chciałem zakręcić się i ulecieć. Pochodziłem trochę po salach. Było to, co wszędzie: ubrania, obrazy, stare karabiny, skorupy. W ciemnej sali mieli wystawę o ludowych strachach. Diabły i czarownice świeciły na czerwono. A w największej wisiały obrazy. Usiadłem na chwilę przez Matejką: Przyjęcie Żydów do Polski. Jak to u Matejki – kłąb, wir ludzi i materiałów. Kolory, draperie, załamania, fałdy, opony i opończe. Bardzo bławatny to był malarz,. Żydzi wyglądają jak Cyganie na starych rycinach. Trudno powiedzieć, czy obdarci, czy malowniczy. Tworzą rozgestykulowaną, dziką gromadę. Stoją, klęczą, półleżą, wznoszą ręce do nieba i nie wiadomo, czy chcą do tej naszej Polski, czy raczej rwą sobie włosy z głowy. Książę Władysław Herman patrzy na nich w zadumie i jakby sceptycznie. Wpuścić? Nie wpuścić? Jakaś dwuznaczność jest po jednej i po drugiej stronie. No ale jednak wpuścił, a Żydzi weszli.

 

Wyszedłem przez bramę królewskiego zamku. Był środek jasnego dnia. Solidarności, Tysiąclecia płynęła rzeka aut. Na placu Targowym, na dworcu roił się tłum. Ale ludzie, samochody, smutne kramy, taryfiarze, autobusy, łyse chłopaki stojące na przystankach i oczekujące na swoją Bychawę, Piaski i Żółkiewkę, to wszystko ślizgało się po powierzchni, po czarnej tafli jak ze ślepego szkła, pod którym ziała otchłań. Żyli, chodzili, sprzedawali, ale jakby na niby. Ponieważ życie nigdy tu nie powróciło. I nie była to wina taksówkarzy ani łysych chłopaków. Po prostu mieli zbyt mało siły, by przemóc pustkę piekieł. Nikt nie miał tyle sił.

 

Tego samego dnia, który był zimny, ale jasny, poszedłem w górę Lubartowskiej. Na rogu Unickiej, przy dawnej jesziwie, zawróciłem i zacząłem schodzić w dół. Prawą stroną. Zaglądałem w podwórka. Tam było tak, jak wtedy o świcie, gdy przyjechałem pierwszy raz. Grzyb, wilgoć, szary mur, piwnica, coś gniło, pleśniało bez światła. Komórki, próchno przybudówek, strupiały, wieczny zmierzch. Wyglądało jak niczyje. Jakbyod tamtej pory, odwiosny 1942, straciło oddech i przez dziesięciolecia się dusiło. Posiniało. Rozkładało się. Nie było na to siły. Więc szedłem i zaglądałem. Spadziste podwórka. Okienka w cudze życie. Blade dzieci. Psy samopas. Skuleni w kapturach tym swoim, czujnym krokiem. Brama za bramą. Bury fotoplastykon. Żadnej pamięci poza niejasnym wspomnieniem, że było coś innego. Że to ani cudze, ani jeszcze niewłasne. I nie wiadomo, czy kiedykolwiek będzie. Bo jak można wziąć coś, co zostało spalone i rozwiane? Zostają resztki, domy przesiąknięte śmiercią, rzeczy przesiąknięte tłustym dymem. Życie w tym ledwo może się tlić. Jak płomień bez tlenu.

 

Ktoś powie: znowu o Żydach. Ale to nieprawda. Ja piszę o nas. O tych, którzy zostali. O tym, że wypełniliśmy przestrzeń, z której zniknęli. Że swoim życiem próbujemy wypełnić miejsce po ich życiu. Na Lubartowskiej, na dworcu, spacerując z wózkami po błoniu u stóp zamku, biegając w dresach. Czy to się tak bardzo różni od noszenia ubrań po nich? Wsuwać ręce w rękawy, wsuwać swoje ciało w miejsce ich ciał w przestrzeni. Gdzie jest granica między szabrem, koniecznością a oczywistością? Nie do rozstrzygnięcia. Cudze, niczyje, moje. „A co? Miało tak leżeć? A co? Miało tak stać?”. Więc weszliśmy w ich życie, nie dzieląc ich losu, bo któżby chciał albo śmiał. Żyjemy na zgliszczach, mamy zwęgloną, martwą pamięć. Pustą.

Więc Lubartowską w dół i potem znów na dworzec. W kółko. Żeby patrzeć na ludzi, którzy wypełniają tę przestrzeń nie do wypełnienia. Są zziębnięci i cisi. Stoją oddzielnie. Młodzi czasem razem. Nie piszę o Żydach. Piszę o nas. O moich rodzicach na przykład, którzy mogli przybyć ze wsi do wielkiego miasta, ponieważ w tym mieście zwolniło się miejsce. I mogłem się tam urodzić, by potem pielęgnować naiwną wschodnią nostalgię, zanim pojąłem, że Wschód to też grób. Że im dalej w tamtą stronę, tym mniejsze jest nasze znaczenie, tym łatwiej się nas pozbyć i zmienić w proch albo lód. To kwestia przestrzeni, której jest tu nadmiar. „Wschód należy do SS”, powiedział Himmler i wysłał Globocnika, który w białej willi przy Lubomelskiej stukał palcem w mapę i mówił: zbudujemy tu, tu i tu. Ponieważ trzeba było zrobić miejsce, bo do nich miał należeć Wschód. Bo o Wschód nikt się nie upominał. Bo Wschód był zawsze wysypiskiem ciał. I można było je palić, aż tłuszcz osiadał na szybach domów pięć kilometrów dalej. Lecz nikt nie śmiał się upomnieć, tylko kobiety bez słowa myły okna. Tak było w Bełżcu od jesieni 1942 do wiosny 1943. Gdy wiało z północy, do Rawy Ruskiej docierał smród i wiatr przynosił spalone włosy. Ponieważ trzeba było zrobić miejsce, bo Wschód miał należeć do nich. Ale miejsce zostało dla nas, a nie dla SS. Weszliśmy do cudzych domów i w szafach rozkładaliśmy nasze rzeczy. Mówiliśmy: to są niczyje domy, niczyje szafy i układaliśmy nasze rzeczy. Patrzyliśmy przez cudze okna, myśląc, że to jest nasz widok. Nie mieliśmy pojęcia, co skrywa. A skrywał miliony cudzych spojrzeń, które zostały zwęglone i niewidzialny popiół spadł na nasze dni.

 

No to co w końcu z tą krainą, której bramą był i jest Lublin? Co tam takiego było, że ciągnęło? Jaka obietnica? Pustki? Z tym krajobrazem, w który cywilizacja wsiąka jak woda w piasek? Bo co? Miałeś nadzieję, że w końcu znajdziesz się sam i staniesz naprzeciw przedwiecznego jak pierwszy człowiek? Tak? Wyruszając przez Lublin, dalej i dalej, na sam skraj ziem? Któregoś dnia aż na skraj Altan els? Tak? Tak. Tam któregoś sierpniowego poranka usłyszałem absolutną ciszę. Słońce dopiero wstało i te nieliczne rzeczy, które znajdowały się wokół: namiot, stara rosyjska furgonetka, źdźbła suchej trawy, rzucały czarne cienie. Jak sięgnąć okiem, nie było nic tylko piasek, te suche źdźbła, wyjeżdżony szlak i ślad wczorajszego ogniska. I ta cisza, jakiej nigdy nie słyszałem z życiu. Wszystko było ogromne, potężne, widoczne na dziesiątki kilometrów, ale nie wydawało żadnego dźwięku. Jakby było przygotowane, ale nie zaczęło jeszcze działać. Jakby dopiero miało ruszyć. A ja zjawiłem się tutaj z innego świata ze swoim niepokojem, ze swoim wyobrażeniem, że czas jest linearny i musimy wciąż podążać z punktu „a” do punktu „b”, bo inaczej utracimy sens. A tutaj nic. Wszystko istnieje, ale czas ma postać powietrza, które krąży wokół ziemi i nadkrusza krawędzie skał, i przenosi piaski z miejsca na miejsce. Na wschodnim skraju Altan els. Bo niewykluczone, że prowadził mnie odległy lęk przed tym, co ludzkie. Że kazał raz po raz przedsiębrać wyprawy tam, gdzie to ludzkie przycicha i nie jest podszyte grozą. Z Lubartowskiej na skraj Altan els, gdzie pod ziemią, wśród wiekowych warstwic piasku, można znaleźć jedynie kości zwierząt. Żadnych popiołów, żadnej zwózki ciał.

 

Wyjeżdżałem z Okopowej. Zostałbym tam dłużej, ale wyjeżdżałem. Wilgotnawo było, ciemnawo, listopadowo. Pachniało węglowym dymem. W każdej bramie urzędował adwokat. Miasto pieniaczy sądowych, można by pomyśleć. Ale potem dopatrzyłem się, że zaraz obok dwie prokuratury oraz urząd skarbowy, więc po prostu obrona konieczna. No więc adwokactwo, mieszczaństwo i ten szary cień kamieni. Trochę jak w Peszcie, ale takie mniejsze, przykoślawione, niższe. Literacko to ulica Krokodyli. Widać Galicję rozcieńczoną Kongresówką, wszystko zanurzone w tym wiecznym zmierzchu listopada, w tym nieco bezbarwnym półśnie strefy rozpostartej między jesienią a przedwiośniem. Pogranicze kultur, języków, religii i pogody. Z okna miałem piękny widok na blaszane dachy i plątaninę staroświeckich anten telewizyjnych. No ale trzeba było się zbierać. Wyjeżdżałem przed świtem. Ruszały pierwsze autobusy. Jak zwykle chciałem bocznymi. Chciałem bez przeszkód patrzeć, jak wstaje dzień, jak z mroku wynurza się kraj. Najpierw na Bełżyce, potem na Kraśnik. W głąb ojczyzny. W głąb jej ciemnego ciała. I potem, gdy kształty dnieją, w tę szarawość, w te wysmużone dale, na które ktoś ponalepiał domy, płoty, ludzkie rzeczy, całą tę historię istnienia w listopadzie, płaską jak wycinanka. Jak wylepianka. Bełżyce, Kraśnik, Zaklików, gdzie już zaczynało się podkarpackie, ale wolałem myśleć, że to wciąż lubelskie. Nie miałem nic przeciwko. Nie miałem nic przeciwko, żeby Lublin został stolicą całego kraju. Ale nie tak jak w 1944, tylko naprawdę. Bardziej przypominał Polskę niż Warszawa. Z tymi jej wieżowcami z importu i fontannami, które miały na wieki zatrzeć hańbę prowincjonalizmu, która nie dawała jej spać po nocach. Lublin był lepszy. Niczego nie udawał. Lodowaty wiatr ze wschodu o dziesiątej wieczór wymiatał ulice z ludzi. Tylko w sobotę Krakowskim szła młodzież. Nikogo starszego. Szli skuleni i mówili głośno. Klęli i mieli pospolite głosy. Dziewczyny tak samo jak faceci. Przyjechali ze swoich miasteczek i próbowali wypełnić niewypełnialną pustkę tego miasta. Dlatego Lublin bardziej przypominał Polskę z jej nieciągłością, przerwami w zabudowie, z jej zwielokrotnioną, nieoczywistą tożsamością. Na Wyszyńskiego pod czwórką widziałem czarny szyld: „Flagi narodowe, kościelne, unijne”. Więc Lublin walczył. Próbował pozszywać to, co się rozłaziło w palcach. Lublin był bohaterski i pozbawiony ostentacji. Handlował na lodowatym asfalcie w ciemnej dolinie czasu i głosami młodych próbował wypełnić śmiertelną ciszę. Tak myślałem, zostawiając miasto za sobą. Wyobrażałem sobie, że powracam do niego w maju, o zielonym zmierzchu, w gasnącym świetle, w powietrzu pachnącym dzieciństwem, gdy zapadający mrok był obietnicą cudu i tajemnicy. Że powracam do Lublina niczym w najdalsze dni, gdy dana nam była łaska niewinności. Tak jak do tamtej wsi nad Bugiem, gdzie w blasku poranka w wiejskiej izbie wirował złocisty pył. Albo jak na Altan els.

 

Jak wjechałem w to podkarpackie, to od razu zaczął się lód. Czterdzieści na godzinę i naprawdę nie dało się więcej. Ci, co próbowali, stali teraz z nosami w rowach i czekali na traktor. To tu, to tam. Wyprzedziła mnie straż na sygnale. Patrzyłem za nimi z podziwem. Była może ósma. Szary, poranny lud stał na przystankach. Faceci palili. Miałem zamknięte okna, ale czułem ten zapach w zimnym, szklistym powietrzu poranka. Tak, było po ósmej, bo w Radio Maryja leciały godzinki. Ilekroć rano jadę gdzieś poprzez kraj, zawsze słucham i śpiewam w aucie na cały głos:

Zacznijcie, wargi nasze, chwalić Pannę Świętą,
Zacznijcie opiewać cześć jej niepojętą,
Przybądź nam, Miłościwa Pani, ku pomocy,
A wyrwij nas z potężnych nieprzyjaciół mocy.

Śpiewam, by przywołać pamięć swoich babek i dziadków. Tak robiłem i teraz, na tej gołoledzi. Przypominałem sobie ich twarze. Były podobne do tych na przystankach. Ich domy były podobne do tych przy drodze. Zwyczajne, bez ostentacji, kiedy spuściło się z nich wzrok, po prostu przepadały. Ale zapamiętałem z dzieciństwa tę dziwną przemianę, tajemne przeistoczenie, gdy o poranku z ich ust zaczynały płynąć słowa pieśni. Zazwyczaj mówili ludową prozą, a raptem, nieoczekiwanie, spływał na nich dar poezji. Ich twarze jaśniały, a wzrok sięgał poza codzienność, wysoko, daleko, gdzie okrucieństwo życia nie miało dostępu.

