Immaterieel erfgoed. Een verblijf in het Zwarte Land

Patrimoine immatériel: Un séjour au Pays noir

Caroline Lamarche

Caroline Lamarche

Caroline Lamarche (1955) schrijft poëzie, korte verhalen, theaterteksten en radiostukken en publiceerde acht romans, waaronder Le jour du chien (vertaald als De dag van de hond), La nuit l’après-midi (1998), Carnets d’une soumise de province (2004), Karl et Lola (2007), La Chienne de Naha (2012), La mémoire de l'air (2014) en het kinderboek Le Phoque (2008). Voor deBuren schreef ze niet alleen een citybook maar ook het Radioboek Loin du Petit Paradis.

Close

Charleroi Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Patrimoine immatériel: Un séjour au Pays noir

“La pluie rassemble”, affirme Caroline Lamarche, l’auteur francophone de Patrimoine immatériel. Il ne cesse en effet de pleuvoir dans son citybook sur Charleroi dans lequel elle a réuni des histoires sur une procession religieuse, un ami condamné à mort et la solidarité dans les maisonnettes ouvrières du ‘Pays noir’ appelé désormais ‘Pays vert’ pour des impératifs touristiques.

 

Vivre, c’est achever un souvenir.

Philippe Herbet, Musée des Beaux-Arts

Charleroi, été 2011.

 

 

21 juillet. Il pleut.


Il pleut sur Bruxelles. Les tanks se mouillent, les soldats qui défilent, et le public avec ses petits drapeaux.
Demain : Charleroi. Une résidence d’auteur à Mont-sur-Marchienne, au Musée de la Photographie, point de départ d’une exploration dont à ce stade j’ignore tout.

Ma première idée est de m’enfouir dans ce cocon d’élite et de ne parler que de photographies, celles du musée et celles de mes parents jeunes mariés, que j’emporte avec moi.

Mes parents ont vécu, avant ma naissance, à Jamioulx. Mon père travaillait aux ACEC (Ateliers de Constructions Electriques de Charleroi) et ma mère partageait son temps entre sa maison villageoise et les hôpitaux de la ville pour trois fausses couches me précédant.

De cette période, l’album familial conserve quelques photos de défilés militaires. On y distingue une Vierge menée en procession et des soldats en costume napoléonien. Dessous la mention : Jumet, 1953.

 

 

22 juillet. Il pleut.


Gilberte Agon (1951-2010), Marraine du drapeau des Maréchaux d’Empire et du 5e Régiment des Cipayes anglais, est morte à cinquante-neuf ans. Sa photo se trouve, parmi d’autres, au fond de l’église de Heigne-sous-Jumet, sur un panneau commémorant les morts de 2010. Des morts spéciaux : tous faisaient partie d’une des vingt-sept sociétés dites « royales » qui défilent une fois par an dans la périphérie de Charleroi à l’occasion de la fête de Sainte Marie-Madeleine.

Si j’en crois « El Mad’lèneû », la revue que j’ai achetée à une dame assise à une petite table dans le chœur, ces festivités font partie du « patrimoine immatériel » de Wallonie. Quelques 2000 marcheurs répartis en plus de cinquante compagnies, des Jockeys de Roux aux Maréchaux d’Empire en passant par les Vaillants bleus, les Zouaves du Spinoy, les Lanciers de la Querelle ou les Turcos de Heigne, etc. Et voici le programme : messe à quatre heures du matin, départ à cinq heures, vingt-deux kilomètres en passant par Roux, Courcelles, Viesville, Thiméon, Gosselies retour à Jumet prévu à 12h30.

À la Madeleine souvent il pleut, dit le dicton populaire. Ce sont les pleurs de la sainte qui a baigné les pieds de Jésus de ses larmes et les a essuyés avec ses beaux cheveux. Il pleut aujourd’hui, il pleuvra sans doute aussi demain, jour de la marche dont je viens donc de découvrir l’existence après m’être perdue en cherchant autre chose.

Je cherchais la trace d’un vivant sorti de mon existence, et me voilà dans cette petite église moyenâgeuse à contempler les visages des morts.

 


Je suis arrivée à Heigne tout à fait par hasard, à cause d’une déviation routière mise en place pour je ne savais quoi, que je sais maintenant : il s’agit du tracé de la marche en question, qui passera donc par Roux, le patelin où, ignorant l’imminence des festivités, j’ai cherché la maison d’Eric. Ou plutôt de son père. Son père qui faisait de l’escalade avec lui, au temps de son adolescence, puis qui lui a fourni cinq livres par semaine en prison, l’a aidé à s’évader au moins une fois, lui a rendu visite jusqu’à la fin de sa détention et l’a accueilli lors de sa libération conditionnelle.

Suivez le fils, vous trouverez le père et inversement. Du moins à l’époque. Que sont-ils devenus ? En m’installant à Mont-sur-Marchienne, dans le flottement familier qui prélude au démarrage d’une exploration en solitaire, je me suis dit que je ne connaissais personne dans les environs, sauf eux. J’ai essayé les numéros de téléphone qu’ils m’avaient laissés. En vain.


Quand, il y a quelques années, j’ai débarqué chez le père, à Roux, peu de temps après la libération d’Eric, j’ai été fascinée. Leur entente. Leurs rires. Leur plaisir de me voir là, en chair et en os, de m’accueillir à leur table. Et le moment où ils ont voulu compléter le menu. Ils sont allés dans la rue en criant : « Quelqu’un aurait-il un melon ? » Et de ces maisons ouvrières aux portes toujours ouvertes, des gens sortaient soit pour dire « Non, pas de melon, désolé », soit avec un melon à la main, « Tiens, voilà, pas besoin de me le rendre ». Entre-temps on me présentait, on disait que j’étais une amie.

Pourtant ce n’était pas la Provence, ce melon, ces rires, la rue ouverte. Juste le sud de la Belgique. Pas le moindre touriste à l’horizon et pourtant les habitants les plus accueillants de l’Europe occidentale. Peut-être à cause de la vie dure ou de la pluie qui tombe en été, particulièrement les jours festifs : il a plu le jour de la Fête Nationale, le 22 ne déroge pas à la règle et on annonce de la pluie pour demain et pour le dimanche 24, jour de la marche de la Madeleine.

C’était alors, cette visite chez Eric et son père, mon premier contact avec la région de Charleroi. Rien à voir avec le Brabant cossu où je m’ennuyais comme un rat mort. J’ignore l’origine de l’expression « comme un rat mort », mais je me souviens qu’Eric, de son côté, dans une des lettres envoyées depuis la prison, avait parlé de « rat létal ». Il disait que son mode de vie autrefois était de faire des braquages puis de se planquer « comme un gros rat létal » et de vivre du butin, puis de recommencer quand il n’avait plus rien en caisse. Eric n’était pas gros, il était plutôt mince, quoique sacrément costaud, et il avait le chic pour les expressions décalées qui provoquaient des étincelles dans mon cerveau un rien trop policé.

