Lee Hwa (NL)

Lee Hwa

Tubagus P. Svarajati

Tubagus P. Svarajati

Tubagus P. Svarajati is geboren en getogen in Semarang. Hij schrijft essays over kunst, fotografie en cultuur in het algemeen voor verschillende media en lokale en nationale culturele tijdschriften. Hij treedt op als curator voor fototentoonstellingen en hedendaagse kunst. Een verzameling van zijn teksten over de stad Semarang, Pecinan Semarang Chinatown en Dar-Der-Dor Kota komt uit in november 2012.

Close

Semarang Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Lee Hwa


Lee Hwa menampik pinangan 16 lelaki bukan tanpa sebab. Pada akhirnya ia menarik busur cintanya dan panah asmara mengarah ke jantung hati Pho Liong Joe. Lee Hwa mencintai pemuda pilihannya sendiri dan bersetia sepanjang hayat kepada lelaki tampan-kurus itu. Dulu, sebelum Pho Liong Joe, lelaki demi lelaki bergantian mendekat. Satu demi satu menumpahkan hasrat. Mereka hendak menyuntingnya sebagai kawan hidup. Tapi, ia belum membukakan pintu hatinya. Ia bergeming. Salah satu alasannya, ia tak rela berjauhan dari ayahandanya. Sang Ayah pun wanti-wanti, jika menikah, anak gadisnya tak boleh tinggal di luar daerah. Pasangan pengantin baru itu harus bermukim di Semarang saja. Ayahanda khawatir karena situasi belum aman benar. Republik baru seumur jagung.

Takdir Lee Hwa memang terpatri erat di Semarang. Tangisnya pertama kali mengudara di kota pesisir ini, di satu rumah kecil dekat Pecinan Semarang. Seperti yang ia kerap dengar dari orangtuanya, ia lahir pada go gwe cap go (kalender China), 1930. Lee Hwa adalah anak kelima dari orangtua Oei Goan Lian dan Ang Hian Nio.

Sebelum hijrah ke Semarang, pasangan Goan Lian-Hian Nio telah punya seorang anak perempuan. Anak itu baru berusia lima tahun tatkala mereka mengadu nasib di tanah seberang. Mereka tinggalkan sang putri dalam asuhan keluarga besar mereka di Tiongkok. Lee Hwa tak tahu di mana persisnya kedua orangtuanya berasal. Yang ia ingat, meski samar-samar, desa asal orangtuanya ada di daerah Lamoa (?), di provinsi Hokkian (sekarang Xiamen), selatan Tiongkok.

Dalam tradisi patrilineal Tiongkok, anak lelaki lebih diutamakan daripada anak perempuan. Turun-temurun, anak lelaki mewarisi dan meneruskan riwayat keluarga besarnya, menyandang dan menjunjung nama marga. Maka, tak heran, Goan Lian-Hian Nio mengadopsi Tjiong Ham dan Thiam Sek sebagai anak mereka. Kedua bocah laki-laki itu turut ke Semarang. Dalam hati kecil, suami-istri itu berharap, semoga kehadiran dua anak angkat itu meluluhkan hati para dewa di kayangan sehingga mereka segera menimang anak lelaki buah cinta mereka sendiri. Secepat kilat doa mereka terkabul. Barangkali hati para dewa sedang riang tatkala meluluskan permintaan itu. Di Semarang, Kian Tjiang, bayi lelaki, lahir pada 1926. Tak lama Lee Hwa menyusul.

Saya ingat, dalam buku Istanbul Kenangan Sebuah Kota, Orhan Pamuk berkata, takdir Istanbul adalah takdir dirinya. Dia terikat oleh kota itu sebab ia telah menjadikan dirinya seperti sekarang. Dalam perenungannya, sastrawan itu bertanya, mengapa kita dilahirkan di sudut dunia ini, pada tanggal ini? Ia umpamakan hidup ini seperti lotere. Tiba-tiba saja kita terlahir di suatu keluarga, di suatu kota, di suatu negara, seakan itu semua telah dipilihkan untuk kita.

Kematian pun akan menyergap kita, satu kali saja, di suatu tempat entah. Nasib kita, takdir kita memang ibarat lotere. Kerap akal sehat kita tak mampu mengurainya. Ya, takdir. Siapa tahu, atau ingin, atau bisa memaksa, orang lahir di mana atau memilih ibu-bapaknya sendiri? Lee Hwa pun tak paham, juga tak kuasa menolak, bagaimana ia terlahir sebagai seorang Tionghoa dari ayah-ibu Goan Lian-Hian Nio.

Ketika Lee Hwa berumur 6 tahun, keluarga ini pindah ke satu rumah dengan pekarangan depan yang luas. Rumah baru itu hanya beberapa ratus meter dari rumah lama mereka. Udara sejuk dan segar leluasa mengalir karena pohon-pohon tumbuh meninggi-merindang. Ada pohon pepaya dan mangga. Ada juga pohon jambu biji. Kawanan kalong atau codot suka buah jambu yang telah matang. Codot-codot cuma menggigit sekerat, dua kerat, lalu jambu-jambu itu berjatuhan menimpa atap rumah, menggelinding dan, akhirnya, tergeletak di halaman. Suaranya gaduh. Ketenangan malam terusik. Jengkerik berhenti mengerik, sekejap. Tapi, Lee Hwa malah girang. Pagi-pagi benar dia bangun. Ia punguti jambu-jambu yang berserakan. Dicucinya jambu-jambu itu dan, lantas, Lee Hwa kecil melahapnya. Hmm, manis. Setelah codot, giliran Lee Hwa kecil rupanya.

Lee Hwa kecil tumbuh sehat dan bahagia di rumah barunya. Meski tidak berlebihan, keluarga Goan Lian hidup layak. Mereka membuka warung sederhana. Ruang tamunya diubah jadi toko serba ada yang menjual pelbagai kebutuhan harian warga sekitar, seperti beras, gula, kopi, teh, garam, minyak kelapa, bumbu dapur, sabun, kayu bakar, arang, lilin, minyak tanah, dan sebagainya. Suasana rumahnya memang agak berantakan, namun hidup. Mata Lee Hwa berbinar-binar tatkala mengisahkan sepenggal kehidupannya ini. Di benaknya, fragmen-fragmen masa kecil dan remajanya masih terang terbayang. ‘Kenangan masa lalu itu seperti tayangan filem di bioskop saja, jelas sekali,’ kata dia.

Sekarang Lee Hwa 82 tahun. Ia tetap sehat meskipun jalannya agak tertatih. Kedua lututnya tak sekuat dulu. Umur merapuhkan tulang-tulangnya. Ia lekas lelah. Tapi, ingatannya masih kuat.

Ia mampu bercerita runtun nyaris seluruh perjalanan hidupnya yang terpenting. Ingatan Lee Hwa seakan membentang lebar, dan jauh, sepanjang usianya. Saya sangat mengagumi daya ingat perempuan tua itu.

Lee Hwa berkisah sambil duduk, sedikit merebahkan tubuhnya di sofa, di ruang tamu merangkap ruang keluarga, di rumah yang telah didiaminya lebih dari setengah abad. Tiga tahun setelah menikah, pasangan Lee Hwa-Liong Joe mulai menempati rumah itu, 1959. Ketika itu anak sulung mereka, laki-laki, belum genap dua tahun dan adiknya, juga laki-laki, bayi berumur dua bulan. Di sinilah pasangan muda itu menganyam riwayatnya. Mereka dikaruniai tiga anak lagi: perempuan semua.


*


Rumah Lee Hwa di Gang Cilik, Pecinan Semarang. Sedari awal, Pecinan adalah hunian khusus orang-orang Tionghoa. Pemerintah kolonial Belanda memindahkan hampir semua orang Tionghoa di Semarang ke wilayah tersebut, 1742, agar mereka mudah diawasi. Belanda tak mau pemberontakan orang Tionghoa di Batavia, pada 1740, terulang. Pada akhirnya, memang, huru-hara itu mampu ditumpas Belanda. Ribuan orang Tionghoa terbunuh saat itu.

Pecinan Semarang berdekatan dengan area Kota Lama. Dari Pecinan – ibarat satu tarikan garis lurus: selatan ke utara – setelah melewati Jalan Pekojan, kita akan tiba di Kota Lama. Situs ini permukiman orang-orang Belanda di era kolonial. Tapi, orang Portugis, bukan Belanda, sebagai bangsa Eropa pertama yang bermukim di sana. Kawasan ini dipagari benteng, tahun 1756-1824, yang dikenal sebagai Kasteel van Samarangh. Benteng tembok bersudut lima itu dibangun sebagai pertahanan diri. Dari sinilah kolonialis Belanda mudah mengawasi Pecinan Semarang.

Rumah-rumah di Gang Cilik berdempetan; bentuk dan ukurannya nyaris sama. Tegaknya rumah-rumah kecil itu ditopang oleh balok-balok kayu. Model ini lazim di seantero Pecinan. Diduga, umur rumah-rumah itu lebih dari seratus tahun. Lebar jalan hanya sekitar tiga meter. Rumah Lee Hwa satu dari sepuluh bangunan di satu ruas Gang Cilik itu.

Mengarah ke utara, sepuluh rumah itu bersitatap dengan tembok samping dua bangunan tinggi-besar. Teras rumah kurang dari satu meter. Begitu pintu rumah terbuka, seakan kita terlontar ke jalan. Selamanya sinar mentari tak singgah di ruang-ruang tamu rumah-rumah petak tersebut. Gang Cilik termasuk sempit dan sangat pantas disebut lorong atau gang.

Seperti rumah tetangganya, rumah mungil Lee Hwa juga berlantai dua. Lebarnya empat meter dan dalamnya tujuh meter. Lantai pertama terdiri dari tiga bagian. Ruang terdepan adalah ruang keluarga sekaligus ruang tamu. Di baliknya adalah ruang makan yang sesak oleh almari pakaian dan barang-barang lainnya. Kamar mandi dan dapur kecil di belakang ruang makan. Mereka sekeluarga tidur di lantai dua, alasnya papan. Hanya ada satu ranjang besi untuk tiga anak pertama. Lee Hwa, Liong Joe dan kedua anak terkecil berbaring di kasur lain, tanpa ranjang. Mereka hidup pas-pasan. Bahkan, dalam masa-masa paling suram, kerap mereka hanya makan sekali sehari.

Bila teringat pada waktu-waktu sulit itu, ketika perut-perut mereka sering mengempis, usus selalu berongga dan cuma terisi hawa dingin yang mengiris, anak nomor dua Lee Hwa kini berucap syukur. Ia merasa beruntung, penderitaan di waktu kecil membuat dia waskita.

Waktu beringsut. Anak-anak tumbuh besar. Di sekolah mereka tergolong berotak encer. Putra lelaki yang pertama bahkan terbilang jenius. Usaha Lee Hwa dan suaminya tak sia-sia. Kerja keras mereka, yang kerap dibasahi derai airmata, telah mengantarkan kelima anaknya menjadi anak-anak yang baik, sehat dan cerdas. Kini, mereka telah berumah-tangga semua. Satu demi satu mereka meninggalkan rumah orangtuanya untuk membangun istana impian mereka sendiri.

‘Saya senang..., saya bahagia anak-anak telah berkeluarga semua,’ Lee Hwa bersyukur. Antara berharap dan berdoa, atau seperti sedang berwangsit, ia berkata lagi, ‘Kelak jika saya telah tinggalkan dunia ini, saya ingin anak-anak keturunanku tetap akur, bersatu.’

Di hari tuanya Lee Hwa pantas berbahagia. Kelima anaknya memberikan sebelas cucu kepada dia. Pendidikan cucu-cucu itu pun terbilang baik. Di antara mereka ada yang menjadi ahli farmasi, akuntan, dokter, desainer grafis, dan sisanya masih menempuh pendidikan di sekolah lanjutan dan perguruan tinggi. Memandang semua cucunya, melihat pertumbuhan mereka dari kanak-kanak hingga dewasa, dalam gelimang kehangatan keluarga dan kecukupan materi, Lee Hwa sangat senang dan bahagia. Ia juga merasakan hal yang sama dalam kehidupan kanak-kanak sampai remajanya.


*


‘Di kampung kami, Ayah dipanggil Encek Kopi,’ kata Lee Hwa tanpa menutupi kegembiraannya. Encek Kopi identik dengan Paman Kopi. Pasalnya, kopi bikinan Goan Lian terkenal enak, harum dan mantap rasanya. Ia datangkan bebijian kopi pilihan dari Bali. Ia sangrai sendiri bebijian kopi itu. Ia giling kopi itu hingga lembut-halus.

Kau tahu bukan, Bali adalah salah satu pulau indah dari ribuan pulau di Indonesia yang dikenal sebagai The Last Paradise.