Tyś krzak Mojżeszów boskim ogniem gorejąca,
Tyś różdżka Aronowa śliczny kwiat rodząca,
Bramo rajska zamkniona, różo Gedeona,
Tyś niezwyciężonego plastr miodu Samsona.

Dlatego gdy jadę przez kraj, rano, daleko od domu, zawsze tego słucham. Wyobrażam sobie swoich dziadków kiedyś i tych wszystkich ludzi o szarej godzinie poranka, w domach, które mijam, wsłuchanych w pieśń, która zdaje się nie mieć końca. W murowanych, starych z drewna, z krzywymi kalenicami, pod eternitem, w nowszych jak z jakiegoś obcego, odległego snu, z wygonami, zagonami, polami zaraz za ścianą, z tymi wstęgami roli albo już ugoru ciągnącymi się hen, pod las, pod zagajnik, po tutejszy horyzont wyniebieszczony, wysiwiały od mgły. Wyobrażam sobie, jak siedzą przy swoich radiach z Chin, Hongkongu, Tajwanu, Malezji i kołyszą się lekko w tył, w przód, a ich usta bezwiednie podążają za modlitwą. W tył i w przód. W głąb czasu, poza jego wyobrażalne granice, nad Gorzkie Jeziora, nad Morze Trzcin, na pustynię Szur, na pustynię Sin, w cień Horebu i dalej aż na Górę Nebo, z której otwierał się widok na Kanaan. W tył i w przód, szepcząc, powtarzając, śpiewając o Mojżeszu, Aronie, Gedeonie w połowie listopada minionego roku w Woli Rzeczyckiej, w Musikowie, Bąkowie, Chłopskiej Woli i w Podborku. Śpiewałem razem z nimi. W Stalowej Woli skończyła się gołoledź.

 

 

Download de ePub-versie Print

Lublin (nl)

‘de avond van deze wereld valt
in neusgaten dringt rood melken’


Het is koud. November en koud. Met wind vermengde vorst trekt uit het Oosten en je dient je goed in te pakken. Er is nergens beschutting. Vanaf de Oeral is het één grote vlakte. Geen enkele hindernis voor het weer, geen enkele hindernis voor legers. Zo dacht Napoleon, zo dacht Hitler. Met de staart tussen de benen zijn ze teruggekeerd. Ze hadden er geen idee van dat er zoiets groots kon bestaan als dat vlakke Oosten. Hoe lang je ook onderweg bent, aankomen doe je nergens. Hoeveel je er ook heen stuurt, allemaal zullen ze verloren raken. Als je vanuit de Grodzka over de trap naar het plein loopt en de wind slaat je van rechts in het gezicht, dan weet je dat allemaal weer. Die wind van boven de huizenblokken en van verder, uit de diepte van die duisternis, die ergens voorbij Chabarovsk, voorbij Vladivostok begint. Ik trek alles aan wat ik heb: een coltrui, een fleecevest, een jack, een capuchon, maar helpen doet het niet. Je hoeft de Grodzka maar te verlaten of je voelt dat de winter in aantocht is. Dat hij zich daar ergens als een sneeuwpanter klaarmaakt voor de sprong. Ja.

Maar ja, ik word nu eenmaal steeds weer naar het Oosten getrokken. Ik ga op weg en de baan buigt en spant zich op onverklaarbare wijze in die richting. Alsof zich daar een pool bevindt die de naald van het kompas naar zich toe trekt. Zo ging ik altijd veel liever naar Krosno dan naar Sącz. Ik heb altijd gedacht dat Krosno een of ander begin was, een poort. Net als Jasło. En Sanok alsook de mooiste poort naar het Oosten, oftewel Przemysł. De poort der poorten. Nu ben ik dan naar Lublin gekomen en loop ik door de winderige straten. Zijdelings ga ik schuifelend de hoek om en ineengedoken wacht ik op de stoot. Toen ik ooit moest kiezen tussen Parijs en Chisinau, koos ik voor Chisinau. Parijs, oftewel mijn Franse uitgever, heeft me dat nooit vergeven. In Parijs is het ondenkbaar dat het er zo ijselijk waait. Ze houden daar van het Oosten, dat wil zeggen van Rusland, maar aan zo’n stormwind zouden ze zich niet blootstellen.

Wel, het waait alsof daar zo ongeveer het einde van de wereld begint. Met deze manier van denken zijn wij de laatste jaren vertrouwd geraakt. Dat daar niets is, dat daar alleen winden worden uitgebroed en duisternis wordt geboren. En dat hier pas het leven begint. Daarom houd ik er ook zo van hier desondanks te komen. Om me bloot te stellen aan die opgejaagde, alles doorsnijdende vrieskou. Vanaf de Grodzka over het plein naar de overkant tussen de bussen door. Natuurlijk staat er een tentje met kebab. Je loopt er in de koude avond en de geur leidt je er feilloos heen. Het zaakje wordt gerund door een Marokkaan. Een erg aardige man. We raken aan de praat en ik vraag hem hoe hij het klimaat verdraagt. Hij antwoordt: dat klimaat, dat is nog wel te doen, erger zijn die dronken Polen. Hij kon maar niet begrijpen waarom ze zo dronken werden. Ik antwoordde dat ik dat ook niet begreep, maar dat ik dat soms ook deed. Maar dat ik alleen geen rotzooi trapte bij een kebabtent. Ja. Later ben ik nog vaak naar hem teruggegaan om ’s avonds een hapje te eten. Van de Rybna richting Grodzka naar beneden. Of naar de Lubartowska, maar daar begon het onmiddellijk te waaien, want dat is een brede straat.

Ooit, lang geleden, ik denk zo tegen het eind van de jaren zeventig van de vorige eeuw, ben ik hier bij het krieken van de dag uit een vrachtwagen gestapt. Die was onderweg naar Białystok en ik wilde naar Warschau. Het was een zomerse dageraad. Misschien vier uur, het was warm, ochtendrood in het Oosten en geen levende ziel te bekennen. Ik liep langs het kasteel de oude stad binnen. Alles schilferde en bladderde af. Uit de schaduw kwam de lucht van vochtigheid en verrotting. Misschien stond er ook wel iemand in een poort, in het halfduister, opgejaagd door een matineus delirium, maar ik heb niemand gezien. Ik was volkomen alleen en had het gevoel dat hier iets was gebeurd dat nooit meer ongedaan zou worden gemaakt. Maar een trieste, aangrijpende schoonheid bleef in mijn geheugen achter. Ik kwam toen uit de Bieszczady. Uit een groen, schitterend landschap, maar evenzeer behelst door de schrik van het voorbije. Vanuit het licht van de Bieszczady in de vochtige, bladderige schaduw van Lublin. Misschien dat ik toen voor het eerst voelde dat er naast een alledaagse werkelijkheid twee parallelle, alternatieve werelden liepen? Onderhuids. In de diepte, zoals de aders in een lichaam waarin het zwarte bloed van oude gebeurtenissen stroomt. Het is voorbij, maar het is niet weg.

Via de Grodzka naar beneden, maar niet naar het plein, alleen over de brug tot bij het kasteel. Het liefst ’s avonds, om naar die zwarte krater daar beneden te kijken, naar die donkere afgrond in het midden van de stad. Overdag raakt het bevolkt, wemelt de handel van de allerarmsten. Goedkope rommel in trosjes van drie, zes paren. Tussen de bussen die naar Piaski vertrekken, naar Krzczonów, naar Bychawa, naar Żółkiewka, de mistige verte in van oud asfalt met aan weerszijden rijen populieren. Overdag heerst er het logge gekrioel van de illegaliteit. Van het voorbij laten gaan, van het leven van dag tot dag. Taxichauffeurs leggen op motorkappen een kaartje. Geruite tassen en plastic dat leer veinst. Enorme stapels van dat spul. Van die eenmaligheid die de armoedigsten troost brengt. Als het eens goed zou waaien, zou het allemaal de lucht in vliegen als bij de een of andere woeste Chagall: onderbroeken, maillots, bustehouders, spijkerbroeken, chemische kant, glitters, vergulde ramsj, hoge hakken, poema’s en broeken met biezen, luipaardbont van kunstvezel, alles de hemel in. Tot alleen het naakte beton overblijft, het zwarte plaveisel, een donker gat op een plek die dood is en niemand die hier nog iets blijvends zou kunnen maken. Alleen dit gewemel: ’s ochtends uitstallen, ’s avonds weer inpakken. Als tenten in een ijswoestijn, op een stenen steppe. Dat dit alleen nog tot leven geroepen is kunnen worden: een trieste parodie, een karikatuur van een door vuur verteerde stad.

Zo vaak ben ik al hierheen gereisd en nooit ben ik ergens aangekomen. In Żyrzyn of in Kurów sloegen we rechtsaf. Dat wil zeggen, stapte je uit de auto en was het wachten op een volgende lift. Dat lukte altijd wel. De auto’s uit die tijd roken naar loodbenzine met een laag octaangehalte. Die geur vermengd met de zomerse hitte, met de rook van sigaretten, had iets narcotisch. Maar je sloeg rechtsaf en Lublin bleef ergens in de verte achter als de welwillende bewaker van deze streken. De naam alleen had een vriendelijke, warme klank. Die associeerde je met de zomer, met vrijheid, met de genegenheid van het landschap. Maar je reisde naar Kazimierz. Zelfs al in mei. In plaats van naar school te gaan, ging je gewoon voor de uitvalsweg naar Stara Miłosna, want daar splitsten zich de wegen dus naar Lublin en naar Brześć. Met een beetje geluk was je in twee, drie uur ter plekke. Een keer ging ik ’s nachts met nog iemand op pad. We werden ergens in Puławy afgezet. De hemel begon al lichter te worden. Verder gingen we lopend. Bij het krieken van de dag gingen we een plaatsje binnen. Het was er warm en stil. Alleen het geluid van de eigen voetstappen op het plein. Uit de bakkerij kwam de geur van versgebakken brood. Vermengd met die dageraad, met die stilte. We liepen erheen. De bakker was blij om ons te zien, ook al liepen we er haveloos bij, met onze lange haren en onder het stof. Hij was blij dat er behalve hij nog iemand zo vroeg op was. Hij gaf ons een brood. Je kon het niet vasthouden. Het moest in een hemd worden gewikkeld. Vervolgens klopten we aan bij een boerderij en daar liet een vrouw ons in het hooi slapen. We kregen verse melk bij dat warme brood. We kregen beddengoed. De zon kwam op en wij gingen liggen. Ik was zestien, misschien zeventien en ik stelde me voor dat dit het Oosten was – wonderland. Je komt met de ochtendstond een plaatsje binnen en ze onthalen je zoals een wandelaar onthaald dient te worden. Eten, welwillendheid en slaap. En dat Lublin daar, ergens in de verte als een kasteel op een groene heuvel de vrede van deze streken bewakend.

Ik ben er zeker van dat die ochtend, toen ik voor het eerst in de stad aankwam, de hemel in het Oosten rood was. De kasteelbijlen hadden tegen de achtergrond ervan een zwarte en dreigende kleur. Nooit eerder had ik boven een stad moordwapens zien uitsteken. Dat wat in het oude Rome zin had, kreeg hier een andere betekenis. Hier was helemaal geen Rome, hier waren geen fasces. Zwarte hakbijlen hingen boven het Oosten als waarzeggerij, als een dreigement. Ik liep de ruïne van de oude stad binnen en had het gevoel dat de tijd hier als bedompte lucht stilstond. Alsof hij was opgegaan in het verleden. Maar toen wist ik niet wat hier was gebeurd. Ik had deze contreien uitgezocht omdat ze groen waren, doordrongen van goud licht en het was net alsof de hitte ze nooit zou verlaten. En hoe dieper je het gegolfde landschap binnenging, des te dieper de stilte werd. Alsof water of een spiegel uiteenweek en een doorgang naar de andere kant opende. Naar het land van de kindertijd. Tot aan de oevers van de Bug met de zich blauw uitstrekkende overkant. Stroomafwaarts tot de plek waar de rivier naar het westen afbuigt en de grens achter zich laat. Daar waar in een houten huis de gele vlam van een olielamp een gat in het zwarte papier van de nacht heeft gebrand en aan de andere kant, in die brandhaard onrustige dromen zijn verschenen die het geheugen niet had bewaard, maar waar daarna niets belangwekkends meer is gedroomd. Tegen de dageraad dwarrelde zonnepoeder omlaag en legde schuine lijnen. Uit het schaduwrijke erf kwam het gekreun van vee, het rinkelen van emmers en het gerammel van een ketting. Maar je kon verder slapen, je moeiteloos verheffen te midden van de warme stromen van licht en geluid. Het Oosten.

En nu dan die winterkou in november. Over de Grodzka loop ik omhoog naar het kasteel om van bovenaf neer te kijken op de duistere trechter in het midden van de stad. Naar de restjes vuur, naar de kebab, naar de zwarte wind en naar de onzichtbare ijsnaalden die samen met die wind ergens bij Dorohusk vandaan komen aangewaaid. De wind van Sobibor en van Bełżec. Daarom reis je naar de stad Lublin, om naar Sobibor te kijken en naar Bełżec en als een hond de wind te besnuffelen. Aan de lucht van boven Bełżec te ruiken. Ze waren in november met de bouw begonnen. Op Allerheiligen zijn ze begonnen. De pastoor wees de werklui aan. De Duitsers gaven het bevel en de kapelaan met de dorpsburgemeester wezen hen aan. Ze wisten alleen dat ze gingen bouwen, maar wat wisten ze niet. Globocnik tikte in zijn witte villa aan de Lubomelska met zijn vinger op een landkaart: hier, hier en hier moet worden gebouwd. Met Bełżec is op Allerheiligen een begin gemaakt. Half december stonden de barakken van de kleedruimtes en de gaskamers al.