Mon père avait été visiteur de prison à Lantin, du côté de Liège, j’avais brièvement marché sur ses traces et voilà : j’avais croisé un « condamné à mort » (comme on disait alors), je l’avais suivi à distance (je veux dire par lettres interposées) sur un des romans-fleuves qu’il écrivait en prison, en échange il m’envoyait régulièrement des nouvelles de cet univers bizarre. Cela avait duré trois ans, jusqu’à sa libération conditionnelle, suite à quoi j’avais été lui dire bonjour dans sa famille. Et cette visite précédée d’une errance dans les faubourgs de Charleroi – je m’étais déjà bien perdue à l’époque – m’avait laissé une empreinte indélébile.


Il doit bien y avoir sept ou huit ans maintenant. Je crois qu’on disait encore le Pays noir à l’époque, malgré la fermeture des mines et leur progressive réhabilitation, pour certaines, en musées. Je me souviens en tout cas que je venais de publier un roman qui parlait de suicide et que c’était l’été. De l’été je suis sûre, à cause du melon, et du terril voisin, qui était verdoyant. D’ailleurs, quand Eric et moi, on est partis se promener après le repas et qu’on est arrivés en vue du terril, il s’est exclamé : « Regarde, quand j’ai été mis en prison, il était encore noir, maintenant, il est vert ».

Aujourd’hui les arbres couvrent tous les terrils de la région de Charleroi. L’expression Pays noir est définitivement proscrite, on veut que ce soit le Pays vert ou, pour les brochures touristiques, le Pays de Charleroi. C’est, paraît-il, pour cesser de remuer les mauvais souvenirs et se tourner vers l’avenir. Mais il suffit de se perdre dans la banlieue carolo pour voir, partout, des fantômes d’usines, des rails qui ne mènent nulle part et des tas de matériaux de rebut. C’est même ce qui me fascine ici, cette apocalypse striée de voies, de passerelles, de ponts et de trémies qui (vous) donne l’impression d’être dans un immense parc d’attraction déglingué.

 

 

23 juillet. Il pleut.


Chaque fois que j’écris sur une ville qui n’est pas la mienne (ai-je une ville mienne, au demeurant ?) je m’achète un vêtement. Je veux me vêtir des souvenirs des villes du monde comme d’autant d’ex-voto remerciant la divinité des voyages. La ceinture de Mons. La jupe de Berlin. L’imper de Montluçon. La bague d’Oaxaca. La lingerie de Porto. L’écharpe de Berlin. La ceinture de Maribor etc.

Fin juillet, ce sont les soldes, à Charleroi comme ailleurs. Un jean soldé à 50%, et le Palais des Beaux-Arts en prime, avec deux expos, Philippe Herbet et Jacques Lennep, bien dans le ton de ce que, sans chercher, on trouve ici : excentricité, discrétion, simplicité, poésie, fascination pour des riens, le décalage élevé au rang d’art.

A Charleroi quelqu’un a eu l’idée de mettre en couleurs certains murs de la ville, « pour la rendre plus belle, certes, mais aussi, et surtout, pour témoigner de la vitalité et du bonheur de ses habitants », selon les sponsors, dont une grande firme de peintures murales. Si la beauté est cette chose qui vous harponne et ne vous lâche plus, si elle est cette formule mystérieuse qui vous réduit à l’addiction, je trouve déjà la région belle et son maquillage rouille me suffit. Quant au bonheur attesté, j’avoue n’avoir pas trouvé un seul des murs repeints en question. Mais il me suffit d’observer les gens dans la rue pour me dire que la réalité n’est pas très rose. Et ce ne sont pas les « dernières démarques », cette pléthore de biens fabriqués dans des usines délocalisées qui ne nous donnent que du mou, de l’informe, qui vont relever le moral des troupes. Je préfère retourner vers la banlieue noire et verte et contempler, au fond de l’église de Heigne, les photos commémoratives, autant de visages à l’expression ouverte et grave sous le tricorne ou le casque à plumes.

 

 

24 juillet. Il pleut.


Ces gens marchent. Comme ils marchent ! Avec quelle ardeur, quelle énergie, quelle musique indomptable – cuivres, fifres, tambours, grosses caisses – sous les grands plastiques transparents couvrant les uniformes et les plastiques plus petits, genre sachet de congélation, qui protègent les plumets teints en rouge. Car il pleut, évidemment. Et il fait froid : onze degrés ce 24 juillet 2011, pour le 631e anniversaire de la marche de la Madeleine. 631 ans depuis que la sainte invoquée a stoppé la peste noire à Jumet ! 631 ans de processions, à peine interrompues par les guerres. 631 ans de compagnonnage, de répétitions, de transmission, de remises au goût du jour notoirement francophile. Ce qui explique que la procession actuelle compte l’Escorte de Napoléon, les Tirailleurs sénégalais, les Spahis algériens, la Brigade française d’Indochine, mais aussi les Mexicains, souvenir du temps où les verreries de Jumet s’exportaient jusqu’au Nouveau Monde, ou encore, héritage des deux dernières guerres, les Chasseurs à pied belges 14-18, la Marine anglaise ou la Garde mobile canadienne.

J’ai mis mon réveil à quatre heures du matin, je suis arrivée à Heigne-sous-Jumet au moment du départ. Pas trop de monde encore – on m’a dit hier qu’il y en aurait bien plus vers midi, à l’arrivée – j’ai donc pu garer la voiture à cinq cents mètres seulement. Je me suis glissée contre une bâche verticale qui dissimule une attraction foraine, encore fermée à cette heure, bâche qui ne protège en rien de la pluie mais qui offre l’avantage d’être longée par un faisceau d’épais fils électriques gainés de caoutchouc. Je grimpe sur les fils et me voilà un peu plus haut que les autres spectateurs et leurs parapluies. Juste à la hauteur, en fait, du grand policier de service que quelques adolescentes charrient à coup de questions faussement naïves, et qui se tient coi, souriant stoïquement. J’ai un parapluie moi aussi, je l’abriterais volontiers, ce joli représentant de l’ordre, d’un ordre qui ne sera jamais troublé, à vrai dire. La foule fait de petits signes amicaux aux marcheurs et réciproquement. Tout le monde, à cette heure très matinale, se connaît, et je me sens bien, là, pas seule du tout. La pluie rassemble. Une fille se glisse sous mon parapluie, proteste parce que quelques gouttes ruissellent dans son cou à cause d’un mouvement que je fais, me sourit quand même, retourne à ses amies, au policier qu’elles harcèlent.


Une heure plus tard, la nuit enfuie, il cesse de pleuvoir. Les enfants du cortège brandissent leurs petites épées avec plus de sérieux et d’ardeur, les chevaux fument, les plastiques disparaissent. J’ouvre enfin sans risquer de la tremper la revue achetée à la dame aux brochures de l’église Notre-Dame de Heigne. Sur la page consacrée au programme des festivités, je lis que le lundi, demain donc, sera le jour de la remise des médailles pour cinquante ans ou soixante ans de participation à la marche. On marche ici dès ses premiers pas d’enfant, on marche jusqu’à ne plus savoir marcher. Ou boire, car le périple est ponctué de haltes. La dame aux brochures, à qui je demandais hier s’il y avait des femmes parmi les marcheurs, m’a appris ceci : Gilberte Agon, Marraine du drapeau des Maréchaux d’Empire et du 5e Régiment des Cipayes anglais, était patronne d’un des cafés où descendent les marcheurs. D’où sa distinction honorifique.

