Lievelingskind

Anak Emas

Candra Dewi Dian Puspitasari

Candra Dewi Dian Puspitasari

Candra Dewi Dian Puspitasari (Semarang,1984) had reeds op de basisschool ambities om schrijfster te worden. Candra heeft altijd in Semarang gewoond en is een bewonderaarster van haar geboortestad. Voor haar is Semarang een vriendelijke stad met een hoge historische waarde die moet worden behouden en bewaard. Candra heeft de beroepsschool voor toerisme doorlopen en studeert momenteel Nederlands. Vanuit haar belangstelling voor geschiedenis en literatuur kiest ze ervoor vooral teksten te schrijven over tempo doeloe, meer bepaald de Indische tijd. Haar verhalen zijn in diverse tijdschriften en kranten in Indonesië gepubliceerd.

Close

Semarang Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Anak Emas

Semarang, 1935


Kilatan keemasan berkilau dari rambut panjang sepinggang noni Belanda yang sedang menuruni tangga kapal. Tangannya terangkat menutupi wajah, mencoba menghalangi cahaya matahari. Sudah hampir 20 tahun sejak ia, Emilie, meninggalkan Semarang, kota kelahirannya, untuk belajar di Amsterdam.

Gaun putih panjang berenda menawan yang dikenakan Emilie membuat kecantikannya makin mencolok di tengah kerumunan penumpang yang baru turun kapal. ‘Mana Papa dan Mama?’ tanya Emilie. Ia celingukan mencari sosok orang tuanya, tapi yang terlihat membawa kertas bertuliskan ‘EMILIE VAN DEN BERG’ malah seorang pribumi berseragam sopir. Bersama si sopir, ia pulang ke rumahnya di Semarang, di kawasan Candi Baru.

Rumah Emilie adalah rumah besar bergaya indis di suatu perbukitan yang dikelilingi pohon kenari. Gerbangnya terbuat dari besi, serta bagian depannya terdapat empat pilar warna gading. Perabotan dalam rumah yang sengaja diimpor dari Belanda, akan membuat siapa saja yang melihat dapat menilai betapa tinggi selera tuan rumah yang bernama Jan Rudolf van den Berg, ayah Emilie.

Emilie berusia 25 tahun saat kembali ke Semarang. Emilie kecil telah berubah menjadi gadis dewasa yang cantik jelita. Yang paling istimewa adalah rambutnya, ikal pirang memanjang hingga pinggang. Warna rambut yang selalu tampak berkilauan itu seperti warna rambut ayahnya. Kulitnya putih susu, dengan tekstur sehalus sutra tak bernoda, tanpa bercak kemerahan atau rambut-rambut halus kekuningan yang mengganggu pemandangan. Pipinya senantiasa memerah seperti bunga mawar di musim semi, dengan bibir warna senada yang tampak basah. Sementara warna kedua bola matanya hitam cemerlang, serupa ibunya yang pribumi. Mata itu berkilatan cahaya saat dirinya sedang tersenyum, ketika disambut gembira oleh kedua orang tuanya, berikut semua jongos (1) dan babu (2) yang bekerja di rumah itu.

Sejak umur 6 tahun Emilie dikirim ayahnya ke Belanda untuk mengenyam pendidikan, mulai dari sekolah dasar hingga sarjana. Tuan Van den Berg tidak menginginkan anaknya berangsur-angsur menjadi semakin pribumi, mengingat ibu kandung Emilie adalah seorang nyai. Perempuan Jawa yang dinikahi Tuan Van den Berg, namun tak dapat mendidik secara Eropa, terutama bahasa Belanda sesuai harapan suaminya.

‘Bagaimana perjalananmu, Sayang?’ tanya Tuan Van den Berg.

‘Melelahkan, Papa. Dan kota ini terasa begitu panas,’ jawab Emilie sambil mengibas-ngibaskan kipas kecil yang selalu ia bawa-bawa.

‘Mama telah membuat segelas limun dengan es batu kesukaanmu. Minumlah untuk melepas penat,’ kata Soemirah sembari menyodorkan segelas limun, yang kemudian diminum Emilie sampai habis dalam waktu singkat.

Soemirah adalah ibu kandung Emilie yang telah dinikahi Tuan Van den Berg secara sah. Ia mengenakan kebaya putih bersih dan kain panjang batik yang membungkus perut hingga mata kaki. Kedudukannya ditandai dengan kalung emas berbandul permata merah delima yang senantiasa dikenakannya. Rambutnya dikonde dan dihiasi tusuk konde emas. Wajahnya yang berbedak mewujudkan ketenangan dan tampak bersinar. Kulitnya berwarna sawo matang, senantiasa dipelihara dengan ramuan lulur beras yang dihaluskan bersama rempah-rempah. Sekali seminggu Soemirah berendam dalam air bertabur bunga tujuh macam, hingga terciumlah aroma wewangian dari kulitnya tanpa harus mengenakan minyak wangi. Aroma tubuhnya amat disukai Tuan Van den Berg, hingga lelaki itu tak mau berpaling ke wanita lain.

Soemirah diambil sebagai istri oleh Jan Rudolf van den Berg saat masih 15 tahun, selisih 16 tahun dengan suaminya yang waktu itu telah berumur 31. Emilie, anak mereka satu-satunya, lahir dua tahun kemudian. Ketika itu ada kepercayaan bahwa Tuan Belanda yang mengambil nyai dari kalangan pribumi niscaya akan semakin berlimpah kekayaannya. Apalagi kalau sampai mendapat anak dari nyainya.

Kepercayaan itu terbukti bagi Tuan Van den Berg. Sebelumnya ia adalah pegawai administrasi Nederlandsch-Indische Spoorwegmaatschappij (NIS), perusahaan jawatan kereta api yang berkantor di Bodjongweg (3), di sebuah gedung berarsitektur Belanda nan besar dan megah di dekat Wilhelminaplein (4). Orang pribumi menyebut gedung itu ‘Lawang Sewu’, karena di gedung itu terdapat banyak pintu yang konon jumlahnya mencapai seribu. Namun setelah menikah dengan Soemirah, Tuan Van den Berg mendapatkan rejeki tak terduga. Kakeknya yang tinggal di Negeri Belanda meninggal dunia dan ternyata ia mendapat bagian warisan kakeknya berupa uang dalam jumlah cukup besar.

Warisan yang diperoleh Tuan Van den Berg dibelikan tanah perkebunan di daerah Ungaran. Lahan itu ditanami kopi yang dirawat oleh para buruh tani pribumi dengan upah rendah. Saat Emilie lahir, usaha perkebunan kopi itu berkembang pesat dan mendatangkan kekayaan yang melimpah ruah. Pemiliknya jadi merasa tak perlu lagi menjadi pegawai administrasi dan memutuskan untuk menekuni perkebunan kopi miliknya saja.


*


Kejutan telah dipersiapkan Tuan Van den Berg untuk putrinya. Sebuah mobil Daimler berwarna hitam telah diparkir di halaman rumah sebagai kendaraan pribadi Emilie, lengkap dengan seorang sopir pribumi.

‘Mobil yang cantik Papa, aku suka sekali!’ seru Emilie kegirangan.

Si sopir berdiri di samping mobil seraya membukakan pintu saat Emilie mendekati hadiahnya dengan maksud melihat-lihat bagian dalam. Gadis itu tampak benar-benar menyukai mobilnya.

‘Masih ingatkah kau kepada Sandiman?’ tanya Tuan Van den Berg kepada Emilie. Gadis itu berusaha mengingat-ingat.

‘Bukankah dia anak wasbaboe (5) kita dulu?’

‘Benar, dan ia adalah pemuda yang kini menjadi sopir pribadimu.’
Emilie mulai memerhatikan Sandiman lebih lanjut. Tubuh Sandiman tinggi tegap, dengan otot berisi, memperlihatkan kekuatan yang kini terbungkus setelan putih sebagai seragam khusus sopir. Wajahnya tak bisa dibilang istimewa, namun tampak teduh, membuat siapa saja akan merasa tenteram bersamanya. Tutur katanya lembut dan santun. Kulitnya kecoklatan karena tertempa sinar matahari desa Purwodadi. Umurnya telah mencapai 28 tahun.

‘Selamat pagi, Sandiman!’ Emilie menyapa.

‘Eh, ternyata Non masih ingat saya,’ sahut Sandiman.

‘Tentu, kau masih kuanggap sebagai teman. Aku dulu sering kesepian karena tak punya saudara, untung ada kau yang menemaniku bermain.’

‘Sudah tugas saya menjaga Non.’

‘Kau telah banyak berubah. Badanmu yang dulu kecil kerempeng, tak kuduga dapat tumbuh besar seperti sekarang ini,’ ujar Emilie.

‘Itu karena saya banyak kerja di sawah. Sejak ibu saya meninggal waktu saya umur 12, saya kembali ke Purwodadi. Di sana saya menjadi petani, sampai Tuan Van den Berg menawari pekerjaan sebagai sopir.’

‘Sejak kapan kau bisa menyetir?’

‘Baru saja. Supir pribadi Tuan yang melatih,’ Sandiman menjelaskan.

‘Baguslah kalau begitu.’


*


Kepulangan Emilie ke Semarang memang telah direncanakan sejak lama, sebagai seseorang yang dipersiapkan untuk menjadi pemimpin, menggantikan posisi ayahnya di perkebunan.

Emilie membawahi administratur, mandor, dan para petani perkebunan. Senin hingga Jumat, pagi sampai sore dihabiskannya di kantor. Terkadang ia berjalan-jalan di area perkebunan, dikawal seorang mandor.

Telah banyak yang dipelajari Emilie di fakultas ilmu dagang Universitas Amsterdam hingga ia lulus sebagai sarjana dengan hasil cum laude. Namun kenyataan di lapangan tak pernah semulus teori-teori ekonomi.

Banyaknya produksi dan permintaan seharusnya berbanding lurus dengan tingginya pendapatan, apalagi hasil tahun itu lebih baik dari tahun lalu. Pada kenyataannya, pendapatan yang diperoleh perkebunan tahun itu terkesan seret, tidak sebanding dengan peningkatan produksi yang dicapai. Tidak ada peningkatan yang berarti dari tahun lalu.

Emilie menemukan angka-angka yang tak wajar, yang dicurigai adalah hasil rekayasa administraturnya, seorang lelaki Belanda totok bernama Kramer. Lelaki itu selalu menunjukkan muka ramah di hadapan Tuan Van den Berg, disertai kata-kata manis dan puja-puji yang membuat pemilik perkebunan itu luluh hatinya dan percaya penuh pada Kramer.

Emilie, seorang sarjana yang cerdas, tak dapat ditaklukkan dengan penampakan luar yang terlihat manis. Walaupun mencurigai data-data yang diberikan Kramer, ia tetap harus mencari bukti yang kuat untuk dapat mengeluarkan Kramer dari perkebunan. Ibarat mengusir tikus dari rumah.

Ditambah lagi perasaan Emilie mengenai sulitnya menyesuaikan diri dengan lingkungan barunya di perkebunan. Gadis itu selalu terlihat canggung dan para bawahannya tampak bagai mesin-mesin yang bekerja di depan matanya.
Perasaan seperti diasingkan melalui kesan ditakuti membuat hatinya gelisah. Tetapi Emilie sendiri juga tak tahu bagaimana caranya mencairkan kekakuan yang menjengkelkan itu.
Sudah menjadi sifatnya tidak dapat berpura-pura ramah dan manis kepada orang-orang yang belum dikenal baik.

Sore harinya Sandiman menjemput Emilie. Wajah Emilie hari itu jauh lebih masam dari hari-hari sebelumnya.

‘San, aku ingin jalan-jalan, terserah kamu mau membawaku ke mana,’ kata Emilie sejenak setelah memasuki mobil. Sandiman membalas muka masam majikannya dengan tersenyum. Tanpa berkata-kata mobil dikemudikannya ke arah utara, meluncur turun ke bawah melewati kawasan rumah Emilie di Candi Baru. Mobil akhirnya berhenti di atas sebuah jembatan yang di bawahnya mengalir air Kali Semarang.

Jembatan itu dibangun pada masa VOC. Di sebelah barat jembatan terdapat Het Groote Huis, kantor pemerintah Hindia-Belanda. Kata bahasa Belanda ‘brug’ yang berarti jembatan, sering membuat lidah orang pribumi terpeleset penyebutannya menjadi ‘Berok’ karena kesulitan pelafalan. Jembatan Berok adalah permulaan kawasan Oude Stadt, Kota Lama, yang menakjubkan. Oude Stadt, daerah seluas 31 hektar yang penataan jalan dan bangunan-bangunannya dibuat mirip dengan kota di Eropa, dibangun untuk membuat warga Belanda menjadi betah tinggal berlama-lama di Semarang karena merasa seperti berada di Belanda, kampung halaman mereka sendiri.

‘Sengaja saya bawa Nona kemari, agar Nona teringat kembali pada Eropa, jika memang sedang merindukannya,’ ujar Sandiman penuh pengertian.

Emilie termenung sejenak, dilihatnya aliran Kali Semarang yang berseberangan dengan Westerwalstraat (6). Di atas permukaan sungai terdapat perahu-perahu yang didayung hingga ke daerah Pecinan. Melihat pemandangan itu, Emilie teringat pada kota Venesia, ia pernah duduk di atas sampan yang didayung melalui salah satu kanalnya untuk menikmati pemandangan kota berupa bangunan-bangunan khas Eropa yang indah. Tak heran Semarang disebut juga Venesia dari Timur karena kemiripan pemandangannya.

Di sebelah tenggara jembatan, berjajar beberapa bangunan bergaya Belanda, salah satunya kantor dagang milik Oei Tiong Ham, Si Raja Gula, konglomerat asal Semarang yang kekayaannya mencapai 200 juta gulden.

‘Ya, kau benar Sandiman. Rasanya aku ingin sekali pulang ke Belanda. Di sini hatiku sering gelisah, kepalaku penuh dengan beban pikiran.’ Mata Emilie mulai berkaca-kaca, tak seberapa lama meluncurlah bulir-bulir air dari kedua matanya.

‘Mari saya tunjukkan tempat-tempat lain.’ Sandiman mengemudikan kembali mobil Daimler Emilie ke arah timur, melalui jalan Heerenstraat (7) yang membentang dari barat ke timur, bagai sumbu yang membelah kawasan Kota Lama. Mobil berhenti kembali di hadapan gereja bernama Protestantsche Kerk (8) yang dibangun pada tahun 1753. Gereja itu kemudian direnovasi oleh pemerintah Hindia-Belanda pada 1894-1895. Bagian atas gereja berbentuk kubah setengah lingkaran yang nampak cembung, blendhuk, seperti perut wanita hamil, sehingga oleh pribumi gereja itu disebut ‘Gereja Blendhuk’. Gereja itu bercat putih dan memiliki pilar-pilar yang gagah, juga dua menara jam. Bangunannya sendiri berbentuk segi delapan.

Sandiman turun dari mobil dan membukakan pintu bagi Emilie. Mereka mulai berjalan kaki ke arah timur dari depan gereja Blendhuk, melalui Paradeplein (9), tanah lapang yang biasa digunakan untuk latihan baris-berbaris serdadu Belanda. Sore itu sepi, tak ada yang berlatih di sana, membuat Emilie dan Sandiman leluasa untuk berjalan-jalan, menghirup udara sore ditemani siraman cahaya matahari yang warnanya sudah berubah kekuningan.