Naast die barak bouwden wij een derde, twaalf meter lang en acht meter breed. Deze barak werd door een houten wand verdeeld in drie delen, zodat elk deel vier meter breed en acht meter lang was. De hoogte van die delen was twee meter. Aan de binnenkant waren de wanden van deze barak zo geconstrueerd, dat we de planken tegen elkaar timmerden en de ruimte ertussen opvulden met zand. De wanden aan de binnenkant van de barak waren bekleed met bordpapier, bovendien waren de vloeren en de wanden tot een hoogte van één meter tien beslagen met zinkplaten.

Net alsof er een huis werd gebouwd. Het kloppen van hamers, het huilen van zagen, de geur van hars in de herfstlucht. Mensen gaan naar het kerkhof om een kaarsje te branden.

Elk deel van deze barak had aan de noordkant een deur van één meter tachtig hoog en één meter tien breed. Zowel deze deuren als de gangdeuren waren beslagen met rubber. Alle deuren in deze barak gingen naar buiten toe open. De deuren waren verstevigd door drie duimbrede balken en om ontwrichten te voorkomen aan de binnenkant vergrendeld met een houten dwarsbalk die in twee ijzeren, speciaal voor dit doel gemonteerde haken paste.


In november, als de bouw van een huis en de harslucht van zaagsel. Om op tijd te beschermen tegen de vorst. De eerste keer was ik daar in de winter. Overal lag natte sneeuw. In Tomaszów Lubelski kocht ik koffie op het benzinestation bij de zeventien, vlakbij de uitvalsweg. Ik dronk hem tijdens die acht kilometer. Ik passeerde de achthonderd vijfenzestig, die naar huis leidde, en stak het spoor over. Ik draaide naar links een parkeerplaats op. Ik stapte uit en onmiddellijk zag ik het rood-zwarte opschrift: ‘Schoonmaakmiddelen – import uit Duitsland’. Het was er met een kwast, misschien met spray geschilderd op een gebouw van één verdieping met een reusachtige bakstenen schoorsteen. Direct achter de schutting van het kamp. Ik heb ongeveer een half uur gelopen en de natte sneeuw van de opschriften in het Pools en het Hebreeuws verwijderd. Ik vond plaatsen terug waar ik ooit was geweest: Dukla, Złoczów, Rymanów, Delatyń. In het Pools en in het Hebreeuws. Maar je moest de sneeuw wel van de stenen platen vegen om de letters te voorschijn te halen. De hele tijd met dat opschrift achter me, dat het hygiëne uit Duitsland was.

Dus wat? We zeggen: ‘Lublin’, maar we denken: ‘Bełżec’? We zeggen: ‘Lublin’, maar je denkt terug aan het wonder bij het krieken van de dag in Kazimierz? Dat het zo met elkaar vervlochten raakt, dat je het later niet meer kunt ontwarren? Dat je het zou moeten lossnijden, maar dat er dan niets van overblijft, alles wegvloeit als bloed uit een levend lichaam? Duisternis en helderheid? Rode draad en weefsel? Onschuld van de kindertijd en de vloek van de ervaring? Ben je daarvoor hiernaartoe gekomen? Je zou enkel de stad beschrijven en jij raakt overal in verwikkeld en je ziet Bełżec in plaats van de kapel in het kasteel bijvoorbeeld oftewel van de glorie en de roem van weleer.

Ik zie het een zowel als het ander, en nog iets. Ik heb een kaartje gekocht en ik ben naar binnen gegaan. Iedereen ging, de hele rij en binnen was het stampvol. Ik wachtte totdat iedereen de boel een beetje had bekeken en wegging. Dus alles dicht op elkaar en de hemel en de heiligheid van alle kanten met dat licht ergens helemaal bovenin. Zoals in die tijd, toen het heilige en het hemelse van alle kanten op je drukte. De wereld was groot en dreigend en je kon je verbergen in de goddelijke voorzienigheid, je hullen in goddelijke genade, je omwikkelen met die gulden mantel van het bovennatuurlijke dat hier in de kapel warm en zacht werd als zijde in de zon. Zodat het gevaar van de duivelse wereld geen toegang zou hebben. Het gevaar van de verschrikkelijke materie, die zich tot voorbij Chabarovsk en Vladivostok uitstrekte, tot voorbij de einder van de aarde, waarachter de vurige hel was waar duivels menselijke lichamen verbrandden. Ooit zag ik in de Roemeense Bukovina een vergelijkbare lichtheid van schilderijen, maar als het ware een omgekeerde. Daar, in Voroneţ, in Humorului, zijn de buitenwanden van de middeleeuwse kloosterkerken beschilderd. Vanaf de fundamenten tot aan de dakrand zijn ze bedekt met een heilig verhaal, zodat het verzamelde volk er troost en hoop uit zou putten. Net als hier toeft de heerser in eenzaamheid en stilte. Ik had zin om in het midden te gaan staan, mijn armen te spreiden en als een tollende derwisj van de aarde van Lublin op te stijgen, van de vloer en te verdwijnen in het lichtblauwe, wazige licht daarboven. Maar dat gaf geen pas. Ik ging naar buiten. En deze fresco's, zowel die van Lublin als die van de Bukowina, waren gevuld met de schittering van een icoon. De schittering van het Oosten. Je komt er geen spoor van schaduw in tegen. In de hemel bestaat geen nacht, is er geen kosmos, het licht komt daar in gelijke mate voort uit dingen, gedaantes en de hele wereld is gewoon licht. Een belofte die in vervulling gaat.

Ik verliet het warm geworden interieur. Op dat moment kwam er een dorpsuitstapje van oudere mensen binnen. Ze stapten naar binnen alsof ze een echte kerk binnengingen. Misschien wilden ze zelfs wel knielen zoals ik wilde ronddraaien en wegvliegen. Ik liep nog even wat door de zalen. Je had daar wat je overal hebt: kleren, schilderijen, oude geweren, schalen. In een donkere zaal hadden ze een tentoonstelling over volksangsten. Duivels en heksen waren rood verlicht. En in de grootste zaal hingen schilderijen. Ik ging een ogenblik voor een schilderij van Matejko zitten: De opname van de Joden in Polen. Zoals altijd bij Matejko: een kluwen, een maalstroom van mensen en stoffen. Kleuren, draperieën, breukvlakken, plooien, banden en mantels. Het was een zeer lakense schilder, zeer lakens. De Joden zien eruit als zigeuners op oude gravures. Het is moeilijk te zeggen of ze haveloos zijn of schilderachtig. Ze vormen een druk gesticulerende, wilde mensenmenigte. Ze staan, ze knielen, ze liggen half, heffen hun handen naar de hemel en onduidelijk is of ze nu naar dat Polen van ons willen of dat ze eerder de haren uit hun hoofd trekken. Groothertog Władysław Herman kijkt verwonderd naar hen en tegelijk sceptisch als het ware. Binnenlaten? Niet binnenlaten? Er heerst zowel aan deze als gene zijde tweeslachtigheid. Maar hij heeft ze toch binnengelaten en de Joden zijn binnengekomen.

Ik stapte door de poort van het koningskasteel naar buiten. Het was midden op een heldere dag. Op de Solidarności, de Tysiąclecia stroomde een rivier auto’s. Op het Plac Targowy, op het station krioelde het van de mensen. Maar de mensen, de auto’s, de trieste kramen, de taxichauffeurs, de bussen, de kaalgeschoren jongens die op de halte stonden te wachten op hun bus naar Bychawa, Piaski en Żółkiewka, dat alles gleed af over het oppervlak, over een zwarte plaat als over een stuk blind glas waaronder een afgrond gaapte. Ze leefden, ze liepen, ze verkochten, maar als het ware zogenaamd. Aangezien het leven hier nooit was teruggekeerd. En dat was niet de schuld van de taxichauffeurs noch van die kaalgeschoren jongens. Ze hadden gewoon te weinig kracht om de leegte van de hel te overmeesteren. Niemand had zoveel kracht.

Diezelfde dag nog, die koud was, maar helder, liep ik de Lubartowska omhoog. Op de hoek met de Unicka, bij de vroegere jesjiva, keerde ik om en begon weer naar beneden te lopen. Rechts. Ik nam een kijkje op de binnenplaatsen. Daar was het als toen bij het krieken van de dag, toen ik hier voor het eerst kwam. Schimmel, vocht, een grijze muur, een kelder, iets lag te rotten, schimmelde zonder licht. Schuurtjes, de molm van bijgebouwtjes, eeuwige schemer. Het zag eruit als niemandsland. Alsof toen, in die lente van 1942, de mensen de adem was benomen en ze decennialang op apegapen hadden gelegen. Alles werd blauwgrijs. Alles hier was in verval. Hier was geen kruid tegen opgewassen. Dus ik liep maar verder en bleef maar kijken. Aflopende binnenplaatsen. Doorkijkjes naar andermans leven. Bleke kinderen. Loslopende honden. Weggedoken onder hun capuchons met die snelle, waakzame tred van ze. Poort na poort. Een groezelige peepshow. Geen enkel geheugen afgezien van de vage herinnering, dat er ooit iets anders is geweest. Dat dit niet meer van een ander was maar ook nog niet van hen. En het onduidelijk was of het dat ooit nog zou worden. Want hoe kon je iets nemen dat verbrand was en tenietgedaan? Restjes blijven achter, huizen doordrenkt van dood, dingen doordrenkt van vette rook. Leven kan hier nauwelijks in smeulen. Als een vlam zonder zuurstof.

Iemand zal zeggen: het gaat weer over de Joden. Maar dat is niet waar. Ik schrijf over ons. Over degenen die zijn gebleven. Over het feit dat wij de ruimte hebben opgevuld waaruit zij zijn verdwenen. Dat wij met ons leven proberen de plek te vullen die na hun leven is achtergebleven. Op de Lubartowska, op het station, met kinderwagens wandelend over het grasveld aan de voet van het kasteel, rennend in trainingspakken. Verschilt dat dan zoveel van het dragen van kleren die van hen zijn geweest? Armen in mouwen steken, je lichaam schuiven op de plaats van hun lichamen in de ruimte. Waar ligt de grens tussen buit, noodzaak en vanzelfsprekendheid? Hiervoor bestaat geen oplossing. Andermans, van niemand, van mij. ‘En? Moest dit dan zomaar hier blijven liggen? En? Moest dit dan zomaar hier blijven staan?’ Dus zijn wij in hun leven gestapt, zonder hun lot te delen, want wie zou dat willen of ook maar durven. We leven op een ruïne, we hebben een verkoold, doods geheugen. Dat leeg is.

Dus de Lubartowska naar beneden en zo weer naar het station. In een kringetje. Om naar de mensen te kijken die de ruimte proberen te vullen die niet te vullen is. Ze zijn verkleumd en zwijgen. Ze staan apart. De jongeren soms bij elkaar. Ik schrijf niet over de Joden. Ik schrijf over ons. Over mijn ouders bijvoorbeeld, die van het platteland naar de grote stad konden komen, omdat er in die stad plaats was vrijgekomen. Ik kon daar geboren worden om vervolgens de naïeve oosterse nostalgie te omarmen voordat ik in de gaten kreeg dat het Oosten ook een graf is. Dat hoe verder we die kant op gaan, hoe geringer onze betekenis wordt, hoe makkelijker het is om je van ons te ontdoen en te veranderen in as of ijs. Het is een kwestie van ruimte die hier in overvloed is. ‘Het Oosten behoort de SS toe’, zei Himmler en hij stuurde Globocnik die in zijn witte villa aan de Lubomelska met zijn vinger op een landkaart tikte en zei: ‘Hier, hier en hier gaan we bouwen.’ Omdat er plaats moest worden gemaakt, want hun zou het Oosten toebehoren. Want op het Oosten zou niemand aanspraak willen maken. Want het Oosten was altijd al een stortplaats van lichamen. En je kon het afbranden, tot het vet zich vijf kilometer verderop op de ramen van de huizen zou afzetten. Maar niemand durfde er aanspraak op te maken, alleen zeemden de vrouwen in stilte de ramen. Zo was het in Bełżec vanaf de herfst van 1942 tot de lente van 1943. Toen het uit het noorden waaide, raakte de stank tot in Rawa Ruska en bracht de wind verbrande haren mee. Omdat er plaats moest worden gemaakt, want het Oosten moest hun toebehoren.

Maar de plaats is voor ons achtergebleven en niet voor de SS. Wij zijn in andermans huizen getrokken en hebben in hun kasten onze spullen gelegd. Wij zeiden: dit zijn niemands huizen, niemands kasten en we hebben er onze spullen in gelegd. Wij keken door andermans ramen naar buiten, in de gedachte dat het ons uitzicht was. We hadden geen idee van wat er achter schuilging. En er gingen miljoenen blikken achter schuil van anderen die waren verkoold en de onzichtbare as viel op onze dagen.