Il y a quelques femmes dans le cortège. Vêtues en cantinières, avec leur petit tonneau et deux verres à pied tenus immuablement entre l’index et le majeur, ou en cavalières de l’Empire, avec leurs dolmans à brandebourgs, elles feront leurs kilomètres, elles aussi. Vingt-deux kilomètres est une distance qui, à pied, m’est familière, dans les forêts wallonnes, mais je n’ai jamais parcouru vingt-deux kilomètres en soufflant dans un instrument à vent ou en faisant virevolter les baguettes d’un tambour. C’est en me disant cela que, soudain, je me sens un peu seule. Le défilé vécu en marge reste un spectacle plus qu’une fête.

 

Je reprends la voiture, repars dans l’autre sens, vers Roux. Chercher encore, se perdre encore. Petit matin gris, calme, une rue puis l’autre au hasard. Je me souviens qu’Eric m’avait montré un château d’eau. Enfin je crois que c’était un château d’eau. Une espèce d’immense cube sur pattes, assez impressionnant. Il disait qu’il en ferait un refuge où écrire les best-sellers qui le rendraient riche. Cela m’avait plu, ce fantasme. J’avais craint trouver un Eric abattu, rongeant son frein dans un monde devenu de plus en plus banal, mais à mon soulagement, je rencontrais l’Eric des lettres pleines d’entrain, quand il écrivait cinq heures par jours, sept jours par semaine, en prison.

 

25 juillet. Il pleut.


Dix-sept ans de prison, une « condamnation à mort » comme on disait à l’époque, commuée en « perpétuité ». La mort pour dire la perpétuité, la perpétuité qui dure moins de vingt ans, ce n’est pas de l’hypocrisie langagière, juste la preuve que le monde de la Justice est plus vieillot qu’ailleurs, qu’il a, en terme de vocabulaire, du retard à l’allumage. On dit bien aujourd’hui « sans-abri » pour « clochard », « malvoyants » pour « aveugles », et « pays de Charleroi » pour « Pays noir ». La mode est à l’atténuation consensuelle, ménageons s’il vous plaît les membres les plus faibles de notre communauté. Sauf les « détenus ». Et les « victimes ». Que je sache, ces vieux mots n’ont pas été remplacés par d’autres.

J’ai fini par retrouver le château d’eau. Enfin je crois. Parce qu’il me semble qu’à l’époque c’était un lieu plus ou moins désert. Et là, je vois des immeubles à côté. Visiblement, ils existaient déjà mais je ne me souvenais que de ce château d’eau devenu le symbole de la solitude artistique. J’erre autour en cercles concentriques, me déplaçant comme dans un vague cauchemar, cherchant obstinément la maison, sans la trouver : toutes ces rues en pente, tous ces terrils se ressemblent. Peu à peu je me laisse sournoisement conquérir par le charme de ce paysage où tout prolifère de manière hétéroclite. Maisons, fabriques, fourrés, pavés ou chemins de terre, flaques, fleurs sauvages, tout reflète le bricolage vital.

Nos vies ne sont rien d’autre. Et l’écriture.

 

 

26 juillet. Il pleut.


Rencontrer une région, c’est comme tomber amoureux : on rêve toujours à une histoire qui serait belle comme de la couleur jetée sur les murs. Mais moi je me fiche du rose, du parme ou du vert. C’est le noir qui me plaît. Ou plutôt l’énergie du noir. On en a tous, du noir au fond.

Le Pays noir est un lieu en soi. Intense, dur, vibrant. Une sorte de drogue pour la vie : j’étais là, j’ai vécu ça, je ne vis plus depuis, ou je vis en fonction de ça. Sûr que je suis tombée sur Eric à cause de ce noir-là. J’écrivais sur le suicide, lui sur le fait d’être un criminel : la même insensibilité, le moment venu. La même haine. De soi. De l’autre. La même sortie du monde au prix d’un acte violent.

C’est à Jumet, nulle part ailleurs au monde, qu’une entreprise de nettoyage affiche sur son site internet : « Spécialiste en nettoyage après suicide ». Et c’est à Charleroi qu’est née l’idée d’un « City Safari » dont le parcours comprend la visite de l’endroit où la mère de Magritte s’est suicidée.

Après une vie soi-disant dissolue et sa rencontre avec le Christ (« Va et ne pèche plus »), Marie-Madeleine s’est retirée dans une grotte et a passé le reste de ses jours la main sur un crâne. Des années de larmes pour se repentir. De quoi ? L’Evangile n’en dit rien. Mais en épluchant la brochure « El Mad’lèneû », je trouve ceci : dans une chanson populaire du Hainaut, Madeleine est une jeune fille radieuse qui refuse l’ordre de son père de se marier. Elle ne veut ni prince ni roi, mais voyager, vêtue de courtes jupes et de plats souliers. À une époque ou les femmes étaient prisonnières des longues jupes, des talons hauts, du mariage et du maternage, cette chanson dit exactement ce qu’une fille a toujours eu envie d’entendre.

Marie-Madeleine à l’âge de quinze ans, n’y avait pas plus belle enfant, chantaient les femmes en travaillant. Les sculpteurs des églises de campagne l’ont toujours su. De la Wallonie à la Slovénie, Marie-Madeleine, malgré le crâne, est représentée comme sensuelle et gracieuse. C’est l’amour qui, après avoir beaucoup voyagé, se range sans renoncer à l’ardeur. Joues rouges, yeux brillants, lèvres gonflées, silhouette élancée – normal pour une grande voyageuse - et avec ça l’air expérimenté et joyeux de celle qui n’est pas née de la dernière pluie.

La Madeleine de l’église de Heigne, que je vais revoir en ce jour, est une des plus jolies qu’il m’ait été donné de croiser. Elle se tient, discrète et souriante, dans l’ombre d’un autel latéral. Ce n’est pas elle qui a défilé dimanche, mais une statue de la Vierge, plus sérieuse, moins charmante, celle qu’on voyait déjà sur les photos prise par mes parents en 1953. Sur sa poitrine, une encoche vitrée contient des reliques. J’aimerais en savoir plus sur ces reliques : quelle partie du corps, exactement ? Les reliques chrétiennes n’ont jamais compté que des os honnêtes, tibias, péronés, phalanges ou morceaux de crâne. Il a toujours manqué quelque chose à l’Eglise. Le pubis est un os aussi.

 


Visiblement, les festivités se poursuivent toute la semaine. En rentrant, je croise quelques groupes épars de marcheurs en costume. S’ils arpentent toujours le pavé en musique, ils se contentent désormais de la distance modeste séparant un café d’un autre. Quelque chose d’oscillant se répand dans les rangs. Certains regards sont vitreux. Les petits signes d’amitié se font plus vagues, plus brusques. Par prudence on a laissé les femmes et les enfants à la maison. La rue fume après la pluie. Le public s’est évaporé.

 

 

27 juillet. Il pleut.