‘Bagaimana kehidupan Nona di Belanda?’ Sandiman bertanya sambil menatap lembut majikannya yang tengah mengenakan gaun merah muda lembut sebatas lutut.

‘Papa menitipkanku pada keluarga Kleiman yang baik, menanggapi iklan yang mereka pasang di surat kabar. Keluarga itu menawarkan diri sebagai pengasuh yang bersedia dibayar untuk mengurus kehidupan dan pendidikanku di Belanda. Mereka memiliki seorang anak perempuan yang sebaya denganku sebagai teman belajar dan bermain,’ cerita Emilie. Gadis itu tersenyum sejenak, tetapi tiba-tiba menunjukkan raut muka sedih.

‘Sebenarnya apa yang membuat Nona gelisah dan penuh beban pikiran?’ Sandiman bertanya.

‘Aku merasa usaha Papa sedang digerogoti oleh administraturnya sendiri, tetapi aku masih perlu bukti untuk dapat mengusirnya. Ia sudah terasa bagai duri dalam daging. Juga tentang sulitnya menyesuaikan diri dengan lingkungan baruku di perkebunan. Aku tak tahu bagaimana cara berbicara dengan para petani. Keadaan canggung ini membuatku tak nyaman.’ Emilie menuturkan masalah-masalah yang tidak berani diungkap di hadapan orangtuanya karena takut membuat keduanya khawatir.

‘Mungkin karena Nona tak tahu harus berkata apa, para petani jadi takut berkata-kata. Takut membuat majikannya tidak berkenan, maka mereka memilih diam.’

‘Lalu bagaimana kami bisa bekerja sama jika berkata-kata saja sudah sedemikian sulit?’ gerutu Emilie.

‘Nona dapat berbicara dengan baik kepada saya. Saya ini dulunya juga petani, sama seperti mereka.’

‘Itu karena aku sudah mengenalmu dengan baik sebelumnya, jadi wajar kalau kita dapat bergaul dengan baik sekarang.’

‘Sepulang dari Belanda, Nona tersenyum dan menyapa saya. Itu sudah membuat saya senang. Mungkin Nona Emilie dapat melakukan hal yang serupa kepada para petani. Saya yakin, senyum dan perkataan lembut Nona akan membuat mereka merasa senang dan nyaman, sehingga tidak merasa canggung lagi terhadap majikannya.’

Sandiman dan Emilie bercengkrama mengelilingi Paradeplein, lalu berjalan ke arah utara, ke Noorderwalstraat (10). Dari kejauhan tampaklah gedung stasiun kereta api Tawang. Sepanjang perjalanan, Emilie merasa seperti kembali di Eropa, walaupun suhu udara sore masih saja terasa hangat di kulit. Melihat deretan gedung-gedung berarsitektur Eropa yang teratur rapi sepanjang jalan kawasan Kota Lama, kerinduan Emilie van den Berg akan Eropa terpuaskan sudah.

Emilie terus memikirkan perkataan sopirnya. Ia mulai memahami kekurangannya sebagai pemimpin. Di perkebunan ia harus menghadapi ratusan manusia, dan menghadapi manusia haruslah dengan sentuhan kemanusiaan. Sementara ia merasa belum dapat memberikan sentuhan itu kepada para bawahannya. Sikapnya belum menunjukkan penghargaan terhadap yang memberinya penghidupan, kekayaan yang diperoleh dari hasil kerja para buruh tani yang setia.

Setelah berjalan-jalan cukup lama, bertepatan dengan tenggelamnya matahari di ufuk barat, Emilie dan Sandiman kembali ke selatan, menuju rumah Emilie di Candi Baru yang jalannya menanjak, berbukit-bukit.

Tanpa sadar, Emilie tertidur di dalam mobil. Beban pikiran dan kegelisahan hatinya berkurang sudah. Sesampainya di rumah, ia terbangun dan masuk ke dalam rumah. Seusai mandi dan berganti pakaian, gadis Indo itu makan malam bersama orang tuanya.

Suasana makan malam begitu tenang, dan Emilie memakan hidangan dengan lahap. Koki keluarga hari itu menghidangkan biefstuk lidah kesukaan Emilie dengan tambahan kentang goreng yang diiris tebal, juga rebusan buncis dan wortel yang diiris tipis.

Di tengah-tengah kegiatan makannya, Emilie agak terkejut karena kedatangan Sandiman. Lelaki itu membawa seuntai kalung emas dengan bandul berlian besar berbentuk hati yang selalu dikenakan Emilie.

‘Kalung ini mungkin terlepas tanpa sengaja saat Nona tertidur di mobil,’ ujar Sandiman seraya menyerahkan kalung itu kepada Emilie.

Gadis itu menerima kalung kesayangannya yang dibelikan Papanya saat sedang berlibur di Venesia, diiringi perasaan kagum terhadap lelaki yang membawakannya.

‘Terima kasih, San. Kau telah mengembalikan jantung hatiku yang hilang. Ah, maksudku kalung berlianku yang berbentuk hati ini.’

‘Saya memang harus mengembalikan kalung Nona jika tertinggal.’

‘Kemarilah Sandiman, rasanya adil jika aku memberimu hadiah atas kebaikanmu. Ikutlah makan bersama kami. Koki kami sedang membuat biefstuk lidah sapi yang lezat. Kurasa Papa dan Mama juga setuju dengan pendapatku,’ ujar Emilie sambil menatap kedua orangtuanya yang belum selesai makan.

Tuan Van den Berg tampak kurang menyetujui pendapat Emilie, sebab ia merasa majikan dan abdinya tak pantas makan bersama pada satu meja. Tetapi tidak begitu dengan Soemirah, ia merasa tak berkeberatan karena pengaruh kejujuran Sandiman. Pada akhirnya Tuan Van den Berg tak berkomentar apa-apa demi menuruti keinginan putri kesayangannya.

Untuk pertama kali dalam hidupnya, Sandiman mencicipi biefstuk lidah sapi dengan saus kecap yang lezat. Makanan yang tak terbayangkan dapat dicicipi oleh seorang pribumi. Sebelumnya ia merasa masakan Eropa adalah hidangan yang hanya pantas disajikan kepada orang Belanda totok, manusia yang berada dalam kasta tertinggi. Disusul orang Indo, para keturunan darah campuran, serta orang keturunan Arab dan Cina pada urutan ketiga.
Yang keempat dan terendah adalah orang pribumi, dirinya, dalam tatanan masyarakat yang diatur oleh pemerintah Hindia-Belanda.
‘Terima kasih Sandiman. Walaupun kau bisa saja pura-pura tidak tahu keteledoranku yang menyebabkan aku tak sengaja menjatuhkan kalung berlianku di sembarang tempat, kau tetap mengembalikannya kepadaku,’ ujar Emilie yang duduk tepat di sebelah Sandiman dengan suara lembut.


*


Suasana kantor perkebunan hari itu serasa bagai gunung hendak meletus. Ketegangan terjadi di antara Emilie dan Kramer, administraturnya. Wajah Emilie merah padam karena emosi mendengar Kramer yang selalu mengelak ketika ditanyai mengenai neraca keuangan perusahaan yang ganjil menurut Emilie.

‘Bisakah Nona tunjukkan kesalahan saya jikalau saya dituduh telah menggelapkan uang perusahaan?’ tantang Kramer yang membuat darah muda Emilie menggelegak.

‘Jelas sekali pada laporan keuangan pertengahan tahun ini. Terjadi kekurangan pemasukan yang tidak masuk akal. Pendapatan seharusnya sebanding dengan hasil panen.’

‘Mungkin Nona perlu tahu, bahwa para eksportir kadang membutuhkan perpanjangan tenggat waktu dalam pelunasan.’

‘Kalau begitu sebutkan perusahaan yang sekiranya bermasalah dalam pembayaran,’ tantang Emilie.

Kramer terdiam, serangkaian kata-kata sepertinya ingin ia keluarkan, tetapi untuk beberapa saat ia hanya bisa terdiam.

‘Sebutkan Kramer, kalau kau memang orang yang benar,’ desak Emilie.

‘NV… NV… NV Kwee Kian Gwan,’

‘Baik… aku akan segera menelepon administratur mereka,’ ujar Emilie sambil mengangkat gagang telepon di atas mejanya.

‘Apa yang ingin Nona tanyakan kepadanya?’

‘Aku tidak bermaksud mengorek mereka seperti seorang polisi. Aku juga tidak lantas menjadikanmu terdakwa saat ini. Aku hanya akan bertanya kepada mereka, jika memang mereka kesulitan dalam pembayaran, berapa lama kira-kira waktu yang mereka butuhkan sebagai tenggat waktu pelunasan. Aku akan berikan keringanan itu, bagaimanapun juga aku ingin menjadi kongsi yang baik bagi perusahaan yang bekerja sama dengan perkebunan ini.’

Kramer terpaku di kursinya yang berhadapan dengan meja Emilie, keringat dingin mulai menetes dari pelipisnya. Sementara Emilie mulai berbicara dengan operator di kantor telepon.

‘Tidak perlu… tidak perlu Nona tanyakan hal itu. Saya memang bersalah. Saya tidak dengan benar menuliskan uang masuk. Tapi… saya melakukan itu karena terpaksa. Saya terlilit utang,’ kata Kramer dengan suara lemah.

‘Mengapa kau bisa terlilit utang yang begitu besar? Aku telah memeriksa keuangan dengan teliti, aku temukan kejanggalan senilai ribuan gulden. Kau tahu, itu bukan jumlah yang sedikit.’

‘Saya pernah mencoba berdagang agar memperoleh penghasilan lebih, bekerja sama dengan seorang eksportir dan berutang kepadanya. Tapi apa mau dikata? Kapal yang membawa barang dagangan menuju Den Haag karam di tengah jalan. Tak ada barang yang mampu diselamatkan, seluruh awak kapal juga tewas. Keuntungan tidak didapat, namun saya tetap harus mengembalikan utang. Jika tidak, rumah yang saya huni beserta anak dan istri sebagai jaminan utang akan disita.’

‘Aku dapat mengerti kesulitanmu, tetapi aku juga tidak dapat menerima apa yang sudah kau lakukan terhadap perusahaan papaku.’

‘Saya pasrah jika Nona memilih membawa perkara ini ke pengadilan putih, karena saya tidak mampu mengembalikan apa-apa yang sudah saya ambil,’ ujar Kramer dengan kepala tertunduk.

‘Mengingat pengabdianmu kepada perusahaan Papa selama lebih dari 20 tahun, aku tidak akan melakukannya. Tetapi aku tetap menginginkanmu keluar dari perusahaan ini sebagai hukuman.’

‘Baik Nona… terima kasih atas kebijaksanaan Nona Emilie.’ Kemudian Kramer keluar dari ruangan Emilie. Itulah hari terakhir Kramer sebagai administratur di perkebunan milik Tuan Van den Berg.


*


Kejadian hari itu diceritakan Emilie kepada Sandiman dengan wajah berseri.

‘Saya senang, sekarang Nona Emilie dapat tersenyum kembali,’ kata Sandiman.

‘Aku juga senang karena telah mampu mencairkan kecanggunganku dengan para petani. Itu karena saranmu,’ ujar Emilie.

‘Tidak, itu karena Nona yang bersedia membuka diri.’

‘San, duduklah di sebelahku,’ perintah Emilie yang membuat Sandiman terkejut.

‘Tapi saya hanya seorang sopir. Tidak pantas seorang seperti saya duduk berdampingan dengan majikannya.’ Emilie akhirnya mengambil keputusan sendiri dengan berpindah tempat duduk. Semula di jok belakang, kini di sisi depan, tepat di sebelah kursi Sandiman mengemudi.

‘Kalau aku duduk di sini, apa kau mau mengusirku?’ tanya Emilie.

‘Saya tidak berani.’

‘San, kehadiranmu selalu membuatku merasa kembali ke rumah. Tak ada orang yang mampu membuatku nyaman lebih dari saat aku bersamamu. Denganmu aku dapat mengatakan apa saja, menumpahkan segala beban tanpa perlu merasa khawatir. Denganmu aku bisa lebih jujur.’

‘Saya senang jika memang demikian yang terjadi.’ ‘Sekarang aku ingin jujur mengenai satu hal. Mengenai perasaanku sebagai seorang wanita. Aku menyayangimu, Sandiman.’ Emilie meletakkan kepalanya ke pundak Sandiman, membuat pemuda itu nyaris tak dapat bergerak. Sandiman merasakan pipi majikannya yang lembut bersandar pada bahunya.

‘Aku ingin kau menjadi suamiku,’ lanjut Emilie.

‘Apa kata orang nanti? Nona Emilie perempuan dari kalangan terhormat yang cantik lagi terpelajar. Saya seorang pribumi miskin, seorang yang buta huruf pula,’ Sandiman berkecil hati.

‘Kebahagiaanku tidak ditentukan kata orang. Biarkan aku mengambil keputusan untuk kebahagiaanku sendiri. Seorang terpelajar dapat menentukan arah hidup dan nasibnya sendiri, Sandiman. Kini aku ingin melihat Sandiman yang jujur, seperti yang setiap kali kulihat. Cintakah kau kepadaku?’

‘Saya… saya….’

‘Jangan tutupi suara hati kecilmu.’

‘Siapakah lelaki di dunia ini yang tidak merasa kagum jika berhadapan dengan Nona? Lelaki mana pun akan dapat dengan mudah mencintai perempuan yang cantik, cerdas, dan baik hatinya. Seperti halnya yang saya rasakan di setiap perjumpaan dengan Nona.’

Mendengar pengakuan Sandiman, Emilie tersenyum bahagia. Kebahagiaannya pada hari itu lengkap sudah. Walaupun begitu, gadis itu tahu bahwa cintanya harus diperjuangkan lebih lanjut, terutama di hadapan orang tuanya.
‘Sandiman sayangku, kekasihku…’ Emilie memeluk tubuh kekasihnya erat-erat. Sementara Sandiman diliputi berbagai perasaan yang tak dapat diterjemahkannya dalam kata-kata.


*


‘Apa?!’ Tuan Van den Berg terperanjat saat Emilie mengutarakan maksud hatinya, bahwa ia mencintai Sandiman dan ingin menikah dengan Sandiman.

‘Selama ini Papa selalu mengabulkan keinginanku. Sekarang aku ingin Sandiman, Papa. Restuilah hubungan kami,’ pinta Emilie.

‘Kau ingin Papa menjadi bahan olok-olok di lingkungan kita? Mereka akan menilai Papa sebagai orangtua yang tak mampu mencarikan jodoh yang pantas untuk anaknya.’

‘Tetapi yang terbaik bagiku adalah Sandiman.’

‘Pikirkan ini baik-baik. Sandiman lelaki pribumi miskin, tak pernah sekolah. Apa dia bisa membahagiakanmu?’

‘Setidaknya dia orang yang jujur. Ia kembalikan kalung berlianku yang mahal, walaupun ia bisa saja pura-pura tak tahu dan menyimpannya sendiri. Sandiman dulu seorang petani, lalu Papa menyuruh sopir Papa mengajarinya menyetir dan ia kini menjadi seorang sopir yang cakap. Ia bisa menjadi apa saja, asal ada yang mau mengajarnya. Aku akan menjadikannya administratur yang handal, karena ia dapat dipercaya. Menggantikan Kramer yang tak jujur itu. Aku percaya Sandiman bisa, aku sendiri yang akan menjadi guru baginya.’

‘Kau berbicara seolah kau ini seorang pesulap,’ komentar Tuan Van den Berg.