Dus hoe zit dat nou met dat land waarvan Lublin de poort was en is? Wat was daar, dat zo trok? Welke belofte? Leegte? Met dit landschap, waarin de beschaving wegzinkt als water in zand? Want hoe ging dat? Hoopte je soms dat je eindelijk alleen zou zijn en als de eerste mens tegenover het prehistorische zou komen te staan? Ja? Trekkend door Lublin, en verder, verder, naar de periferie van deze aarde? Op een dag tot aan de periferie van Altan Els? Ja? Ja. Daar heb ik ooit op een ochtend in augustus de absolute stilte gehoord. De zon was nog maar net op en die luttele zaken rondom, de tent, een oude Russische bestelwagen, sprietjes droog gras, wierpen hun zwarte schaduwen. Zover het oog reikte was er niets dan zand, die droge sprietjes, een holle weg en sporen van het kampvuur van de dag daarvoor. En die stilte die ik nog nooit van mijn leven had gehoord. Alles was enorm, reusachtig, over tientallen kilometers zichtbaar, maar het gaf geen enkel geluid. Alsof het was voorbereid maar nog niet begonnen te werken. Alsof het nog in beweging moest komen. En ik was vanuit een andere wereld hier terechtgekomen met mijn onrust, in de veronderstelling dat tijd lineair is en dat wij nog steeds van punt A naar punt B moeten, omdat we anders de zin verliezen. Maar hier gebeurde helemaal niets. Alles bestond, maar de tijd had de gedaante van lucht die rond de aarde cirkelde en de randen van de rotsen afbrokkelde en zand van de ene plek naar de andere verplaatste. Op de oostelijke periferie van Altan Els. Want het was niet uitgesloten dat ik geleid werd door een verre angst voor wat menselijk was. Dat die er mij keer op keer toe aanzette expedities te organiseren naar waar dat menselijke stilvalt zonder dat er gevaar op de loer ligt. Van de Lubartowska naar de periferie van Altan Els, waar onder de aarde, te midden van eeuwenoude contourlijnen zand enkel dierlijke botten te vinden zijn. Geen as, geen stapels lichamen.

Ik stond op het punt te vertrekken van de Okopowa. Ik had er wel langer kunnen blijven, maar ik had besloten om weg te gaan. Het was vochtig, duister, novemberachtig. Het rook naar kolendamp. In elke poort bevond zich een advocatenpraktijk. Een stad van proceszieken zou je misschien denken. Maar later zag ik in de onmiddellijke nabijheid twee procureurskantoren en een belastingkantoor, dus was het gewoon noodzakelijke verdediging. Dus advocatuur, middenstand en die grijze schaduw van stenen. Een beetje zoals in Pest maar allemaal wat kleiner, wat meer gedrongen, minder hoog. In literaire zin de ‘Krokodillenstraat’. Wat je zag was een met Congres Polen verdund Galicië, alles ondergedompeld in die eeuwige novemberschemer, in die enigszins kleurloze halfslaap van een tussen herfst en voorlente uitgespreid gebied. Het grensgebied van culturen, talen, religies en het weer. Vanuit mijn raam had ik een prachtig uitzicht over zinken daken en een wirwar van ouderwetse televisieantennes. Maar goed, ik moest ervandoor. Ik wilde voor zonsopgang weg zijn. De eerste bussen zetten zich in beweging. Zoals gewoonlijk wilde ik een omweg nemen. Ik wilde ongehinderd kunnen kijken hoe de dag opkwam, hoe het land langzaam maar zeker uit de schemer te voorschijn zou komen. Eerst naar Bełżyce, daarna naar Kraśnik. Dieper het vaderland in. Dieper haar donkere lichaam in. En daarna, de gedaantes zien dagen, in die grauwheid, in die onbestemde verten waarin iemand huizen, schuttingen, menselijke dingen had geplakt, heel die historie van het bestaan in november, plat als een uitknipsel van papier. Als een plakplaatje. Bełżyce, Kraśnik, Zaklików, waar de Karpaten al begonnen, maar ik verkoos te denken dat dit nog steeds het gebied rond Lublin was. Ik had er niets op tegen. Ik had er niets op tegen als Lublin de hoofdstad van het hele land zou worden. Niet zoals in 1944, maar in het echt. Lublin deed meer aan Polen denken dan Warschau. Met haar geïmporteerde wolkenkrabbers en fonteinen die voor eeuwen de schande van het provincialisme hadden moeten uitwissen, die haar ’s nachts uit haar slaap hield. Lublin was beter. Het veinsde niets. Een ijselijke Oostenwind veegde om tien uur ’s avonds de mensen uit de straten. Alleen op zaterdag ging de jeugd naar de Krakowskie. Niemand die ouder was. Ze liepen ineengedoken en spraken luid. Ze vloekten en hadden doodgewone stemmen. De meisjes al net zo als de kerels. Ze kwamen uit hun stadjes en probeerden de niet te vullen leegte van die stad te vullen. Daarom deed Lublin ook meer denken aan Polen met haar gebrek aan continuïteit, de achterstand in de bouw, met haar veelzijdige, niet vanzelfsprekende identiteit. Op de Wyszyńskiego zag ik op nummer vier een zwart uithangbord: ‘Nationale, religieuze en Europese Unie-vlaggen’. Dus Lublin vocht. Het probeerde aan elkaar te naaien wat in haar vingers los was gaan zitten. Lublin was heldhaftig en verstoken van snoeverij. Het handelde op het ijselijke asfalt in de donkere vallei van de tijd en probeerde met stemmen van jongeren de dodelijke stilte op te vullen. Zo dacht ik terwijl ik de stad achter me liet. Ik stelde me voor dat ik hier in mei zou terugkeren, als het groen schemerde, in dovend licht en een lucht die geurde naar de kindertijd toen de invallende schemer nog de belofte inhield van wonder en mysterie. Dat ik naar Lublin zou terugkeren als in de verst afgelegen dagen toen ons de genade van de onschuld nog was gegeven. Zoals naar dat dorp aan de Bug, waar in de schittering van de dageraad in het boerenvertrek het gulden stof dwarrelde. Of als naar Altan Els.

Toen ik het gebied van de Karpaten inreed begon onmiddellijk het ijs. Veertig kilometer per uur en harder ging echt niet. Zij die het hadden geprobeerd, stonden nu met hun neuzen in de sloot , te wachten op een tractor. Nu hier een, dan weer daar een. Een brandweerauto haalde me met loeiende sirene in. Ik keek ze vol bewondering na. Het was al acht uur. Het grauwe, vroege volk stond op de bushaltes. De kerels rookten een sigaret. Ik had mijn ogen dicht, maar ik rook die geur in de koude, glazige ochtendlucht. Ja, het was na achten, want bij Radio Maryja werden de uren gezongen. Steeds wanneer ik ’s ochtends in het land ergens heenga, luister ik en zing in de auto uit volle borst mee.

Laten ze beginnen, onze lippen, de Heilige Maagd te roemen,
Begint te loven haar glorie, niet te benoemen,
Kom ons te hulp, Vrouwe vol Erbarmen,
En ontruk ons aan de vijand zijn machtige armen.

Ik zing om de herinnering aan mijn grootouders op te roepen. Dat deed ik ook nu, op die ijzel. Ik dacht terug aan hun gezichten. Ze deden denken aan die op de bushaltes. Hun huizen leken op die langs de kant van de weg. Gewone huizen, zonder dikdoenerij; als je je blik ervan weghield, losten ze simpelweg op. Maar ik herinnerde me uit mijn kindertijd die vreemde verandering, die geheimzinnige transformatie als ’s ochtends vroeg uit de mond van mijn grootouders de woorden van een lied begonnen te stromen. Gewoonlijk spraken ze volksproza en ineens, onverhoeds, daalde de gave van de poëzie op hen neer. Hun gezichten straalden en hun blik reikte voorbij de alledaagsheid, hoog, ver weg, waar de wreedheid van het leven geen toegang had.

Gij zijt Mozes’ struik die goddelijk vuur laat gloeien,
Gij zijt Arons roede die een prachtige bloem doet bloeien,
Gesloten paradijspoort, roos van Gideon,
Gij zijt de honingraat van Samson die niemand overwon.

Daarom: als ik onderweg ben, in de vroegte en ver van huis, luister ik hier altijd naar. Ik stel me mijn grootouders in vroeger tijden voor en al die mensen op een grauw uur in de vroege ochtend, in de huizen die ik passeer, aandachtig luisterend naar een lied dat geen einde lijkt te hebben. In huizen van steen, oude van hout, met kromme nokken, met daken van eterniet, in nieuwere als uit een vreemde, verre droom, met grasweiden, lapjes grond, akkers direct achter de muur, met die stroken akkerland of al braakland die zich tot in de verre verte uitstrekken, tot aan de bosrand, een groepje bomen, de verblauwde horizon van hier, vergrijsd van de nevel. Ik stel me voor hoe ze bij hun radio’s uit China, Hongkong, Taiwan en Maleisië zitten en zachtjes naar achteren wiegen, naar voren en dat hun monden onwetend achter het gebed aan gaan. Naar achter en naar voor. De diepte van de tijd in, voorbij zijn voorstelbare grenzen, tot aan de Bittermeren, tot aan de Schelfzee, naar de Woestijn Sjoer, naar de woestijn Sin, tot in de schaduw van de Horeb en verder helemaal tot aan de Neboberg van waaruit de aanblik van Kanaän zich openbaarde. Naar achter en naar voor, fluisterend, herhalend, zingend over Mozes, over Aron, over Gideon midden november van het vorige jaar in Wola Rzeczycka, in Musików, Bąków, Chłopska Wola en in Podborek. En ik zong met hen mee. In Stalowa Wola eindigde de ijzel.

 

 

Uit het Pools vertaald door Karol Lesman

 

Podcast voorgelezen door Willem Bongers-Dek

 

Karol Lesman (1951) studeerde Poolse taal- en letterkunde in Amsterdam en Kraków. Sinds 1979 is hij fulltime vertaler en vertaalde hij onder meer proza van Stanisław Ignacy Witkiewicz, Marek Hłasko, Paweł Huelle, Tomek Tryzna, Olga Tokarczuk, Andrzej Stasiuk en Wiesław Myśliwski, voor welke vertalingen hij zowel de Aleida Schotprijs als de Poolse Pen Clubprijs ontving. Ook vertaalt hij poëzie van Wisława Szymborska en Tadeusz Różewicz en stelde hij de bloemlezing Heb medelijden, tijd. Poolse poëzie uit de twintigste eeuw samen. Zijn jongste vertaling is het boerenepos Steen op steen van Wiesław Myśliwski. In het najaar van 2012 begint hij aan de vertaling van de bekendste Poolse negentiende-eeuwse roman De pop van Bolesław Prus.

Download de ePub-versie Print

Lublin (fr)

« tombe le soir de ce monde
les naseaux hument la traite rouge »

 

Il fait froid. On est en novembre et il fait froid. Un vent glacé souffle de l’est, il faut s’emmitoufler. Pas moyen de s’abriter. La terre est toute plate depuis l’Oural. Plus plate que plate. Les phénomènes atmosphériques ne rencontrent pas le moindre obstacle. Les armées non plus. C’est ce que s’est dit Napoléon, et après lui, Hitler. Ils sont revenus la tête basse. Ils n’imaginaient pas qu’il pouvait exister quelque chose d’aussi vaste que la plaine de l’Est. On peut marcher autant qu’on veut, on n’arrive jamais au bout. On peut envoyer autant d’hommes qu’on veut, ils périront. Voilà ce qu’on se dit quand on descend par l’escalier de la rue Grodzka jusqu’à la place et qu’on prend en pleine figure ce vent venant de droite. Ce vent qui passe au-dessus des barres d’immeubles en venant du fond des ténèbres qui commencent quelque part au-delà de Khabarovsk, de Vladivostok. J’enfile tout ce que j’ai : col roulé, polaire, manteau, capuche, rien n’y fait. Il suffit que je quitte la rue Grodzka pour sentir que l’hiver est proche. Qu’il s’apprête à bondir, comme une panthère des neiges. Voilà.

Il faut dire que je suis toujours poussé vers l’est. Je me mets en route et d’une manière mystérieuse, ma trajectoire dévie et prend cette direction. Comme s’il y avait là un pôle qui attire l’aiguille de la boussole. Par exemple, j’ai toujours préféré aller à Krosno plutôt qu’à Sącz. J’avais l’impression que Krosno était un commencement, une porte. Tout comme Jasło. Ou Sanok, ou encore Przemyśl, la plus belle porte de l’Est. La porte des portes. Mais bon, je suis venu à Lublin et j’arpente les rues venteuses de la ville. Je tourne prudemment à l’angle d’une rue et je fais le gros dos en m’attendant à une rafale. Un jour, j’ai eu le choix entre Paris et Chişinau, eh bien, je suis allé à Chişinau. Paris, c’est-à-dire mon éditeur parisien, ne me l’a pas pardonné. Un vent aussi glacial qu’ici, est inimaginable à Paris. Là-bas ils adorent l’Est, c’est-à-dire la Russie, mais ils ne s’exposeraient jamais à un vent pareil.

Et donc, ça souffle comme si c’était l’orée du bout du monde. Ces dernières années, nous avons pris l’habitude de penser qu’il n’y a rien là-bas, rien que la source des vents et la naissance de l’obscurité. Que la vie commence seulement ici. Voilà pourquoi j’aime venir dans ces régions de l’est, par esprit de contradiction. M’exposer à ces rafales glacées qui me transpercent. Je pars de la rue Grodzka, je traverse la place, j’arrive parmi les bus. Évidemment, il y a un snack kebab. Il suffit de marcher dans le soir froid pour en trouver un à coup sûr, à l’odeur. Il est tenu par un Marocain. Très sympathique. On entame la conversation et je lui demande comment il supporte ce climat. Il me répond que le climat, ma foi, on fait avec, que le plus difficile ce sont les Polonais ivres. Il me dit qu’il ne comprend pas pourquoi ils se soûlent tellement. Je lui réponds que moi non plus, mais qu’il m’arrive d’en faire autant. Sauf que je ne fais pas d’histoires au snack kebab. Oui. Je suis retourné quelquefois chez lui le soir pour manger un morceau. Venant de la rue Rybna jusqu’à la Grodzka, et puis je descendais. Ou bien j’allais rue Lubartowska, mais là, il y avait aussitôt du vent parce qu’elle est large.