« C’est pas pour être reconnu que j’écris. Ce qui me pousse est plus profond. Ça vient quand j’imagine que pour la première fois je serais autre chose qu’un criminel. Il serait salutaire de m’encourager. Mais pas par pitié ou par curiosité. Pour le talent », m’écrivait Eric à l’époque de sa détention.

En prison il écrivait tous les jours, cinq romans à la fois. Et maintenant qu’il est dehors ?

Maintenant qu’il doit s’efforcer, avec le temps que ça prend, de mener une existence normale ? Qu’est devenue sa vie ? Quel sera son avenir ?

 

En ce qui concerne l’avenir du Pays de Charleroi, à commencer par la ville même qui fête le centenaire de l’exposition universelle de 1911 en annonçant de grands travaux et en mettant ses murs en couleurs, je ne suis pas devin. Mais j’ai vu marcher les gens, à Jumet, Roux, Courcelles. J’ai senti leur solidarité, leur fierté, leur souci de transmission. Quelle région possède, au km2, autant de groupes d’amis, de bénévoles, de marcheurs, de musiciens, de connaisseurs de la culture populaire, de gens instruits de l’Histoire jusque dans les foyers les plus abîmés par la crise ? Quelle population se mobilise l’année durant pour récolter à coup de bals, de ventes de cartes de soutien, d’appels aux commerçants, les fonds nécessaires à la confection des costumes, au paiement de l’orchestre, au rafraîchissement des troupes ? Quel projet culturel fédère à ce point, sans se payer de slogans, tous les milieux et les générations ?

Il serait salutaire de les encourager. Pas par pitié ou curiosité. Pour le talent.

 

28 juillet. Il pleut.


Matin. Je relis mes notes, calfeutrée dans mon refuge muséal. Il ne me déplairait pas de demeurer ici quelques décennies, histoire de voir ce que deviendra cette région. En attendant, je me demande si mon texte lui rendra justice. Car même si j’espère vivre plus vieille que Gilberte Agon, Marraine du drapeau des Maréchaux d’Empire et du 5e Régiment des Cipayes anglais, la vie comme la page est courte et il faut bien choisir.

J’ai vu, cherché, arpenté, rempli d’observations mon carnet, écumé les livres prêtés par le musée, tenté d’imaginer la vie de mes parents au Pays noir… Mille fantasmes de récits se sont bousculés dans ma tête.

Finalement, les marcheurs ont gagné. Et une maison que je n’ai jamais retrouvée.


Après-midi. Promenade de santé méditative à Mont-sur-Marchienne. En cherchant, sans le trouver, l’emplacement des ACEC où travaillait mon père, je passe devant d’immenses bâtisses industrielles frappées de l’inscription FABRIQUE DE FER, DEP. TREMPE ET REVE. Un pays gris comme le fer, une population au caractère bien trempé, des gens habités par leur rêve : tout est là, en lettres à moitié effacées. Ma petite fabrique de phrases peut commencer à fonctionner.

 

29 juillet. Il ne pleut plus.

Cet après-midi le soleil sort, nuages blancs sur fond noir, larges éclaircies de bleu. Les terrils brillent d’un vert enthousiasmant, la Sambre étincelle, les pêcheurs sont à la fête, tout ça pour mon dernier jour. Assise à une terrasse du côté de l’abbaye d’Aulne, je relis mes notes. Peu de monde. Un motard blond boit une bière blonde. Son casque, posé sur une chaise, est bleu, son blouson bleu, sa moto bleue. La très jeune serveuse, qui a dû guetter le client toute la semaine, est jolie comme une fée et, ce qui ne gâche rien, d’une attention rayonnante. Nous sommes, le motard bleu et moi, les émissaires du soleil : tout ira mieux demain.

 

 

Download de ePub-versie Print

Immaterieel erfgoed. Een verblijf in het Zwarte Land

‘Regen verenigt,’ stelt de Waalse schrijfster Caroline Lamarche in Immaterieel erfgoed. In haar citybook over Charleroi regent het doorlopend en verenigt Lamarche verhalen over een religieuze processie, een terdoodveroordeelde vriend en de saamhorigheid in de arbeidershuisjes van het ‘Zwarte Land’ dat nu, toeristisch, het ‘Groene Land’ moet heten.

 

‘Leven is een herinnering afmaken.’

Philippe Herbet, Museum voor Schone Kunsten van Charleroi

Charleroi, zomer 2011.

 


21 juli. Het regent.

Het regent in Brussel. De tanks worden nat, evenals de soldaten die langs marcheren en het publiek dat met vlaggetjes zwaait.

Morgen: Charleroi. Een schrijversresidentie in Mont-sur-Marchienne, in het Museum voor Fotografie, vertrekpunt voor een ontdekkingsreis waarover ik momenteel nog in het duister tast.

In eerste instantie wil ik me hullen in deze elitaire cocon en het alleen maar over foto’s hebben: foto’s van het museum en de foto’s van mijn ouders als jong stel, die ik steeds bij me draag.

Mijn vader werkte bij ACEC (Ateliers de Constructions Electriques de Charleroi). Vanwege de drie miskramen die mijn moeder kreeg voordat ik geboren werd, verdeelde zij haar tijd tussen het dorp en de ziekenhuizen in de stad. In het familiealbum staan uit deze periode enkele foto’s van militaire parades. Er staat een maagd op die wordt rondgedragen en soldaten paraderen in Napoleonkostuum. Daaronder de vermelding: Jumet, 1953.

 

 


22 juli. Het regent.


Gilberte Agon (1951 – 2010), beschermvrouwe van de vlag van de Maréchaux d’Empire en van het 5th Regiment of Sepoys, stierf op 59-jarige leeftijd. Haar foto hangt samen met andere achter in de kerk van Heigne-sous-Jumet, op een paneel waarop de doden van 2010 worden herdacht. Het zijn speciale doden: ze maakten allemaal deel uit van een van de zevenentwintig zogeheten ‘koninklijke’ verenigingen die een keer per jaar door de randgemeenten van Charleroi defileren ter gelegenheid van het feest van de Heilige Maria Magdalena.

Als ik El Mad’lèneû, het tijdschrift dat ik kocht bij een mevrouw dat aan een tafeltje zat in het koor, mag geloven, maken de feestelijkheden deel uit van het ‘immaterieel erfgoed’ van Wallonië. Zo’n tweeduizend wandelaars van meer dan vijftig verenigingen: van de Jockeys de Roux tot de Maréchaux d’Empire, de Vaillants bleus, de Zouaves du Spinoy, de Lanciers de la Querelle of de Turcos de Heigne … Dit is het programma: mis om vier uur ’s morgens, vertrek om vijf uur, tweeëntwintig kilometer door Roux, Courcelles, Viesville, Thiméon en Gosselies, terugkomst in Jumet voorzien om 12.30 uur.

‘Op Magdaleen krijgen we doorgaans geween,’ zo luidt de volkswijsheid. Het is het geween van de heilige die Jezus’ voeten baadde in haar tranen en ze met haar mooie haren afdroogde. Het regent vandaag, het zal waarschijnlijk ook morgen regenen, op de dag van de mars waarvan ik het bestaan dus zojuist ontdekte nadat ik verdwaald was, op zoek naar iets anders.