‘Beri aku kesempatan untuk membuktikan khayalanku itu, Papa, seandainya aku dianggap sebagai pemimpi di siang bolong.’

‘Enam bulan, tidak lebih. Jika kau berhasil, akan Papa restui. Tetapi kalian harus menetap di Ungaran, supaya tak mencolok penglihatan dan mengundang pergunjingan di kalangan kita. Apabila gagal, kau harus turuti semua keinginan Papa. Tak boleh membantah,’ jawab Tuan Van den Berg.

Emilie amat senang dengan kesempatan yang diberikan ayahnya. Sementara Soemirah yang juga turut mendengarkan percakapan itu dengan sikap tenang, dapat mengerti perasaan anak perempuannya yang sedang kasmaran.

‘Berusahalah untuk kebahagiaanmu, Nak. Mama turut mendoakan,’ ujar Soemirah sambil menatap lembut anak perempuannya.


*


Emilie kemudian benar-benar menjadi guru yang baik bagi Sandiman. Pagi hingga sore, lelaki itu mengikuti Emilie bekerja di perkebunan. Sandiman turut belajar cara-cara menanam dan memelihara tanaman kopi kepada para petani. Dari sana terjalin hubungan kerja sama yang baik antara dirinya dan para petani. Ia juga menjadi jembatan bagi Emilie untuk dapat mengetahui keadaan perkebunan yang sebenarnya.

Sandiman diajar membaca, menulis, berhitung, bahasa Belanda, juga berbagai ilmu sebagai dasar untuk menjadi seorang administratur. Tak sampai dua bulan, lelaki itu mampu membaca dan menulis. Emilie meminjamkan kepadanya buku-buku cerita sederhana untuk melancarkan bacaan Sandiman, juga untuk disalin sebagai latihan agar ia lebih lancar dalam menulis.

Sesuai dugaan Emilie, Sandiman adalah seorang yang cepat belajar. Hitung-menghitung pun dapat ia lakukan dengan baik dan benar, berdasarkan pengalaman saat menjadi petani di desanya, ketika ia seringkali harus menjual hasil pertanian kepada para pedagang pasar.

Dalam waktu kurang dari enam bulan, Sandiman telah mampu memenuhi tantangan untuk mendapatkan wanita pujaan hatinya, yang diam-diam telah ia kagumi sejak kanak-kanak. Ia menjadi seorang administratur yang handal. Karena ia jujur, pendapatan perkebunan menjadi semakin memuaskan. Hubungan antara atasan dan bawahan juga menjadi lebih baik, karena tak ada masalah yang dibiarkan berlarut-larut. Semua dapat diselesaikan dengan jalan musyawarah untuk kebaikan bersama. Kesejahteraan petani turut diperhatikan dan ditingkatkan, membuat mereka semakin giat bekerja, sehingga hasil panen juga semakin maksimal.

Emilie makin kagum dan bangga pada Sandiman. Kekasihnya memiliki kecerdasan yang dibalut dengan kesantunan dan kejujuran. Gadis itu selalu melaporkan perkembangan Sandiman dan perkebunan yang keuntungannya kian meningkat kepada orang tuanya. Tak ada yang dapat dilakukan Tuan Van den Berg kecuali mengakui kemampuan Sandiman dan merestuinya untuk menikah dengan putri kesayangannya.

Sandiman dan Emilie kemudian hidup di rumah yang indah di dekat perkebunan dalam ikatan perkawinan yang membahagiakan. Seiring berjalannya waktu dan meningkatnya ilmu pengetahuannya, Sandiman menjadi teman diskusi yang baik bagi Emilie, istrinya yang sarjana lulusan universitas Amsterdam, karena ia tak pernah berhenti belajar. Mereka berdua tak pernah berhenti belajar bersama.

Lama-kelamaan perasaan Tuan Van den Berg terhadap Sandiman berubah. Lelaki Belanda totok itu berangsur-angsur menganggap menantu pribuminya sebagai putra kepercayaan sekaligus kesayangan. Sebagai anak emas.

 

 

Keterangan

(1) Jongos: pembantu laki-laki.
(2) Babu: pembantu perempuan.
(3) Bodjongweg: sekarang bernama Jl. Pemuda.
(4) Wilhelminaplein: Taman Wilhelmina (Ratu Belanda saat itu), sekarang menjadi Tugu Muda.
(5) Wasbaboe: pembantu perempuan yang tugasnya mencuci pakaian.
(6) Westerwalstraat: Jl. Tanggul Pertahanan Barat, sekarang bernama Jl. Mpu Tantular.
(7) Heerenstraat: Jalan Tuan, sekarang bernama Jl. Letjen. Suprapto.
(8) Protestantsche Kerk: disebut gereja Blendhuk oleh warga pribumi, sekarang bernama Gereja GPIB Immanuel.
(9) Paradeplein: taman parade, sekarang menjadi Taman Srigunting.
(10) Noorderwalstraat: sekarang bernama Jl. Merak.

 

Download de ePub-versie Print

Lievelingskind


Semarang 1935


Toen het Indische meisje de loopplank van het schip afliep, glansde haar lange gouden haar in de zon. Ze hield haar hand boven haar hoofd in een poging om de zonnestralen te weren. Het was al bijna twintig jaar geleden dat zij, Emilie, haar geboortestad Semarang had verlaten om in Amsterdam naar school te gaan.

Ze droeg een elegante, lange jurk van wit kant die haar schoonheid nog beter deed uitkomen te midden van de menigte die het schip verliet. ‘Waar zijn mama en papa?’ vroeg Emilie zich enigszins verwonderd af en ze keek om zich heen of ze haar ouders zag, maar ze zag alleen een man die een stuk papier omhoog hield met ‘Emilie van den Berg’ erop. Hij was een inlander met een chauffeursuniform aan. Met die chauffeur ging ze naar huis in Semarang in de omgeving van Candi Baru.

Het huis van Emilie was groot en gebouwd in Indische stijl met aan de voorkant vier ivoorkleurige pilaren. Het stond op een heuvel en was omgeven door kenaribomen. De toegangspoort was van ijzer. De huisraad, die helemaal uit Holland was ingevoerd, moest iedereen overtuigen van de goede smaak van de bewoner: Jan Rudolf van den Berg, de vader van Emilie.

Emilie was vijfentwintig jaar oud toen ze naar Semarang terugkeerde. De kleine Emilie was veranderd in een mooie volwassen vrouw. Ze had prachtige blonde krullen die tot op haar heupen hingen. Haar gouden haar glansde, net als dat van haar vader. Haar huid was melkwit met een smetteloze textuur, als van zijde, zonder rode vlekjes of blonde haartjes die de blik zouden verstoren. Ze had voortdurend rode blosjes op haar wangen, als rozen in de lente en haar vochtige lippen waren van hetzelfde rood. Van haar inlandse moeder had ze daarentegen gitzwarte ogen geërfd. Ze glimlachte en haar ogen fonkelden toen haar ouders haar hartelijk verwelkomden. Vervolgens begroetten alle djongos (1) en baboes (2) die in het huis werkten haar.

Toen Emilie zes jaar was, werd ze door haar vader naar Holland gestuurd om naar school te gaan. Daar genoot ze haar opleiding van de lagere school tot en met de universiteit. Meneer Van den Berg wilde niet dat zijn dochter geleidelijk aan zou verindischen, in gedachte houdende dat haar moeder een njai (3) was. Hij besefte dat zijn vrouw haar niet de Europese opvoeding kon geven die hij verlangde, en haar de Nederlandse taal niet zou kunnen bijbrengen.

‘Hoe was de reis, liefje?’ vroeg meneer Van den Berg.

‘Vermoeiend, papa. En het is hier zo heet,’ antwoordde Emilie terwijl ze zich koelte toewuifde met een kleine waaier die ze altijd bij zich droeg.

‘Ik heb al een glas van je lievelingsdrankje met citroen en ijs voor je klaarstaan. Drink dat maar om je vermoeidheid kwijt te raken,’ zei Soemirah terwijl ze het glas aan Emilie gaf, die het vervolgens in een teug leegdronk.

Soemirah, de moeder van Emilie was officieel gehuwd met meneer Van den Berg. Zij droeg een schone witte kabaja en een gebatikte kain pandjang (4) die haar onderlijf omhulde en tot op haar enkels reikte. Ter bevestiging van haar status droeg ze een gouden ketting met een robijnen hanger eraan. Ze droeg haar haar in een wrong die versierd was met gouden pennen. Haar bepoederde gezicht had een serene uitstraling. Ze verzorgde haar lichtbruine huid altijd met lulur, een mengsel gemaakt van vermaalde rijst en kruiden. Eens per week dompelde Soemirah zich in water waar zeven soorten bloemen op waren gestrooid tot haar huid een heerlijke geur verspreidde zonder dat ze daar parfum voor nodig had. Meneer Van den Berg was zo verzot op die lichaamsgeur dat hij het niet nodig vond om naar andere vrouwen te kijken.

Jan Rudolf van den Berg had Soemirah tot vrouw genomen toen ze nog maar zestien jaar oud was; zij was vijftien jaar jonger dan haar man. Emilie, hun enige kind, was twee jaar later geboren. Op dat moment leefden ze in de veronderstelling dat de Hollandse meneer die een njai uit het volk tot vrouw had genomen vast en zeker steeds rijker zou worden. Vooral wanneer hij bij haar een kind zou krijgen.

Deze veronderstelling werd bewaarheid voor meneer Van den Berg. Eerst werkte hij als ambtenaar op de administratie van de Nederlandsch-Indische Spoorwegmaatschappij (NIS), de treinmaatschappij die kantoor hield aan de Bodjongweg (5) in een groot en luxueus kantoor in Nederlandse bouwstijl, vlak bij het Wilhelminaplein (6). De inlanders noemden het gebouw ‘Lawang Sewu’ omdat het naar verluid duizend deuren had. Nadat meneer Van den Berg met Soemirah was getrouwd, kreeg hij ook nog een onverwachte meevaller. Zijn grootvader die in Holland woonde, was overleden en het bleek dat hij een gedeelte van een aanzienlijke erfenis kreeg.

Meneer Van den Berg gebruikte zijn erfenis om land te kopen in de buurt van Ungaran. Die grond beplantte hij met koffie en hij liet de plantage tegen een laag salaris verzorgen door inlandse boeren. Toen Emilie werd geboren, was de koffieonderneming in ongekende bloei en bracht overvloedige rijkdom op. De eigenaar vond dat hij nu niet meer op de administratie hoefde te werken en hij besloot zich te geheel wijden aan zijn eigen koffieplantage.

 


*

 


Meneer Van den Berg had voor zijn dochter een verrassing. Voor het huis stond voor Emilie een zwarte Daimler klaar, compleet met een inlandse chauffeur erbij.

‘Wat een prachtige auto, papa, ik ben er dolblij mee!’ riep Emilie uitgelaten. De chauffeur stond naast de auto en hield het portier voor Emilie open toen ze haar cadeau naderde om te kijken hoe de auto er vanbinnen uitzag. Het was duidelijk dat het meisje blij was met haar auto.

‘Kun je je Sandiman nog herinneren?’ vroeg meneer Van den Berg aan Emilie. Het meisje probeerde zich hem te herinneren.

‘Was hij niet de zoon van onze vroegere wasbaboe?’ (7)

‘Precies, en hij is de jongeman die nu jouw privéchauffeur is.’

Emilie nam Sandiman nu wat beter op. Hij was lang en goedgebouwd. Hij zag er sterk uit, ook al waren zijn stevige spieren verborgen onder het witte chauffeursuniform. Je kon niet zeggen dat zijn gezicht iets speciaals had maar hij had een geruststellende uitstraling zodat iedereen zich snel bij hem op zijn gemak voelde. Hij sprak voorkomend en met zachte stem. Zijn huid was chocoladebruin vanwege de zonnestralen van het dorp Purwodadi. Hij was achtentwintig jaar.

‘Goedemorgen Sandiman!’ zei Emilie.

‘Hé, blijkbaar herinnert Non (8) zich mij nog,’ antwoordde Sandiman.

‘Natuurlijk, ik beschouw je nog steeds als een vriend. Ik was vroeger vaak eenzaam omdat ik geen broers of zusters had, maar gelukkig kon ik altijd met jou spelen.’

‘Het was toen al mijn taak om op Non te letten.’

‘Je bent erg veranderd. Je was vroeger klein en broodmager, ik had niet gedacht dat je zo stevig zou worden,’ zei Emilie.

‘Dat komt omdat ik veel op de rijstvelden heb gewerkt. Toen ik twaalf was, overleed mijn moeder en ben ik naar Purwodadi teruggekeerd. Daar ben ik boer geweest tot meneer Van den Berg mij voorstelde om te werken als chauffeur.’

‘Sinds wanneer kun je een auto besturen?’

‘Pas sinds kort. De privéchauffeur van meneer heeft het mij geleerd,’ legde Sandiman uit.

‘Dan is het goed.’

 


*

 


Emilie’s terugkeer naar Semarang was lang tevoren gepland omdat ze zich moest gaan voorbereiden om de leiding van haar vaders plantage over te nemen.

Emilie had een administrateur, een hoofdopziener en de plantageboeren onder zich. Van maandag tot vrijdag van ‘s morgens vroeg tot laat in de middag zat ze op kantoor. Regelmatig bezocht ze de plantages, bijgestaan door een hoofdopziener.

Emilie had veel opgestoken op de handelsfaculteit aan de Universiteit van Amsterdam en ze was cum laude geslaagd voor haar doctoraal. Desalniettemin waren de feiten in het veld nooit zo simpel en duidelijk als in de economische theorieën.

De hoogte van de productie en de vraag moesten zich rechtstreeks verhouden tot de hoogte van de opbrengsten, vooral als het resultaat het ene jaar hoger was dan dat van het vorige. Dat jaar gingen de resultaten van de plantage dat jaar achteruit en waren ze niet in overeenstemming met de stijging van de bereikte productie.

Emilie kwam cijfers tegen die niet konden kloppen en ze vermoedde dat de administrateur, een Hollandse man met de naam Kramer, met de resultaten had geknoeid. Kramer keek altijd vriendelijk naar meneer Van den Berg en zei aardige dingen of was vol lof. Zodoende was hij geliefd bij de plantage-eigenaar die hem volledig vertrouwde.

De intelligente en gestudeerde Emilie liet zich echter niet misleiden door het aardige voorkomen van de man. Hoewel ze de data van Kramer wantrouwde, moest ze wel met harde bewijzen komen om hem van de plantage te kunnen verwijderen. Het was alsof ze een muis het huis uit moest jagen.

Daar kwam nog bij dat Emilie zich moeilijk kon aanpassen aan haar nieuwe omgeving op de plantage. Het meisje zag er vaak onbeholpen uit en haar ondergeschikten kwamen haar voor als werkende machines. Het gevoel dat ze werd buitengesloten omdat de mensen waarschijnlijk bang voor haar waren, werkte op haar zenuwen. Maar Emilie wist zelf niet hoe ze die vervelende stijve houding kwijt kon raken. Het lag niet in haar natuur om vriendelijk en aardig te zijn tegen mensen die ze nog niet goed kende.

Iedere dag aan het einde van de middag haalde Sandiman haar op. Die dag stond Emilie’s gezicht aanmerkelijk chagrijniger dan de dagen tevoren.

‘San. Ik wil een beetje rondrijden. Kijk zelf maar waar je me naartoe wil brengen,’ zei Emilie direct nadat ze de auto was ingestapt. Sandiman beantwoordde het zure gezicht van zijn bazin met een glimlach. Zonder iets te zeggen, reed hij naar het noorden voorbij de omgeving waar Emilie woonde in Candi Baru. Hij stopte de auto uiteindelijk op een brug over de Kali Semarang.