Autrefois, il y a longtemps, peut-être à la fin des années soixante-dix du siècle dernier, je suis descendu d’un camion, à l’aube. Lui continuait vers Białystok et moi, j’allais à Varsovie. C’était l’été. Il devait être quatre heures, il faisait chaud, le soleil pointait à l’est et il n’y avait pas âme qui vive. Je suis arrivé dans la vieille ville en longeant le château. Tout s’écaillait et s’effritait. L’ombre sentait l’humidité et le moisi. Il y avait peut-être quelqu’un sous un porche, mu par un delirium matinal, mais je n’ai vu personne. J’étais absolument seul. J’avais le sentiment que quelque chose s’était produit dans cet endroit en le marquant à tout jamais. Mais j’ai gardé en mémoire sa beauté sinistre et saisissante. J’arrivais des montagnes, des Bieszczady. D’une contrée verdoyante, merveilleuse, mais gardant également l’horreur du passé à fleur de peau. Je venais de la lumière des montagnes et j’entrais dans l’ombre humide et lépreuse de Lublin. C’est peut-être à ce moment-là que j’ai senti que la réalité quotidienne était doublée de mondes parallèles ? Sous la surface. Dans les profondeurs, comme des veines cachées dans la chair et où coule le sang sombre des événements anciens. Passés, mais non révolus.

Descendez la rue Grodzka, pas jusqu’à la place, mais prenez le pont vers le château. De préférence le soir, pour regarder tout en bas ce trou noir béant, ce gouffre obscur au milieu de la ville. Le jour, c’est plein de monde, ça grouille du triste commerce des plus pauvres. De la camelote bon marché en liasses de trois paires ou de six. Entre les autobus qui partent pour Piaski, Krzczonów, Bychawa ou Żółkiewka, dans le lointain brumeux d’un vieil asphalte bordé de peupliers. Le jour, c’est une fourmilière indolente de petits trafics. D’attente, de vie au jour le jour. Les chauffeurs de taxi jouent aux cartes sur leurs capots. Sacs à carreaux et en plastique imitation cuir. Des monceaux de marchandise jetable qui donnent du réconfort aux plus pauvres. Un bon coup de vent, et tout s’envolerait dans le ciel, comme dans un Chagall sauvage : slips, bas, leggings, soutiens-gorge, jeans, dentelles synthétiques, paillettes, pacotille dorée, talons aiguilles, T-shirts et joggings, fourrures de léopard en synthétique, tout s’envolerait dans le ciel. Il ne resterait que le béton nu, le pavé noir, une fosse sombre à cet endroit mort où plus personne ne fait rien de définitif. À l’exception de ce campement : déplier le matin, replier le soir. Comme des tentes dans un désert glacé, dans une steppe de pierre. C’est tout ce qui a pu être rétabli – une triste parodie, la caricature de la ville ancienne que le feu a dévorée.

J’ai roulé si souvent en direction de Lublin sans jamais y arriver. À Żyrzyn ou à Kurów, on tournait à droite. C’est-à-dire qu’on descendait de voiture et qu’on attendait la prochaine occasion. Ça marchait toujours. À cette époque, les voitures sentaient l’essence plombée. Cette odeur mêlée à la chaleur de l’été et à la fumée des cigarettes avait quelque chose d’hypnotique. Mais on prenait à droite et Lublin restait loin derrière, gardien débonnaire la région. Rien que le nom avait une consonance chaude et amicale (1). Il faisait penser à l’été, à la liberté, à la bienveillance du paysage. Mais on allait à Kazimierz. Tout simplement, au lieu d’aller au lycée, on allait dans le quartier de Stara Miłosna, à la sortie de la ville, où se séparaient les routes de Lublin et de Brześć. Avec un peu de chance, on était sur place en trois ou quatre heures. Une fois, j’ai fait la route de nuit. Quelqu’un nous avait déposés à Puławy. Le ciel pâlissait déjà. Nous avons continué à pied. Nous sommes arrivés en ville à l’aube. Il faisait chaud, tout était silencieux. Hormis le bruit de nos pas sur la place. Une odeur de pain frais sortait de la boulangerie. Mêlée au silence et à l’aurore. Nous y sommes allés. Le boulanger s’est réjoui à notre vue, pourtant nous étions sales, chevelus et débraillés. Il était content de voir que quelqu’un s’était levé aussi tôt que lui. Il nous a offert un pain. On ne pouvait pas le tenir dans nos mains, il a fallu l’envelopper dans une chemise. Ensuite, nous avons frappé à la porte d’une ferme et une femme nous a laissé dormir dans le foin. Elle nous a donné du lait frais avec notre pain brûlant. Des couvertures. Le soleil se levait et nous nous couchions. J’avais seize ans, peut-être dix-sept, et je m’imaginais que c’était justement ça, l’Est – le pays des merveilles. On arrive à l’aube dans un village et on est accueilli comme il convient d’accueillir un voyageur. Nourriture, bienveillance et gîte. Et Lublin, quelque part au loin, comme un château qui veille du haut d’une colline verte à la quiétude de ces terres.

Je suis sûr que le matin où je m’étais retrouvé pour la première fois dans cette ville, le ciel était rouge à l’est. Cette toile de fond donnait aux haches du château une couleur noire et menaçante. Je n’avais encore jamais vu de ville surmontée d’instruments de mort. Ce qui avait un sens donné dans la Rome antique en acquérait un autre ici. Ce n’était pas Rome avec ses faisceaux de licteurs. Les haches noires dominaient l’est, pareilles à un présage, à une menace. J’ai pénétré dans les ruines du vieux château et j’ai senti que le temps y stagnait comme dans une cave. J’avais l’impression d’être entré dans le passé. Mais je ne savais pas encore ce qui s’était produit à cet endroit. Je venais dans la région parce qu’elle était verdoyante, baignée de lumière dorée, et il me semblait que la chaleur y régnait toujours. Que plus on s’enfonçait dans le paysage vallonné, plus le silence devenait profond. Comme si la surface de l’eau ou d’un miroir s’ouvrait et permettait de passer de l’autre côté. Dans le monde de l’enfance. Au bord du Bug (2) , dont l’autre rive se fond dans l’azur. Vers l’aval, là où la rivière oblique vers l’ouest et quitte la frontière. Jusqu’à une maison de bois où la flamme jaune d’une lampe à pétrole trouait le papier noir de la nuit, laissant apparaître des rêves inquiets que la mémoire n’a pas gardés, mais par la suite plus aucun rêve n’avait cette importance. À l’aurore, le soleil poudroyait en lignes obliques. Dans la cour encore sombre s’élevaient la rumeur des bêtes et le tintement des seaux et de la chaîne. Mais on pouvait continuer à dormir, à flotter sans effort entre ces courants chauds de lumière et de bruits. C’était l’Est.

Et maintenant, ce froid hivernal en novembre. Je monte au château par la rue Grodzka pour voir d’en haut le gouffre noir au milieu de la ville. Les restes de feu, le kebab, le vent noir et les aiguilles de glace invisibles qu’il apporte de Dorohusek. Ce vent qui souffle de Sobibór et de Bełżec. Les gens viennent à Lublin pour voir Sobibór et Bełżec et flairer l’air comme les chiens. Flairer l’air de Bełżec. La construction avait commencé en novembre. À la Toussaint. Le curé avait désigné les ouvriers. Les Allemands avaient donné l’ordre et le curé les avait désignés, avec le maire. Ils savaient seulement que ce serait un chantier de construction, mais pas ce qu’il fallait construire. Dans sa villa blanche de la rue Lubomelska, Globocnik (3) tapotait la carte du doigt : il faut construire là, là et là. Bełżec a été entamé à la Toussaint. Mi-décembre, les baraquements des vestiaires et des chambres à gaz étaient prêts. « À côté de cette baraque, nous en avons construit une troisième de 12 m de long sur 8 m de large. Cette baraque était divisée en trois parties avec des cloisons de bois, de sorte que chaque partie avait 4 m de large. La hauteur était de 2 m. Pour les murs de cette baraque, on a assemblé des planches et on a rempli le vide entre elles avec du sable. À l’intérieur de la baraque, les murs étaient couverts de papier goudronné, de plus, le plancher et les murs jusqu’à une hauteur de 1,10 m étaient couverts de tôle de zinc. » Exactement comme pour construire une maison. Le bruit des marteaux, le grincement des scies, l’odeur de la sève dans l’air automnal. Les gens vont allumer des lumignons au cimetière. « Chaque partie de cette baraque avait du côté nord une porte de 1,80 m de haut sur 1,10 m de large. Cette porte, comme celle qui donnait sur le couloir, était hermétiquement tapissée de caoutchouc. Toutes les portes de cette baraque s’ouvraient vers l’intérieur. Elles avaient une structure très solide, faite de trois madriers d’un pouce et pour éviter qu’elles ne soient défoncées de l’intérieur, elles étaient munies d’un verrou en bois dans lequel on glissait deux crochets en fer montés spécialement à cet effet. » En novembre. Comme la construction d’une maison, avec la sciure qui sent la sève. Pour pouvoir s’abriter avant les grands froids. J’y suis allé la première fois en hiver. Tout était couvert de neige humide. J’avais acheté un café dans une station-service de Tomaszów Lubelski, juste à la sortie de la ville. Je l’ai bu pendant ces huit kilomètres. J’ai dépassé la route 865 qui me ramenait chez moi et j’ai franchi la ligne de chemin de fer. J’ai tourné à gauche vers le parking. Je suis descendu et j’ai tout de suite vu cette inscription en rouge et noir : « Produits ménagers importés d’Allemagne ». Tracée au pinceau, peut-être à la bombe, sur un immeuble à étage avec une grande cheminée en briques. Juste derrière la clôture du camp. J’ai marché une bonne demi-heure, j’ai enlevé la neige mouillée sur les inscriptions polonaises et hébraïques. Je retrouvais le nom des endroits où j’avais été : Dukla, Złoczów, Rymanów, Delatyń. En polonais et en hébreu. Mais il fallait enlever la neige des dalles de pierre pour dégager les lettres. Toujours avec cette inscription derrière le dos, qui parlait d’hygiène venue d’Allemagne.

Alors quoi ? On dit « Lublin » et on pense « Bełżec » ? On dit « Lublin » et on se rappelle la merveille de Kazimierz à l’aurore ? On se dit que tout se mêle de manière inextricable ? Qu’il faudrait trancher l’écheveau, mais qu’alors il ne restera rien, parce que ça se videra comme un corps vivant de son sang ? L’ombre et la lumière ? Le motif et la trame ? L’innocence de l’enfance et la malédiction de l’expérience ? Pourquoi es-tu venu ici ? Tu devais tout simplement décrire la ville et tu t’emmêles, tu vois Bełżec au lieu de voir la chapelle du château, c’est-à-dire la gloire et la renommée d’antan ?

Je vois l’un et l’autre, et plus encore. J’ai acheté un billet et j’y suis allé. Comme tout le monde, tous ceux qui faisaient la queue. Dedans on était un peu à l’étroit. J’ai attendu, le temps que les gens regardent et ressortent. Donc, la foule et le ciel, et partout la sainteté, avec cette lumière tout en haut. Comme à l’époque, quand le sacré et le céleste vous assaillaient de toutes parts. Le monde était grand et menaçant et on pouvait trouver refuge dans la divine providence, s’envelopper dans la grâce divine, se blottir dans le manteau doré du surnaturel qui, dans cette chapelle, devenait chaud et doux comme de la soie au soleil. Pour ne pas laisser de brèche à la menace du monde extérieur. La menace de la terrible matière qui s’étend jusqu’à Khabarovsk et Vladivostok, jusqu’aux confins de la terre au-delà desquels se trouve l’enfer, avec ses flammes et des diables qui brûlent des corps humains. Un jour, en Bucovine roumaine, j’avais vu des images à la luminosité comparable, mais en quelque sorte inversée. Là-bas, à Voroneţ, à Humorului, les murs des monastères médiévaux sont peints de l’extérieur. Ils sont couverts de la base au sommet par l’histoire sainte afin que le peuple assemblé y puise espoir et consolation. Tout comme le fait ici le souverain dans la solitude et le silence. J’avais envie de me mettre au milieu, d’écarter les bras et, pareil à un derviche tourneur, de m’élever au-dessus de la terre de Lublin, au-dessus de la dalle, et de disparaître dans l’air bleu brumeux tout là-haut. Mais je n’ai pas osé. Je suis ressorti. Dans les fresques de Lublin comme dans celles de Bucovine domine un éclat d’icône. L’éclat de l’Est. On n’y trouverait pas une trace d’ombre. Il n’y a pas de nuit dans le ciel, pas de cosmos, la lumière émane uniformément des choses, des personnages, le monde entier est lumière. Une promesse qui s’accomplira.