Lee Hwa mengenang tetangganya sebagai orang-orang baik – para pekerja kecil, tukang becak, buruh kasar dengan upah harian pas-pasan. Toko kecil keluarga ini ramai pembeli terutama di sore dan malam hari. Setelah seharian berpeluh mencari nafkah, para pekerja itu datang berbelanja. Sebagai pekerja kecil, lagipula hidup di suatu negara yang sedang berjuang untuk merdeka, tentu penghidupan tak gampang. Kadang mereka pulang dengan tangan hampa, tak menggenggam uang sedikit pun. Tak pelak toko Goan Lian menjadi tujuan utama: tempat para tetangga berhutang kebutuhan harian mereka. Toko kecil itu tak cuma mengais laba, namun berfungsi sebagai lembaga sosial pula. Pasangan Goan Lian-Hian Nio sadar, membantu tetangga adalah kewajiban utama dalam bermasyarakat. Mereka teringat masa-masa kelam-gelap ketika mereka baru saja tiba di Semarang dari daratan Tiongkok. Ketika itu, sebagai diaspora, mereka pun acap dibantu oleh kerabat dan kenalannya sebelum bisa mandiri.

Takdir menempatkan Goan Lian-Hian Nio di Hindia Belanda, di awal abad ke-20, di tengah-tengah pergerakan ‘keindonesiaan’. Ketika itu kesadaran nasionalisme pemuda-pemudi bumiputera, termasuk kaum peranakan Tionghoa terdidik, mulai mencuat. Mereka memimpikan suatu negara baru: Indonesia. Gagasan itu diikrarkan sebagai Sumpah Pemuda pada Kongres Pemuda 1928.

Sebaliknya, sebagai orang biasa dengan pendidikan dan ekonomi pas-pasan, Goan Lian-Hian Nio dan anak-anaknya jauh panggang dari api terhadap peristiwa heroik keindonesiaan. Mereka disibukkan oleh urusan perut, mencari penghidupan lebih baik. Apalagi situasi di seluruh Hindia Belanda pada 1930-1945 sangat berbahaya. Kondisi itu imbas Perang Dunia II dan situasi malaise di berbagai belahan Eropa-Amerika.

Di Asia Tenggara, tepatnya di Hindia Belanda, Jepang berkuasa selama 1942-1945. Bila saja Hiroshima dan Nagasaki tidak diluluhlantakkan oleh bom atom Amerika Serikat pada 6 dan 9 Agustus 1945, belum tentu Jepang takluk kepada Sekutu – hanya enam hari setelah Nagasaki digasak. Segera setelah itu, Republik Indonesia lahir: 17 Agustus 1945. Soekarno menjadi presiden pertama Republik – negara kepulauan dengan lebih dari 13.000 pulau.

Masa pendudukan Jepang dikenang Lee Hwa sebagai zaman paling kelam dalam hidupnya. Sandang-pangan sulit didapat. Banyak orang mati kelaparan. Situasi keamanan membahayakan. Rakyat hidup dalam ketakutan.

Kemurungan menguar di seantero kota. Jepang yang mengaku sebagai saudara tua bertindak keras-kejam terhadap rakyat Hindia Belanda. Keluarga Lee Hwa harus berpindah-pindah tempat, mencari lokasi yang lebih aman, karena kerusuhan-kerusuhan dan pertempuran-pertempuran sering terjadi di Semarang. Suatu waktu Lee Hwa sekeluarga mengungsi di Ungaran, pinggiran kota Semarang. Malang, Tjiong Ham jatuh sakit karena tuberkulosis paru-paru (dulu disebut TBC). Mereka ingin mengobati Tjiong Ham. Rumah sakit yang memadai ada di Semarang. Apa daya, uang tak cukup, kendaraan pun tak ada. Bergiliran si sakit ditandu. Orangtua, kerabat dan Lee Hwa berjalan kaki 20 kilometer ke kota. Perjalanan ditempuh malam hari – menghindari kemungkinan bertemu dengan tentara Jepang atau terjebak di kancah peperangan. Tak kunjung sembuh, Tjiong Ham akhirnya meninggal di usia 25 tahun pada 1943. Ia tinggalkan istri dan seorang anak perempuan.

‘Sepeninggal kakak Tjiong Ham, ibuku sakit-sakitan,’ kata Lee Hwa pelan. Maklum, almarhum putra kesayangan ibunda. Ia tampan, pintar, baik hati dan sangat berbakti kepada orangtuanya. Tak kuat menenggang dukalara, juga akibat kesehatannya menurun drastis, Hian Nio tutup mata, hanya beberapa bulan setelah kematian anak terkasihnya. Lee Hwa menjadi piatu. Lee Hwa remaja tumbuh lebih dewasa ketimbang umurnya. Ia makin dekat dengan Ayahanda. Sang ayah pun mencurahkan sepenuh cintanya kepada si anak gadis rupawan. Ayah dan anak tak ingin hidup berjauhan. Kata Lee Hwa, ‘Saya yang berbelanja, memasak dan membersihkan rumah kami.’ Dua tahun setelah Republik Indonesia berdiri keluarga Goan Lian tinggal di Gang Baru, di jantung Pecinan Semarang. Saat itu Lee Hwa remaja tujuh belas tahun. Menatap Gang Baru sekarang memang berbeda dibanding Gang Baru dulu. Persamaannya: Gang Baru adalah pasar tradisional kelas satu Semarang. Pedagangnya tak hanya puak Tionghoa, namun juga orang Jawa. Relasi sosial mereka terjalin harmonis. Tak pernah ada gesekan etnis, agama atau keyakinan. Barangkali kondisi itu seperti yang dipuji oleh Denys Lombard dalam bukunya, Nusa Jawa: Silang Budaya, Batas-batas Pembaratan, yakni Indonesia adalah suatu laboratorium yang hebat untuk mengkaji konsep, pengaruh, dan terutama konsep tradisi, akulturasi, dan etnisitas.

Pasar Gang Baru mulai menggeliat subuh. Rumah-rumah yang digunakan berjualan satu demi satu pintunya dibuka. Pedagang pun berdatangan. Mereka penduduk kampung-kampung sekitar dan ada juga yang berasal dari desa-desa perbatasan kota. Ramai pembeli seiring terang tanah.

Laiknya pasar, teriakan pedagang dan suara pembeli bercampur-aduk memanggungkan orkestrasi banal. Aroma amis ikan dan penguk keringat bersatu-padu mengalahkan harumnya parfum Dior Poison. Keramaian pasar berkurang saat matahari tegak lurus dengan planet bumi. Gang Baru lebih rileks di sore hari. Para penghuni rehat sejenak. Malam lekas senyap tatkala penduduk bergegas ke peraduan. Esok mereka dendangkan irama hidup yang, nyaris, seragam lagi. Di Gang Baru Lee Hwa melewatkan hari-harinya. Sampai suatu hari ia berjodoh dan menikah dengan Liong Joe.


*


Jodoh, kelahiran, dan kematian adalah takdir. Banyak orang Tionghoa dan Jawa percaya hal itu. Siapa sangka, perkawinan Lee Hwa-Liong Joe langgeng sampai ajal menjemput salah satunya. Mereka rayakan hari bersejarah: Perkawinan Emas, 8 Maret 2006. Peristiwa malam itu, saya yakin, menjadi kenangan termanis dalam hidup Lee Hwa. Bahtera rumah tangganya mampu menerjang ombak dan badai bahrulhayat yang susul-menyusul.

Pesta itu meriah meskipun sederhana. Doa dan puji-pujian mengembang di udara. Anak-anak dan cucu-cucunya bergembira. Di panggung kecil, di tengah-tengah ruang pesta, mereka bergambar bersama. Foto keluarga itu hingga kini masih tergantung di rumah, di Gang Cilik. Memandang foto itu, yang tanpa keterangan sedikit pun, pemirsa hanya saksikan citraan satu keluarga sederhana puak Tionghoa. Mereka bukan siapa-siapa bila derajad kemanusiaan ditimbang dari ketenaran, kekuasaan atau kelimpahan materi.

Cerita Lee Hwa terputus di situ. Tiba-tiba mendung bergelayut di parasnya. Kesedihan merona di pipi keriput itu. Bola matanya meredup. Sudut matanya basah. Tak sampai dua tahun sejak pesta Perkawinan Emas, lelaki tampan-kurus itu, yang bersamanya ia lewatkan hari-hari dan malam-malam dalam kegembiraan atau kesedihan, meninggal. Dua minggu Liong Joe dirawat di rumah sakit akibat radang paru dan komplikasi penyakit tua. Lee Hwa dan anak-cucunya bergiliran merawat dan mendampingi suami, orangtua, dan kakek tercinta mereka. Babak baru kehidupan mereka terjadi pada suatu siang di bulan yang kering dan panas. Waktu itu, jika bepergian, sepertinya orang-orang ingin lekas-lekas pulang. Perasaan orang mudah kalut. Pagi itu Lee Hwa gelisah. Perasaannya galau. Pikirannya kacau-balau. Ia merasa dikejar-kejar sesuatu, namun tak jelas apa gerangan. Setelah mandi yang terburu-buru, bergegas ia dan putri keempatnya ke rumah sakit. Mereka susuri lorong rumah sakit dengan langkah-langkah cepat.

Bau pembersih lantai, aroma karbol yang menyengat, terhidu kuat. Sampai di bangsal gawat darurat mereka langsung menuju kamar perawatan Liong Joe. Ah, lelaki tua itu tergolek tenang—tampak bahagia dalam tidur panjangnya. Obat cair menetes dari botol infus, turun perlahan melalui selang, dan menembus nadinya lewat sebatang jarum suntik. Hidungnya dimasuki selang oksigen. Tarikan napasnya pelan, satu-satu. Sekujur dadanya ditempeli kabel-kabel kecil yang mengantarkan detak jantung dan gerak napasnya. Keduanya terpantau di layar monitor yang tergantung di dinding, di bagian atas kepala ranjang. Lee Hwa membelai pelan lengan suaminya. Antara kasih dan kasihan ia pandangi wajah keriput itu. Ah, kumis dan jenggotnya sedikit panjang, kurang rapi. Seakan tahu istri tercintanya menjenguk, kelopak mata dan jemari tangan kanan lelaki tua itu bergerak-gerak. Setelah itu, dalam hitungan detik, lelaki tua itu mendengkur keras. Dengan refleks Lee Hwa menatap layar monitor. Garisnya lurus, nada tut raib. Seketika tangis Lee Hwa meledak. Ia meradang. Suaminya mati.

Siang itu saya datang berkunjung. Di bangsal perawatan berjajar orang-orang yang sakit parah. Rata-rata mereka yang tergolek itu juga sudah termakan usia. Kesenyapan yang biasa di sana pecah oleh raungan Lee Hwa. Ia terduduk lemas. Air matanya menderas. Wajahnya memerah. Saya lihat putrinya mendekap erat sang ibu yang kehilangan belahan kalbunya. Tubuh Lee Hwa tergoncang-goncang. Dengan pelan saya menuju ruang perawatan Liong Joe. Tirainya saya singkap. Dua perempuan perawat sedang memandikan jenazah. Meski selintas, saya lihat paras lelaki tua itu cerah, seakan sedang tersenyum, dan kulit tubuhnya tetap bersih-terang. Oleh kedua perawat itu saya diminta menunggu sampai proses membersihkan jasad usai.

Saya tercenung. Takdir manusia sungguh tak terduga. Riwayat hidup seorang manusia amatlah singkat. Pho Liong Joe wafat pada Rabu, 29 Agustus 2007, jam 11:10 WIB. Umurnya genap 76 tahun. Ia lahir di Hokkian pada cap ji gwee sha cap (kalender China), sehari jelang Sincia (Tahun Baru Imlek), 1930. Tak ada yang tahu di mana persisnya desa kelahirannya. Bersama kedua orangtuanya, Liong Joe pertama kali menginjakkan kakinya di desa Tapen (?), Mojokerto, Jawa Timur, pada 1936. Saat itu ia bocah berumur 6 tahun. Takdir mengantarkan dia ke Semarang. Di kota pantai utara Jawa ini dia menetap hingga akhir hayatnya. Riwayatnya, pun nasib anak keturunannya, bagian tak terpisahkan dari sejarah Semarang.

Sepeninggal suaminya, acap Lee Hwa tenggelam dalam lamunannya sendiri. Dukanya mendalam. Anak, menantu dan cucu-cucunya rajin mengajak Lee Hwa bercengkerama. Harapannya, dengan cara itu, sedikit demi sedikit kesedihannya berkurang. Tahun cepat berlalu. Seperti angin yang berembus terus, kehidupan pun maju-melaju, menembus lorong waktu. Kini, lima tahun lebih sepeninggal lelaki yang dicintainya, kenangan terhadap sang suami tak membuat Lee Hwa bersedih. Sebaliknya, ia kerap tersenyum tatkala mengisahkan pengalamannya, yang manis ataupun yang masam, bersama sang suami. Ia percaya, suatu hari kelak, dalam Kerajaan Tuhan, Allah yang dikasihinya, mereka berdua akan bersanding kembali, kekal. Keyakinan Lee Hwa membuat si anak lelaki nomor dua terharu: sikap Ibunda di hari tuanya adalah santir pribadi asketik nan religius.