De brug was gebouwd ten tijde van de VOC. Aan de westkant van de brug stond Het Groote Huis, een gebouw van de regering van Nederlands-Indië. De inlanders struikelden over het woord ‘brug’ en daardoor zeiden ze ‘berok’. De Berokbrug bevond zich aan het begin van de indrukwekkende Oude Stadt, een gebied van eenendertig hectare waarvan het wegenplan en de bebouwing zo waren gemaakt dat ze leken op die van een Europese stad. Dat was gedaan zodat de Nederlanders zich er thuis zouden voelen en lang in Semarang zouden willen blijven wonen omdat het was alsof ze in hun geboorteland waren.

‘Ik heb Non met opzet hierheen gebracht in de hoop dat het u aan Europa doet denken, als het dat inderdaad is waar u zo naar verlangt,’ zei Sandiman vol begrip.

Emilie was even in gedachten verzonken terwijl ze keek naar de rivier Kali Semarang die aan de overkant van de Westerwalstraat (9) stroomde. Op het water waren roeibootjes te zien die tot aan Pecinan voeren. Toen ze dat zag, dacht Emilie terug aan Venetië waar zij ooit een gondelvaart door de kanalen had gemaakt. Zo had ze kunnen genieten van het uitzicht van de stad met de prachtige specifiek-Europese gebouwen. Het was niet verwonderlijk dat Semarang het Venetië van het oosten werd genoemd omdat het er veel op leek.

Ten zuidoosten van de brug stond een rij gebouwen in Nederlandse bouwstijl. Eén daarvan was het kantoor van Oei Tiong Ham, de Suikerkoning, een van oorsprong Semarangs conglomeraat met een bezit van 200 miljoen gulden.

‘Je hebt gelijk, Sandiman. Ik zou heel graag naar Holland terug willen. Ik voel me hier vaak niet op mijn gemak en ik heb veel te veel aan mijn hoofd.’ Emilies ogen werden glazig en het duurde niet lang of de tranen stroomden over haar wangen.

‘Kom, laat mij u naar een andere plek brengen.’ Sandiman reed de Daimler terug naar het oosten via de Heerenstraat (10) die zich uitstrekte van het westen naar het oosten als een lont die de oude stad in tweeën deelde.

De auto kwam weer tot stilstand. Ditmaal voor de Protestantsche Kerk (11) uit 1753, die in de jaren 1894-1895 door het Nederlands-Indische Gouvernement was gerenoveerd. De bovenkant van de kerk had de vorm van een halve ronde koepel, blendhuk (zoals de buik van een zwangere vrouw), zodat hij in de volksmond de ‘Gereja Blendhuk’ werd genoemd. De kerk was witgeschilderd en had reusachtige pilaren en twee klokkentorens. Het gebouw zelf was achthoekig.

Sandiman stapte uit de auto en opende het portier voor Emilie. Ze wandelden samen naar het oosten vanaf de Blendhuk-kerk via het Paradeplein (12) dat gewoonlijk werd gebruikt voor exercitieoefeningen van Nederlandse soldaten. Die namiddag was het er stil en er waren geen oefeningen zodat Emilie en Sandiman ongestoord konden rondlopen en de namiddaglucht inademen terwijl ze werden vergezeld door de zonnestralen die al geel begonnen te kleuren.

‘Hoe was uw leven in Nederland?’ vroeg Sandiman, terwijl hij zijn bazin die een roze jurk droeg die tot over haar knieën reikte, vriendelijk aankeek.

‘Papa heeft me ondergebracht bij de familie Kleiman. Die aardige familie had hij gevonden via een advertentie in de krant. Die familie had zich aangeboden als opvanggezin tegen betaling en hebben mij kost en inwoning gegeven en mijn opleiding in Holland geregeld. Ze hadden een dochter die even oud was als ik met wie ik eerst speelde en later samen studeerde,’ vertelde Emilie. Het meisje glimlachte even maar plotseling stond haar gezicht weer droef.

‘Waarom bent u eigenlijk zo onrustig en heeft u zorgen?’ vroeg Sandiman.

‘Ik heb de indruk dat het bedrijf van papa wordt bestolen door zijn eigen administrateur maar ik moet bewijzen hebben om hem eruit te kunnen gooien. Hij is mij een doorn in het oog. Ik vind het ook moeilijk om me aan te passen aan mijn nieuwe omgeving op de plantage. Ik weet niet hoe ik met de boeren moet praten en die onplezierige situatie zorgt ervoor dat ik me niet op mijn gemak voel.’ Emilie vertelde over alle problemen die ze niet durfde te uiten tegenover haar ouders omdat ze bang was hen ongerust te maken.

‘Misschien is het omdat u niet weet wat u tegen hen moet zeggen waardoor de boeren ook weer bang zijn iets te zeggen. Ze zijn bang dat u iets niet goed vindt en dus zeggen ze maar liever niets.’

‘Hoe kan ik dan met ze samenwerken als alleen praten al zo vreselijk moeilijk is?’ mopperde Emilie.

‘U kunt met mij goed praten. Ik was vroeger ook een boer, net als zij.’

‘Dat is omdat ik je al van vroeger ken en dus is het logisch dat wij nu goed met elkaar kunnen omgaan.’

‘Vanaf het moment dat u uit Nederland terugkeerde heeft u tegen mij geglimlacht en met me gesproken. Daar was ik blij mee. Wellicht kunt u dat ook doen met de boeren. Ik weet zeker dat uw glimlach en vriendelijke woorden de boeren goed zullen doen en ze op hun gemak zullen stellen zodat ze niet meer onbeholpen zijn tegenover hun bazin.’

Sandiman en Emilie wandelden al pratend over het Paradeplein en bogen vervolgens af naar het noorden, naar de Noorderwalstraat (13). Uit de verte konden ze het Tawang-treinstation zien. Gedurende de wandeling waande Emilie zich weer in Europa, hoewel de namiddaglucht heet aanvoelde op haar huid. Bij het zien van een rij huizen in Europese bouwstijl die keurig naast elkaar langs stonden in de wijk Kota Lama, was haar gevoel van heimwee naar Europa gestild.

Emilie moest steeds denken aan wat haar chauffeur had gezegd. Ze begon in te zien wat haar tekortkomingen als leidinggevende waren. Op de plantage had ze te maken met honderden mensen en die moest je op een menselijke manier benaderen. Ze had het gevoel dat ze haar ondergeschikten nog niet op de juiste manier tegemoet trad. Ze liet nog niet voldoende blijken dat ze waardering had voor de rijkdom en het mooie leven dat ze had dankzij het werk van de trouwe boeren.

Nadat Emilie en Sandiman een flink eind hadden gewandeld, reden ze juist op het moment dat de zon onderging in het westen terug naar het zuiden over de weg die de heuvels in klom naar het huis van Emilie in Candi Baru.

Voor ze er erg in had, was Emilie in de auto in slaap gevallen. Ze had nu minder aan haar hoofd en was ook minder onrustig. Toen ze aankwamen, werd ze wakker en ging ze het huis binnen. Nadat ze een bad had genomen en zich had omgekleed ging het meisje met haar ouders dineren.

Het was rustig tijdens de maaltijd en Emilie stortte zich op het eten. De kok van de familie had tong – het lievelingsgerecht van Emilie – klaargemaakt en dik gesneden gebakken aardappelen met gekookte sperzieboontjes en dun gesneden wortelen erbij.

Halverwege de maaltijd schrok Emilie even toen Sandiman kwam met de gouden ketting met de briljanten hanger die zij altijd droeg.

‘Uw ketting is waarschijnlijk losgeraakt toen u in de auto in slaap bent gevallen,’ zei Sandiman terwijl hij de ketting aan Emilie overhandigde.

Vol bewondering voor deze man nam ze haar lievelingsketting aan. Ze had deze ketting van haar vader gekregen tijdens een vakantie in Venetië.

‘Dank je wel, San, voor het terugbrengen van mijn hart. Eh, ik bedoel, mijn ketting met een briljant in de vorm van een hart.’

‘Natuurlijk breng ik uw ketting terug als u die vergeet.’

‘Kom maar hier, Sandiman. Ik denk dat het rechtvaardig is als ik je een beloning geef. Kom, eet samen met ons. Onze kok heeft heerlijke tong gemaakt. Ik denk dat papa en mama het met mij eens zijn.’

Meneer Van den Berg was het duidelijk niet eens met Emilie want hij vond dat meester en knecht niet aan één tafel behoorden te eten. Maar Soemirah dacht daar anders over. Zij zag geen bezwaar vanwege de eerlijkheid van Sandiman. Uiteindelijk onthield meneer Van den Berg zich van commentaar omdat hij aan de wens van zijn geliefde dochter wilde voldoen.

Voor de eerste keer in zijn leven proefde Sandiman heerlijke tong met ketjapsaus. Dit was een gerecht waar een inlander niet eens van durfde dromen. Hij had altijd gedacht dat Europees eten alleen gepast was voor echte Hollanders. Zij behoorden volgens de hiërarchie die was ingesteld door het Nederlands-Indische gouvernement tot de hoogste kringen. Dan kwamen de Indo’s (van gemengd bloed) en op de derde plaats de afstammelingen van Arabieren en Chinezen. Op de vierde en laagste plaats stonden de inlanders, zoals hijzelf.

‘Dank je wel, Sandiman. Hoewel jij net had kunnen doen of je niets wist van mijn ketting met de briljanten hanger, die ik in mijn nalatigheid zomaar ergens heb laten vallen, gaf je hem toch aan mij terug,’ zei Emilie met zachte stem terwijl ze naast Sandiman zat.

 


*

 


Die dag was de sfeer op het kantoor van de plantage als een vulkaan die op uitbarsten stond. Het ging om de spanning tussen Emilie en Kramer, haar administrateur. Emilies gezicht was rood van woede bij het horen van Kramers ontwijkende antwoorden, steeds als ze hem vroeg om de financiële balans van de onderneming te verklaren, die volgens haar niet klopte.

‘Kunt u mij aangeven waar ik fouten heb gemaakt als u mij van verduistering beschuldigt?’ sprak Kramer uitdagend waardoor de jonge Emilie nog bozer werd.

‘Dat blijkt overduidelijk uit dit halfjaarlijkse financiële rapport. Er is een tekort aan inkomsten dat niet te verklaren is. De inkomsten moeten even groot zijn als de resultaten van de oogst.’

‘Het is misschien goed om te weten dat exporteurs soms uitstel van de betaaldatum moeten hebben.’

‘In dat geval, noem mij dan de exporteurs die betalingsproblemen hebben,’ weerlegde Emilie.

Kramer deed er het zwijgen toe. Het was alsof hij een stroom woorden wilde uiten maar voor het moment kon hij alleen maar zijn mond houden.

‘Noem ze op, Kramer, als je inderdaad gelijk hebt,’ drong Emilie aan.

‘NV... NV... NV Kwee Kian Gwan!’

‘Goed, ik zal meteen hun administrateur opbellen,’ zei Emilie terwijl ze de hoorn van de telefoon oppakte.

‘Wat wilt u aan hen vragen?’

‘Ik ben niet van plan om hen aan de tand te voelen als een politieagent. Ik zal ook jou niet onmiddellijk in beschuldiging stellen. Ik wil alleen vragen of zij inderdaad betalingsproblemen hebben en hoeveel tijd ze denken nodig te hebben om te kunnen betalen. Ik zal ze wat ruimte geven want ik wil hoe dan ook een goede partner zijn voor ondernemingen die samenwerken met onze plantage.’

Kramer zat als vastgenageld op de stoel die voor het bureau van Emilie stond terwijl het zweet van zijn slapen druppelde. Ondertussen begon Emilie te spreken met de telefoniste van het telefoonkantoor.

‘Dat … dat hoeft u niet te doen ... u hoeft dat niet te vragen. Ik ben schuldig. Ik heb niet het juiste bedrag aan inkomsten ingevuld. Maar ... ik heb dat gedaan omdat ik niet anders kon. Ik zit diep in de schulden,’ zei Kramer met zwakke stem.

‘Waarom zit je diep in de schulden? Ik heb de financiën nauwkeurig doorgenomen en ik ben ongeregeldheden tegengekomen ter waarde van duizenden guldens. Je weet, dat is geen kleinigheid.’

‘Ik heb ooit geprobeerd om wat meer inkomen te krijgen door wat te handelen. Ik werkte samen met een exporteur en stond bij hem in de schuld. Maar wat kan ik ervan zeggen? Het schip dat de goederen naar Den Haag zou vervoeren, zonk halverwege de reis en de goederen konden niet gered worden terwijl ook alle opvarenden het leven lieten. Er was dus geen winst; ik moest wel de schuld aflossen. Als ik dat niet zou doen, zou het huis waarin ik met mijn vrouw en kinderen woon en dat als onderpand gold, in beslag worden genomen.’

‘Ik snap je moeilijkheden maar ik kan toch niet accepteren wat je gedaan hebt in de onderneming van mijn vader.’

‘Ik accepteer als u ervoor kiest om deze zaak voor te brengen aan het blanke gerecht want ik ben niet in staat terug te betalen wat ik weggenomen heb,’ zei Kramer met gebogen hoofd.

‘Indachtig aan het feit dat je al meer dan twintig jaar de onderneming van mijn vader hebt gediend, zal ik dat niet doen. Maar ik wil wel dat je als straf de onderneming verlaat.’

‘Goed Nona ... hartelijk bedankt voor uw begrip.’ Vervolgens verliet Kramer de kamer van Emilie. Dat was de laatste dag dat Kramer als administrateur op de plantage van meneer Van den Berg werkte.

 


*

 


Met een stralend gezicht vertelde Emilie aan Sandiman wat er die dag was gebeurd.

‘Ik ben blij dat u nu weer kunt glimlachen,’ zei Sandiman.

‘Ik ben ook blij dat het gelukt is om mijn stijve houding ten opzichte van de boeren te laten varen. En dat door jou raad op te volgen,’ zei Emilie.

‘Nee, dat is omdat u bereid bent u open te stellen.’

‘San, kom naast me zitten,’ droeg Emilie hem op en dat deed Sandiman schrikken.

‘Maar … ik ben alleen maar een chauffeur. Het is ongepast dat iemand als ik naast zijn bazin gaat zitten.’ Emilie nam uiteindelijk de beslissing om zelf ergens anders te gaan zitten. Eerst zat ze achterin maar nu voorin, naast Sandiman die de auto bestuurde.

‘Als ik hier zit, ga je me dan wegjagen?’ vroeg Emilie.

‘Ik zou niet durven.’

‘San, steeds als ik bij jou ben is het net of ik thuiskom. Er is niemand die in staat is om me zo op mijn gemak te laten voelen als jij. In jouw nabijheid kan ik zeggen wat ik wil en kan ik alles wat me dwarszit kwijt zonder dat ik me zorgen hoef te maken. Met jou ben ik veel eerlijker.’

‘Daar ben ik blij om.’

‘Nu wil ik eerlijk zijn over één ding. Over mijn gevoelens als vrouw. Ik houd van jou, Sandiman.’ Emilie legde haar hoofd op de schouder van Sandiman waardoor de jonge man zich bijna niet meer kon bewegen. Sandiman voelde de wang van zijn bazin die zachtjes tegen zijn schouder rustte.

‘Ik wil dat jij mijn man wordt,’ vervolgde Emilie.