Je suis ressorti de l’intérieur surchauffé. Un groupe de vieux campagnards est entré. Comme dans une véritable église. Ils voulaient peut-être même s’agenouiller, tout comme j’avais eu envie de tournoyer et de m’envoler. J’ai fait le tour les salles. C’était comme partout : des habits, des tableaux, de vieux fusils, des poteries. Dans une salle obscure il y avait une exposition de démons traditionnels. Une lumière rouge émanait des diables et des sorcières. Et dans la plus grande salle, il y avait des tableaux. Je me suis assis un instant devant un Matejko : L’Accueil des Juifs en Pologne. Comme toujours chez Matejko, c’est un véritable écheveau, un tourbillon d’hommes et d’étoffes. Couleurs, draperies, plis, rideaux et capes. C’était un peintre qui avait de l’étoffe, beaucoup d’étoffe. Les Juifs ressemblent aux Tziganes des anciennes gravures. Difficile de dire s’ils sont dépenaillés ou pittoresques. Ils forment un groupe sauvage, gesticulant. Ils sont debout, agenouillés, à moitié allongés, ils lèvent les bras au ciel et on ne sait pas s’ils veulent entrer dans notre pays ou s’ils s’arrachent les cheveux. Le duc Ladislas Herman les regarde d’un air songeur et comme sceptique. Les laisser entrer ? Ou pas ? Il y a une espèce d’ambiguïté de part et d’autre. Mais il leur a donné l’autorisation, et les Juifs sont entrés.

Je suis sorti du château royal par la grille. C’était le milieu d’une journée claire. Un flot de voitures s’écoulait par les rues Solidarnosći et Tysiąclecia. La foule se pressait sur la place du Marché et à la gare. Les gens, les voitures, les étals tristes, les chauffeurs de taxi, les crânes rasés qui attendaient leur bus pour rentrer à Bychawa, Piaski ou Żółkiewka, tout cela restait en surface, glissait sur une plaque noire de verre opaque sous laquelle béait un gouffre. Ils vivaient, marchaient, vendaient, mais pas pour de vrai. Parce que la vie n’est jamais revenue ici. Et ce n’était ni la faute des chauffeurs de taxi ni celle des crânes rasés. Ils avaient simplement trop peu de forces pour vaincre le vide des enfers. Personne n’y pouvait rien, personne n’en avait la force.

Ce même jour, qui était froid mais clair, j’ai monté la rue Lubartowska. À l’angle de la rue Unicka, près de l’ancienne yéshiva, j’ai fait demi-tour et je suis redescendu. Par le côté droit. Je regardais dans les cours intérieures. Tout était comme la première fois que j’étais venu, à l’aube. Moisi, humide, un mur gris, une cave, quelque chose pourrissait, privé de lumière. On aurait dit que l’endroit n’était à personne. Comme s’il avait eu le souffle coupé au printemps 1942 et s’était étouffé pendant des décennies. Avait verdi. S’était décomposé. Il n’y avait rien à faire. Et donc je marchais et je regardais. Courettes en pente. Fenêtres sur la vie des autres. Enfants pâles. Chiens errants. Blottis dans leurs sweats à capuche, avec leur démarche rapide, aux aguets. Un porche après l’autre. Diaporama gris-brun. Aucune mémoire hormis le vague souvenir qu’il y avait eu autre chose. Qui n’appartient plus tout à fait à un autre et pas encore à soi. Et on ignore si ce sera le cas un jour. Car comment prendre ce qui a été brûlé et emporté par le vent ? Il ne reste que des vestiges, des immeubles imprégnés de mort, des choses imprégnées d’une fumée grasse. La vie s’y réduit à une braise. Comme une flamme privée d’oxygène.

On dira : il parle à nouveau des Juifs ! Mais c’est faux. Je parle de nous. De ceux qui sont restés. Je dis que nous avons rempli l’espace resté vide après leur disparition. Qu’avec notre vie, nous essayons de combler le vide qu’ils ont laissé. Rue Lubartowska, à la gare, quand nous nous promenons avec des poussettes dans le parc au pied du château, quand nous faisons du jogging. Est-ce tellement différent que de porter leurs habits ? D’enfiler nos bras dans leurs manches, de glisser nos corps à la place des leurs dans l’espace ? Où est la frontière entre le pillage, la nécessité et l’évidence ? Problème insoluble. C’est à l’autre, ce n’est à personne, c’est à moi. « Et alors ? Il fallait tout laisser comme ça ? » Nous sommes donc entrés dans leur vie sans partager leur sort, car nul n’aurait voulu ou osé le faire. Nous vivons sur des ruines, notre mémoire est carbonisée, morte. Vide.

J’ai donc descendu la rue Lubartowska et je suis revenu à la gare. J’ai marché en rond. Pour regarder les gens qui remplissent cet espace impossible à remplir. Silencieux et transis de froid, ils se tiennent à distance les uns des autres. Les jeunes sont parfois en groupe. Je ne parle pas des Juifs. Je parle de nous. De mes parents, par exemple, qui ont pu quitter leur village et s’installer dans une grande ville parce qu’une place s’y était libérée. Et ainsi j’ai pu y naître pour nourrir ensuite une naïve nostalgie de l’Est avant de comprendre que l’Est était aussi une tombe. Que plus on va dans cette direction, plus on devient insignifiant, et plus il est facile de se débarrasser de nous et de nous réduire en cendre ou en glace. C’est une question d’espace, surabondant par ici. Himmler a dit « L’Est appartient aux SS » et il a envoyé Globocnik qui, dans sa villa blanche de la rue Lubomelska, tapotait la carte du doigt en disant : les bâtiments seront là, là et là. Parce qu’il fallait faire de la place, vu que l’Est devait leur appartenir. Parce que personne ne le réclamerait. Parce que l’Est a toujours été une décharge de corps. Et qu’on pouvait les brûler, la graisse se déposait sur les vitres des maisons à cinq kilomètres à la ronde. Mais personne n’osait s’en plaindre, et les femmes lavaient les vitres sans un mot. Il en fut ainsi à Bełżec de l’automne 1942 au printemps 1943. Quand le vent soufflait du nord, il amenait la puanteur et des cheveux brûlés jusqu’à Rawa Ruska. Parce qu’il fallait faire de la place, vu que l’Est devait leur appartenir.

Mais c’est à nous que la place est revenue, et non aux SS. Nous sommes entrés dans des maisons qui ne nous appartenaient pas et nous avons rangé nos affaires dans les armoires. Nous disions : ces maisons, ces armoires ne sont à personne, et nous rangions nos affaires. Nous regardions à travers des fenêtres qui ne nous appartenaient pas en pensant que c’était notre vue. Nous n’imaginions pas ce que cette vue recelait. Or elle renferme des millions de regards qui ont été carbonisés, et leur cendre invisible est retombée sur nos jours.

Finalement, qu’en est-il de la contrée dont Lublin était et reste la porte ? Qu’avait-elle de si attirant ? Quelle promesse contenait-elle ? Celle du vide ? Avec ce paysage dans lequel la civilisation s’infiltre comme l’eau dans le sable ? Qu’est-ce que tu croyais ? Tu espérais te retrouver seul face à l’éternel, comme le premier homme ? C’est ça ? En passant par Lublin pousser toujours plus loin, jusqu’aux confins des terres ? Arriver un jour aux limites d’Altan Els ? C’est ça ? C’est ça. Un matin d’août, j’y ai entendu le silence absolu. Le soleil venait de se lever sur les rares choses qui se trouvaient alentour : la tente, le vieux fourgon russe et les brins d’herbe sèche qui jetaient des ombres noires. À perte de vue, il n’y avait rien d’autre que le sable, ces herbes sèches, la piste et les restes du feu de la veille. Et ce silence. Je n’en avais jamais entendu de pareil. Tout était immense, gigantesque, visible à des dizaines de kilomètres, mais rien ne produisait le moindre son. Comme si tout état prêt mais n’avait pas encore commencé à fonctionner et attendait de se mettre en marche. Et moi j’arrivais d’un autre monde avec mon inquiétude, mon idée que le temps était linéaire et que nous devions constamment aller d’un point « a » à un point « b », sous peine de perdre le sens. Et là, rien. Tout existe, mais le temps a la nature de l’air qui tourne autour de cette terre, érode le bord des falaises et transporte les sables d’un endroit à un autre. À la limite orientale d’Altan Els. Parce qu’il n’est pas exclu que j’étais mû par une lointaine peur de l’humain qui me faisait entreprendre des expéditions là où ce qui est humain se tait et n’est pas doublé d’horreur. Aller de la rue Lubartowska jusqu’aux confins d’Altan Els où, sous la terre, sous des strates séculaires de sable, on ne trouve que des ossements d’animaux. Nulles cendres, nul amas de corps.

Je quittais la rue Okopowa. J’y serais volontiers resté, mais je partais. Il faisait humide, sombre, un temps de novembre. Ça sentait la fumée de charbon. Un cabinet d’avocat à chaque porte. Une population de procéduriers, pourrait-on croire. Mais juste après, je suis tombé sur deux bureaux de procureur et une recette des impôts : c’était donc de la légitime défense. Des avocats, des bourgeois et cette ombre grise des pierres. Un peu comme à Budapest, mais en plus petit, moins haut et un peu de guingois. Littérairement parlant, c’est la rue des Crocodiles (4) . On voit la Galicie (5) diluée par le royaume du Congrès (6), tout est noyé dans cet éternel crépuscule de novembre, dans ce demi-sommeil terne d’une région qui s’étire entre l’automne et le printemps. Une région où se touchent les cultures, les langues, les religions et les conditions météo. De ma fenêtre, j’avais une belle vue sur les toits de tôle et l’enchevêtrement des vieilles antennes de télévision. Mais il fallait y aller. Je suis parti avant l’aube. Les premiers autobus démarraient. Comme toujours, je voulais prendre les routes secondaires. Je voulais regarder sans encombre le jour se lever, le pays émerger de l’ombre. D’abord direction Bełżyce, puis Kraśnik. Dans les profondeurs de ma patrie. Dans les profondeurs de son corps obscur. Et ensuite, quand les formes se seraient dessinées, dans la grisaille, dans ces lointains flous sur lesquels quelqu’un a collé des maisons, des palissades, des choses humaines, toute cette histoire de l’existence en novembre, plate comme un découpage. Comme un collage. Bełżyce, Kraśnik, Zaklików où commençait le Piémont des Carpates, mais je préférais me dire que c’était encore la voïvodie de Lublin. Je n’avais rien contre. Je n’avais rien contre le fait que Lublin devienne la capitale du pays tout entier. Pas comme en 1944 (7), mais pour de vrai. Cette ville rappelait davantage la Pologne que ne le faisait Varsovie. Avec ses tours importées et ses fontaines censées effacer pour les siècles la honte du provincialisme qui l’empêchait de dormir. Lublin était meilleure. Elle ne faisait pas semblant. Le vent glacial de l’est chassait les gens des rues dès dix heures du soir. Le samedi, il y avait des jeunes dans le faubourg Krakowskie. Pas un seul vieux. Ils étaient recroquevillés et parlaient fort en marchant. Ils juraient avec des voix vulgaires. Les filles comme les garçons. Ils étaient venus de leur village et essayaient de remplir le vide définitif de cette ville. C’est pourquoi Lublin rappelait davantage la Pologne, avec ses discontinuités, ses espaces non bâtis, avec son identité plurielle, ambiguë. Au 4 de la rue Wyszyński j’ai vu un panneau noir : « Drapeaux nationaux, ecclésiastiques, européens ». Ainsi, Lublin luttait. La ville essayait de raccommoder ce qui s’effilochait entre les doigts ? Lublin était héroïque et dépourvue d’ostentation. Elle faisait son petit commerce sur l’asphalte glacé, dans la sombre vallée du temps et essayait de remplir le silence de mort avec les éclats de voix des jeunes. Voilà ce que je pensais en quittant la ville. Je me voyais y revenir en mai, au crépuscule vert, dans la lumière mourante, dans l’air au parfum d’enfance, quand le soir qui tombe est une promesse de miracle et de secret. Revenir à Lublin comme aux jours les plus anciens, quand nous était donnée la grâce de l’innocence. Comme je reviendrais dans cette maison d’un village sur le Bug où la poussière dorée virevoltait dans la lumière de l’aurore. Ou à Altan Els.

Dès que je suis arrivé dans le Piémont des Carpates, il y a eu du verglas. Pas moyen d’avancer à plus de quarante à l’heure. Ceux qui avaient essayé s’étaient retrouvés dans le fossé et attendaient l’arrivée d’un tracteur. Ici et là. Des pompiers m’ont dépassé, sirène hurlante. Je les ai suivis du regard avec admiration. Il devait être huit heures. Le peuple gris du matin attendait aux arrêts d’autobus. Les gars fumaient. J’avais les vitres fermées, mais je sentais cette odeur dans l’air froid et pur du matin. Oui, il était huit heures passées, parce Radio Maryja (8) émettait les matines. Je les écoute chaque fois que je suis sur la route le matin et je chante à tue-tête :

 

Ouvrez-vous, nos lèvres, et chantez à cette heure

De la sainte Vierge immaculée la grandeur !

Ô puissante Dame ! Aidez-nous, sainte Marie,

Délivrez-nous des mains de nos ennemis !


Je chante pour évoquer le souvenir de mes grands-parents. Et je le faisais sur ce verglas. Je revoyais leurs visages. Ils ressemblaient à ceux qui attendaient aux arrêts de bus. Ordinaires, sans ostentation, et quand on les lâchait des yeux, ils cessaient tout simplement d’exister. Mais j’ai gardé de mon enfance le souvenir de cette étrange métamorphose, de cette transfiguration, au petit matin, quand les paroles de l’hymne commençaient à sortir de leur bouche. D’habitude, les gens parlent en prose et là, soudain, ils recevaient le don de la poésie. Leur visage s’éclairait, leur regard se portait au-delà du quotidien, tout là-haut, loin, hors de portée de la cruauté du quotidien.

 

Vous êtes de Moïse le buisson ardent,

Le bâton d’Aaron de fleurs se couvrant,

Porte close des cieux, toison de Gédéon,

Vous êtes le miel de l’invincible Samson.