Tiap tahun Lee Hwa, anak-anak, menantu dan cucu-cucunya menyambangi makam Liong Joe. Pada petak makam yang sama, kelak jika umurnya telah tergenapi, Lee Hwa akan dikuburkan bersisian dengan sang suami. Memandang makam itu dari depan, jasad Liong Joe ada di sisi kanan dan peraduan Lee Hwa, kelak, di sebelah kiri. Epitaf pada nisan Liong Joe menjelaskan apa agamanya, setidaknya secara formal, dan jumlah anak keturunannya. Pada deret teratas nisan ada inskripsi “Akulah kebangkitan dan hidup; barangsiapa percaya kepada-Ku, ia akan hidup walaupun ia sudah mati’ (Yoh 11:25). Deret bawahnya, baris kedua, yang bagian kiri, tertulis: Elisabet Oei Aij Nio, Lahir: 26 Desember 1931, Wafat: (kosong). Aij Nio adalah nama gadis Lee Hwa sebelum menikah. Tanggal wafatnya dikosongi karena Lee Hwa masih segar-bugar sampai sekarang. Di sebelahnya tertulis nama Zakharia Pho Liong Joe, Lahir: 31 Desember 1931, Wafat: 29 Agustus 2007. Kemudian, baris ketiga dari atas, terukir nama-nama kelima anak dan menantunya, berurutan dari yang tertua hingga yang termuda. Pada baris terakhir diukirkan juga sebelas nama cucunya. Nisan tersebut adalah risalah sejarah satu keluarga Tionghoa biasa.

Kini waktunya saya berterus terang. Anak nomor dua Oei Lee Hwa-Pho Liong Joe bernama Pho Seng Jap. Si anak nomor dua ini hanya punya anak tunggal laki-laki bernama Kian Gwan. Karena kakak Seng Jap tidak punya anak laki-laki, melainkan dua anak perempuan saja, maka Kian Gwan adalah penerus langsung dari marga sang kakek, marga Pho; sebatas adat patrilineal saja. Saya adalah si anak nomor dua. Pho Seng Jap adalah saya: Tubagus P. Svarajati. Lee Hwa ibuku. Takdirku juga di Semarang.

 

Download de ePub-versie Print

Lee Hwa (NL)


Lee Hwa had de aanzoeken van wel zestien mannen in de wind geslagen. Daar had zij goede redenen voor. Zij had haar boog gespannen en haar liefdespijlen gericht op het hart van Pho Liong Joe. Ze had haar zinnen gezet op deze knappe, magere jongeman en ze wilde hem eeuwige liefde en trouw beloven. Vroeger, voordat ze Liong Joe kende, had de ene na de andere man haar benaderd. Allen hadden zij hun liefde geuit. Zij maakten haar het hof en wilden met haar trouwen. Maar zij was er niet ontvankelijk voor geweest, ze was er zelfs stoïcijns onder gebleven. Een andere reden daarvoor was, dat ze in de buurt van haar vader wilde blijven. Lee Hwa’s vader had nadrukkelijk laten weten dat wanneer zij zou trouwen, zij niet in een andere streek mocht gaan wonen. Na haar huwelijk zou ze met haar kersverse echtgenoot maar in Semarang moeten blijven. Haar vader maakte zich zorgen want het was nog niet overal veilig. De Republiek stond immers nog maar in de kinderschoenen.

Het leek of het lot van Lee Hwa en de geschiedenis van Semarang, een stad aan de noordkust van Java, onlosmakelijk met elkaar waren verbonden. Zij kwam ter wereld in een huisje vlakbij de Chinese buurt. Haar ouders hadden gezegd dat ze geboren was in 1930 op go gwe cap go, een datum op de Chinese kalender. Lee Hwa was het vijfde kind van het echtpaar Oei Goan Lian en Ang Hian Nio.

Toen haar ouders het geluk buiten China gingen zoeken, was haar oudere zus net vijf jaar oud. Het meisje werd overgelaten aan de zorgen van de familie in China. Lee Hwa wist niet waar haar familie precies woonde. Wat ze zich nog wel vaagjes herinnerde, was dat haar familie uit de streek Lamoa (?) kwam in de provincie Hokkian (het tegenwoordige Xiamen), in het zuiden van China.

In de Chinese patrilineaire traditie is een zoon belangrijker dan een dochter. Zonen erven de naam en zetten zo de geschiedenis van de familie van generatie op generatie voort door die naam in eer te houden. Daarom was het niet verwonderlijk dat het echtpaar Goan Lian-Hian Nio twee jongens adopteerde: Tjiong Ham en Thiam Sek. De kinderen werden meegenomen naar Semarang en stilletjes hoopte het echtpaar dat hun aanwezigheid de goden in het hemelverblijf gunstig zou stemmen en dat zij spoedig zelf een zoon zouden krijgen. Hun gebed werd weldra verhoord. Misschien waren de goden in een blije stemming toen ze het verzoek inlosten en zo werd in 1926 in Semarang een zoon geboren, genaamd Kian Tjiang. Niet lang daarna volgde Lee Hwa.

Ik herinner mij dat Orhan Pamuk in zijn boek Istanbul, herinneringen aan een stad, zegt dat het lot van Istanbul ook zijn lot was. Hij was met die stad verbonden omdat de stad hem had gemaakt tot wie hij nu is. In zijn overpeinzingen vraagt de schrijver zich af waarom wij toch op een bepaald moment op een bepaalde plek op aarde geboren worden. Hij vergelijkt het leven met een loterij. We worden zomaar opeens ergens geboren in een familie, in een stad, in een land, alsof dat allemaal voor ons bepaald is.

Ook de dood zal ons één keer ergens treffen. Ons lot kunnen we niet met ons verstand verklaren. En wie weet er nu, of zou willen weten, waar hij geboren zou worden of wie zijn ouders zullen zijn? Ook Lee Hwa begreep er niets van. Ze had er ook geen invloed op gehad dat ze geboren werd als een kind van het Chinese echtpaar Goan Lian-Hian Nio.

Toen ze zes jaar oud was, verhuisde de familie naar een huis dat een paar honderd meter van hun oude huis vandaan stond. Dit nieuwe huis had een grote voortuin waar het fris en koel toeven was onder hoge schaduwrijke bomen. Er stonden ook papaja- en mangobomen in. En een djamboeboom. Zwermen vliegende honden en vleermuisjes deden zich tegoed aan de rijpe djamboevruchten. De vleermuisjes beten er een of twee stukjes af en daarna vielen de djamboevruchten op het dak, rolden naar beneden en kwamen uiteindelijk met een klap in de tuin terecht. De stilte van de nacht was daarmee verstoord. De krekels hielden een ogenblik op met tjirpen. Maar Lee Hwa vond het juist leuk. Ze stond heel vroeg op en raapte de djamboevruchten die her en der op de grond lagen, op. Ze waste ze af en at ze op. Mmmm… lekker zoet. Blijkbaar was het na de vleermuizen de beurt van kleine Lee Hwa.

Lee Hwa was een gezond kind en in het nieuwe huis groeide ze gelukkig op. Ook al hadden ze het niet heel breed, toch leidde de familie Goan Lian een goed bestaan. Ze toverden de voorkamer van het huis om in een eenvoudige winkel waar omwonenden allerlei dagelijkse benodigdheden konden kopen, zoals rijst, suiker, koffie, thee, zout, klapperolie, kruiden, zeep, brandhout, steenkool, kaarsen, petroleum en dergelijke. Het huis stond wel vol natuurlijk, maar de winkel bracht ook leven in de brouwerij. Lee Hwa’s ogen twinkelen als ze vertelt over deze fase uit haar leven. In gedachten zag ze flitsen uit haar jeugd en puberjaren voor zich. ‘De herinneringen aan vroeger staan me nog glashelder voor de geest,’ zegt ze.

Op dit moment is Lee Hwa 82 jaar. Ze is nog gezond, ook al loopt ze wat moeilijk want haar knieën zijn niet meer zo sterk als vroeger nu haar botten met de jaren broos zijn geworden. Ze is snel moe, maar haar geheugen is nog prima. Ze is in staat om bijna alle belangrijke gebeurtenissen uit haar leven achter elkaar te vertellen. Het is alsof Lee Hwa’s geheugen zich wijds en ver uitspreidt over haar hele leven. Ik heb grote bewondering voor het herinneringsvermogen van deze oude vrouw.

Lee Hwa vertelt haar verhaal, terwijl ze achterover geleund op de bank zit in de voorkamer die ook dienst doet als familiekamer, in het huis waar ze nu al meer dan een halve eeuw woont. Drie jaar nadat ze getrouwd was, in 1959, betrok ze met haar echtgenoot Liong Joe dit huis. Op dat moment was hun enige zoon nog geen twee jaar en zijn jongere broertje pas twee maanden. Hier op deze plek maakten zij hun geschiedenis. Zij kregen nog drie kinderen, allemaal meisjes.

 


*

 


Het huis van Lee Hwa staat in de Gang Cilik-steeg, in de Chinese wijk van Semarang. Deze wijk is vanaf het begin een wijk geweest waar alleen Chinezen woonden. De Nederlandse koloniale autoriteiten hadden in 1742 bijna alle Chinezen in Semarang verordonneerd om in deze wijk te gaan wonen zodat ze makkelijk in de gaten gehouden konden worden. De Nederlanders wilden geen herhaling van de opstanden die in 1740 uitbraken in Batavia. Uiteindelijk waren de Nederlanders erin geslaagd de onlusten te bedwingen. Duizenden Chinezen hadden daarbij de dood gevonden.

De Chinese wijk in Semarang ligt vlak bij het oude stadscentrum. Van de Chinese wijk zou je een denkbeeldige lijn van het zuiden naar het noorden kunnen trekken en via de Pekojanstraat, kom je dan uit in de oude stad. Hier woonden de Nederlanders in de koloniale tijd. Maar het waren de Portugezen – en niet de Nederlanders – die zich als eerste Europeanen hier vestigden. In de jaren 1756-1824 werd dit gedeelte van de stad omgeven door een vijfhoekig fort dat bekend stond als het ‘Kasteel van Samarangh’ en het was gebouwd om de stad te kunnen verdedigen. Hiervandaan konden de Nederlanders de Chinese wijk goed in de gaten houden.

De huizen in de Gang Cilik staan dicht op elkaar en zijn nagenoeg allemaal even groot en op dezelfde wijze gebouwd. Net als elders in Chinese wijken worden de huizen ondersteund door houten balken. De smalle huisjes in de Gang Cilik zijn niet meer dan drie meter breed en vermoedelijk meer dan honderd jaar oud. Het huis van Lee Hwa maakt deel uit van een blok van tien huizen in de Gang Cilik.

Deze tien huizen kijken uit op het noorden en hebben aan weerszijden dikke, hoge muren. Het terras aan de voorkant is minder dan een meter breed. Als je de voordeur uitkomt, stap je bijna meteen de straat op. Zonnestralen zullen nimmer in de voorkamers van deze kleine huizen vallen. De Gang Cilik is een van de smalste stegen en zou je het beter een pad kunnen noemen.

Net als de andere huizen, telt ook het huis van Lee Hwa twee verdiepingen. Het huis is vier meter breed en zeven meter diep. De begane grond bestaat uit drie delen: het voorste gedeelte is de huiskamer waar ook gasten ontvangen worden. Daarachter ligt de eetkamer die vol met kasten en andere spullen staat. De badkamer en de kleine keuken bevinden zich achter de eetkamer. Alle familieleden sliepen vroeger op de tweede verdieping. Daar stond een ijzeren ledikant waar de oudste drie kinderen in sliepen. Lee Hwa, Liong Joe en de jongste kinderen sliepen gewoon op een matras op de grond. Ze hadden het niet breed en in hun moeilijkste periode aten ze vaak maar eenmaal per dag.

Als het tweede kind van Lee Hwa nu terugdenkt aan die moeilijke tijden, toen ze ingevallen buiken hadden en hun magen knorden en slechts gevuld waren met wat lucht; dan prijst hij zichzelf gelukkig. De bekommernissen uit zijn jeugd hebben ervoor gezorgd dat hij de dingen des levens goed in perspectief kan plaatsen.

Toen de kinderen groter werden en naar school gingen, bleken ze goede hersens te hebben. De oudste zoon was zelfs hoogbegaafd. De inspanningen van Lee Hwa en haar man waren niet vergeefs. Hun noeste arbeid, vaak tot huilen toe, zorgde ervoor dat hun kinderen opgroeiden tot goede, gezonde en slimme kinderen. Nu zijn ze allemaal al getrouwd. Een voor een verlieten ze het ouderlijk huis om hun eigen droomhuis te bouwen.