‘Wat zullen de mensen straks wel niet zeggen? Nona Emilie, een mooie en gestudeerde vrouw uit gerespecteerde kringen. Ik ben een arme inlander en ook nog eens analfabeet,’ zei Sandiman verlegen.

‘Mijn geluk hangt niet af van wat anderen zeggen. Laat me mijn eigen beslissing nemen voor mijn eigen geluk. Een gestudeerd mens kan zijn eigen richting in het leven en zijn eigen lot bepalen, Sandiman. Nu wil ik de oprechte Sandiman zien zoals ik hem altijd zie. Houd je van mij?’

‘Ik... ik...’

‘Verberg niet de stem van je meest innerlijke gevoelens.’

‘Welke man in de wereld kan niet vol bewondering zijn als hij voor u staat? Iedere man zal zonder probleem verliefd worden op een mooie, intelligente en openhartige vrouw zoals u. Dat is wat ik iedere keer voel als ik u ontmoet.’

Emilie glimlachte gelukkig toen ze de bekentenis van Sandiman hoorde. Haar geluk was die dag volmaakt. Desalniettemin wist ze dat ze zou moeten vechten voor haar liefde, voornamelijk met haar ouders.

‘Sandiman mijn schat … mijn geliefde ...’ Emilie omhelsde stevig het lichaam van haar geliefde terwijl op dat moment Sandiman bevangen was door gevoelens die zich niet in woorden lieten vatten.

 


*

 


‘Wat?!’ Meneer Van den Berg stond paf toen Emilie openhartig vertelde dat ze van Sandiman hield en dat ze met hem wilde trouwen.

‘Tot nu toe heeft u altijd alles wat ik wilde, toegestaan. Nu wil ik Sandiman, papa. Schenk u uw zegen aan onze relatie?’ vroeg Emilie.

‘Wil jij dat ik me in onze kringen voor gek zet? Ze zullen mij beoordelen als iemand die niet in staat is om een gepaste kandidaat voor zijn dochter te vinden.’

‘Maar Sandiman is de beste voor mij.’

‘Denk hier goed over na. Sandiman is een arme inlander die nooit naar school is geweest. Kan hij je wel gelukkig maken?’

‘Hij is in elk geval eerlijk. Hij heeft mijn dure briljanten ketting teruggegeven terwijl hij gewoon net had kunnen doen nergens van te weten en hem voor zichzelf had kunnen houden. Sandiman was vroeger een boer en u heeft uw chauffeur opgedragen hem te leren autorijden en nu is hij een goede chauffeur. Hij kan van alles als er maar iemand is die hem dat wil leren. Ik zal een goede administrateur van hem maken die we kunnen vertrouwen. Hij kan die onbetrouwbare Kramer vervangen. Ik ben ervan overtuigd dat Sandiman dat kan en ik zal hem zelf onderwijzen.’

‘Je praat alsof je een tovenaar bent,’ was het commentaar van meneer Van den Berg.

‘Geef mij de gelegenheid om mijn droom te verwezenlijken, papa, als u mij beschouwt als iemand die droomt op klaarlichte dag.’

‘Ik geef je zes maanden, niet meer. Als je erin slaagt, stem ik toe. Maar jullie moeten in Ungaran gaan wonen zodat het niet te veel opvalt en het niet in onze kringen bekend wordt. Als je faalt dan moet je alles doen wat ik wil en mag je me niet tegenspreken,’ antwoordde meneer Van den Berg.

Emilie was opgetogen met de gelegenheid die haar vader haar bood. Ondertussen kon Soemirah, die het gesprek rustig had aangehoord de gevoelens van haar verliefde dochter begrijpen.

‘Vecht voor je geluk, kind. Ik zal voor je bidden,’ sprak Soemirah terwijl ze haar dochter liefdevol aankeek.

 


*

 


Emilie werd inderdaad een goede leermeester voor Sandiman. Van ‘s morgens vroeg tot laat in de middag volgde hij Emilie in haar werk op de plantage. Sandiman vergezelde haar om de boeren te leren koffie te planten en te onderhouden. Door dit alles ontstond er een goede werkrelatie tussen hem en de boeren. Hij werd ook voor Emilie de tussenpersoon om de toestand in de plantage werkelijk te leren kennen.

Ze leerde Sandiman lezen, schrijven, rekenen, Nederlands en ook de basiskennis om administrateur te worden. In nog geen twee maanden leerde hij lezen en schrijven. Emilie leende hem boeken met eenvoudige verhalen zodat hij sneller leerde lezen en liet hem teksten overschrijven zodat hij vlugger ging schrijven.

Zoals Emilie al gedacht had, kon Sandiman goed en snel leren. Ook kon hij goed berekeningen maken, gebaseerd op zijn eigen ervaring als boer toen hij de opbrengst van zijn rijstvelden aan handelaren op de markt verkocht.

Sandiman bleek in staat om in minder dan zes maanden aan de eisen te voldoen om de vrouw van zijn hart te veroveren, een vrouw die hij stiekem vanaf zijn jongste jaren al bewonderde. Hij werd een bekwame administrateur. Omdat hij eerlijk was, werden de opbrengsten van de onderneming steeds hoger. De relatie tussen boven- en ondergeschikten werd steeds beter omdat problemen werden opgelost. Alles werd in overleg geregeld en in het voordeel van iedereen. Ook het welzijn van de boeren werd in de gaten gehouden en verhoogd zodat ze met meer enthousiasme werkten en de oogsten steeds groter werden.

Emilie bewonderde Sandiman steeds meer en ze was trots op hem. Haar geliefde had een intelligentie die gepaard ging met wellevendheid en eerlijkheid. Het meisje rapporteerde haar ouders voortdurend over de voortgang van Sandiman en over de toenemende winsten van de plantage. Nu kon meneer Van den Berg niets anders doen dan de vaardigheden van Sandiman erkennen en zijn zegen geven aan het huwelijk van zijn geliefde dochter.

Sandiman en Emilie gingen vervolgens in een fraai huis wonen vlak bij de plantage en waren gelukkig getrouwd. Met het verstrijken van de tijd en het toenemen van zijn kennis werd Sandiman een steeds betere gesprekspartner voor Emilie, zijn vrouw die aan de Universiteit van Amsterdam had gestudeerd. Ze bleven samen leren.

Op den duur veranderde het gevoel van meneer Van den Berg ten opzichte van Sandiman. De Hollandse man begon geleidelijk zijn inlandse schoonzoon te zien als een betrouwbare en geliefde zoon. Als een lievelingskind.

 

 

Verklarende woordenlijst
(1) Djongos: mannelijke bediende.
(2) Baboe: vrouwelijke bediende.
(3) Njai: inlandse concubine.
(4) Kain pandjang: lange gebatikte doek die om het middel wordt geslagen.
(5) Bodjongweg: tegenwoordig Jl. Pemuda.
(6) Wilhelminaplein: tegenwoordig Tugu Muda.
(7) Wasbaboe: wasvrouw.
(8) Non/nona: aanduiding van ongehuwd jong meisje.
(9) Westerwalstraat: tegenwoordig Jl. Mpu Tantular.
(10) Heerenstraat: tegenwoordig Jl. Letjen Suprapto.
(11) Protestantse Kerk: tegenwoordig Gereja GPIB Immanuel.
(12) Paradeplein: tegenwoordig Taman Srigunting.
(13) Noorderwalstraat: tegenwoordig Jl. Merak.

 

Vertaald uit het Indonesisch door Monique Drenthem Soesman en Dick van der Meij


Monique Soesman woont en werkt sinds de jaren ’90 in Indonesië. Zij studeerde talen en culturen van Zuidoost-Azië in Leiden. Na haar studie heeft ze veel vertaalwerk verricht, waaronder non-fictionele verhandelingen over Indonesië, veelal voor het KITLV. Haar grote hobby is het vertalen van literair werk van Indonesische schrijvers. Samen met een covertaalster vertaalde ze onder andere werken van Ayu Utami en Pramoedya Ananta Toer en recentelijk Het dansmeisje uit mijn dorp van Ahmad Tohari.

Dick van der Meij werd geboren in Lisse, Zuid-Holland in 1956. Hij studeerde Indonesische Talen en Culturen in Leiden waar hij in 1983 zijn doctoraal haalde. Vervolgens werkte hij als coördinator Indonesische studenten gedurende 7 jaar bij de NUFFIC in Den Haag . Daarna was hij eindredacteur van de serie Indonesische vertalingen in het kader van het Indonesian – Netherlands Cooperation in Islamic Studies (INIS) aan de universiteit Leiden. Hij promoveerde in 2002 op een tekstuitgave van de Javaanse tekst Puspakrama uit Lombok. Momenteel is hij reeds 10 jaar verbonden aan de Islamitische Staatsuniversiteit te Ciputat, Zuid Jakarta.

Download de ePub-versie Print

L'Enfant chéri


Semarang, 1935


Un éclat doré brille dans la chevelure tombant jusqu'à la taille de la jeune Hollandaise qui descend les marches du bateau. D’une main levée au-dessus de son visage, elle tâche de se protéger du soleil. Cela fait presque 20 ans qu'Emilie a quitté Semarang, sa ville natale, pour étudier à Amsterdam.

Dans une charmante robe longue de dentelle blanche, la beauté d’Emilie est encore plus éclatante dans la foule des passagers qui viennent de quitter le navire. « Où sont papa et maman ? » se demande Emilie. Elle regarde autour d’elle à la recherche de ses parents, mais ce qu’elle découvre avec un papier portant les mots "Emilie VAN DEN BERG" n’est qu’un chauffeur indigène en uniforme. C’est en sa compagnie qu’elle retourne à son domicile à Semarang, dans le quartier de Candi Baru.

La maison d’Emilie est une maison de maître de style colonial posée sur une colline entourée de kemiris. Son portail est en fer forgé entre quatre colonnes de couleur ivoire. Les meubles de la maison ont tous étés importés des Pays-Bas et toute personne qui entre là, peut juger du raffinement des goûts de son propriétaire, nommé Jan Rudolf van den Berg, le père d'Emilie.

Emilie a 25 ans quand elle revient à Semarang. La petite Emilie s'est transformée en une belle jeune fille adulte. Et le plus extraordinaire tient dans ses cheveux, boucles blondes prolongées jusqu'à la taille. Une couleur qui semble toujours briller, comme celle de son père. Sa peau est d'un blanc laiteux, d’une texture soyeuse immaculée, sans taches rouges ni poils jaunâtres. Ses joues sont vermillon comme des roses de printemps, avec un rouge à lèvres assorti qui les rend humides. Quant à ses yeux, ils sont noirs et brillants, tout comme ceux de sa mère indigène. Ce même regard qui s’illumine d’un sourire à l’accueil joyeux de ses parents, ainsi que de tous les jongos * et babu* qui travaillent chez eux.

Emilie a été envoyée en Hollande par son père à l’âge de six ans pour y effectuer toutes ses études de l’école primaire jusqu'à son diplôme universitaire. Monsieur van den Berg ne voulait pas que sa fille devienne peu à peu indigène, la mère d’Emilie étant elle-même une Javanaise qu’il avait épousée, mais qui ne pouvait pas donner à leur enfant une éducation européenne, en particulier dans la langue néerlandaise, comme il le désirait.

- Comment s’est passé ton voyage ma chérie ? demanda Monsieur van den Berg.

- Fatigant, papa. Et il fait si chaud dans cette ville, répondit Emilie en agitant le petit éventail qu’elle transportait partout avec elle.

- Maman t’a préparé un verre de citronnade avec de la glace comme tu l’aimes. Bois-le donc pour oublier ta fatigue, lui dit Soemirah, tout en lui tendant un verre de limonade qu’Emilie but d’un seul trait.

Soemirah était la mère d’Emilie, épouse officielle de Monsieur van den Berg. Elle portait un kebaya, long corsage blanc, et un sarong de batik qui l’enveloppait de la taille aux chevilles. Le collier d’or incrusté de rubis qu’elle portait toujours indiquait son rang. Son chignon aussi était décoré d’une épingle à cheveux en or. Son visage poudré était serein et lumineux. Sa peau brune était toujours parfaitement entretenue avec des préparations à base de crème de riz mêlée d’épices. Une fois par semaine, Soemirah prenait un bain aux sept fleurs afin que leurs essences imprègnent sa peau sans qu’elle ait à porter le moindre parfum. Cette odeur que M. van den Berg aimait entre toutes, faisait qu’il ne désirait plus se tourner vers aucune autre femme.

Soemirah fut prise pour épouse par Jan Rudolf van den Berg quand elle avait 15 ans, alors que lui-même en avait déjà 31, une différence d’âge de 16 ans. Emilie, leur seule enfant, était née deux ans plus tard. A cette époque, l’on disait que lorsqu’un Maître hollandais prenait une indigène pour épouse, ses richesses n’en seraient que plus abondantes, surtout si elle lui donnait un enfant.

Et cette croyance se réalisa pour M. van den Berg. Avant son mariage, il était agent administratif de la Nederlandsch-Indische Spoorwegmaatschappij (NIS), entreprise ferroviaire basé dans le Bodjongweg*, dans un immeuble imposant à l’architecture hollandaise, près de la place Wilhelmina*. Les indigènes appellent aussi ce bâtiment ‘Lawang Sewu’, ‘Mille portes’, parce qu’il semble pourvu d’un nombre impressionnant de portes. Mais après avoir épousé Soemirah, M. van den Berg obtint une manne inespérée. Son grand-père, qui vivait aux Pays-Bas, mourut et lui laissa en héritage une somme d'argent assez importante.

Cet héritage permit à M. van den Berg d’acheter une exploitation agricole dans la région d’Ungaran. Le terrain fut planté de café et cultivé par une main d’œuvre indigène se contentant d’un salaire minimal. A l’époque de la naissance d’Emilie, l’entreprise de plantation de café se développa rapidement et fut source de richesses abondantes. Son propriétaire sentit alors qu’il n’avait plus besoin de son métier d'agent administratif et il décida de se consacrer à sa seule plantation de café.


*


M. van den Berg avait préparé une surprise pour sa fille. Une voiture Daimler noire avec un chauffeur indigène était garée dans la cour et attendait Emilie.

- Papa, cette voiture est magnifique, je l'adore ! cria Emilie avec joie.

Le chauffeur était debout à côté de la voiture tenant la porte ouverte afin qu’Emilie puisse admirer l'intérieur de son cadeau. Elle semblait vraiment apprécier la voiture.

- Te souviens-tu encore de Sandiman ? demanda M. van den Berg à Emilie.

La jeune fille essayait de se souvenir.

- C’est le premier enfant wasbaboe*, n’est-ce pas ?

- En effet, c’est maintenant un jeune homme, ton chauffeur personnel.

Emilie commença à observer Sandiman. Il était grand et solide, son corps musclé à présent sanglé dans le costume blanc qui lui servait d'uniforme de chauffeur, reflétait sa force. Son visage, bien que n’ayant rien d’extraordinaire, était calme et avait le don d’apaiser toute personne en sa présence. Une voix douce et polie. Une peau brunie par le soleil de son village de Purwodadi. Il avait déjà 28 ans.

- Selamat pagi, Sandiman ! le salua Emilie.

- Oh, Mademoiselle se souvient encore de moi, dit Sandiman.

- Bien sûr, nous sommes toujours amis, n’est-ce pas. Quand j'étais petite, j’étais si souvent seule sans frères ni sœurs, heureusement, toi, tu étais là pour jouer avec moi.