Ik zocht het spoor van iemand die uit mijn bestaan verdwenen was en nu ben ik in dit middeleeuwse kerkje beland waar ik de gezichten van de doden bestudeer.

Ik kwam louter toevallig in Heigne terecht, door een wegomlegging voorzien om een duistere reden die mij nu bekend is: het traject van de mars in kwestie, dat dus door Roux zal lopen, het gehucht waar ik, zonder te weten dat die feestelijkheden op til waren, het huis van Eric zocht. Of beter: dat van zijn vader. Zijn vader die klimtochten maakte met Eric toen die nog adolescent was en die hem in de gevangenis vijf boeken per week bracht, hem minstens één keer heeft geholpen om te ontsnappen, hem tot het eind van zijn hechtenis opzocht en hem heeft opgevangen toen hij voorwaardelijk vrijkwam.

Volg de zoon en je vindt de vader en omgekeerd. Destijds toch. Wat is er van hen geworden? Toen ik in Mont-sur-Marchienne kwam wonen, in de bekende deining die voorafgaat aan het ondernemen van een eenzame ontdekkingstocht, dacht ik bij mezelf dat ik niemand kende in de buurt, behalve hen. Ik probeerde de telefoonnummers die ze me hadden gegeven. Tevergeefs.

Toen ik enkele jaren geleden onverwacht op bezoek kwam bij zijn vader in Roux, kort na de vrijlating van Eric, was ik gefascineerd. Door hun verstandhouding. Hun gelach. Omdat ze zo blij waren dat ze me daar in levenden lijve zagen, me aan hun tafel konden uitnodigen. Omdat ze de maaltijd mooi wilden afronden, gingen ze naar buiten en riepen: ‘Heeft iemand misschien een meloen?’ En uit die arbeidershuisjes waarvan de deur altijd openstaat, kwamen mensen te voorschijn die ofwel ‘nee, geen meloen, sorry,’ zeiden, of die met een meloen in hun handen riepen, ‘hier, neem maar, je hoeft mij er geen terug te geven.’ Ondertussen werd ik voorgesteld, ze zeiden dat ik een vriendin was.

Nochtans was dat niet in de Provence, die meloen, dat gelach, die straat met open deuren. Gewoon het zuiden van België. Geen toerist te bespeuren en toch de meest gastvrije inwoners van West-Europa. Misschien door het harde leven of de regen die er in de zomer valt, vooral op feestdagen: het heeft geregend op de Nationale Feestdag, de 22ste vormt geen uitzondering op de regel en er is regen voorspeld voor morgen en voor zondag de 24ste, de dag van de Marche de la Madeleine.

Toen, tijdens dat bezoek bij Eric en zijn vader, kwam ik voor het eerst in contact met Charleroi. Die streek leek in niets op het welgestelde Brabant waar ik mij verveelde als een dode rat, zoals je in het Frans zegt. Geen idee waar die uitdrukking ‘zich vervelen als een dode rat’ vandaan komt, maar ik herinner mij dat Eric het in een van zijn brieven uit de gevangenis had over ‘een ten dode opgeschreven rat’. Hij zei dat zijn leven er vroeger als volgt uitzag: eerst pleegde hij gewapende overvallen, daarna dook hij onder ‘als een dikke ten dode opgeschreven rat’ en leefde van de buit, om daarna vanaf nul opnieuw te beginnen als hij niks meer te makken had. Eric was niet dik, hij was eerder mager, maar wel verrekte sterk, en hij had er een handje van afwijkende uitdrukkingen te gebruiken die mijn iets te gepolijste hersenen deden vonken.

Mijn vader was sociaal werker geweest in de gevangenis van Lantin bij Luik, ik was eventjes in zijn voetsporen getreden en vandaar dat ik het pad gekruist had van een ‘terdoodveroordeelde’ (zoals dat toen werd gezegd), ik had op afstand (dat wil zeggen via brieven) een van de vele romans gelezen die hij in de gevangenis aan de lopende band schreef, in ruil daarvoor stuurde hij me regelmatig nieuws uit dat vreemde universum. Dat heeft drie jaar geduurd tot zijn voorwaardelijke vrijlating, waarna ik hem bij zijn familie bezocht had. Dit bezoek, voorafgegaan door een zwerftocht door de voorsteden van Charleroi – indertijd raakte ik hier al de weg kwijt – heeft een onuitwisbare indruk op mij gemaakt.

Dat moet toch al zeven of acht jaar geleden zijn nu. Ik denk dat ze het toen nog het Zwarte Land noemden, ondanks de sluiting van de mijnen en het geleidelijke eerherstel voor sommige mijnen die voortaan als museum fungeerden. Ik herinner mij in ieder geval nog dat ik toen net een roman gepubliceerd had over zelfmoord en dat het zomer was. Dat het zomer was, dat weet ik zeker, door die meloen, en door de nabijgelegen terril, die begroeid was. Trouwens, toen Eric en ik gingen wandelen na het eten en de terril in zicht kwam, riep hij: ‘Moet je zien, toen ik de bak indraaide, was die nog zwart en nu groen.’ Nu staan er bomen op alle terrils in de buurt van Charleroi. De uitdrukking ‘het Zwarte Land’ werd vervangen door ‘het Groene Land’ of, ten behoeve van toeristische brochures, voor ‘het Land van Charleroi’. Dat is, zo schijnt het, om ervoor te zorgen dat slechte herinneringen de kop worden ingedrukt zodat men zich beter op de toekomst kan richten. Maar je hoeft maar even te verdwalen in het achterland van Charleroi en je ziet overal fabrieksruïnes, rails die nergens heen leiden en massa’s schroothopen. Dat is juist wat mij hier fascineert, die gestriemde apocalyps van spoorwegen, passages, bruggen en tunnels waardoor je het gevoel krijgt dat je rondwaart in een immens in onbruik geraakt pretpark.

 

 


23 juli. Het regent.


Telkens als ik over een andere stad schrijf dan de mijne (heb ik eigenlijk wel een stad?), koop ik een kledingstuk. Ik wil me hullen in souvenirs van steden van de hele wereld als ex voto om de reisgoden te bedanken. De riem van Bergen. De rok van Berlijn. De regenjas van Montluçon. De ring van Oaxaca. De lingerie van Porto. De sjaal van Berlijn. De riem van Maribor. Enzovoort.

Eind juli, dan is het uitverkoop, in Charleroi is dat niet anders. Een spijkerbroek met 50% korting, en op de koop toe ga ik ook nog naar het Paleis voor Schone Kunsten, waar twee tentoonstellingen gehouden worden, een van Philippe Herbet en een van Jacques Lennep, die mooi aansluiten bij wat je hier op goed geluk tegenkomt: excentriciteit, discretie, eenvoud, poëzie, fascinatie voor kleinigheden, artistieke afwijking.