‘Ik ben gelukkig, ik ben blij dat mijn kinderen allemaal een gezin hebben,’ stelt Lee Hwa. Dan voegt ze er iets aan toe dat het midden houdt tussen hoop en gebed, alsof ze een ingeving krijgt: ‘later, als ik niet meer op deze aarde ben, dan hoop ik dat mijn kinderen en kleinkinderen nog steeds eensgezind zijn en het goed met elkaar kunnen vinden.’

En Lee Hwa mag zich gelukkig prijzen op haar oude dag. Haar vijf kinderen hebben haar elf kleinkinderen geschonken. En de kleinkinderen hebben allemaal een goede opleiding kunnen volgen. Een is farmaceut geworden, anderen werden accountant, dokter of grafisch ontwerper en de rest zit nog op school of op de universiteit. Het maakt Lee Hwa heel gelukkig als ze naar haar kleinkinderen kijkt en eraan denkt hoe ze opgegroeid zijn in een warm gezin zonder dat het hen materieel aan iets ontbrak. Zo was zij zelf ook opgegroeid.

 


*

 


‘In onze wijk werd mijn vader “Encek Kopi” of “de koffieman”, genoemd,’ zegt Lee Hwa zonder haar trots te verbergen. Goan Lian stond erom bekend dat hij lekkere, aromatische koffie maakte. Hij liet de koffiebonen uit Bali komen en brandde ze zelf waarna hij de bonen heel fijn maalde.

Lee Hwa denkt terug aan hun vroegere buurtbewoners, allemaal goede mensen, kleine handelaars, betjak-rijders, arbeiders met een krap inkomen. Hun winkeltje was altijd vol met klanten, vooral in de namiddag en ‘s avonds. Na een dag hard werken om hun kostje bij elkaar te schrapen, kwamen de mensen hun boodschappen doen. Deze arbeiders hadden het natuurlijk niet makkelijk in een tijd dat hun land streed voor de onafhankelijkheid. Soms keerden ze met lege handen huiswaarts, zonder een cent op zak. Ongetwijfeld was de winkel van Goan Lian hun eerst doel; de plek waar zij op de pof hun dagelijkse behoeften konden kopen. Het winkeltje deed zijn best om een beetje winst te maken, terwijl het ondertussen ook als een sociale instelling fungeerde. Het echtpaar Goan Lian-Hian Nio besefte dat het hun voornaamste maatschappelijke plicht was om hun buurtbewoners te helpen. Ze herinnerden zich de donkere tijden nog goed toen ze net uit China in Semarang waren aangekomen. Toen werden zij als nieuwkomers ook vaak geholpen door buren of bekenden totdat ze op eigen benen konden staan.

Het lot had Goan Lian-Hian Nio naar de gordel van smaragd gebracht aan het begin van de 20ste eeuw, midden in een periode dat de Indonesische beweging in opkomst kwam. In die tijd ontstond een nationalistisch bewustzijn onder de jonge inheemse bewoners, ook in de kringen van ontwikkelde Peranakan Chinezen. Zij droomden van een nieuwe staat: Indonesië. Tijdens het jeugdcongres van 1928 werden die ideeën vastgelegd in de Eed van de Jeugd (Sumpah Pemuda).

Aan de andere kant stonden de gewone mensen die het niet breed hadden en geen hoge opleiding hadden genoten, zoals het echtpaar Goan Lian-Hian Nio en hun kinderen. Zij hadden weinig op met deze heroïsche gebeurtenissen. Zij werden vooral beziggehouden door de vraag hoe ze hun magen moesten vullen en een beter leven konden krijgen. En bovendien was het, ten gevolge van de Tweede Wereldoorlog en de algehele malaise in vele delen van Europa en Amerika, in de jaren 1930-1945 in Indië niet zo veilig.

In Zuid-Oost-Azië, en met name in Indië, waren de Japanners aan de macht in de jaren 1942-1945. Als de Verenigde Staten op 6 en op 9 Augustus 1945 Hiroshima en Nagasaki niet met atoombommen hadden platgegooid dan zouden de Japanners zich niet aan de geallieerden hebben overgegeven – slechts zes dagen nadat Nagasaki getroffen was. Direct daarna, op 17 Augustus 1945, riep Soekarno de Republiek Indonesië uit en werd de eerste president van het eilandenrijk dat uit meer dan 13.000 eilanden bestaat.

De periode van de Japanse bezetting herinnert Lee Hwa zich als de donkerste periode uit haar leven. Het was moeilijk om aan eten en kleding te komen. Velen stierven van de honger. Het was nergens veilig en iedereen leefde in angst. Er hing een doodse stemming over het hele land. De Japanners, die zeiden dat zij hun ‘oudere broers’ waren, gedroegen zich wreed en waren gemeen tegen de bevolking van Indië. Vanwege de vele onlusten en schermutselingen in Semarang moest de familie van Lee Hwa herhaaldelijk verhuizen op zoek naar een veilig onderkomen. Op een keer toen Lee Hwa en haar familie waren uitgeweken naar Ungaran, aan de rand van Semarang, sloeg het noodlot toe. Tjiong Ham kreeg tbc. De familie wilde hem laten behandelen, maar het beste ziekenhuis was in Semarang. Ze hadden niet genoeg geld en ook geen vervoer. Familieleden en naasten liepen de twintig kilometer naar Semarang, terwijl zij beurtelings de zieke droegen. Ze liepen ’s nachts om geen Japanse soldaten tegen te komen en niet in oorlogsschermutselingen terecht te komen. Tjiong Ham werd maar niet beter en in 1943 stierf hij uiteindelijk op vijfentwintigjarige leeftijd. Hij liet een echtgenote en een dochter achter.

‘Na het overlijden van Tjiong Ham, werd mijn moeder ziekelijk,’ zegt Lee Hwa langzaam. Je moet weten dat hij haar lievelingszoon was. Hij was knap, slim en een goed mens en bovendien erg lief voor zijn ouders. Niet in staat dit verdriet te dragen en omdat haar gezondheid verslechterde, sliep Hian Nio in, slechts enkele maanden na de dood van haar lievelingszoon. Na het overlijden van haar moeder werd de jonge Lee Hwa snel volwassen. Zij was altijd aan de zijde van haar vader en die gaf op zijn beurt al zijn liefde aan zijn knappe dochter. Ze wilden niet ver van elkaar vandaan wonen. Lee Hwa: ‘ik deed de boodschappen, kookte en hield het huis schoon.’

Twee jaar nadat de Republiek Indonesië uitgeroepen was, woonde het gezin van Goan Lian in de Gang Baru, in het hart van de Chinese wijk in Semarang. Lee Hwa was toen zeventien jaar oud. Als je nu naar de Gang Baru kijkt, ziet die er anders uit dan toen. Wat hetzelfde gebleven is in Gang Baru is de goede traditionele markt van Semarang. De handelaren zijn niet alleen Chinezen maar ook Javanen en ze hebben goede onderlinge verhoudingen. Er zijn nooit geschillen over etnische zaken, godsdienst of overtuiging. Misschien is het deze situatie die Denys Lombard zo prijst in zijn boek Le carrefour javanais : Essai d'histoire globale 1, Les limites de l'occidentalisation (‘Java: een kruisbestuiving van culturen en de grenzen van de verwesterde wereld’) hetgeen betekent dat Indonesië een geweldig laboratorium is om concepten, invloeden van buitenaf en met name concepten van traditie, acculturatie en etniciteit, te testen.

Vroeg in de morgen was het altijd druk op de markt aan Gang Baru. De huizen openden een voor een hun luiken en deuren. Handelaren kwamen en gingen. Ze kwamen uit omliggende buurten of uit dorpen aan de rand van de stad. Zoals altijd op een markt, vormde het geroep van de marktlui vermengd met de stemmen van de kopers een gekakel van jewelste, een banaal orkest. Vislucht en de stank van zweet vermengden zich en verdreven de dure parfumlucht van Diors Poison. Zodra de zon in het zenit stond, nam de drukte op de markt af. In de namiddag was het rustiger in Gang Baru. De bewoners rustten wat uit en tegen de avond was het helemaal uitgestorven en was iedereen huiswaarts gekeerd. De volgende dag zou het ritme van hun leven nagenoeg hetzelfde zijn. En zo gingen de dagen voor Lee Hwa voorbij in Gang Baru. Totdat ze op een dag de man van haar leven tegenkwam en trouwde met Liong Joe.

 


*

 


Voorbestemming, geboorte en dood behoren allemaal tot het lot. Veel Chinezen en Javanen geloven daarin. Het is dus niet verwonderlijk dat het huwelijk van Lee Hwa-Liong Joe standhield tot de dood hen scheidde. Ze vierden hun gouden bruiloft op 8 maart 2006. Dat feest, daar ben ik van overtuigd, was een van de gelukkigste momenten in Lee Hwa’s leven. Hun bewogen huwelijk had voor- en tegenspoed gekend.

Het was een vrolijk maar eenvoudig feest. Van overal kwamen gelukwensen en loftuitingen. De kinderen en kleinkinderen maakten plezier. Op een klein podium in het midden van de feestruimte werden foto’s gemaakt. Een van die foto’s hangt nu nog aan de muur in het huis in Gang Cilik. Als je goed naar die foto kijkt, die zonder enige kunstverlichting genomen is, dan zie je een typisch beeld van een eenvoudige Chinese familie. Ze stellen niets voor als je hen bekijkt vanuit het oogpunt van bekendheid of macht of bezittingen.

Lee Hwa houdt plotseling op met vertellen. Haar gezicht betrekt. Verdriet tekent zich af op haar rimpelige gelaat. Ze kijkt bedroefd. Haar ooghoeken worden vochtig. Niet meer dan twee jaar na de gouden bruiloft stierf de knappe, magere man met wie zij dagen en nachten van geluk en verdriet gedeeld had. Twee weken werd Liong Joe verpleegd in het ziekenhuis als gevolg van een longontsteking en een complicatie vanwege ouderdom. Lee Hwa zorgde samen met haar kinderen en kleinkinderen voor haar geliefde echtgenoot, hun vader en grootvader. Ze stonden hem allen bij. Op een dag in een droge en hete maand brak er een nieuwe fase in hun leven aan. In die tijd wilde je als je uitging snel weer thuis zijn. En iedereen was snel geïrriteerd.

Die morgen was Lee Hwa onrustig. Ze voelde zich verward en kon niet helder nadenken. Ze voelde zich ergens door opgejaagd, maar begreep niet waardoor. Nadat ze zich haastig gebaad had, vertrok ze snel met haar vier dochters naar het ziekenhuis. Ze stoven met snelle pas door de lange gangen van het ziekenhuis. Ze roken de penetrante geur van carbol waarmee de vloeren gedweild waren. Vanaf de eerste hulp liepen ze direct naar de zaal waar Liong Joe verpleegd werd. Ach, de oude man lag er rustig bij – hij zag er gelukkig uit in zijn slaap. Langzaam druppelde het medicijn door de slang van het infuus via een naald in zijn arm, zijn aderen binnen. In zijn neus zat een slang voor zuurstof. Hij haalde langzaam adem. Op zijn borst zaten kabels geplakt om zijn hartslag en ademhaling in de gaten te houden. Die kon je zien op een monitor die aan de muur hing boven het bed. Lee Hwa streelde zachtjes de armen van haar man. Ze keek naar zijn rimpelige gelaat met een blik die het midden hield tussen liefde en medelijden. Ach, zijn snor en sikje waren wat lang en slordig. Het was alsof de oude man wist dat zijn geliefde vrouw hem kwam opzoeken; zijn ogen rolden in zijn oogkassen en zijn rechterhand bewoog heen en weer. Daarna, een fractie van een seconde, snurkte hij nog een keer heel luid. In een reflex keek Lee Hwa naar de monitor. Een rechte streep, de polsslag was verdwenen. Op hetzelfde moment barste Lee Hwa in huilen uit. Haar echtgenoot was overleden.

Die dag kwam ik ook op bezoek. In de ziekenzaal lagen de ernstig zieke patiënten naast elkaar op een rij. Over het algemeen waren zij ook de oudste patiënten. De stilte die er gewoonlijk hing, werd nu verbroken door het huilen van Lee Hwa. Zij zat in elkaar gezakt. Haar tranen stroomden en haar gezicht was vuurrood. Een van haar dochters omarmde haar stevig. Lee Hwa’s lichaam schudde op en neer. Langzaam naderde ik de zaal waar Liong Joe verpleegd werd. Ik schoof het gordijn opzij. Twee verpleegsters waren bezig zijn lichaam te wassen. Ook al was het in een flits, toch kon ik zien dat de oude man een gelukkig uitstraling op zijn gelaat had, alsof hij glimlachte. Zijn lichaam zag er gaaf uit. De verpleegsters vroegen mij om te wachten tot ze klaar waren.