- Mon travail est maintenant de veiller sur vous, Mademoiselle.

- Tu as beaucoup changé. Autrefois, tu étais petit et maigre, je ne m'attendais pas à te voir aussi grand, dit Emilie.

- C'est parce que j’ai beaucoup travaillé dans les champs. Ma mère est morte quand j'avais 12 ans et je suis retourné à Purwodadi. Là-bas, je suis devenu paysan, jusqu'à ce que Monsieur van den Berg m’offre cet emploi de chauffeur.

- Depuis quand sais-tu conduire ?

- Depuis peu de temps. Le chauffeur personnel de votre père m’a appris, expliqua Sandiman.

- Alors, c’est parfait.


*


Le retour d’Emilie à Semarang avait été planifié depuis longtemps, comme celui d’un futur dirigeant prêt à succéder à son père dans l’exploitation.

Du lundi au vendredi, du matin au soir, Emilie devait diriger depuis son bureau les administrateurs, les superviseurs et les agriculteurs de la plantation. Cependant, elle allait parfois se promener dans la plantation, escortée par un contremaître.

Emilie avait beaucoup étudié à la faculté des Sciences commerciales de l'Université d'Amsterdam avant d’obtenir son diplôme avec les félicitations du jury. Mais la réalité du terrain n'est jamais aussi simple que les théories économiques.

Une forte production et une forte demande doivent produire un revenu élevé, en particulier en cette année où les résultats étaient meilleurs que l'année précédente. Mais en réalité, malgré une augmentation de la production, les revenus annuels ne suivirent pas. On ne trouva aucune augmentation significative par rapport à l'an dernier.

Emilie s’aperçut que les chiffres ne correspondaient pas et que les résultats fournis par Kramer, l’administrateur néerlandais de souche, étaient douteux. Cet homme offrait toujours un visage souriant en présence de M. van den Berg, ses discours étaient pleins de mots doux et de louanges afin d’obtenir le cœur et la confiance du propriétaire de la plantation.

Emilie, intelligente et fraîchement diplômée, ne se laissait pas tromper par cette apparence aimable. Se méfiant des données fournies par Kramer, elle devait d’abord chercher des preuves avant de pouvoir le renvoyer. Un peu comme on chasse un rat de la maison.

A cela s’ajoutaient les difficultés qu’avait Emilie à s'adapter à ce nouvel environnement. La jeune fille semblait toujours maladroite et à ses yeux, les employés semblaient toujours agir comme des machines en sa présence. Elle se sentait une étrangère par le fait que les gens avaient peur d’elle et cela la mettait mal à l'aise. Mais Emilie elle-même ne savait pas comment faire fondre cette froideur embarrassante. Il lui était difficile de prétendre être amicale et plaisante avec ces gens qu’elle ne connaissait pas encore vraiment.

Ce soir-là, quand Sandiman vint chercher Emilie, elle avait la mine beaucoup plus sombre que les jours précédents.

- San, je veux me promener, emmène-moi n’importe où, déclara Emilie à peine entrée dans la voiture.

Au visage renfrogné de sa patronne, Sandiman répondit par un sourire. Et sans dire un mot, il roula en direction du nord, bien au delà de Candi Baru, le quartier de la maison d’Emilie. La voiture s’arrêta finalement sur un pont sous lequel coulait la rivière Semarang.

D’un côté de ce pont, construit à l’époque de la Compagnie des Indes néerlandaises (VOC), se dressait Het Huis Groote, les bureaux administratifs des Indes néerlandaises. En néerlandais, ‘Brug’ signifie pont, mais la difficulté de prononciation du mot a fait que les indigènes l’ont transformé en ‘Berok’. Ce pont Berok est situé dans le district Oude Stadt, la splendide vieille ville. Oude Stadt couvre 31 hectares et le tracé des rues et la disposition des bâtiments sont en tous points similaires aux villes d’Europe. Elle fut construite pour les citoyens néerlandais afin qu’ils puissent se sentir chez eux à Semarang, un peu comme aux Pays-Bas.

- Je vous ai délibérément amenée ici, Mademoiselle, afin de vous rappeler l’Europe, si jamais elle vous manque en ce moment, déclara Sandiman, plein de compréhension.

Emilie resta pensive pendant un moment, en regardant les flots de la rivière devant la Westerwalstraat*. Sur l’eau, des bateaux ramaient jusqu'au quartier chinois. Cette scène rappela à Emilie la ville de Venise, elle se revit assise dans une gondole, se promenant dans les canaux, admirant la ville et sa splendide architecture typiquement européenne. Pas étonnant qu’on ait appelé Semarang la Venise de l'Orient.

Au sud-est du pont se trouvaient d’autres bâtiments de style hollandais. L’un d’eux était le bureau d’Oei Tiong Ham, le Roi du Sucre, originaire de la ville et propriétaire d’un empire commercial dont la richesse s’élevait à 200 millions de florins.

- Oui, tu as raison Sandiman. Je pense que j’ai envie de retourner en Hollande. Ici, mon cœur est lourd et ma tête pleine de pensées.

Les yeux d’Emilie étaient remplis de larmes, dont certaines coulèrent de ses yeux.

- Permettez-moi de vous montrer d'autres endroits.

Sandiman conduisit de nouveau Emilie dans sa voiture Daimler vers le couchant, traversant la Heerenstraat* qui coupe d’est en ouest la vieille ville en deux.

La voiture s'arrêta de nouveau, cette fois en face de l'église Protestantsche Kerk*, construite en 1753 mais rénovée par le Gouvernement néerlandais en 1894-1895. A cause de son dôme rond et plein comme le ventre d'une femme enceinte, les indigènes l’ont nommée ‘Eglise Blendhuk (Enceinte)’. L’ensemble de forme octogonale avec ses gros piliers et ses deux tours d'horloge est peint en blanc.

Sandiman descendit de la voiture pour ouvrir la porte à Emilie. Pour aller à l'église Blendhuk, ils traversèrent la place Parade*, terrain d’entraînement des soldats néerlandais. L'après-midi était calme, personne ne s’entraînait et Emilie et Sandiman étaient libres de se promener, de respirer l'air de cette fin d’après-midi accompagnée d’un rayon de soleil jaunissant.

- Comment est la vie aux Pays-Bas, Mademoiselle ? demanda Sandiman, regardant avec douceur sa maîtresse vêtue d'une robe rose tendre qui s’arrêtait à mi-genoux.

- Papa m’avait confiée aux soins de la gentille famille Kleiman, suite à leur annonce placée dans un journal. Cette famille s’est occupée de moi, elle était payée pour prendre soin de ma vie quotidienne et de mes études aux Pays-Bas. Ils avaient une fille de mon âge qui m’a servi de compagne de jeux et d’études, raconta Emilie.

Elle sourit un instant, mais reprit soudain un visage triste.

- Mais en réalité, Mademoiselle, pourquoi êtes-vous troublée et rêveuse ? demanda Sandiman.

- J’ai le sentiment que les efforts de mon père sont sapés par son administrateur, mais j'ai encore besoin de preuves pour pouvoir m’en débarrasser. C’est comme une épine dans ma chair. Sans parler de mes difficultés à m'adapter à ce nouvel environnement. Je ne sais pas comment parler aux paysans. Cela me met mal à l'aise.

Emilie commença à exposer tous les problèmes qu’elle n’osait pas révéler en présence de ses parents de peur de les inquiéter.

- C’est peut être parce Mademoiselle ne sait pas comment parler aux ouvriers, qu’ils ont peur eux aussi de parler en votre présence. Plutôt que de déplaire à leur employeur, ils choisissent de garder le silence.

- Mais comment pouvons nous travailler ensemble si la communication est déjà si difficile ? grommela Emilie.

- Mademoiselle sait me parler. Moi aussi, j’étais auparavant un paysan comme eux.

- C’est parce que je te connais depuis longtemps, c’est normal que nous nous entendions bien maintenant.

- En rentrant de Hollande, Mademoiselle m’a salué et m’a souri. Cela a déjà fait mon bonheur. Peut-être que Mademoiselle Emilie peut faire la même chose pour les agriculteurs. Je suis sûr que grâce à vos douces paroles et à votre sourire, ils se sentiront plus heureux et plus en confiance, et moins gênés devant leur l'employeur.

Sandiman et Emilie continuèrent à converser tout en faisant le tour de la place Parade, puis ils se dirigèrent vers la Noorderwalstraat au nord*. De loin apparaissait le bâtiment de la gare Tawang. Tout le long du chemin, Emilie avait la sensation d’être de retour en Europe, même si la température encore chaude de cette fin d’après-midi se faisait sentir sur sa peau. La vision de la belle ordonnance de ces bâtiments à l’architecture européenne au cœur de la vieille ville avait satisfait le désir d’Europe d’Emilie van den Berg.

Emilie ne cessait de penser aux paroles de son chauffeur. Elle commença à comprendre ses propres défauts en tant que chef d’entreprise. A la plantation, elle devait faire face à des centaines de personnes et devait les traiter avec humanité. Elle sentait maintenant qu'elle n'avait pas été en mesure d’apporter cette nuance dans ses rapports avec ses subordonnés. Son attitude n'avait pas fait preuve de respect pour ces ouvriers agricoles fidèles qui lui apportaient vie et richesses.

Après avoir longtemps marché, alors que le soleil disparaissait derrière l’horizon, Emilie et Sandiman reprirent le chemin de la maison de Candi Baru dans les collines.

Sans s'en rendre compte, Emilie s’était endormie dans la voiture. Le fardeau de ses pensées et de son anxiété avait diminué. Sitôt arrivée devant chez elle, elle se réveilla et entra. Après avoir pris une douche et changé de vêtements, elle alla dîner avec ses parents.

L’atmosphère de la salle à manger était calme, et Emilie mangea avec appétit. Ce jour-là, leur chef avait préparé un des plats favoris d’Emilie : un ‘biefstuk’ de langue de bœuf, servi avec d’épaisses pommes frites ainsi que des haricots verts et des carottes bouillies.

Au milieu du repas, Emilie fut surprise par l’entrée de Sandiman. Il tenait à la main le collier d’or avec pendentif en diamant en forme de cœur qui était toujours autour du cou d’Emilie.

- Il a dû tomber accidentellement lorsque Mademoiselle dormait dans la voiture, déclara Sandiman en lui rendant le collier.

La jeune fille reprit son bijou préféré, celui que son père lui avait acheté en vacances à Venise, avec un sentiment de gratitude pour celui qui le lui rapportait.

- Merci, San. Tu viens de me rendre mon cœur. Enfin, je veux dire, mon pendentif.

- C’est en effet mon devoir de vous le rendre, Mademoiselle, si vous l’aviez oublié.

- Viens Sandiman, il semble juste que tu reçoives une récompense pour ta gentillesse. Viens manger avec nous. Notre cuisinier a fait une langue de bœuf délicieuse. Je pense que papa et maman seront aussi de mon avis, dit Emilie, tout en regardant ses parents qui n'avaient pas fini de manger.

Pour la première fois de sa vie, Sandiman goûta la délicieuse langue de bœuf à la sauce soja. Une nourriture qu’un indigène n’aurait jamais pu imaginer goûter. Auparavant, il pensait que la nourriture européenne ne pouvait être servie qu’à un Hollandais de souche, un être appartenant à une caste élevée. En dessous, il y avait les Indos (métisses de sang asiatique et européen), ainsi que tous les Arabes et les Chinois. En troisième position, la plus basse, il y avait les indigènes, une organisation de la société qui avait été mise en place par le gouvernement des Indes néerlandaises.

- Merci Sandiman. Tu aurais pu prétendre ne pas avoir retrouvé mon collier suite à ma négligence, mais tu as préféré me le rendre, dit Emilie d'une voix douce puisqu’elle était assise juste à côté de Sandiman.


*


L’atmosphère dans le bureau de la plantation ressemblait à un volcan au bord de l’éruption. La tension était au maximum entre Emilie et Kramer, l’administrateur. Le visage de la jeune fille était rouge de colère en écoutant les explications évasives de Kramer au sujet du bilan financier de l’entreprise qui semblait anormal à Emilie.

- Pouvez-vous, Mademoiselle, me montrer mon erreur si je suis accusé d’avoir détourné l’argent de la plantation ? lança Kramer, au risque de faire bouillir le sang jeune et vif dans les veines d’Emilie.

- Cela ce voit dans votre rapport financier semestriel. Il y a des manques de revenus qui n’ont pas de logique. Les recettes devraient être comparables aux rendements des récoltes.

- Sans doute Mademoiselle devrait-elle savoir que les exportateurs ont parfois besoin de plus de temps pour le règlement de leurs traites.

- S’il en est ainsi, dites-moi quelle entreprise a des problèmes de remboursement, répliqua Emilie.

Kramer demeurait silencieux, mais semblait préparer une série de réponses. Mais pour le moment, il restait muet.

- Donnez-moi des noms, Kramer, si vous dites la vérité.

- Nv… Nv… Nv Kwee Kian Gwan.

- Très bien… je vais appeler son administrateur sur-le-champ, répondit Emilie en attrapant l’appareil de téléphone sur son bureau.

- Que voulez-vous lui demander, Mademoiselle ?

- Je ne veux pas les interroger comme un policier. Je ne vais pas faire de vous un accusé pour le moment. Je vais leur demander s’ils ont du mal à payer et combien de temps en gros leur est nécessaire pour les délais de remboursement. Je vais leur proposer des échéances, car je veux un bon partenariat pour les entreprises qui travaillent avec cette plantation.

Kramer semblait cloué sur sa chaise face au bureau d’Emilie, des sueurs froides commençaient à dégouliner sur ses tempes. Pendant ce temps, Emilie avait engagé la conversation avec l'opérateur du bureau de téléphone.

- Pas besoin... Mademoiselle, vous n’avez pas besoin de leur demander quoi que ce soit. Je suis le coupable. Je n'ai pas correctement transcrit les entrées d’argent. Mais... je l'ai fait par nécessité. J’ai des dettes, dit Kramer d'une voix faible.

- Comment avez-vous pu accumuler des dettes aussi importantes ? J'ai vérifié soigneusement les finances, j'ai trouvé des irrégularités équivalant à des milliers de florins. Vous savez que ce n'est pas une petite somme.

- J’ai essayé de faire du négoce afin de gagner plus en travaillant avec un exportateur et c’est à lui que je dois cet argent. Mais que vous dire ? Le navire transportant les marchandises pour La Haye a coulé en cours de route. Toute la cargaison et l'équipage ont disparu en mer. Aucun bénéfice et je dois rembourser une dette importante. Sinon, la maison que j'habite avec ma femme et mes enfants, qui était ma garantie, sera saisie.

- Je comprends vos difficultés, mais je ne peux accepter ce que vous avez fait vis-à-vis de l’entreprise de mon père.

- Je m’en remets à votre décision, Mademoiselle, même si vous prenez la décision de m’emmener devant les tribunaux, car je ne suis pas en mesure de rendre ce que j’ai déjà pris, dit-il la tête basse.

- Prenant en compte votre dévouement pour l’entreprise de mon père pendant plus de 20 ans, je ne le ferai pas. Mais suite à votre acte, je désire que vous quittiez cette entreprise.

- Très bien, Mademoiselle… je vous remercie de votre décision, Mademoiselle Emilie.

Puis il sortit de la pièce. Ce fut son dernier jour de travail en tant qu’administrateur de la plantation de Monsieur van den Berg.


*


Ce qui s’était passé ce jour là, Emilie le raconta à Sandiman, le visage radieux.