Iemand uit Charleroi kwam op het idee om bepaalde muren in de stad in de verf te zetten, 'inderdaad, om de stad op te fleuren, maar ook om de vitaliteit en het geluk van haar inwoners te bezingen', lichten de sponsors toe, waaronder een groot bedrijf dat muurschilderingen maakt. Als schoonheid datgene is dat je aangrijpt en niet meer loslaat, iets mysterieus waaraan je verslaafd raakt, dan vind ik de streek in die zin mooi en ben ik dik tevreden met haar roestkleurige teint. Wat de gelukkige verfuitspatting betreft: ik geef toe geen enkele van de beschilderde muren in kwestie te hebben gevonden. Maar ik hoef alleen maar naar de voorbijgangers op straat te kijken om te constateren dat de realiteit niet erg rooskleurig is. En het zijn echt niet de 'laatste afprijzingen', deze overvloed aan goederen die in gedelokaliseerde fabrieken vervaardigd werden en die slechts magere zoethoudertjes vormen, die ervoor zorgen dat het moreel van de troepen opgekrikt wordt. Ik zou het liefst terugkeren naar de zwarte en groene voorstad om achter in de kerk van Heigne-sous-Jumet de gedenkfoto's aandachtig te bestuderen, al die gezichten met open en ernstige blikken onder een driekantige hoed of een gevederde helm.

 

 


24 juli. Het regent.


Die mensen stappen. En hoe! Met wat voor enthousiasme, energie! Wat een ontembare muziek – koperblazers, dwarsfluiten, kleine trommels, grote trommels – onder doorzichtig plastic dat de uniformen bedekt en een kleiner formaat, dat op een diepvrieszakje lijkt en dat de roodgeverfde pluimen beschermt. Omdat het regent, natuurlijk. En het is koud: amper elf graden op deze 24ste juli 2011, voor de 631ste verjaardag van de Marche de la Madeleine. 631 jaar sinds de aangeroepen heilige een halt toegeroepen heeft aan de zwarte pest in Jumet! 631 jaar van optochten, nauwelijks onderbroken door oorlogen. 631 jaar van kameraadschap, repetities, overdracht van generatie op generatie, aanpassing aan andere smaken, met name aan de Franse. Dat verklaart de vertegenwoordiging in het huidige défilé van de Keizerlijke Wacht van Napoleon, de 'Senegalese tirailleurs', de Algerijnse spahis, de Franse brigade van Indochina, maar ook van de Mexicanen – een herinnering aan de tijd dat de glaswaren uit Jumet geëxporteerd werden tot in de Nieuwe Wereld – en als een erfenis van de twee laatste wereldoorlogen: de Belgische infanterie van 14-18, de Engelse marine en de Canadese politie.

Ik zette mijn wekker om vier uur 's ochtends, en was in Heigne-sous-Jumet toen de mars vertrok. Er was nog niet veel volk (er werd me eerder verteld dat er rond de middag meer mensen zouden zijn, voor de aankomst), ik kon de auto dus op slechts vijfhonderd meter afstand parkeren. Ik leunde tegen een zeil dat een kermisattractie (die nog gesloten was op dit uur van de dag) aan het zicht onttrok; een zeil dat voor geen meter tegen de regen beschermt maar dat op de grond langs een dikke bundel met rubber overtrokken elektriciteitsdraden liep. Ik stapte op de draden en stond meteen een beetje hoger dan de andere toeschouwers met hun paraplu's. Eigenlijk precies op dezelfde hoogte als de grote politieagent van dienst die belaagd werd door enkele meisjes die hem zogenaamd argeloze vragen stelden, maar de agent bleef er onverschillig bij, en glimlachte stoïcijns. Ook ik had mijn paraplu bij me, en ik had hem graag bescherming geboden, deze knappe agent die instond voor de openbare orde, een orde die eerlijk gezegd nooit verstoord werd die dag. Mensen uit de massa gaven een teken aan vrienden uit de mars en omgekeerd. Op dit vroege uur van de dag kende iedereen elkaar; ik voelde me goed en helemaal niet alleen. Regen verenigt. Een meisje glipte onder mijn paraplu, protesteerde omdat een paar regendruppels in haar nek vielen doordat ik een bepaalde beweging maakte, glimlachte dan toch, ging terug naar haar vriendinnen, naar de politieagent die ze aan het belagen waren.

Een uur later, als de nacht verdwenen is, stopt het met regenen. De kinderen uit de stoet zwaaien ernstiger en met meer vuur met hun kleine degens, de paarden dampen, de plastic zakjes verdwijnen. Nu het niet meer nat kan worden, doe ik eindelijk het tijdschrift open dat ik gekocht heb bij de mevrouw in het koor van de Notre-Dame van Heigne. Op de pagina met het programma van de festiviteiten lees ik dat maandag, morgen dus, de medailles worden uitgereikt ter ere van de vijftig of zestig jaar deelname aan de mars. Hier stap je mee zodra je kunt stappen, tot wanneer je niet meer in staat bent te stappen. Of drinken, want de tocht zit vol haltes. De mevrouw van de brochures, aan wie ik gisteren vroeg of er ook vrouwen meestappen in de mars, vertelde me het volgende: Gilberte Agon, beschermvrouwe van de vlag van de Maréchaux d’Empire en van het 5th Regiment of Sepoys, was de bazin van een van de cafés die de wandelaars aandoen. Vandaar dat ze een eervolle vermelding kreeg. Er stappen enkele vrouwen mee in de mars. Verkleed als kantinehoudsters, met een kleine bierton en twee voetglazen die ze onbeweeglijk tussen wijsvinger en duim vasthouden, of als amazones van het Keizerrijk. Met hun huzarenbuisjes met brandebourgs leggen ook zij hun kilometers af. Dankzij de Waalse bossen weet ik wat het is tweeëntwintig kilometer te voet af te leggen, maar ik heb nooit eerder tweeëntwintig kilometer gewandeld al blazend in een blaasinstrument of door tamboerstokjes in de lucht te gooien. En als ik dat bedenk, voel ik me plotseling alleen. Een optocht die je vanaf de zijlijn beleeft, is eerder een spektakel dan een feest.

Ik stap opnieuw in de auto en rijd in de andere richting, richting Roux. Opnieuw zoeken, opnieuw verdwalen. In de vroege ochtend, het is nog grijs en rustig, rijd ik op goed geluk de ene straat uit en zomaar de volgende weer in. Ik herinner me de watertoren die Eric me had laten zien. Tenminste, ik denk dat het een watertoren was. Een enorme kubus op poten, best wel indrukwekkend. Hij zei dat hij er een schuilplaats van zou maken, waar hij de bestsellers zou schrijven die hem rijk zouden maken. Die fantasie van hem beviel me wel. Ik had ervoor gevreesd in Charleroi een ontmoedigde, neerslachtige Eric te vinden, een Eric die zich zit te verbijten in een wereld die alsmaar banaler was geworden, maar tot mijn grote opluchting ontmoette ik de Eric van de levenslustige brieven van de tijd toen hij nog vijf uur per dag, zeven dagen per week in de gevangenis zat te schrijven.

 

 


25 juli. Het regent.