Ik verzonk in gepeins. Het lot van de mens is inderdaad niet te voorspellen. De mens leeft maar kort. Pho Liong Joe stierf op woensdag 29 augustus 2007, om tien over elf. Hij werd 76 jaar. Hij werd geboren in Hokkian op de dag cap ji gwee sha cap, volgens de Chinese kalender, een dag voor het Chinese Nieuwjaar in 1930. Niemand wist precies in welk dorp hij geboren was. Liong Joe was in 1936 samen met zijn ouders in het dorp Tapen (?) bij Mojokerto in Oost-Java gaan wonen. Hij was toen zes jaar. Het lot heeft hem later naar Semarang gebracht. En in deze stad aan de noordkust van Java heeft hij tot zijn dood gewoond. Zijn levensgeschiedenis heeft ook het lot van zijn kinderen en kleinkinderen bepaald, en zij maken deel uit van de geschiedenis van Semarang.

Na de dood van haar man, zat Lee Hwa vaak in haar eentje voor zich uit te dromen. Ze rouwde diep om het verlies van haar man. Haar kinderen, schoondochters en zonen en kleinkinderen probeerden haar voortdurend op te vrolijken. Ze hoopten dat haar verdriet zo beetje bij beetje zou afnemen. De jaren verstreken. Als een wind die voortdurend waait, zo schreed ook het leven voort, door de tijd heen.

Nu, vijf jaar na de dood van haar geliefde man, maken de herinneringen Lee Hwa niet meer verdrietig. Integendeel, ze moet vaak even glimlachen als ze vertelt over hun gezamenlijke belevenissen, over lief en leed. Ze gelooft dat ze op een dag, later in het rijk van God, haar geliefde God, weer voor eeuwig met haar man verenigd zal worden. Het is deze overtuiging die haar tweede zoon ontroert: zijn moeder is op haar oude dag bijna ascetisch en religieus te noemen.

Elk jaar bezoeken Lee Hwa, haar kinderen, schoondochters en -zonen en haar kleinkinderen het graf van Liong Joe. Op hetzelfde stukje grond zal Lee Hwa later, als haar tijd is gekomen, begraven worden aan de zijde van haar man. Als je voor het grafmonument staat, ligt het graf van Liong Joe aan de rechterkant en Lee Hwa, zal later aan de linkerkant liggen. Op de grafsteen staat de godsdienst van Liong Joe, althans de formele godsdienst, en het aantal kinderen dat hij had. Bovenaan de grafsteen staat gegraveerd ‘Ik ben de opstanding en het leven. Wie in mij gelooft zal leven, ook wanneer hij sterft’ (Johannes 11:25). Op de tweede regel aan de linkerkant staat: ‘Elisabet Oei Aij Nio, geboren: 26 december 1931, overleden: [leeg]’. Aij Nio is de meisjesnaam van Lee Hwa voordat ze trouwde. Haar overlijdensdatum is natuurlijk nog niet ingevuld want ze is nog kerngezond. Aan de rechterkant staat Zakharia Pho Liong Joe, geboren: 31 december 1931, overleden: 29 augustus 2007. Op de derde regel van boven staan de namen van de vijf kinderen en hun partners, opeenvolgend van de oudste tot de jongste. Op de onderste regel staan de elf kleinkinderen. De grafsteen geeft de geschiedenis van een gewone Chinese familie weer.

Nu is het moment aangebroken dat ik eerlijk wil zijn. Het tweede kind van het echtpaar Oei Lee Hwa-Pho Liong Joe heet Pho Seng Jap. Deze zoon heeft slechts een zoon: Kian Gwan. Omdat Seng Jap geen oudere broers heeft, alleen een oudere zus, is Kian Gwan degene die de lijn van de familie voortzet. Hij zal de naam Pho voortzetten volgens de patrilineale traditie. En dat tweede kind ben ik. Ik ben Pho Seng Jap: Tubagus P. Svarajati. Lee Hwa is mijn moeder. Ook mijn lot ligt in Semarang.

 

 

Vertaald uit het Indonesisch door Monique Drenthem Soesman en Dick van der Meij

Podcast voorgelezen door Willem Bongers-Dek


Monique Soesman woont en werkt sinds de jaren ’90 in Indonesië. Zij studeerde talen en culturen van Zuidoost-Azië in Leiden. Na haar studie heeft ze veel vertaalwerk verricht, waaronder non-fictionele verhandelingen over Indonesië, veelal voor het KITLV. Haar grote hobby is het vertalen van literair werk van Indonesische schrijvers. Samen met een covertaalster vertaalde ze onder andere werken van Ayu Utami en Pramoedya Ananta Toer en recentelijk Het dansmeisje uit mijn dorp van Ahmad Tohari.

Dick van der Meij werd geboren in Lisse, Zuid-Holland in 1956. Hij studeerde Indonesische Talen en Culturen in Leiden waar hij in 1983 zijn doctoraal haalde. Vervolgens werkte hij als coördinator Indonesische studenten gedurende 7 jaar bij de NUFFIC in Den Haag . Daarna was hij eindredacteur van de serie Indonesische vertalingen in het kader van het Indonesian – Netherlands Cooperation in Islamic Studies (INIS) aan de universiteit Leiden. Hij promoveerde in 2002 op een tekstuitgave van de Javaanse tekst Puspakrama uit Lombok. Momenteel is hij reeds 10 jaar verbonden aan de Islamitische Staatsuniversiteit te Ciputat, Zuid Jakarta.

Download de ePub-versie Print

Lee Hwa (FR)


Lee Hwa n’a pas rejeté les propositions de mariage de seize hommes différents sans raisons. Au bout du compte, elle a tendu l'arc et la flèche de son amour vers le cœur de Pho Liong Joe. Lee Hwa aimait cet homme qu’elle avait choisi, elle était prête à consacrer toute sa vie à ce beau jeune homme maigre. Bien avant Liong Joe, les hommes les uns après les autres s’étaient relayés pour l’approcher. Chacun venait à elle plein de désir. Chacun désirait devenir son époux. Mais, elle n'ouvrait pas la porte de son cœur. Elle restait impassible. Une des raisons à cela était qu’elle ne se sentait pas disposée à s’éloigner de son père. Il l’avait à plusieurs reprises prévenue, que, si elle se mariait, elle ne pourrait pas vivre loin de la région. Le jeune couple devrait vivre exclusivement à Semarang. Le père était inquiet car la situation n'était pas assez sûre. La nouvelle république était encore jeune.

Le destin de Lee Hwa est profondément gravé à Semarang. Ses premiers sanglots se sont fait entendre dans cette ville côtière, dans une petite maison près du quartier chinois. Comme elle l'a souvent entendu dire par ses parents, elle est née en Gwa cap go (du calendrier chinois), 1930. Lee Hwa est la cinquième enfant de ses parents Oei Goan Lian et Ang Hian Nio.

Avant d’immigrer à Semarang, le couple Goan Lian-Hian Nio avait déjà eu une fille. Cette enfant avait cinq ans quand ils décidèrent d’aller vivre outre-mer. Ils laissèrent cette fille à la garde de parents éloignés en Chine. Lee Hwa ne savait pas exactement d’où ses parents étaient originaires. Elle se souvenait, bien que vaguement, que ses parents venaient d’un même village dans la région de Lamoa (?), dans la province de Hokkien (maintenant Xiamen), au sud de la Chine.

Dans la tradition patrilinéaire chinoise, les garçons sont préférés aux filles. De génération en génération, les fils héritent et perdurent l'histoire familiale, ils portent et défendent le nom de famille. Il n’est donc pas étonnant que, Goan Lian-Hian Nio aient adopté Tjiong Ham et Thiam Sek. Ces deux héritiers mâles vinrent avec eux à Semarang. Dans leurs petits cœurs, le couple espérait que la présence de ces deux enfants adoptés fasse fondre le cœur des dieux afin qu'ils protègent ces garçons comme leurs propres enfants. Leurs prières furent instantanément exaucées. Peut-être que les dieux étaient enjoués lorsque la demande fut réalisée. À Semarang, Kian Tjiang, un bébé mâle, naquit en 1926. Peu de temps après Lee Hwa suivit.

Je me souviens que dans l’ouvrage « Istanbul, Souvenirs d’une ville » Orhan Pamuk déclare que le destin d’Istanbul est pareil au sien. Qu’il est lié à cette ville parce qu'elle s'est faite comme elle est aujourd'hui. Avec le recul, l'auteur se demande pourquoi nous sommes nés dans ce coin du monde, à cette date ? Il suppose que la vie est comme une loterie. Tout d’un coup, nous naissons dans une famille, dans une ville, dans un pays, comme si tout avait été choisi à l’avance pour nous.

La mort viendra nous absorber, une fois seulement, quelque part, n’importe où. Notre sort et notre destinée sont réellement comme une loterie. Notre bon sens ne peut pas le saisir. Oui, le destin. Qui peut savoir, qui peut vouloir, qui peut forcer son lieu de naissance ou choisir ses parents ? Lee Hwa ne comprenait pas elle non plus, ne pouvait pas refuser, de naître chinoise d’un père et d’une mère Goan Lian-Hian Nio.

Lorsque Lee Hwa fut âgée de 6 ans, sa famille déménagea dans une maison avec une grande cour devant. La nouvelle maison n’était qu’à quelques centaines de mètres seulement de leur ancienne demeure. L'air y était vif et frais et circulait librement entre les arbres hauts et ombrageux. Il y avait un papayer et des manguiers. Il y avait aussi un goyavier. Les nuées de chauves-souris aiment les goyaves lorsqu’elles sont mûres. Elles mordent une bouchée, deux bouchées, puis le fruit tombe sur le toit de la maison, roule et, finalement, atterrit dans la cour. Vacarme. Tranquillité de la nuit troublée. Les crickets s’arrêtent de bruirent un instant. Mais, Lee Hwa au contraire était excitée. Très tôt le matin, elle se réveillait. Elle cueillait les goyaves éparpillées. Elle les lavait et ensuite, la petite Lee Hwa les dévorait. Humm, sucré. Après les chauves-souris, c’était au tour de Lee Hwa en fin de compte.

Lee Hwa a grandi heureuse et en bonne santé dans la nouvelle maison. Bien que vivant avec le strict nécessaire, la famille Goan Lian avait une vie décente. Ils avaient ouvert un kiosque tout simple. La pièce où l’on recevait les invités était devenue une petite épicerie où l’on vendait toutes sortes de choses nécessaires aux gens du quartier : riz, sucre, café, thé, sel, huile de coco, épices pour la cuisine, savon, bois de cuisson, charbon, bougies, pétrole, etc. L’atmosphère de la maison était un peu désordonnée mais celle-ci semblait vivante. Les yeux de Lee Hwa s’illuminent lorsqu’elle raconte cette partie de sa vie. Dans son esprit, les fragments de son enfance et de son adolescence sont encore vivaces. Les souvenirs du passé sont comme un film projeté dans une salle de cinéma, très limpides dit-elle.

Maintenant Lee Hwa a 82 ans. Elle est en bonne santé même si elle vacille un peu en marchant. Ses deux genoux ne sont pas aussi solides qu’avant. L’âge a fragilisé ses os. Elle se fatigue vite. Mais sa mémoire est encore vive. Elle est capable de raconter le fil des épisodes les plus importants de sa vie. La mémoire de Lee Hwa semble couvrir en long et en large tout le cours de sa vie. J’ai une grande admiration pour la mémoire de cette vieille femme. Lee Hwa raconte assise, reposant un peu son corps sur le sofa, dans la pièce pour recevoir les invités devenue salle de séjour, dans la maison dans laquelle elle a passé plus d’un demi-siècle. Trois ans après son mariage, le couple Lee Hwa-Liong est venu s’installer dans cette maison, en 1959. Lorsque leur ainé, un fils, n’avait pas encore deux ans et que son cadet, autre fils, était un bébé de deux mois. C’est ici que le jeune couple tissa son histoire. Ils eurent la chance d’avoir un troisième enfant : une fille.

 


La maison de Lee Hwa dans la Petite Ruelle, Quartier Chinois, Semarang. Depuis ses débuts, le quartier chinois leur est réservé. Le gouvernement hollandais avait déplacé tous les chinois de Semarang dans ce quartier en 1742 afin de pouvoir les surveiller plus facilement. Les Hollandais ne voulaient pas renouveler la révolte des Chinois à Batavia en 1740. Bien qu’au final, les Hollandais avaient réussit à mater les troubles. Des milliers de Chinois avaient été tués à ce moment là.