- Je suis content, car maintenant Mademoiselle Emilie peut à nouveau sourire, dit Sandiman.

- Je suis aussi heureuse d’avoir pu surmonter ma gêne dans mes rapports avec les ouvriers. Et cela grâce à toi, dit Emilie

- Ce n’est pas vrai, c’est parce que Mademoiselle elle-même a décidé d’être plus à l’aise.

- San, assieds-toi à côté de moi, demanda Emilie à la surprise de Sandiman.

- Mais je ne suis qu’un chauffeur. Quelqu’un comme moi ne s’assied pas à côté de sa maîtresse.

Alors Emilie prit elle-même la décision de changer de place. Elle passa de la banquette arrière de la voiture au siège avant, à côté de Sandiman.

- Et si je m’assois ici, est-ce que tu me chasseras ? demanda-t-elle.

- Je n’oserais pas.

- San, avec toi à mes côtés, j’ai toujours l’impression d’être à la maison. Personne n’est capable de me donner ce sentiment de bien-être. J’ose dire tout ce qu’il me passe par la tête, étalant sans gêne tous mes problèmes. Avec toi, je peux être plus sincère.

- J’en suis ravi, s’il en est vraiment ainsi.

- Maintenant, je veux être aussi franche à propos de quelque chose d’autre. Au sujet d’un sentiment de femme. Je t’aime Sandiman.

Emilie posa sa tête sur l’épaule de Sandiman, l’empêchant ainsi de bouger. Il sentait la joue douce de sa maîtresse appuyée sur son épaule.

- J’aimerais que tu sois mon mari, continua Emilie.

- Que diront les gens ? Mademoiselle Emilie, jeune fille d’une famille respectée, jolie et bien élevée. Je suis un indigène pauvre et de plus, illettré, dit Sandiman humblement.

- Notre bonheur ne dépend pas des autres. Laisse-moi prendre la décision de mon propre bonheur. Quelqu’un d’éduqué a le droit de choisir seul sa vie et son destin, Sandiman. A présent, je veux voir le Sandiman honnête que je connais. M’aimes-tu toi aussi ?

- Je… je…

- Laisse parler ton cœur.

- Existe-t-il un homme en ce monde qui ne ressente pas d’admiration pour Mademoiselle ? Tout homme aimerait une femme aussi belle, intelligente et bonne que vous. C’est ce que je ressens à chaque fois que je vous vois, Mademoiselle.

A l’aveu de Sandiman, Emilie sourit de joie. Cette journée lui avait apporté tant de bonheur. Mais cependant, la jeune fille savait qu’elle devrait se battre maintenant pour son amour, en particulier envers ses parents.

- Sandiman mon amour, mon chéri…

Emilie enlaça fortement le corps de son amoureux. De son côté, Sandiman était envahi par toutes sortes d’émotions qu’il n’était pas possible de transcrire avec des mots.


*


- Quoi ?!

Monsieur van den Berg était consterné après avoir entendu Emilie lui dire qu’elle aimait Sandiman et qu’elle désirait l’épouser.

- Jusqu'à présent, mon père a toujours réalisé mes désirs. Maintenant que j’aime Sandiman, accepte notre relation, demanda Emilie.

- Tu me demandes d’être la risée du voisinage ? Ils vont penser que je suis un père qui n’est pas capable de trouver un bon mari à sa fille.

- Mais le meilleur mari pour moi est Sandiman.

- Réfléchis bien. Sandiman est un indigène pauvre, sans éducation. Crois-tu qu’il soit vraiment capable de te rendre heureuse ?

- Au moins, il est honnête. Il m’a rendu mon collier en or alors qu’il aurait pu faire semblant de ne rien voir et le garder pour lui. Sandiman était un paysan, puis tu as demandé à ton chauffeur de lui apprendre à conduire, maintenant c’est un bon chauffeur. Il peut être ce que l’on désire pourvu qu’il ait quelqu’un pour lui apprendre. Je vais en faire un administrateur digne de confiance afin de remplacer Kramer, car il est honnête. J’ai confiance en Sandiman et je serai son professeur.

- Tu parles comme si tu étais une magicienne, répondit Monsieur van den Berg.

- Tu me prends pour une rêveuse, donne-moi l’occasion de te prouver le contraire, père.

- Je te donne six mois, pas un de plus. Si tu réussis, je te donnerai ma bénédiction. Mais vous devez rester à Ungaran afin de ne pas être vus et d’éviter les commérages du voisinage. Si tu échoues, tu devras obéir à toutes mes demandes. Et tu ne pourras plus rien me refuser, déclara Monsieur van den Berg.

Emilie était folle de joie en entendant la chance qui lui était ainsi offerte. Pendant tout ce temps, Soemirah avait écouté la conversation avec calme et pouvait comprendre les sentiments de sa fille amoureuse.

- Fais ton possible pour réaliser ton bonheur, ma fille. Ta mère prie pour toi, lui dit Soemirah en regardant sa fille avec douceur.


*


C’est ainsi qu’Emilie devint le professeur de Sandiman. Du matin au soir, il suivait Emilie dans son travail dans les plantations. Il apprit avec les paysans comment planter et entretenir les plants de café. Des liens solides se créèrent entre lui et les ouvriers. Il put aussi servir d’intermédiaire à Emilie pour mieux connaître la situation de la plantation.

Sandiman apprit à lire, écrire, compter, à parler hollandais ainsi que d’autres choses utiles pour devenir administrateur. En moins de deux mois, il savait lire et écrire. Emilie lui prêta alors des livres de contes simples afin de l’aider dans son apprentissage de la lecture et afin qu’il les recopie pour apprendre à écrire.

Comme l’avait pressenti Emilie, Sandiman était quelqu’un qui apprenait vite. Il arriva rapidement à bien compter, notamment grâce à son expérience de paysan qui avait vendu ses produits au marché.

En moins de six mois, Sandiman dépassa les obstacles qui le séparait de la femme de son cœur, celle qu’il admirait depuis son enfance. Il devint un parfait administrateur. Grâce à son honnêteté, les bénéfices de la plantation augmentèrent. Les rapports entre la direction et les paysans s’améliorèrent significativement car tous les problèmes étaient examinés et résolus. L’on trouvait des solutions, admises par tous, pour le bien de tous. Le bien-être des agriculteurs fut amélioré, rendant leur travail plus efficace, de sorte que les récoltes furent également maximales.

Emilie était de plus en plus admirative et fière de Sandiman. Son bien-aimé possédait une intelligence qui s’accompagnait de politesse et d’honnêteté. Elle veillait à ce que ses parents soient toujours tenus au courant des progrès de Sandiman et de la plantation dont les revenus étaient en constante amélioration. Monsieur van den Berg ne pouvait rien dire, si ce n’est reconnaître les dons de Sandiman et donner sa bénédiction au mariage de sa fille bien-aimée.

Sandiman et Emilie vécurent dans une jolie maison proche de la plantation, se marièrent et furent heureux. Au fur et à mesure de son éducation, Sandiman devint un agréable compagnon de conversation pour Emilie, sa femme diplômée d’une université d’Amsterdam, car il ne cessa jamais d’étudier. Eux-mêmes ne cessèrent jamais d’apprendre ensemble.

Peu à peu, l’opinion de Monsieur van den Berg vis-à-vis de Sandiman changea à son tour. Ce Hollandais de souche en vint à aimer ce gendre indigène et à le considérer comme un fils digne de confiance. Comme un enfant chéri.

 

 

Jongos: serviteurs masculins.
Babu: servante.
Wasbaboe: servante chargée de laver le linge.
Westerwalstraat: Rue Tanggul Pertahanan Barat, aujourd’hui transformée en rue Mpu Tantular.
Heerenstraat: Rue Tuan, aujourd’hui transformée en rue Letjen. Suprapto.
Protestantsche Kerk: appelée Eglise Enceinte par la population locale, aujourd’hui Eglise GPIB Immanuel.
Paradeplein: lieu de la parade aujourd’hui devenu Parc Srigunting.
Noorderwalstraat: aujourd’hui appelée rue Merak.
Bodjongweg: sekarang bernama Jl. Pemuda.
Wilhelminaplein: Taman Wilhelmina (Ratu Belanda saat itu), sekarang menjadi Tugu Muda.

 

 

Traduit du Bahasa Indonesia par Jean-Pascal Elbaz

 

Download de ePub-versie Print

Golden Child


Semarang, 1935


A golden ray glistened from the waist-length hair of the young Dutch woman who was disembarking from the ship. Trying to block the sunrays, she raised her hand to cover her face. It had been 20 years since she, Emilie, had left Semarang, the city of her birth, to study in Amsterdam.

Emilie’s attractive long dress, made of white lace, enhanced her beauty in the midst of the crowd of passengers who were also disembarking. ‘Where are Papa and Mama?’ asked Emilie. Somewhat bewildered, she searched for her parents; but she saw only a piece of paper upon which was written ‘EMILIE VAN DEN BERG’, held by a local fellow wearing a chauffeur’s uniform. The chauffeur drove her home to her house in the Candi Baru neighbourhood in Semarang.

Emilie’s home was a large Indies-style house on a hill surrounded by kenari trees. The front gate was made of iron and the house was fronted by four ivory-coloured pillars. The furniture in the house, imported from the Netherlands, was intended to convince everybody of the sophisticated tastes of the home’s owner, Jan Rudolf van den Berg, Emilie’s father.

Emilie was 25 years old when she returned to Semarang. Little Emilie had grown into a beautiful adult woman. Her most precious attribute was her hair, blond waves reaching down to her waist. Her hair always shimmered, just like her father’s. Her skin was white as milk, smooth as spotless silk, without bothersome red spots or fine yellowish hairs. Her cheeks were red as roses in the spring, with moist lips of the same hue. Meanwhile, her eyes were brilliant black, like those of her mother, who was Javanese. She smiled, and her eyes sparkled as her parents greeted her. Then the servants who worked in the house did the same.

When Emilie was six years old, her father sent her to the Netherlands for her education from elementary school through college. Mr. van den Berg did not want his daughter to gradually become ‘Javanese’, keeping in mind Emilie’s mother’s humble background as a native Javanese housekeeper. He knew well that his wife would not be able to give his daughter the European upbringing he desired for her, especially in the Dutch language. ‘How was your journey, my dear?’ asked Mr. van den Berg.

‘Exhausting, Papa. This city is so hot,’ answered Emilie while fanning herself with the little fan she always carried.

‘I made a glass of ice lemonade, your favourite. Drink it to refresh yourself,’ said Soemirah while offering Emilie the glass, which she quickly drank down.

Soemirah was Emilie’s mother, Mr. van den Berg’s wife. She wore a pristine white kebaya and a long piece of batik cloth wrapped around her waist that draped down to her ankles. The gold necklace with a ruby pendant that she always wore marked her status. Her hair was coiled into a bun and decorated with gold hairpins. Her powdered face radiated peacefulness. She always cared for her dark brown skin by applying a compound of rice powder mixed with spices. Once a week, Soemirah bathed in water infused with seven kinds of flowers until her skin was deliciously fragranced, without the need for perfume. Mr. van den Berg was so captivated by the smell of her body that he didn’t even need to look at other women.

Jan Rudolf van den Berg married Soemirah when she was 15 years old; she was 16 years younger than her husband. Emilie, their only child, was born two years later. At that time, it was believed that the Dutchman who married a Javanese commoner would surely come into good fortune, especially if the couple had children.

This belief proved true for Mr. van den Berg. He had been serving as an administrative official of the Dutch Indies Railway Company that had its office in Bodjongweg, (1) a large, fancy Dutch building near the Wilhelminaplein. (2) The local people called the building ‘Lawang Sewu’, the Indonesian for ‘a thousand doors’, owing to its impressive and numerous entrances. After he married Soemirah, Mr. van den Berg received unexpected good fortune. His grandfather in the Netherlands passed away and he received a large inheritance. He used the inheritance to buy a plantation in the Ungaran area. The land was planted with coffee and tended by local labourers who were paid low wages. When Emilie was born, the demand for coffee blossomed unimaginably, and brought with it overflowing wealth. Mr. van den Berg felt that he did not need to remain in his job as an administrative officer and decided to apply himself to the running his own coffee plantation.


*


Mr. van den Berg had prepared a surprise for his daughter. The black Daimler parked in the front yard was to be Emilie’s car, and came complete with her own, native chauffeur.

‘The car is beautiful, Papa. I love it!’ exclaimed Emilie happily.

When Emilie approached her gift meaning to look inside, the chauffeur who stood by the car opened the door. The young woman was thrilled with her car.

‘Do you still remember Sandiman?’ Mr. van den Berg asked Emilie. The girl searched her memory.

‘Wasn’t he our laundry woman’s son?’

‘That’s right, and he is now your personal chauffeur.’

Emilie looked at Sandiman closer. He stood tall and straight, full-muscled, indicating strength beneath his white chauffeur’s uniform. There was nothing special about his face, but it seemed calm, putting people around him at ease. His speech was gentle and polite. His skin was brown because it was tempered by the sun in Purwodadi village, where he grew up. He was 28 years old.

‘Good morning, Sandiman!’ Emilie greeted him.

‘Ah, you remember me,’ replied Sandiman.

‘Of course, you are my friend. I used to get lonely because I didn’t have any brothers or sisters. Fortunately, I could always play with you.’

‘Now my duty is to guard you, Miss.’

‘You’ve changed. You used to be small and thin. I never thought you could grow as big as you are now,’ said Emilie.

‘It’s because I worked a lot in the rice fields. When my mother died when I was 12, I went back to Purwodadi. I became a farmer there, until Mr. van den Berg offered me a job as a chauffeur.’

‘When did you learn how to drive?’

‘Just recently. Master’s private chauffeur taught me,’ Sandiman explained.

‘Wonderful. Then all is in order.’


*


Emilie’s homecoming to Semarang had been planned for a long time; she was to replace her father in running the plantation.

Emilie supervised an administrator, an overseer, and the plantation labourers. She was in the office from Monday until Friday, from morning until evening. Sometimes, accompanied by the overseer, she toured the plantation.

Emilie had studied diligently in the Faculty of Commerce at the University of Amsterdam and she had graduated cum laude. However, dealing with the realities in the field was never as simple and clear as they were rendered in theories of economics.

The amount of production should balance with the income, especially if the results of this year were better than those of last year. In reality, the income produced by the plantation that year had declined, and did not reflect the increase in production that had been achieved. There had not been any significant increase in income compared to the previous year.

Emilie found discrepancies in the accounts, and suspected they had been manipulated by the administrator, a Dutchman named Kramer. This man always showed a pleasant face in Mr. van den Berg’s presence, pouring forth sweet words and praise that pleased the plantation owner and encouraged him to place his whole trust in Kramer.

Emilie, a bright student, could not be won over by his sweet demeanour. Although she suspected the data Kramer had given her, she continued to look for definitive proof that would be sufficient to fire him. It was like clearing the house of a pesky mouse.

Emilie was also concerned about the difficulties she encountered in adjusting to the new environment in the plantation. The young woman always looked uneasy; her relationship with her employees was mechanical and rigid. She was worried that she had isolated herself because they were intimidated by her. Emilie did not know how to melt the frustrating stiffness between herself and her employees. She just could not pretend to be friendly and sweet to people she did not know well.

At the end of every afternoon, Sandiman would arrive to take her home. One evening, Emilie’s face appeared to be more tired than on previous days.