C’est pourquoi, quand je parcours le pays le matin, loin de chez moi, j’écoute toujours cette radio. Je revois mes grands-parents et j’imagine les habitants des maisons que je dépasse en train d’écouter à cette heure matinale un cantique qui semble n’avoir pas de fin. Des maisons maçonnées, ou de vieilles maisons en bois, avec le faîte affaissé, avec des toits en Eternit, des maisons plus récentes comme sorties d’un rêve lointain, avec des pâturages, des labourages, des champs juste derrière le mur, avec ces rubans de cultures ou déjà de jachères qui s’étirent au loin, jusqu’à la forêt, jusqu’au bois, jusqu’à l’horizon bleui, grisé par la brume. Je les imagine assis à coté de leurs radios fabriquées en Chine, à Hong Kong, à Taïwan, en Malaisie, ils se balancent légèrement d’avant en arrière et leurs lèvres forment la prière. D’avant en arrière. Dans les profondeurs du temps, au-delà de ses frontières imaginables, jusqu’aux Lacs Amers, à la mer de Joncs, au désert de Chour, au désert de Sin, à l’ombre de l’Horeb et plus loin encore, jusqu’au mont Nébo du haut duquel s’ouvrait la vue sur Canaan. D’avant en arrière, murmurant, répétant les hymnes sur Moïse, Aaron, Gédéon à la mi-novembre de l’an dernier à Wola Rzeczycka, à Musików, à Bąków, Chłopska Wola et Podborek. Je chantais avec eux. À Stalowa Wola, il n’y avait plus de verglas.

 

(1) Par assonance avec le verbe lubić « aimer ».
(2) Rivière frontalière entre le Pologne et l’Ukraine.
(3) Odilo Globocnik (1904-1945), chef de la SS et de la police du district de Lublin.
(4) Allusion à une nouvelle de Bruno Schulz.
(5) De 1795 à 1918, la Pologne n’existait pas en tant qu’État. Elle était partagée entre la Prusse, l’Autriche et la Russie. La Galicie est le nom du tronçon autrichien.
(6) Nom donné en 1815 à la zone d’occupation russe.
(7) Le premier gouvernement provisoire sur les territoires libérés par l’Armée rouge avait son siège à Lublin.
(8) Chaîne de radio catholique.

 

Traduit du polonais par Charles Zaremba

Lu à haute voix par Simon Espalieu


Charles Zaremba est professeur de polonais à l'université d'Aix-Marseille. Traducteur de polonais (entre autres Andrzej Stasiuk, Magdalena Tulli) et traducteur de hongrois, en collaboration avec Natalia Zaremba-Huzsvai (notamment l'oeuvre d'Imre Kertész).

Download de ePub-versie Print

Lublin (en)

“the evening of this world descends
while a red milking’s in the air”


It’s cold. It’s November and it’s cold. An icy wind is blowing from the east and you need to wrap up warm. There’s no shelter. All the way from the Urals the land is flat, flat, flat. There are no obstacles for weather, no obstacles for armies. Napoleon thought so, Hitler thought so. They came back with their tail between their legs. They had no idea there could be something as huge as that flat East. That you could ride and ride and still not get where you were going. However many men you sent out there, they’d perish. When you drop from Grodzka Street down the steps that lead to the square and the wind from the right hits you in the face, it reminds you of all that. The wind from the housing projects and further, from the depths of the darkness that begins somewhere beyond Khabarovsk, beyond Vladivostok. I’ve put on everything I have—high-necked sweater, fleece top, jacket, hood—but it does no good. The moment I turn off Grodzka I can feel winter around the corner. Feel it crouching, about to pounce, like a snow leopard. Yes indeed.

But I’m always drawn to the East. I set out, and in some mysterious way my trajectory always turns, strains in that direction. As if the pole that attracts the needle of the compass were over there. I’ve always preferred to head for Krosno rather than Nowy Sącz, for instance. It always seemed to me that Krosno is a kind of beginning, a kind of gateway. Same goes for Jasło. Same goes for Sanok and for the loveliest gateway to the East, which is to say, Przemyśl. Gateway of gateways. But I’ve come to Lublin, and I walk down windy streets. I slip sideways round a corner and hunch over, waiting for the shock. Like that time I had to choose between Paris and Chişinău, and I went to Chişinău. Paris, i.e. my French publisher, never forgave me. In Paris such an icy wind would be unthinkable. The people there love the East, that is, Russia, but they’d never stand out in a wind like that.

So the wind is blowing like some kind of end of the world is about to begin. We’ve gotten used to ideas like that in recent years. That there’s nothing here, it’s just a breeding ground for winds and a nursery for darkness. That it’s only here that life begins. And so I like to come here out of spite. To stand in that rushing cold that goes right through you. From Grodzka, across the square to the other side among the buses. Of course there was a kebab stand. When you’re passing by on a cold evening you can find it unerringly by smell alone. It was run by a Moroccan. Really nice guy. We got to talking and I asked him how he managed in this climate. He answered that the climate was one thing, worse was having to deal with drunken Poles. He said he didn’t understand why they got so drunk. I replied that I didn’t understand it either, but that sometimes I do the same thing. Though I don’t cause a ruckus in front of a kebab stand. So it is. I went by there again in the evening to get something to eat. From Rybna into Grodzka and down the steps. Or up Lubartowska, though there the wind hit immediately, because it’s a broad street.

Once, a long time ago, maybe toward the end of the seventies of the previous century, I climbed down from a truck at daybreak. It was headed for Białystok, and I wanted Warsaw. It was a summer dawn. Four o’clock maybe, it was warm, the sky was lit up to the east and there wasn’t a living soul around. I passed the castle and went into the old town. Everything was peeling and crumbling. Dampness and decay breathed from the shadows. There may have been someone standing in a gateway in the semidarkness, driven there by early morning delirium, but I didn’t see anybody. I was completely alone, and I had the feeling that something had happened here and could never be un-happened. But a kind of somber, thrilling beauty has remained in my memory. I’d come from the Bieszczad Mountains that day. From a wondrous green land, though one just as marked by the terror of what has passed. From the light of the Bieszczads to the damp, peeling shadows of Lublin. Maybe I sensed then that alongside everyday reality there are parallel alternative worlds? Beneath its skin. Deep down, like veins hidden inside a body, through which the dark blood of ancient events is flowing. They have passed but not gone away. Down Grodzka, though not to the square, but instead over the bridge to the castle. Best of all in the evening, to look down at the dark gash below, a black ravine in the middle of the city. By day it fills with people, seething with the commerce of the poorest. Bundles of cheap wares, three pairs or six. Among the buses leaving for Piaski, Krzczonów, Bychawa, Żółkiewka, into the hazy distance of old asphalt, with avenues of poplars lining the roads. In the daytime the place is a hive of sluggish illicit activity. Of waiting, of life being lived from day to day. The cab drivers play endless games of cards on the hoods of their cars. Checkered bags and plastic imitating leather. Heaps of it all. The throw-away feel that brings comfort to the poorest. With a strong enough gust of wind it would all fly up in the air like some crazy Chagall painting: long johns, panty hose, brassieres, jeans, synthetic lace, sequins, gold-colored junk, high heels, Pumas and tracksuits with stripes, leopard-skin furs made of hydrocarbons, it would all flutter into the sky, leaving behind bare concrete, the black pavement, a dark hole in a place that has died, and where no one does anything of permanence anymore. There’s just this encampment put up in the morning and taken down at night. Like tents on an icy desert, a steppe made of paving stones. This was all that could be brought back to life—a doleful parody, a caricature of the other city that was consumed by fire.

I set off so many times and never made it there. You took a right in Żyrzyn or Kurów. That is, you got out of one car and waited for the next ride. Something always came along eventually. The cars of those times smelled of low-octane leaded gasoline. That odor, blending with the summer heat and with cigarette smoke, had something narcotic about it. But you turned right, and Lublin remained in the distance like a genial guardian of those parts. Its name alone had a warm friendly ring. It went with summer, freedom, a benevolent landscape. But the ride was going to Kazimierz. Even as early as May. Just like that, instead of going to school you took the route out of town to Stara Miłosna, because that was exactly where the road split, one way to Lublin, the other to Brześć. With a bit of luck, in three or four hours you were there. One time we got a ride in the night. Someone dropped us off in Puławy. The sky was already starting to brighten. From there we continued on foot. We entered the town at daybreak. It was quiet and warm. Nothing but the sounds of our own footsteps on the market square. There was a smell of freshly baked bread from the bakery, mingling with the dawn and the quiet. The baker was pleased to see us, though we were scruffy, long-haired, covered in dust. He was pleased that someone was up as early as he was. He gave us a loaf of bread. It was too hot to handle. We had to hold it through our clothes. Later we knocked at some farmhouse and the woman let us sleep in the hay. We got some fresh milk to go with our hot bread. We were given sheets. The sun was coming up, and we were going to bed. I was sixteen, maybe seventeen, and I imagined that that was the East—land of marvels. You enter a small town at dawn and you’re welcomed the way a traveler ought to be welcomed. Food, friendliness, sleep. With Lublin somewhere there in the distance like a castle on a green hill watching over the serenity of the region.

I’m quite sure that that morning, the first time I found myself in the city, the sky to the east was red. The battleaxes on the castle stood out, black and menacing. I’d never seen instruments of death looming over a city like that. What had had meaning in ancient Rome, here took on a different significance. Here there was no Rome, no fasces. The black battleaxes rose over the east like a portent, like a threat. I entered the ruin that was the old town and I could feel time standing still there, like stale air. As if it had entered into the past. But at that time I didn’t know what had happened there. I’d chosen that direction because it was green, saturated with golden light, and it seemed that the swelter there would never go away. And that the further you went into the undulating landscape, the deeper the quiet. As if water or some kind of mirror had shifted, opening a passage to the other side. To the land of childhood. To the River Bug, its far shore a faint pale blue smudge. Downstream to the place where the river turns west and quits the border. To where, in a wooden cottage, the yellow flame of an oil lamp has burned a hole in the black paper of the night and on the other side, in the hole, there have appeared uneasy dreams that have not been retained by memory, but nothing more important was ever dreamed again. At dawn the dust of the sun would sprinkle down and form into diagonal lines. From the shadowy farmyard came the grunts of cattle, the clatter of buckets and the rattle of a chain. But you could go back to sleep, drifting effortlessly amid the sounds and the warm currents of air. The East.

And now this wintry chill in November. I go down Grodzka and come out by the castle, so I can look from above at the dark rent in the middle of the city. At the remains of the fire, at the kebab stand, the black wind, and the unseen ice needles hurtling with the wind all the way from Dorohusk. The wind from Sobibór and from Bełżec. That’s why people travel to Lublin, to see Sobibór and Bełżec and to sniff the wind like dogs. To smell the air from Bełżec. It was in November that they started building it. On All Saints Day. The parish priest picked the laborers. The Germans ordered him to, and the priest made the selection along with the chairman of the district council. All they knew was that there was going to be some construction, they didn’t know what was to be built. In a white villa on Lubomelska, Globocnik tapped at the map with his finger: the buildings are to go here, here, and here. Bełżec was started on All Saints. By mid-December the changing huts and the gas chambers were already up. “Next to that hut we built a third one, twelve meters long and eight meters wide. It was divided into three by wooden partitions, so each part was four meters wide and eight meters long. The height of all the parts was two meters. Inside, the partitions were made by nailing planks together, then the space between them was filled with sand. The outer walls were covered with tar paper, while the floors and the walls up to a height of one meter were lined with zinc sheeting.” Just as if they’d been building a house. The banging of hammers, the whizz of saws, the smell of sap in the autumn air. People on their way to the cemetery to light candles for the dead. “Each part of that hut in its north wall had a door that was 1.80 meters high and 1.10 meters wide. These doors, like the doors from the hallway, were tightly sealed with rubber. All the doors opened to the outside. The doors were constructed sturdily of three-inch board, and were protected from being broken down from inside by a wooden bar held in place by two iron hooks that had been specially installed for this purpose.” In November, like building a house, amid the sap-filled smell of sawdust. So as to finish before the frosts kicked in. The first time I visited was in winter. Everything lay under a covering of wet snow. In Tomaszów Lubelski I got coffee at a gas station on Route 17 as it left the town. I drank it for the five remaining miles. I passed Route 865 that led homeward, and crossed the railroad tracks. I turned left into the parking lot. I got out and immediately saw a black and red sign: “Cleaning supplies: Imports from Germany.” It had been written with a brush, or maybe in spray paint, on a single-story building with a huge brick chimney. Right next to the fence of the camp. I went around for half an hour, wiping wet snow from the inscriptions in Polish and Hebrew. I found places I’d been to: Dukla, Złoczów, Rymanów, Delatyń. In Polish and Hebrew. But I had to wipe the snow off the stone slabs to make out the letters. And all the while, behind me was that sign about cleanliness from Germany.

So how is it? We say “Lublin” and we mean “Bełżec”? We say “Lublin” and we’re reminded of the Kazimierz miracle at dawn? That it all gets so raveled you can’t disentangle it afterwards? You’d have to cut it loose, but if you do that nothing will be left, everything will ooze out like blood from a living body? Darkness and light? Warp and weft? The innocence of childhood and the curse of experience? Why did you come here? All you were supposed to do was describe the city, and here you’ve gotten snarled up and you’re seeing Bełżec instead of, say, a chapel in the castle, in other words the power and glory of the past?