Le quartier chinois de Semarang est proche de la vielle ville. Du quartier chinois, en une ligne droite, du Nord au Sud – en sortant de la Rue Pekojan, nous arrivons dans la Vieille Ville. C’est ici que vivaient les Hollandais à l’époque coloniale. Mais ce sont des Portugais et non des Hollandais, qui furent les premiers européens à vivre là. Cette partie fut protégée d’une forteresse de 1756 à 1824, connue sous le nom de Kasteel van Samarangh. Cette forteresse aux murs en forme d’étoile à cinq branches –vijfhoek- fut construite pour se défendre. De là, les colons hollandais pouvaient protéger facilement le quartier chinois de Semarang.

Les maisons de la Petite Ruelle sont serrées les unes aux autres, de formes et de tailles presque toutes similaires. La solidité des ces petites maisons est étayée par des poutres de bois. Ce modèle est commun à tous les quartiers chinois. Il est probable que ces maisons aient plus de cent ans. La ruelle fait trois mètres de large seulement. La maison de Lee Hwa est une parmi des dizaines dans cette Petite Ruelle.

Orientées vers le nord, ces dix maisons sont collées au mur de deux grands et hauts bâtiments. La terrasse de la maison fait moins d’un mètre. Aussitôt la porte de la maison ouverte, on se retrouve dans la ruelle. La lumière du soleil n’entre pas dans la pièce de réception pour les invités de ces maisons cubiques. La Petite Ruelle est étroite et mérite d’être appelée couloir ou venelle.

Comme les maisons voisines, la maisonnette de Lee Hwa est aussi à deux étages. Large de quatre mètres et longue de sept mètres. Le premier étage est en trois parties. La pièce la plus en avant est un salon ainsi qu’un hall d’entrée. Derrière se trouve la salle à manger étouffante d’armoires à vêtements et autres objets divers. La salle de bain et la petite cuisine se trouvent derrière la salle à manger. Toute la famille dort au second étage. Il n’y a qu’un seul lit en fer pour les trois premiers enfants, Lee Hwa, Liong Joe et les deux petits enfants dormant sur un autres matelas, sans sommier. Ils vivent dans la restriction. Et même, dans les périodes les plus sombres, ils ne mangent parfois qu’une seule fois par jour.

Quand il se remémore cette époque là, lorsque leurs ventres étaient maigres, leurs intestins toujours vides et seulement remplis d’un vent froid et tranchant, le deuxième fils de Lee Hwa se dit reconnaissant. Il se dit chanceux, car cette souffrance de l’enfance l’a rendu clairvoyant.

Le temps passe. Les enfants grandissent. À l’école, ils étaient reconnus comme étant intelligents. Le fils ainé fut même qualifié de surdoué. Les efforts de Lee Hwa et de son mari ne furent pas vains. Le dur labeur, souvent trempé de larmes, a conduit leurs cinq enfants à devenir des êtres bons, sains et intelligents. Maintenant ils ont tous fondé une famille. L’un après l’autre ils ont quitté la maison de leurs parents pour construire le palais de leurs rêves.

« Je suis contente…, je suis heureuse que mes enfants aient tous fondé une famille, » Lee Hwa est pleine de gratitude. Entre espoir et prière, ou bien comme frappée par une révélation, elle ajoute, «Un jour, lorsque j’aurai quitté ce monde, j’espère que les enfants de ma descendance seront toujours unis, en harmonie. »

Pour ces vieux jours Lee Hwa peut être heureuse. Ses cinq enfants lui ont donné onze petits enfants dont l’éducation a aussi été bonne. Parmi eux il y a un pharmacien, un comptable, un docteur et un graphiste, quant aux autres, ils poursuivent leurs études dans différentes institutions ou universités. En regardant l'ensemble de ses petits-enfants, grandir de l'enfance à l'âge adulte, dans la chaleur familiale et dans l'aisance matérielle, Lee Hwa est très satisfaite et heureuse. Une chose qu’elle a également ressentie dans sa vie, de l’enfance à l'adolescence.

 


« Dans notre quartier, mon Père était appelé Encek Kopi» dit Lee Hwa sans cacher son bonheur. Encek Kopi signifie Oncle Café. La raison était due au café de Goan Lian, célébre pour son goût, son arome et sa qualité. Il faisait venir les grains sélectionnés de Bali. Il torréfiait lui-même ses grains de café. Il les moulait jusqu'à ce qu’ils soient très fins. Sais-tu que Bali est l’une des plus belles îles des milliers que compte l’Indonésie et qu’elle est appelée, The Last Paradise ?

Lee Hwa voit ses voisins comme des gens bons – petits ouvriers, conducteurs de pousse-pousses, travailleurs de gros œuvres aux salaires journaliers modestes. Le petit magasin de cette famille est surtout animé le soir et la nuit. Après une journée passée à transpirer pour chercher un gagne-pain, ces travailleurs viennent faire leurs courses. Pour un petit travailleur vivant dans un pays qui lutte pour son indépendance, la vie n’est pas facile. Parfois, ils rentrent les mains vides, sans tenir dans leurs mains le moindre sous. Le plus souvent le magasin Goan Lian devenait leur seule ancrage : un lieu où les voisins y ont un crédit pour leurs besoins journaliers. Cette petite boutique ne fait pas seulement des bénéfices, mais sert aussi d’institution sociale. Le couple Goan Lian-Hian Nio était conscient qu’aider ses voisins était leur principal devoir au sein d’une société. Ils se souvenaient de leur sombre époque lorsqu’ils étaient tout juste arrivés à Semarang en provenance de Chine. À ce moment-là, en tant que membres d’une diaspora, ils furent aussi aidés par des amis et des connaissances avant qu’ils deviennent autonomes.

Le destin plaça Goan Lian-Hian Nio aux Indes néerlandaises au début du XXème siècle, au cœur du mouvement « d’Indonésianisme ». À cette époques la prise de conscience nationaliste des jeunes indonésiens, y compris parmi le groupe des descendants de chinois éduqués, commença à se manifester. Ils rêvaient d’un nouveau pays : l’Indonésie. Cette idée fut déclarée dans le Serment des Jeunes en 1928.

D’un autre côté, gens simples sans éducation ni richesses, Goan Lian-Hian Nio et leurs enfants furent loin du feu des événements héroïques de l’Indonesianisme. Ils étaient occupés à des affaires alimentaires, à chercher une vie meilleure. De plus la situation dans toutes les Indes néerlandaises dans les années 1930-1945 était très dangereuse. Une situation dans le vent de la Seconde Guerre mondiale et une situation de malaise dans diverses parties de l’Europe et de l’Amérique.

En Asie du sud-est, plus particulièrement dans les Indes néerlandaises, le Japon régna de 1942 à 1945. Si Hiroshima et Nagasaki n’avaient pas étés pulvérisées par la bombe atomique américaine les 6 et les 9 août 1945, il n’est pas sûr que le Japon ait cédé face aux Alliés –six jours seulement après que Nagasaki ait été anéantie. Aussitôt après, la République indonésienne naissait : le 17 août 1945. Soekarno devint le premier Président de la République – pays archipel comprenant plus de 13.000 îles.

La période de l’occupation japonaise, Lee Hwa s’en souvient comme de l’époque la plus sombre de sa vie. Les choses essentielles étaient rares. Beaucoup de gens mourraient de faim. La situation était dangereuse. Le peuple vivait dans la peur. La tristesse flottait partout dans la ville. Les Japonais qui disaient être nos frères ainés se comportaient de manière cruelle envers les Indes néerlandaises. La famille Lee Hwa dût changer souvent de lieux, cherchant un logis plus sûr, car l’agitation et les batailles avaient souvent lieu à Semarang. Une fois, toute la famille de Lee Hwa se refugia à Ungaran, dans les environs de Semarang. Malheureusement, Tjiong Ham tomba malade de la tuberculose (auparavant l’on disait TBC). Ils voulurent soigner Tjiong Ham. Mais le seul hôpital adéquat était à Semarang. Que faire, sans argent et sans véhicule. Le malade fut porté à tour de rôle. Parents, amis et Lee Hwa, ils marchèrent à pied les 20 kilomètres qui les séparaient de la ville. Le voyage fut effectué de nuit –pour éviter de rencontrer des soldats japonais ou d’être pris dans l’abîme de la guerre. Sans réussir à guérir, Tjiong Ham mourut à l’âge de 25 ans en 1943. Il laissa une femme et une fille.

« À la mort de mon frère Tjiong Ham, ma mère tomba malade, » dit lentement Lee Hwa. Il était son fils préféré. Il était beau, intelligent, gentil et très dévoué pour ses parents. Incapable de tolérer sa douleur, mais aussi en raison de sa santé qui déclinait rapidement, Hian Nio ferma ses yeux pour la dernière fois, quelques mois seulement après la mort de son fils bien-aimé. Lee Hwa devint orpheline. Lee Hwa adolescente devint plus mûre que les filles de son âge. Elle se rapprocha de son père. Lui-même consacrait tout son amour à cette belle jeune fille. Père et fille ne voulurent plus vivre séparés. Lee Hwa dit: «J’étais celle qui faisait les courses, cuisinait et nettoyait notre maison. »

Deux ans après la création de la République indonésienne Goan Liang vivait dans la Ruelle Nouvelle, au cœur du quartier chinois de Semarang. À ce moment là Lee Hwa était une jeune fille de dix-sept ans. La Ruelle Nouvelle de nos jours est très différente de ce qu’elle était autrefois. La Ruelle Nouvelle est un marché traditionnel de premier plan à Semarang. Les marchands ne sont pas seulement chinois mais aussi javanais. Les relations sociales y sont harmonieuses. Il n’y a jamais eu de frictions d’origines ethniques, religieuses ou de convictions politiques. Peut-être cette situation est la même que celle qui est saluée par Denys Lombard dans son ouvrage Le carrefour javanais: Essai d'histoire globale 1, Les limites de l'occidentalisation, à savoir l'Indonésie comme un grand laboratoire fascinant pour examiner les concepts, l'influence, et en particulier ceux de la tradition, de l’acculturation et de l’ethnicité.

Le marché de la Ruelle Nouvelle commence à s’agiter à l’aurore. Les maisons qui sont utilisées comme échoppes ouvrent leurs portes une par une. Les vendeurs arrivent à leur tour. Ce sont les habitants des villages des environs ainsi que des gens venus des banlieues de la ville. Le nombre de clients augmente en même temps que le ciel s’éclaircit. Comme dans tout marché, les cris des marchands et la voix des acheteurs s’accordent en un orchestre banal. Le meilleur parfum d’Yves Saint Laurent ne pourrait jamais couvrir cette odeur de poisson, de crasse et de sueur mêlées. L’activité du marché diminue lorsque le soleil est à son zénith. La Ruelle Nouvelle est plus calme le soir. Les habitants se reposent un moment. La nuit se calme rapidement et les habitants se précipitent dans les chambres à coucher. Demain ils chanteront un hymne à la vie qui est presque toujours le même. Dans la Ruelle Nouvelle, Lee Hwa voit les jours passer. Jusqu’à ce qu’un jour elle rencontre Liong Joe et l’épouse.

 


Les rencontres, les naissances et les morts sont de l’ordre du destin. Beaucoup de Chinois et de Javanais y croient. Qui aurait pensé que le mariage de Lee Hwa-Liong Joe tienne jusqu’ à ce que la mort emporte l’un d’eux ? Ils fêtèrent cet événement historique, leurs Noces d’Or, le 8 mars 2006. Cette soirée-là, j’en suis sûr, est le souvenir le plus doux de la vie de Lee Hwa. L’embarcation du ménage avait été capable d’affronter les vagues et les tempêtes de l’océan de la vie qui se sont succédées les unes après les autres.

La fête fut joyeuse bien que simple. Prières et louanges flottaient dans l’air. Enfants et petits-enfants étaient joyeux. Une petite estrade était dressée au centre du salon, décorée par leurs soins. La photo de famille est jusqu’à aujourd’hui accrochée dans la maison de la Petite Ruelle. En regardant cette photo, sans autres explications, le spectateur verra seulement l’image d’une famille simple d’ethnie chinoise. Ils ne sont pas grand chose si le degré d’humanité est calculé en fonction de la gloire, du pouvoir ou de l'abondance matérielle.

L’histoire de Lee Hwa s’arrête là. Tout à coup, les nuages s’accumulent sur son visage. La tristesse colore ses joues ridées. Ses yeux s’éteignent. Le coin de ses yeux se mouille. Moins de deux ans après la fête des Noces d’Or, ce bel homme mince, avec qui elle avait passé ses jours et ses nuits dans la joie ou la tristesse, mourut. Durant deux semaines Liong Joe fut soigné à l’hôpital à la suite d’une infection pulmonaire et de complications dues à la vieillesse. Lee Hwa avec ses enfants et petits-enfants vinrent à tour de rôle soigner et accompagner leur mari, leur père et grand-père bien aimé. Un nouveau chapitre de leur vie commença à une heure de l’après-midi d’un mois sec et chaud. Ce jour-là, s’ils étaient loin, ils éprouvèrent comme une urgence de rentrer vite. Comme un sentiment confus.