‘San, I want to go somewhere. It’s up to you: take me anywhere,’ said Emilie as she got into the car. Sandiman responded to his employer’s sullen face with a smile. Without a word, he drove northward, passing Emilie’s home in Candi Baru. The car finally stopped on a bridge that spanned the Semarang River.

The bridge was built during the VOC period. On the west side of the bridge was Het Groote Huis, home to the offices of the Dutch East Indies government. The Dutch word, brug, meaning ‘bridge’, often made local tongues trip in pronunciation so that it sounded like ‘berok’, hence spawning the name ‘Berok Bridge’. Berok Bridge was the entrance to the impressive Old City, an area of 31 hectares in which the roads and buildings were laid out similarly to European cities. This was in order to make the Dutch residents feel at home in Semarang over long periods, as if they had never left the country of their birth.

‘I brought you here so that you would be reminded of Europe, if indeed you miss it,’ said Sandiman, full of understanding.

Emilie paused momentarily, watching the flow of the Semarang River, which crossed Westerwalstraat (3). Boats were being rowed down the river to Chinatown. This view reminded Emilie of Venice, where she had ridden in a gondola that was rowed along one of the canals to enjoy the view of the city and its characteristically European buildings. It was not surprising that Semarang was called the “Venice of the East”.

To the southeast of the bridge, there were several Dutch-style buildings, one of which was the business office of Oei Tiong Ham, the Sugar Baron, a businessman from Semarang whose riches totaled 200 million guilders.

‘Yes, you are right, Sandiman. I really want to go home to the Netherlands. I am often so anxious here, my head is spinning with worries.’ Tears welled up in Emilie’s eyes and soon flowed down her cheeks.

‘Come, I’ll show you some other places.’ Sandiman drove Emilie’s Daimler back towards the east, through Heerenstraat (4), which extended from west to east, the axis that split the Old City.

The car stopped in front of the Protestant Church (5), which was built in 1753 and then renovated by the Dutch East Indies government in 1894-1895. The upper part of the church was a half dome that bulged like a pregnant woman’s belly, blendhuk, so that the local people called the church ‘Blendhuk Church’. The church, an octagonal building, was painted white and had sturdy pillars as well as two clock towers.

Sandiman got out of the car and opened the door for Emilie. They began to walk towards the east from the front of Blendhuk Church, through Paradeplein (6), the open field that was usually used for the Dutch army troop maneuvers. That evening it was empty, no one was practicing there, and Emilie and Sandiman could walk leisurely, breathing in the evening air, accompanied by the gradually yellowing sunlight.

‘What was your life like in the Netherlands?’ Sandiman gave a friendly look to his employer, who was wearing a soft pink knee-length dress.

‘Papa entrusted me to the Kleiman family. He saw an advertisement they had placed in the newspaper. The family offered to take care of me while I studied in the Netherlands. They have a daughter my age who was my playmate first and then later my study partner,’ said Emilie. She smiled briefly, but suddenly her face darkened.

‘What is it that worries you, that burdens you?’ Sandiman asked.

‘I think Papa’s administrator is stealing from him, but I need to prove it before I can fire him. He’s like a thorn in my side. Also, I’m having difficulties adjusting to my new environment at the plantation; I don’t know how to speak to the farmers. It’s this awkward situation that makes me uncomfortable.’ Emilie spoke of the problems that she did not dare to speak of with her parents because she didn’t want to worry them.

‘Perhaps because you do not know what to say, the farmers are afraid to speak up. They are afraid that their boss will not want to hear what they say, so they choose to be silent.’

‘Then how can we work together if just talking to each other is so difficult?’ grumbled Emilie.

‘You can speak easily enough with me. I used to be a farmer, I’m just like them.’

‘That’s because I already knew you well from before, so it’s natural that we can get along well together now.’

‘When you returned from the Netherlands, you smiled and greeted me. That made me happy. Perhaps you can greet the farmers in the same way. I’m sure that a smile and kind words from you will make them happy and comfortable, so that they will not feel awkward again with you, their employer.’

Sandiman and Emilie walked around the Paradeplein, then headed north towards Noorderwalstraat (7). They could see the Tawang Railway Station in the distance. During their walk, Emilie felt as if she had returned to Europe, even the evening temperature was still warm on her skin. Seeing the rows of European-style buildings neatly lining the streets of the Old City appeased Emilie’s homesickness for the Continent.

Emilie thought about what her chauffeur had said. She began to see where her shortcomings as a leader lay. At the plantation, she dealt with hundreds of people and dealing with people required a human touch. She realized that all this time, she had not treated her employees well. She had not shown appreciation to the people who worked for her, for the work of those loyal plantation labourers that had made her and her family so wealthy.

After a long walk, Emilie and Sandiman returned south ascending the hills towards Emilie’s house in Candi Baru, just as the sun set in the west.

Emilie fell asleep in the car. The weight of her burdens and worries had been lifted. When they reached home, she woke up and entered the house. After taking a bath and changing clothes, this girl of mixed parentage ate dinner with her parents.

The atmosphere at dinner was calm and Emilie ate heartily. The family cook prepared beef tongue, Emilie’s favourite, with thickly cut fried potatoes and thinly sliced boiled long beans and carrots.

In the middle of the meal, Emilie was shocked to see Sandiman appear bearing the gold necklace with a large heart-shaped diamond pendant that Emilie always wore.

‘Perhaps the necklace fell off accidentally when Miss fell asleep in the car,’ said Sandiman while handing the necklace over to Emilie.

Full of admiration for the young man, she took back her favourite necklace that her father had bought for her when he was on vacation in Venice.

‘Thank you, San. You’ve returned my lost heart. Ah, I mean my heart-shaped diamond necklace.’

‘I must indeed return your necklace if it is left behind.’

‘Come here, Sandiman. I should reward you for your kindness. Come and eat dinner with us. Our cook has made a delicious beef tongue steak. I think Papa and Mama will agree with me,’ said Emilie while glancing at her parents who had not yet finished eating.

It seemed that Mr. van den Berg did not agree with Emilie because he felt that the employers and the servants should not eat together at the same table. But this was not the case with Soemirah, who did not mind because she was impressed with Sandiman’s honesty. In the end, Mr. van den Berg did not say anything, but followed his daughter’s wishes.

For the first time in his life, Sandiman tasted delicious beef tongue steak with soy sauce, a dish unimaginable to the tastes of a local person. Previously he thought European food was suitable only for full-blooded Dutch people, those in the highest ranks of society, followed by Indonesians who were of mixed blood, and Arabs and Chinese, all of whom formed the second level of society. The third and lowest level of the social strata as dictated by the Dutch East Indies administration was made up of the indigenous population, including himself.

‘Thank you, Sandiman. Although you can just pretend to be ignorant, the diamond necklace fell because I was careless, but you brought it back to me,’ said Emilie softly as she sat next to Sandiman.


*


The atmosphere in the plantation office that day was as tense as if a volcano was about to erupt. Tension had arisen between Emilie and Kramer, the administrator. Emilie’s face turned red with emotion while listening to Kramer who continually evaded her inquiries about the questionable company accounts.

‘If you are accusing me of taking company money can you prove it?’ challenged Kramer, making Emilie’s young blood boil.

‘It is very clear in the financial mid-year report. There was a decline in income that doesn’t make sense. The income should be in balance with the results of the harvest.’

‘Perhaps you do not yet understand that the exporters sometimes need an extension of the time deadlines to make their payments.’

‘If that is the case, then name the companies that have problems in making payments,’ challenged Emilie.

Kramer was silent. It seemed as if a string of words wanted to pour forth, but he kept his silence for several minutes.

‘Name them, Kramer, if you are indeed an honest person,’ urged Emilie.

‘Co… Co… Company… Kwee Kian Gwan.’

‘All right, … I will call their administrator,’ said Emilie as she picked up the telephone receiver on the table.

‘What are you going to ask them?’

‘I will not interrogate them like the police. And I will not accuse them of anything right now. I only want to ask them if they are indeed having trouble making their payment, and about how long they think they will need to make their payment. I will give them a dispensation, I want to be a good partner for the companies that work together with this plantation.’

Kramer was nailed to his chair in front of Emilie’s desk; cold sweat began to drip from his forehead. Meanwhile, Emilie began to speak with the operator in the telephone office.

‘You don’t…. you don’t need to ask them. I was wrong. I didn’t record the income correctly. But … I was forced to do it. I’m wrapped up in debt,’ said Kramer softly.

‘Why are you caught up in such great debt? I examined the finances carefully. I found a discrepancy of thousands of guilders. You know that is far from trivial.’

‘I tried to do business on the side to get more income. I worked with an exporter and I borrowed capital from him. What can I say? The ship that was taking my merchandise to Den Haag sank. None of the goods could be saved, all of the crew died. There were no profits, but I still had to return the loan. If not, the house that I live in with my wife and children that I put up as collateral would be confiscated.’

‘I can understand your problem, but I cannot accept what you have done to my father’s company.’

‘I leave my fate in your hands; I cannot reimburse you for anything that I took,’ said Kramer with his head hanging down.

‘Bearing in mind your service to my father’s company for more than 20 years, I will not do anything. But I still want you to leave this company as a consequence of your actions.’

‘Yes, Miss… thank you for your wise decision, Miss Emilie.’ Then Kramer left Emilie’s office. That was Kramer’s last day as administrator of Mr. van den Berg’s plantation.


*


Emilie, her face radiant, told Sandiman of the day’s events.

‘I’m happy. Now Miss Emilie can smile again,’ said Sandiman.

‘I am also happy because I was able to overcome my awkwardness with the farmers. That was your suggestion,’ said Emilie.

‘No, it was because you were ready to open yourself up.’

‘San, sit beside me,’ ordered Emilie, surprising Sandiman.

‘But I’m only a chauffeur. It is not suitable for a person like me to sit next to his boss.’ Emilie finally decided to move from the back seat to the front side seat beside the driver.

‘If I sit here will you order me to move?’ asked Emilie.

‘I wouldn’t dare.’

‘San, when I’m with you, I feel as if I’m at home. No one else can make me feel more comfortable. I can say anything to you; pour out all of my burdens without worrying. I can be honest with you.’

‘I’m glad if that is the case.’

‘Now I want to be honest about something, about my feelings as a women. I love you, Sandiman.’ Emilie placed her head on Sandiman’s shoulder; the young man could hardly move. Sandiman felt his employer’s soft cheek on his shoulder.

‘I want you to marry me,’ continued Emilie.

‘What will people say? Miss Emilie is a woman from the upper class, beautiful, educated. I am a poor native boy, illiterate.’ Sandiman said faint-heartedly.

‘My happiness is not determined by what people say. Let me make my own decisions about my happiness. Educated people can determine their own life direction and fate, Sandiman. Now I want to see the honest Sandiman, the one I see every day. Do you love me?’

‘I… I…’

‘Do not ignore your heart’s voice.’

‘What man in this world would not be in awe of you? Any man would easily love a woman as beautiful, intelligent and kind as you. That’s just what I feel every time I meet you.’

Hearing Sandiman’s confession, Emilie smiled happily. Her happiness that day was complete. However, the young woman knew that she would have to fight for her love, especially with her parents.

‘Sandiman, my dear, my love…’ Emilie held her love’s body tightly. Meanwhile, Sandiman was swept up in a flurry of feelings that could not be translated into words.


*


‘What?!’ Mr. van den Berg was shocked when Emilie revealed her heart’s desire, that she loved Sandiman and wished to marry him.

‘Papa, you have always granted my wishes. Now I want Sandiman, Papa. Please bless our marriage,’ pleaded Emilie.

‘Do you want me to become the laughing stock of our community? They will brand me as a father who is unable to find a suitable husband for his daughter.’

‘But the best person for me is Sandiman.’

‘Think about this carefully. Sandiman is a poor local boy; he’s never been to school. Can he make you happy?’

‘At least he is honest. He returned my expensive diamond necklace even though he could have claimed that he didn’t know anything about it and kept it for himself. He used to be a farmer and then Papa had his chauffeur teach him how to drive and now he is a good driver. He can do anything as long as there is someone who will teach him. I will teach him to be an excellent administrator because he can be trusted. He can replace the dishonest Kramer. I believe Sandiman can do it; I will teach him.’

‘You talk about this as if you are a magician,’ commented Mr. van den Berg.

‘Give me a chance to prove my vision, Papa. I’m not just a daydreamer.’

‘Six months, no more. If you succeed, then I will give you my blessings. But you must stay in Ungaran, so that you don’t stand out and invite gossip from our acquaintances. If you fail, you must do whatever I say. You may not defy me,’ answered Mr. Van den Berg.

Emilie was delighted with the chance her father gave her. Meanwhile, Soemirah listened to the discussion with calmness, understanding the feelings of her daughter who was in love.

‘Work hard for your happiness, child. I will pray for you,’ said Soemirah while gazing softly at her daughter.


*


Emilie was an excellent teacher for Sandiman. From morning until night, he followed Emilie at work around the plantation. He learned from the farmers how to plant and care for the coffee plants while nurturing a good working relationship with them. He also became a bridge for Emilie to learn about their situation on the plantation.

Sandiman learned how to read, write, and audit accounts; he learned Dutch and the basics of how to become an administrator. He learned how to read and write within two months. Emilie loaned him simple reading books for him to practice with, and to copy so that he could practice writing by hand.

Just as Emilie had suspected, Sandiman learned quickly. Based on his experiences as a farmer in his village, when he often had to sell his products to the market vendors, he could calculate numbers quickly and accurately.

In less than six months, Sandiman was able to meet the challenges he needed to win the woman of his dreams, whom he had secretly admired since he was a child. He had become a skilled administrator. Because he was honest, the income of the plantation increased. The relationship between the supervisors and the employees improved because problems were not left unaddressed. Everything was decided by deliberations for the common good. Attention was paid to the welfare of the farmers and, as it improved, they became more enthusiastic to work to increase the results of the harvest.

Emilie was impressed with and proud of Sandiman. Her beloved possessed an intelligence that was enhanced by politeness and honesty. The young woman continually reported Sandiman’s development and the increasing profits of the plantation to her parents. There was nothing more that Mr. van den Berg could do other than recognize Sandiman’s accomplishments and bless his dear daughter’s wedding.

Sandiman and Emilie went to live in a beautiful house near the plantation in a blissful marriage. In time and with the increase of his knowledge, Sandiman became a discussion partner for Emilie, his wife who was a graduate of the University of Amsterdam, because he never stopped studying. They both continued to learn together.

Over time, Mr. van den Berg’s feelings towards Sandiman changed. The Dutchman gradually came to consider his native son-in-law as a trusted and dear son. As a golden child.

 

Notes:
(1) Bodjongweg: currently Pemuda Street, Jl. Pemuda.
(2) Wilhelminaplein: Wilhelmina Garden, named for Queen Wilhelmina of the Netherlands, presently Tugu Muda.
(3) Westerwalstraat: formerly Jl. Tanggul Pertahanan Barat, currently Jl. Mpu Tantular.
(4) Heerenstraat: formerly Jl. Tuan, currently Jl. Letjen. Suprapto.
(5) Protestant Church: called the Blendhuk Church, currently named Gereja GPIB Immanuel.
(6) Paradeplein: parade grounds, currently Taman Srigunting.
(7) Noorderwalstraat: currently Merak Street, Jl. Merak.

 

Translated from Bahasa Indonesia by Joan Suyenaga

Podcast read by Cathy Smith

 

Joan Suyenaga was born and raised in Honolulu, Hawaii. She moved to Yogyakarta, Indonesia, to study traditional Javanese culture and language in 1982, and has been writing, translating and editing there in the midst of her constantly entertaining family.