I saw both, and a third thing too. I bought a ticket and went forward. Everyone was walking, the whole line, but there wasn’t much room inside. I waited till some of them had looked their fill and come out. It was crowded inside, then, and there was the sky, and holiness from every direction, with the light way up at the very top. Like in the times when the holy and the heavenly would be pressing in from every side. The world was big and threatening and you could hide in divine providence, wrap yourself in God’s mercy, huddle in the golden cloak of the supernatural, which here, in the chapel, would become warm and soft like silk in the sun. So you’d be immune to the perils of the diabolic world. The menace of terrible and vast matter that extended all the way to Khabarovsk and Vladivostok, to the edge of the world, beyond which are the flames of hellfire, where devils burn human bodies. Once in Bukovina in Romania I saw a similar light in paintings, but it was sort of the opposite. There, in Voroneţ, in Humorului, the outer walls of medieval Orthodox monasteries are decorated with paintings. From base to top they’re covered in the holy story, so that the people who gather there might take comfort and hope. Just as here the magnate in his solitude and silence. I felt like standing inside, spreading my arms and, like a Whirling Dervish, rising up from the earth of Lublin, off the floor, and disappearing into the misty blueish light up above. But it wouldn’t have been right. I walked out. Both frescoes, the one in Lublin and the one in Bukovina, were filled with the glow of an icon. The glow of the East. You couldn’t find a speck of shadow in them. In heaven there is no night, there is no cosmos, light is emitted evenly by things and people, the whole world is nothing but light. Is a promise that will be fulfilled.

I left the overheated interior. A group of older people from the country went in. They entered as if they were going into a real church. They may even have wanted to kneel at the threshold, just as I had wanted to turn around and run away. I wandered around the rooms awhile. They contained the same things as everywhere else: clothing, pictures, old rifles, potsherd. In one darkened room there was an exhibit about folk horror stories. Devils and witches shone red. In the biggest room there were paintings. I sat for a moment in front of a Matejko: The Jews Being Received in Poland. The usual Matejko stuff: a swirling mass of people and fabrics. Colors, tapestries, refractions, folds of cloth, upholstery, cloaks. He was quite the textile merchant, was Matejko. The Jews looked like Gypsies from old engravings. It was hard to say whether they were ragged or simply picturesque. They formed a wild, gesticulating throng. They were standing, kneeling, half-lying, raising their hands to heaven, and you couldn’t tell if they wanted to come to this Poland of ours or if instead they were tearing their hair out. Prince Władysław Herman was looking at them both pensively and, as it were, skeptically. Should they be let in? Or not? There was ambiguity on both sides. But he did let them in, and the Jews came.

I went out in front of the castle gate. It was the middle of a bright day. A stream of cars was driving down Solidarności and Tysiąclecia. On Targowy Square and at the station there were crowds. But the people, the cars, the woeful market stalls, the cab drivers, the buses, the shaven-headed youths standing at the stop for their bus to Bychawa or Piaski or Żółkiewka, all this slid across a black surface that seemed made of unseeing glass, beneath which gaped the abyss. They lived, walked about, traded, but it was like make-believe. Because life never returned here. And that was not the fault of the taxi drivers or the shaven-headed kids. They simply lacked the power to overcome the emptiness of hell. No one had strength enough for that.

That same day, which was cold but bright, I climbed Lubartowska Street. On the corner of Unicka, by the old yeshiva, I turned around and set off back downhill. On the right hand side. I glanced into the yards of the apartment buildings. In those places it was like the dawn when I’d come there the first time. Decay, dampness, gray walls, cellars, something rotting, moldering without light. Storage rooms, sheds of rotting planks, perpetual twilight. It all looked like it belonged to no one. As if back then, in the spring of 1942, it had been winded and for decades had been gasping for breath. Going blue. Decomposing. There was nothing to be done. So I walked along and looked. Courtyards at a steep angle. Little windows into someone else’s life. Pallid children. Dogs left to their own devices. Guys in hoods, shoulders hunched, with that quick wary walk of theirs. Gateway after gateway. A drab peep-show. No memory aside from the vague recollection that there had been something else. That it was neither someone else’s already, nor still their own. And there was no telling if it ever would be. Because how can you take something that’s been burned and scattered? What’s left are remains, houses permeated with death, objects permeated with greasy smoke. In all this, life can barely smolder. Like a flame without oxygen.

Someone’s going to say: yet another piece about the Jews. But that’s not true. I’m writing about us. The ones who remained. About the fact that we have filled the space from which they disappeared. That with our lives we’re striving to fill the hole left by their lives. On Lubartowska, at the train station, walking with baby carriages on the common at the foot of the castle, running in tracksuits. Is this so very different from wearing the clothing they left behind? Slipping your arms into sleeves, pushing your body into the place of their bodies in space? Where is the boundary between looting, necessity, and the self-evident? It can’t be determined. Someone else’s, no one’s, mine. “What? Was it supposed to just stand there? Just lie there?” So we entered their lives, without sharing their fate, for who would have wanted to, or dared to. We live in smoking ruins, our memory is charred and lifeless. Empty.

So down Lubartowska and once again to the station. Back and forth. To look at the people who are filling this space that cannot be filled. They’re chilled and silent. Sometimes the young people are together. I’m not writing about the Jews. I’m writing about us. About my parents for example, who were able to come from the country to the big city because a place was freed up. And I was able to be born there, and later on cultivate a naive nostalgia for the East, before I understood that the East too is a grave. That the further you go in that direction, the less significant we are, and the easier it is to get rid of us and turn us into dust or ice. It’s a matter of space, of which there’s an excess out there. “The East belongs to the SS,” said Himmler, and sent Globocnik, who, in a white villa on Lubomelska, tapped the map with his finger and said: We’ll put up buildings here, here, and here. Because they had to create some room, as the East was to belong to them. Because no one would have laid claim to the East. Because the East had always been a pile of dead bodies. And they could be burned to the point where the greasy soot settled on windowpanes three miles away. But no one dared say anything; the women simply washed the windows without a word. That was how it was in Bełżec from autumn 1942 to spring 1943. When the wind blew from the north, the stench reached as far as Rawa Ruska and the gusts brought with them burned strands of hair. Because they had to create some room, as the East was supposed to belong to them.

But the room remained for us, not for the SS. We went into other people’s houses and unpacked our things in their closets. We said: these are no one’s houses, no one’s closets, and we arranged our things in them. We looked out of someone else’s windows thinking it was our view. We had no idea what it concealed. It concealed a million gazes of others which had been burned, after which the invisible ash had fallen on our days.

So then what, finally, of the land to which Lublin was and is the gateway? What was there that drew one so? What promise? Of emptiness? What about that landscape in which civilization disappeared like water soaking into sand? What—were you hoping you’d finally find yourself alone, and you’d stand before the everlasting like the first human? Is that it? Setting off via Lublin, on and on, to the very edge of the lands? And one day reach the borders of Altan Els? Is that it? That’s it. Out there, early one August morning I heard absolute silence. The sun had just come up and the few things that were around—the tent, an old Russian van, tufts of dry grass—threw black shadows. As far as the eye could see there was nothing but sand, dried-up grasses, the road made by tyre tracks, and the traces of the previous evening’s campfire. And the silence: of a kind I’d never heard before in my life. Everything was vast, powerful, visible for tens of miles, but it made no sound. As if it had all been gotten ready but hadn’t started working yet. As if it would only later be set in motion. And here I had appeared from another world with my disquiet, my notion that time is linear and we constantly have to be moving from Point A to Point B, because otherwise we’ll lose all meaning. Whereas here there was nothing. Everything existed, but time had the quality of air that circles the earth and eats at the edges of cliffs, and transports sand from one place to another. On the eastern rim of Altan Els. Because it’s quite possible I was led by a distant fear of that which is human. That it drove me to undertake one journey after another to places where what’s human is hushed, where it isn’t tinged with fear. From Lubartowska to the edge of Altan Els, where beneath the ground, amid age-old layers of sand, all you can find are the bones of animals. No ashes, no cartloads of corpses.

I drove out along Okopowa. I would have stayed longer, but I was leaving. It was dampish, dark, Novembery. There was a smell of coal smoke. Every building contained a law practice. A city of ambulance chasers, you might think. But then I noticed that right next door were two prosecutor’s offices and the local tax office, so it was simply necessary defence. So then: lawyers, the bourgeoisie, and the gray shadow of stones. A bit like in Pest, but smaller, sort of deformed, lower. In literary terms it’s a Street of Crocodiles. Galicia can be seen as a watered-down Congress Kingdom, everything plunged in that eternal twilight of November, in the wan half-sleep of the period that stretches from fall to early spring. A meeting-point of cultures, languages, religions, weather. Through the car window I had a splendid view of tin roofs and a tangle of ancient TV antennas. But I had to be going. I’d left before dawn. The first buses were setting off. As usual, I preferred to take the back roads. I wanted to have no obstacles in watching the day arise, the country emerge from the darkness. First I headed toward Bełżyce, then made for Kraśnik. Into the heart of the homeland. The heart of its dark body. Then, as shapes took on daylight, into the greyness, toward hazy distances in which someone had stuck houses, fences, human things, that entire history of existence in November, flat as a paper cutout. Bełżyce, Kraśnik, Zaklików, where it’s already Podkarpackie, though I preferred to think of it as still Lublin Province. I didn’t have anything against it. I didn’t have anything against the idea of Lublin becoming the capital of the whole country. Though not like in 1944, but for real. It was more like Poland than Warsaw was with all its imported skyscrapers and fountains, which were supposed to permanently erase the shame of provincialism that stopped it sleeping at night. Lublin was better. It wasn’t trying to pretend. At ten in the evening an icy wind from the east cleared the streets of people. It was only on a Saturday that young people would be walking down Krakowskie Przedmieście. No one older. They walked hunched over and spoke in loud tones. They cursed and had vulgar-sounding voices. The girls as much as the guys. They came from their small towns and were trying to fill the unfillable void of the city. That was why Lublin was more like Poland, with its discontinuities, its gaps between buildings, its manifold, indefinite identity. At No. 4 Wyszyńskiego I saw a black shop sign: “Flags: National, Church, EU.” So Lublin was fighting. It was attempting to stitch together that which had fallen apart in its fingers. Lublin was heroic and devoid of ostentation. It did business on icy asphalt in the dark vale of time, and strove to fill the deathly silence with the voices of young people. Such were my thoughts as I left the city behind me. I thought to myself that I would come back in May, in the green twilight, in fading light, in air fragrant with childhood, when the gathering gloom was a promise of miracle and mystery. That I’d return to Lublin as if to my most distant days, when we were granted the grace of innocence. Like going to that village on the Bug where golden dust whirled in a country cottage in the glow of daybreak. Or to Altan Els.

When I crossed into Podkarpackie Province, the ice appeared at once. Twenty-five miles an hour, it really wasn’t possible to go any faster. Those who had tried were now face-down in a ditch, waiting for a tractor to haul them out. One here, one there. A fire truck passed me, its siren blaring. I followed it with my eyes, in admiration. It was maybe eight o’clock. The grey people of early morning were standing at bus stops. The guys were smoking. My windows were closed, but I could smell the cigarettes in the cold, glassy air of dawn. Yes, it was after eight, because Radio Maryja was playing the Little Office. Whenever I’m driving across country in the morning, I always tune in and sing along in the car at the top of my voice:

Let our mouths begin to praise the Holy Virgin,

Let them sing her unimaginable glory,

Come to our assistance, Merciful Lady,

Tear us from the power of our mighty foes.

I sing to summon the memory of my grandparents. I did the same thing there, on the black ice. I remembered their faces. They were like the faces of the people at the bus stops. Their houses were like the houses along the road. Ordinary, unobtrusive, when you took your eyes off them they simply disappeared. But from my childhood I remembered that strange metamorphosis, that mysterious transformation, when at daybreak the words of hymns would begin to flow from my grandparents’ lips. Usually they spoke in village prose, but then all of a sudden, unexpectedly, the gift of poetry would descend upon them. Their faces would brighten and their gaze would rise beyond the everyday, going high up, far off, where the cruelty of life could not reach.

You are Moses’ bush that burns with fire divine,

You are Aaron’s rod where lovely flowers bloom,

Closed gate of paradise, Rose of Gideon,

You are unyielding Samson’s honeycomb.

That’s why, when I’m driving across Poland in the morning far from home, I always tune in. I imagine my grandparents back then, and all these people, in the gray hour of dawn, in the houses I pass, listening intently to a hymn that never seems to end. In houses built of stone or of old wood, with crooked roofs, beneath asbestos tiles, in newer ones that seem to come from some distant alien dream, with pastures, fields, meadows right outside the window, with ribbons of ploughed or fallow land stretching all the way to the woods, to the scrub, to the blue horizon of these parts that is pale with mist. I imagine them all sitting there by their radios made in China, Hong Kong, Taiwan, Malaysia. They’re rocking lightly back and forth, while their mouths are unconsciously following along with the prayer. Back and forth. Back into the depths of time, beyond its imaginable boundaries, to the Bitter Lakes, the Sea of Reeds, the Wilderness of Shur, the Wilderness of Sin, the shadow of Horeb and on, all the way to Mount Nebo, from which one could see to Caanan. Back and forth, whispering, repeating, singing about Moses, Aaron, Gideon, in mid-November of last year in Wola Rzeczycka, Musików, Bąków, Chłopska Wola, Podborek. I sang along with them. In Stalowa Wola the black ice came to an end.

 

Translated from Polish by Bill Johnston


Podcast read by Simon Shrimpton-Smith

 

Bill Johnston has translated over twenty-five books from Polish, including three by Andrzej Stasiuk. His translation of Wiesław Myśliwski’s Stone Upon Stone (Archipelago Books) won the 2012 Best Translated Book Award. Other recent translations of his include Andrzej Stasiuk’s Dukla (Dalkey Archive, 2011), Magdalena Tulli’s In Red (Archipelago Books, 2011), and Stanisław Lem’s Solaris (Audible, 2011). His translation of Tomasz Różycki’s mock epic poem Twelve Stations (Zephyr Press) is forthcoming.