Zeventien jaar in de gevangenis, een ‘terdoodveroordeling’, zoals men het toen noemde, omgezet in ‘levenslang’. De dood om levenslang aan te duiden, een levenslange straf die minder dan twintig jaar duurt, dat is geen talige hypocrisie, het bewijst enkel dat de wereld van de rechtspraak achterop hinkt in vergelijking met de rest en dat ze pas rijkelijk laat iets in de smiezen krijgt op vlak van woordenschat. Tegenwoordig heb je het over een ‘dakloze’ in plaats van over een ‘clochard’, zeg je ‘slechtziende’ in plaats van ‘blinde’, en ‘Land van Charleroi’ in plaats van ‘het Zwarte Land’. Verbloeming is nu de mode, laten we de zwaksten in onze samenleving toch sparen alsjeblieft. Behalve als het gaat om ‘in hechtenis nemen’. En om ‘slachtoffers’. Voor zover ik weet, zijn deze woorden niet vervangen.

Uiteindelijk heb ik de watertoren gevonden. Of dat denk ik tenminste. Toentertijd leek het me immers een min of meer verlaten plek. Nu blijken er flatgebouwen naast te staan. Ze moeten er toen duidelijk ook al geweest zijn, maar ik herinnerde me enkel die watertoren, die het symbool is geworden van artistieke eenzaamheid. In concentrische cirkels dool ik eromheen, me voortbewegend zoals in een vage nachtmerrie ; halsstarrig zoek ik het huis, zonder het te vinden : al die hellende straten, al die terrils lijken op elkaar. Zonder dat ik er erg in heb, laat ik me beetje bij beetje betoveren door dit landschap waarin alles bontweg voortwoekert. Huizen, fabrieken, struikgewas, straten of aardewegen, plassen, wilde bloemen, allemaal uitingen van de vitaliteit waarmee levens hier in elkaar grijpen.

Onze levens zijn niets anders dan dat. En schrijven.

 

 


26 juli. Het regent.


Een streek leren kennen is zoals verliefd worden: je droomt altijd van een verhaal, mooi als een muur waar gekleurde verf tegenaan gegooid is. Maar ik heb lak aan roze, mauve of groen. Ik houd van zwart. Of eerder van de energie van zwart. In wezen hebben we dat allemaal, zwart, diep vanbinnen.

Het Zwarte Land is een plaats op zich. Intens, hard, zinderend. Een soort levenslange drug: ik ben er geweest, ik heb het meegemaakt, sindsdien leef ik niet meer, of staat mijn leven in het teken ervan. Zeker weten dat ik juist op Eric viel door dat zwarte. Ik schreef over zelfmoord, hij over hoe het is een crimineel te zijn: dezelfde ongevoeligheid als het moment daar is. Dezelfde haat. Jegens jezelf. Jegens de ander. Dezelfde manier om de wereld te verlaten met een gewelddaad als tol.

Alleen in Jumet, nergens anders ter wereld, vind je op de website van een schoonmaakbedrijf de woorden ‘gespecialiseerd in schoonmaak na zelfmoord’. En alleen in Charleroi kan de ‘City Safari’ de plek aandoen waar de moeder van Magritte zelfmoord pleegde.

Na een zogenaamd losbandig leven en haar ontmoeting met Christus (‘Ga heen en zondig niet meer’), trok Maria Magdalena zich terug in een grot en bracht er de rest van haar dagen door met haar hand op een schedel. Jaren vol tranen van berouw. Waarvoor? Dat vertelt het Evangelie niet. Maar na het uitpluizen van de brochure El Mad’lèneû vond ik dit: volgens een oud volkslied van Henegouwen was Maria Magdalena een mooi, jong meisje dat weigerde te trouwen op haar vaders bevel. Ze wil ‘prins noch koning’, maar ‘reizen’ gekleed in ‘korte rokjes en platte schoenen’. In een tijd waar vrouwen gevangen werden in lange rokken, hoge hakken, het huwelijk en het moederschap, zegt dit liedje precies wat een meisje altijd al wilde horen.

‘Marie-Madeleine, à l’âge de quinze ans, il n’y avait pas de plus bel enfant.’ ‘Maria Magdalena, vijftien jaar, er was geen schoner kind zowaar’, zongen de vrouwen tijdens het werk. De beeldhouwers van plattelandskerkjes hebben het altijd al geweten. Van Wallonië tot Slovenië wordt Maria Magdalena, ondanks de schedel, sensueel en gracieus afgebeeld. Het is de liefde die na veel omzwervingen rust vindt, zonder af te zien van een brandend verlangen. Rode wangen, fonkelende ogen, volle lippen, slank silhouet – normaal voor iemand die veel rondtrekt – en daarbij de gloed van vreugdevolle levenservaring van iemand die niet voor een kleintje vervaard is.

Haar beeld in de kerk van Heigne, dat ik vandaag opnieuw ga bekijken, is een van de mooiste die ik ooit heb mogen aanschouwen. Ze staat discreet en glimlachend in de schaduw van een zijaltaar. Zij defileerde zondag niet mee, maar wel een strenger, minder bekoorlijk beeld van de maagd Maria dat al op de foto’s van mijn ouders te zien was, in 1953. In haar borst een uitsparing waar enkele relikwieën achter glas bewaard zitten. Ik zou graag wat meer weten over die relikwieën: welk deel van het lichaam is het? Christelijke relikwieën bestaan altijd uit fatsoenlijke beenderen, een scheenbeen, een kuitbeen, een vingerkootje of een stukje uit de schedel. Iets ontgaat de kerk nog steeds. Ook het schaambeen is een been.

Zo te zien duren de festiviteiten de hele week voort. Op de terugweg kom ik enkele groepjes gekostumeerde wandelaars tegen. Hoewel ze nog steeds met muziek over straat gaan, stellen ze zich nu tevreden met het overbruggen van de afstand van het ene café naar het andere. Er zit iets wankels in hun gelederen. Sommige blikken zijn glazig. Kleine blijken van vriendschap worden steeds schimmiger, steeds houteriger. Uit voorzorg werden vrouwen en kinderen thuis gelaten. De straat dampt na de regen. De toeschouwers zijn opgelost in het niets.

 

 


27 juli. Het regent.


‘Ik schrijf niet om waardering te krijgen. Wat me drijft zit dieper. Het is dat gevoel dat me overvalt als ik me voorstel dat ik voor de eerste keer iets anders zou zijn dan een crimineel. Het zou heilzaam zijn om me daarin aan te moedigen. Maar niet uit medelijden of uit nieuwsgierigheid. Om mijn talent,’ schreef Eric me toen hij in de gevangenis zat. Toen schreef hij me elke dag, vijf romans tegelijk. En nu hij buiten is? Nu hij zich moet inspannen om mettertijd een normaal bestaan te leiden? Wat is er van zijn leven geworden? Wat zal zijn toekomst zijn?