Ce matin-là, Lee Hwa était troublée. Sentiment tumultueux. Pensées éparpillées. Elle sentit être poursuivie par quelque-chose, sans savoir ce que c’était. Apres s’être lavée rapidement, elle se précipita avec sa fille à l’hôpital. Elles parcoururent ces couloirs d’un pas rapide. L’odeur du sol dégage un puissant parfum de désinfectant qui picote. De la salle des urgences, elles se dirigèrent directement à la salle de traitement de Liong Joe. Ah, le vieil homme se trouvait là calme, comme heureux dans son sommeil. Le médicament en perfusion gouttait dans la bouteille, descendait lentement dans le tuyau, et pénétrait ses veines à travers l’aiguille d'une seringue. Dans son nez étaient enfoncés des tubes à oxygène. Souffle lent, un par un. Partout sur sa poitrine étaient collés des fils qui accompagnaient le rythme de son cœur et le mouvement de sa respiration, tous deux surveillés par un moniteur pendu au mur, au dessus de la tête de lit. Lee Hwa caressa doucement le bras de son mari. Entre amour et pitié, elle regardait ce visage ridé. Ah, une petite moustache et la barbe longue, comme il est moins présentable. Comme s'il savait que son épouse bien-aimée lui rendait visite, les paupières et les doigts de la main droite du vieil homme se mirent à trembler. Après cela, en quelques secondes, le vieil homme commença à ronfler bruyamment. Par réflexe Lee Hwa regarda l'écran. Des lignes droites, le son tut disparu. Immédiatement Lee Hwa éclata en larmes. Elle s’emporta. Son mari était mort.

Cet après-midi-là j’étais venu en visite. Dans la salle de soins étaient alignés les patients en état critique. La plupart de ceux qui étaient étendus étaient rongés par l’âge. Silence brisé par les sanglots de Lee Hwa. Elle était assise sans forces, ses larmes coulant à flots, son visage rouge. Je vois sa fille enlacer sa mère qui vient de perdre son âme sœur. Le corps de Lee Hwa est pris de secousses. Doucement je me dirige vers la salle de soin de Liong Joe. J’écarte les rideaux. Deux infirmières sont en train de laver le corps. Un instant je vois le visage de ce vieil homme serein, comme s’il était en train de sourire, et la peau de son corps toujours propre et lumineuse. Les deux infirmières me demandent d’attendre que la toilette du corps soit terminée.

Je suis interloqué. Le destin d’un homme est véritablement imprévisible. Le parcours de la vie d’un être humain est si court. Pho Liong Joe, décède le mercredi 29 août 2007, à 11h10 heure indonésienne de l’ouest, agé de précisément de soixante-seize ans. Né au Hokkian en cap ji gwee sha cap (du calendrier chinois), un jour avant Sincia (le Nouvel an Chinois), en 1930. Personne ne savait précisément où se trouvait son village de naissance. Avec ses deux parents, Liong Joe pose ses pieds sur le sol pour la première fois dans le village de Tapen (?) à Mojokerto, Java Est, en 1936. A ce moment-là, le gamin était âgé de 6 ans. Le destin l’amena à Semarang. Dans cette ville de la côte nord de Java où il vécut jusqu’à son dernier souffle. Son parcours, ainsi que celui de ses descendants, ne peut être séparé de l’histoire de Semarang.

À la mort de son mari, Lee Hwa se laissa aller à ses propres rêveries. Son deuil s’approfondit. Enfants, gendres et petits-enfants essayèrent constamment de divertir Lee Hwa. Ils espéraient ainsi que peu à peu sa tristesse diminue. Les années passèrent vite. Comme un vent qui souffle toujours, la vie aussi avance, traverse le couloir du temps. Maintenant, plus de cinq ans après avoir été abandonnée par l’homme qu’elle aimait, le souvenir de son mari ne rend pas triste Lee Hwa. Au contraire, elle sourit lorsqu’elle raconte ses expériences, les douces ou les amères, en compagnie de son mari. Un jour, au Royaume de Dieu, Dieu d’amour, ils seront de nouveau réunis pour l’éternité. La spiritualité de Lee Hwa a troublé son deuxième fils : le comportement de sa mère dans ses vieux jours est devenu une image personnelle de l’ascèse religieuse. Son enfant comprend, sa mère n’a bien sûr jamais entendu parler de Nietzsche ou de Sartre et encore moins lu leurs pensées.

Chaque année Lee Hwa, enfants, gendres et petits-enfants prient sur la tombe de Liong Joe. Dans une tombe pareille, quand son âge sera consommé, Lee Hwa sera enterrée aux côtés de son mari. Regardant cette tombe de face, le corps de Liong Joe est du coté droit et sa compagne Lee Hwa du côté gauche. L’épitaphe de la pierre tombale de Liong Joe renseigne sur sa religion, au moins de manière formelle, et le nombre de ses descendants. Au sommet de la pierre est écrit « Je suis la résurrection et la vie, celui qui croit en moi, vivra bien qu’il soit mort » (Jean 11:25). En dessous, en deuxième ligne, à gauche est écrit : Elisabet Oei Aij Nio, Née le 26 Décembre 1931, Décédée le : (vide). Aij Nio est le nom de jeune fille de Lee Hwa avant son mariage. La date de décès est vide parce que Lee Hwa est encore en bonne santé jusqu’à ce jour. À côté est écrit le nom de Zakharias Pho Liong Joe, né le 31 décembre 1931, décédé le 29 août 2007. Puis, à la troisième ligne en partant du sommet, sont gravés les noms de leurs enfants et beaux-enfants, classés du plus âgé au plus jeune. À la dernière ligne sont inscrits les noms des onze petits-enfants. Cette pierre est l’histoire d’une simple famille chinoise.

Maintenant, il est temps que je sois sincère. Le deuxième enfant de Oei Lee Hwa-Pho Liong Joe s’appelle Pho Seng Jap. Ce deuxième enfant ne possède qu’un seul fils unique : Kian Gwan. Puisque le frère de Seng Jap ne possède pas d’enfant mâle, mais seulement deux filles, Kian Gwan est l’héritier direct du grand-père et de son nom de famille clanique « Pho », si l’on suit simplement la tradition patrilinéaire. Je suis l’enfant numéro deux. Pho Seng Jap, c’est moi, aussi nommé Tubagus P. Svarajati. Mon destin est également à Semarang.

 

Traduit du Bahasa Indonesia par Jean-Pascal Elbaz

Podcast lu à haute voix par Guy De Hainaut


Download de ePub-versie Print

Lee Hwa (EN)


Lee Hwa had rejected the proposals of 16 different men. She had a good reason: her Cupid’s arrow was aimed squarely at the heart of Pho Liong Joe. Lee Hwa loved the young man of her own choosing and she would be loyal to the slender, handsome fellow for as long as she lived. Before Liong Joe, many men took turns approaching her. One by one they poured forth their desires; they wanted to marry her. But she did not open her heart. She was unmoveable. One of her reasons for refusing them was that she did not want to leave her father. Her father was adamant; even if his daughter got married, she would not be allowed to leave the area. The newlyweds must reside in Semarang. Her father was worried that it would not be safe elsewhere. The new republic was still in its infancy.

Lee Hwa’s fate was indeed tightly bonded to Semarang. Her first cry occurred in this coastal city in a small house near Semarang’s Chinatown. As her parents often told her, she was born on go gwe cap go, according to the Chinese calendar, in 1930. Lee Hwa was the fifth child of Oei Goan Lian and Ang Hian Nio.

Before moving to Semarang, Goan Lian and Hian Nio had one daughter. When she was five years old, they decided to seek their fortune in a foreign country. They left their daughter in the care of their extended family in China. Lee Hwa did not know exactly where her parents were from. What she did remember, rather vaguely, was that her parents’ village was in the Lamoa (?) area in Hokkian province (now Xiamen), in southern China.

In the patrilineal Chinese tradition, sons have preference over daughters. From generation to generation, sons inherit the family treasures and guard the family history, supporting and bearing the family name. So it was not a surprise when Goan Lian and Hian Nio adopted Tjiong Ham and Thiam Sek as their children. They took both of these boys with them to Semarang. In their hearts, they hoped that the presence of these two adopted sons would melt the hearts of the gods in heaven so that they would soon be holding their own son born of their love for each other. Their prayers were answered as quickly as lightening. Perhaps the gods were pleased, so they granted their wish. A boy, Kian Tjiang, was born in Semarang in 1926. Lee Hwa followed not long after.

I remember in his book, Istanbul: Memories of a City, Orhan Pamuk wrote that the fate of Istanbul mirrored his own fate. He was tied to the city because he had become himself there. In contemplation, the writer asks why we are born in one corner of the world on a specific date. He compares life to a lottery. Suddenly we are born into a family, in a city, in a country, as if it was all chosen for us.

Death, too, in its brutal singularity, will intercept us. Exactly when we do not know; our destinies are indeed like lotteries. Too often, reasoning is unable to untangle the puzzle of our fate. Yes, fate. Who knows or would care to know, or can have any influence upon where they are born or on who their parents may be? Lee Hwa neither understood, nor had any influence on the fact that she was born a Chinese girl to Goan Lian and Hian Nio, her parents.

When Lee Hwa was six years old, her family moved to a house with a large front yard. This new house was only a few hundred metres from their old house. The cool, refreshing air flowed freely because the trees were tall and provided much shade. There were papaya and mango trees. Guava trees as well. The fruit bats liked the ripe guavas. The bats would just take one bite, two bites, and then the guavas would fall onto the rooftop, roll down and, finally, fall into the yard. It made a lot of noise. The peacefulness of the night was disturbed. The crickets would stop momentarily, but Lee Hwa was thrilled. She would wake up very early and gather up the guavas that had fallen down. She washed them and then little Lee Hwa would devour them. Mmm, sweet. After the bats, it was little Lee Hwa’s turn.

Little Lee Hwa grew up healthy and happy in the new house. Without being excessive, the Goan Lian family lived well. They opened a small store. Their front guest room became a sundries shop that sold various items to fulfil daily needs of their neighbours, such as rice, sugar, coffee, tea, salt, coconut oil, spices, soap, firewood, charcoal, candles, kerosene, etc. The house was rather messy, but lively. Lee Hwa’s eyes sparkled whenever she talked about this part of her life. In her mind, the scenes of her childhood and youth were still clearly pictured. ‘My memories of my past are like a film shown in the theatre, very clear,’ she said.

Now Lee Hwa is 82 years old. Although she walks rather unsteadily, she is still healthy. Both of her knees are not as strong as they were. Age has weakened her bones. She tires quickly. But her memory is still strong. She can relate almost all of the important moments in her entire life story in order. Lee Hwa’s memory extends the breadth and length of her years. I am amazed at this elderly woman’s memory.

Lee Hwa speaks while sitting, slouching a bit into the sofa in the reception room that doubles as the family room in the house where she has lived for more than half a century. Three years after they married, in 1959, Lee Hwa and Liong Joe moved into this house, when their oldest child, a boy, was not yet two years old, and his younger brother was just two months old. The young couple wove their lives together here. They were blessed with three more children, all girls.

 


*

 


Lee Hwa’s house on Gang Cilik, Chinatown, Semarang. In the beginning, Chinatown was inhabited only by Chinese. The Dutch colonial administration moved almost all of the Chinese in Semarang to this area in 1742 so that they could be monitored more easily. The Dutch did not want another rebellion to break out as one had in Batavia in 1740. In the end, the Dutch were able to suppress the riot, but thousands of Chinese were killed at the same time.

Semarang’s Chinatown is close to the Old City area. From Chinatown – following one straight line from south to north – after passing Pekojan Street, we arrive at the Old City. This was the residential area of the Dutch during the colonial era. However, it was the Portuguese, not the Dutch, who were the first Europeans to live there. In the years between 1756-1824, a wall known as the Kasteel van Samarangh surrounded this area. The wall, built as a defensive barrier, has five corners – vijfhoek. The Dutch were able to monitor Chinatown from here.

The houses on Cilik Lane crowded together; the shapes and sizes of the houses were almost the same. The little houses were supported by wood blocks. This model was common throughout Chinatown. The houses are no more than three metres wide, and are thought to be more than one hundred years old. Lee Hwa’s house is one of ten buildings in this section of Cilik Lane.

Moving to the north, the ten houses face a wall beside two tall massive buildings. The house terraces are one meter wide. When the door is opened, it is as if we are thrown into the street. The sunrays never enter the living rooms of these boxed houses. Cilik Lane feels narrow and might be better described as an alley.

Like her neighbour’s house, Lee Hwa’s tiny house also has two stories. It is four meters wide and seven meters deep. The first floor is made up of three portions. The front room serves as both the family room and the reception area. Next comes the dining room, which is full of wardrobes and other objects, and the bathroom and small kitchen are both behind the dining room. The family slept on boards on the second floor. There was only one iron bed that was used by the oldest three children. Lee Hwa, Liong Joe and the two younger children lay on another mattress without a bed frame. They had just enough to live on. Even then, during the hard times, they often ate only once a day.

When Lee Hwa’s second child reminisces on these difficult times, when their stomachs were often empty and always rumbled as they were filled with only chilling cold air, he expresses a sense of gratitude. He is thankful that his family’s suffering during his childhood gave him a wise perspective on life.

Time passed. The children grew older. In school they were amongst the bright students. The oldest son was in fact said to be a genius. Lee Hwa and her husband’s efforts were not in vain. Their hard work that was often soaked with tears had raised their five children to become upstanding, healthy, and clever. Now the children were all married and had their own families. One by one, they left their parents’ home to build their own dream houses.

‘I’m happy… I’m happy that the children all have their own families,’ Lee Hwa said gratefully. Uttering something between a hope and a prayer, or as if revealing a revelation, she spoke again, ‘When I leave this world, I want my descendants to remain united.’

In her old age, Lee Hwa deserves to be happy. Her five children have given her eleven grandchildren. Her grandchildren have had good educations. Amongst them there are a pharmacist, an accountant, a doctor, a graphic designer, and the rest are still studying in high schools and at universities. Looking at her grandchildren, watching them grow from infancy to adulthood, in the warmth of their families and with their material needs met, Lee Hwa is very happy and pleased. She felt the same about her own childhood and youth.

 


*

 


‘In our neighbourhood, Father was called Encek Kopi,’ said Lee Hwa, without hiding her glee. Encek Kopi meant Uncle Coffee. The reason behind the nickname was that the coffee made by Goan Lian was famously delicious, fragrant and strong. It came from carefully selected Balinese coffee beans. He roasted the coffee beans himself. He ground the coffee until it was very fine. You know, don’t you, that Bali is one of the beautiful islands amongst the thousands of Indonesian islands and is known as the ‘Last Paradise’?

Lee Hwa remembered her neighbours as good people – blue-collar workers, pedicab drivers, manual labourers who earned daily wages that were just barely enough to meet their daily needs. This small family shop was busy serving customers in the evenings and at night. After a full day’s work, the labourers would come to shop. For labourers, especially in a country that was fighting for its independence, life was not easy. Sometimes they would return home with empty hands, without any money. Without hesitation, Goan Lian’s store would be their first destination: the place where neighbours could borrow for their daily needs. This little store did not only scratch by on meagre profits, but it also served as a social institution. Goan Lian and Hian Nio were aware that helping their neighbours was one of the responsibilities of social life. They remembered the dark times when they had first come to Semarang from China. At that time before they were independent in the Diaspora, friends and acquaintances had often helped them.

Fate placed Goan Lian and Hian Nio in the Dutch Indies at the beginning of the 20th century in the midst of the formation of the Indonesian independence movement, when the awareness of nationalism by the local youth, including the educated ethnic Chinese, began to grow. They dreamt of a new nation: Indonesia. The idea was solidified in the Youth Pledge during the Youth Congress in 1928.

However, as people who were concerned with education and hand-to-mouth economics, Goan Lian and Hian Nio and their children were far from the fire of the heroic Indonesian events. They were busy with filling their stomachs and trying to scratch out a better life for themselves, especially since the situation throughout the Dutch Indies between 1930-1945 was very dangerous. These were the times of the depression in parts of Europe and America and World War II.

Japan was in control in Southeast Asia, particularly in the Dutch Indies, between 1942-1945. If Hiroshima and Nagasaki had not been destroyed by America by the atom bomb on 6 August and 9 August 1945, it is not certain that the Allies would have defeated Japan. Soon after Japan’s surrender, the Republic of Indonesia was born on 17 August 1945. Soekarno became the first president of the Republic, an archipelago country comprised of more than 13,000 islands.

Lee Hwa remembers the Japanese occupation as the darkest time in her life. Food and clothes were difficult to obtain. Many people died of hunger. The situation was dangerous. The people lived in fear. Depression spread throughout many cities. Japan, who had purported to be Indonesia’s ‘older brother’, turned out to be oppressive towards the people of the Dutch Indies. Lee Hwa’s family had to move from place to place, in search of a safe location, because of the riots and fights that often broke out in Semarang. At one time, Lee Hwa’s family evacuated to Ungaran, on the outskirts of Semarang. Unfortunately, Tjiong Ham fell ill with tuberculosis of the lungs. They wanted to get medical care for him. The hospitals that could treat him were in Semarang. What could they do with little money and no transport? They took turns carrying him. His parents, relatives and Lee Hwa walked 20 kilometres to the city. They journeyed at night to avoid meeting the Japanese army or being caught in the middle of a skirmish. Unable to recover, Tjiong Ham died at the age of 25 in 1943. He left behind a wife and a daughter.

‘After my brother Tjiong Ham died, my mother became sick,’ said Lee Hwa softly. It’s understandable, as he was his mother’s favourite child. He was handsome, smart, kind and very respectful of his parents. Not able to withstand her grief and also because of her declining health, Hian Nio passed away just a few months after the death of her favourite child. Lee Hwa became motherless. Lee Hwa was more mature than her years. She became closer to her father. The father poured all of his love into the beautiful young girl. The father and daughter did not wish to live far apart. Lee Hwa said, ‘I was the one who shopped, cooked and cleaned our house.’

Two years after the Republic of Indonesia was established, the family of Goan Lian lived on Gang Baru in the heart of Semarang’s Chinatown. At that time, Lee Hwa was 17 years old. Baru Lane is indeed different now in comparison to what it was formerly. The similarities: Baru Lane is a prime example of a traditional market in Semarang. The vendors are not only ethnic Chinese, but also Javanese. Their social relations are harmonious. There has never been friction based on ethnicity, religion or belief systems. Perhaps this condition is what Denys Lombard praised in his book, Nusa Jawa: Silang Budaya, Batas-batas Pembaratan (original title, Le carrefour javanais: Essai d'histoire globale 1, Les limites de l'occidentalisation): that Indonesia is a great laboratory for the study of concepts, influences and especially traditions, acculturation and ethnicity.

The Baru Lane Market wakes up at dawn. The houses open their doors one by one. The vendors start to arrive. They are residents of the neighbouring kampungs, as well as those from the villages outside the city limits. The market is lively with buyers in the pre-dawn hours. As is normal in markets, the shouts of the vendors and voices of the buyers blend together in an orchestral mesh. The stench of fish and the reek of sweat mixed together overcome the Poison. The busy-ness of the market diminishes when the sun is directly overhead the earth. Baru Lane is more relaxed in the evening. The residents rest briefly. The night quickly quiets down when the residents go to their beds. Their mornings resonate with the rhythm of life, almost exactly the same once again. Lee Hwa passed her days in Baru Lane until she became engaged to and married Liong Joe.

 


*

 


Marriage, birth and death are fate. Many Chinese and Javanese believe this. Who would have thought that Lee Hwa and Liong Joe’s marriage would last until death took one of them? They celebrated a historical day: their Golden Wedding Anniversary on 8 March 2006. I am sure that that night was the sweetest memory in Lee Hwa’s life. The ark of their household was able to withstand the waves and storms throughout the years.

The party was lively, but simple. Prayers and praises filled the air. The children and grandchildren were happy. On a small stage, in the middle of the party area, they drew a picture together. The family photo still hangs in the house on Cilik Lane. In that photo without any captions, one can see only the image of a simple Chinese family. They aren’t important if their degree of humanity is measured by fame, power or the abundance of materials.

Lee Hwa’s story stops here. Suddenly storm clouds shadow her face. Sadness colours her wrinkled cheeks. Her eyes dim. The corners of her eyes are damp. Not even two years after the Golden Anniversary, the handsome slender man who she had spent her days and nights with in happiness and grief, passed away. Liong Joe was hospitalized for two weeks to treat a lung infection and complications of old age. Lee Hwa and her children and grandchildren took turns taking care of him. A new phase of their lives began one day during the dry hot season. At that time, if one left the house, they would only want to return home quickly again. People were quickly bewildered.

That morning, Lee Hwa was anxious. She was upset. Her thoughts were scattered. She felt as if she was being chased by something, but it wasn’t clear what was chasing her. After quickly taking a bath, she and her fourth daughter hurried to the hospital. They scurried down the hospital halls with quick steps. The smell of the floor cleaners stung them sharply. When they arrived at the intensive care unit, they went directly to Liong Joe’s room. Ah, the old man looked peaceful; he appeared to be happy in his sleep. Liquid dripped from the IV bottle slowly through the tubes, piercing into his veins. Oxygen entered through a tube in his nose. He was breathing slowly, breath by breath. Thin cables that monitored his heartbeat and breath were plastered to the corners of his chest. They both watched the monitors that hung on the wall in back of the bed. Lee Hwa gently stroked her husband’s arm. With love and affection, she looked upon the wrinkled face. Ah, his moustache and beard were a little long, not very neat. As if he knew that his beloved wife was visiting, the old man’s eyelids and fingers of his right hand moved. After that, in seconds, the old man was snoring. Nudged by an instinct, Lee Hwa turned to watch the monitor. The line levelled out, the sound flattened. Lee Hwa cried out. She froze. Her husband was dead.

I arrived to visit that day. Patients who were very ill were lined up in that ward. Most of them were already elderly. The usual quietness there was shattered by Lee Hwa’s cries. She sat weakened. Her tears flowed heavily. Her face reddened. I saw Lee Hwa’s daughter hold tightly on to her mother, who had just lost a part of her heart. Lee Hwa’s body shook. I slowly entered Liong Joe’s room. I opened the curtain. Two female nurses were washing his body. Although it was for only a moment, I saw the face of the old man shine, as if he was smiling, his skin clean and bright. The two nurses asked me to wait until the body was completely clean.

I was speechless. The fate of man is truly unforeseen. A person’s history is very short. Pho Liong Joe died on Wednesday, 29 August 2007, at 11:10 a.m., Western Indonesia Time. He was 76 years old. He was born in Hokkian on cap ji wee sha cap (Chinese calendar), one day before Sincia (Chinese New Year). No one knows exactly the village of his birth. Accompanying both of his parents, Liong Joe first arrived in Tapen (?) village, Mojokerto, East Java, in 1936, when he was six years old. Fate took him to Semarang. He spent the rest of his life in this north coast Javanese city. His life story and the fate of his descendants are an inseparable part of the history of Semarang.

After the death of her husband, Lee Hwa often lost herself in her own daydreams. Her grief was deep. Her children, their spouses, and grandchildren diligently tried to entertain her by inviting her on trips and excursions. They hoped that in this way, little by little, her grief would subside. The years passed quickly. Like wind that blows continuously, life went on, passing through the tunnels of time. Now, five years after being left by the man she loved, the memories of her husband do not make Lee Hwa sad. On the contrary, she often smiles when relating her experiences with her husband, both the sweet and the sad. She believes that one day, in the kingdom of God, they will be together forever. Lee Hwa’s belief touches her second son deeply: his mother’s reflections in her later years are personal, spiritual and religious.

Every year, Lee Hwa, her children and their spouses, and her grandchildren visit the grave of Liong Joe. When it is her time, Lee Hwa will rest next to her husband. Looking at the grave from the front, Liong Joe is on the right and Lee Hwa’s place is on the left. The epitaph on the gravestone names Liong Joe’s religion, at least formally, and the number of his children. At the top of the gravestone is the inscription: Akulah kebangkitan dan hidup; barangsiapa percaya kepada-Ku, ia akan hidup walaupun ia sudah mati. (I am the resurrection and the life. Those who believe in me, even though they die, will live. – John 11:25). There are two columns beneath this – in the right column is written: Elisabet Oei Aij Nio, Born: 26 December 1931, Died: (empty). Aij Nio is Lee Hwa’s maiden name. The date of her death is empty because she is still alive. Next to this is written: Zakharia Pho Liong Joe, Born: 31 December 1931, Died: 29 August 2007. Then on the third line from the top, are carved the names of the five children and their spouses, from the oldest to the youngest. The last line lists the names of his eleven grandchildren. This gravestone represents the family tree of a regular Chinese family.

It is now time for me to reveal that I am the second child of Oei Lee Hwa and Pho Liong Joe, named Pho Seng Jap. I have one son, Kian Gwan. Because my older brother has two daughters and does not have any sons, in accordance with the patrilineal tradition, Kian Gwan is the direct descendant of his grandfather’s legacy and family name, Pho. I am the second son. I am Pho Seng Jap: Tubagus P. Swarajati. My fate is also in Semarang.

 

Translated from Bahasa Indonesia by Joan Suyenaga

Podcast read by Richard Wells

 

Joan Suyenaga was born and raised in Honolulu, Hawaii. She moved to Yogyakarta, Indonesia, to study traditional Javanese culture and language in 1982, and has been writing, translating and editing there in the midst of her constantly entertaining family.