Over de toekomst van het Land van Charleroi, te beginnen met de stad zelf die grote werken heeft aangekondigd en haar muren in de verf wil zetten voor de honderdste verjaardag van de wereldtentoonstelling van 1911, verkeer ik in het ongewisse. Maar ik heb de mensen zien stappen en marcheren, in Jumet, in Roux, in Courcelles. Ik heb hun solidariteit en hun fierheid gevoeld, hun drang om tradities over te dragen. Welke streek telt per km2 zoveel vriendengroepen, vrijwilligers, wandelaars, muzikanten, kenners van volkscultuur, mensen met een historisch besef en dat zelfs in gezinnen die het zwaar te verduren hebben gekregen tijdens de crisis? Welke bevolking stelt een jaar lang alles in het werk om bals te organiseren, steunkaarten te verkopen en spreekt winkeliers aan om voldoende geld in te zamelen voor het maken van kostuums, het betalen van het orkest en voor verfrissingen voor de troepen? Welk cultureel project is in staat om zonder goedkope slogans alle milieus en generaties voor één doel bij elkaar te brengen?

Het zou heilzaam zijn om hen aan te moedigen. Niet uit medelijden of uit nieuwsgierigheid. Om hun talent.

 

 


28 juli. Het regent.


Ochtend. Ik lees mijn aantekeningen na, lekker warm binnen in mijn toevluchtsoord, het museum. Ik zou hier best enkele decennia willen blijven, om te zien wat er van deze streek zal worden. In afwachting daarvan vraag ik me af of ik dit Zwarte Land tot zijn recht laat komen in mijn tekst. Want ook al hoop ik ouder te worden dan Gilberte Agon, beschermvrouwe van de vlag van de Maréchaux d’Empire en van het 5th Regiment of Sepoys, het leven en de bladzijde zijn kort en je moet nu eenmaal keuzes maken.

Ik heb mijn ogen uitgekeken, ver gewandeld, mijn notitieboekje volgeschreven met opmerkingen, de door het museum uitgeleende boeken doorgenomen, ik heb geprobeerd om me het leven van mijn ouders in dit Zwarte Land voor te stellen … Duizend ideeën voor verhalen brachten mijn hoofd op hol.

Uiteindelijk wonnen de wandelaars. En een huis dat ik nooit teruggevonden heb.

Namiddag. Een meditatieve gezondheidswandeling in Mont-sur-Marchienne. Hoewel ik het industrieterrein van ACEC waar mijn vader werkte niet terug vind, zie ik op mijn zoektocht wel grote industriële gebouwen, waarop FABRIQUE DE FER, DEP. TREMPE ET REVE te lezen staat. Een land dat net zo grijs is als fer, ijzer, een bevolking met een trempé, staalhard karakter, mensen geïnspireerd door een rêve, een droom: het staat daar allemaal, in half uitgewiste letters. Mijn kleine zinnenfabriek kan opstarten.

 


29 juli. Het regent niet meer.


De zon komt tevoorschijn deze namiddag, witte wolken tegen een zwarte achtergrond, grote blauwe opklaringen. Het vrolijke groen van de terrils glinstert in het zonlicht, de Samber sprankelt, de vissers zijn van de partij, en dat alles voor mijn laatste dag. Op een terras bij de Abdij van Aulne herlees ik mijn aantekeningen. Het is er niet druk. Een blonde motorrijder drinkt een blond biertje. Zijn helm, die op een stoel ligt, is blauw, zijn hemd, blauw, zijn motor, ook blauw. De piepjonge serveerster die waarschijnlijk de hele week op deze klant gewacht zal hebben, is zo mooi als een fee en wat nog veel mooier is, is dat ze hem overstelpt met haar stralende aandacht. Wij getweeën, de motorrijder en ik, zijn de zonnebodes: morgen zal alles beter gaan.

 

 

 

Vertaald uit het Frans door studenten MA vertalen Frans van de Faculteit Toegepaste Taalkunde Hogeschool Gent: Charlotte Beirnaert, Anneke De Bock, Bea De Bock, Carmen De Rycke, Leen Drieskens, Mathieu Karreman, Cédric Magnifico, Elien Roelandts, Nele Vangoethem. Onder leiding van Désirée Schyns, vertaaldocent Frans-Nederlands en literair vertaalster.

 

Het citybook van Caroline Lamarche werd begin 2012 naar het Nederlands vertaald door studenten Vertaalkunde van de Hogeschool Gent, onder begeleiding van Dr. Désirée Schyns. Deze studenten werken in een didactisch samenwerkingsproject "over de grenzen heen" met de studenten van de Université de Mons in het kader van het project Traduction littéraire: collaborer pour communiquer. De studenten Literair Vertalen in Mons vertaalden, onder begeleiding van Carola Henn, het Radioboek Erfenis van Joseph Pearce naar het Frans. Het vertaalproject ontving een subsidie van het Prins Filipsfonds. Lees meer...

 

Podcast voorgelezen door Michèle Cuvelier, student aan de opleiding Drama/ Woordkunst van het Koninklijk Conservatorium Antwerpen, Artesis Hogeschool

Download de ePub-versie Print

Intangible Heritage. A stay in the Black Country

‘Rain draws people together,’ Wallonian author Caroline Lamarche posits in Intangible Heritage. In her citybook about Charleroi it rains without stopping, and Lamarche draws together stories of a religious procession, a friend sentenced to death, and the thriving solidarity alive in the workers’ houses of the ‘Black Country.’ Now, for reasons of tourism, that same area is to be renamed the ‘Green Country.’

 

To live is to complete a dream.

Philippe Herbet, Museum of fine arts,

Charleroi, summer 2011.

 


21 July. Rain
.


It’s raining in Brussels. The tanks are getting wet, the soldiers are parading, and the spectators wave their little flags.

Tomorrow: Charleroi. A writer’s residence at the Museum of Photography in Mont-sur-Marchienne, the starting point for an exploration about which, at this stage, I know nothing.

My first idea is to bury myself away in that elite cocoon and talk only about photographs, those in the museum and those of my parents when they were newlyweds, which I’ve brought with me.

Before I was born, my parents lived in Jamioulx. My father worked at the ACEC, a manufacturer of electrical products based in Charleroi, and my mother, when she was not at home in the village, spent a lot of time in the city’s hospitals, having three miscarriages before she had me.

From that period, the family album contains a number of photographs of military parades, including some showing a statue of the Virgin Mary led in procession and soldiers in Napoleonic costume. They are captioned Jumet, 1953.

 


22 July. Rain.


Gilberte Agon (1951-2010), matron of the flag of the Marshals of Empire and the Fifth Regiment of English Sepoys, died at the age of fifty-nine. Her photograph is among those displayed on a board at the back of the church in Heigne-sous-Jumet. All the photographs are of people who died in 2010, and not just any people: they all belonged to one or another of the twenty-seven so-called royal societies who parade once a year on the outskirts of Charleroi to celebrate the feast day of Mary Magdalene.

According to El Mad’lèneû, the magazine I bought from a lady sitting at a small table in the choir, these festivities are part of the ‘intangible heritage’ of Wallonia. Some two thousand marchers, divided into more than fifty companies: the Jockeys of Roux, the Marshals of Empire, the Valiant Blues, the Zouaves of Spinoy, the Lanciers of La Querelle, the Turcos of Heigne, and so on. And this is the schedule: mass at four in the morning, departure at five, twenty-two kilometres through Roux, Courcelles, Viesville, Thiméon, Gosselies, returning to Jumet by 12.30.

On Magdalene’s day it often rains, according to a popular saying. The raindrops are the tears with which the saint bathed Christ’s feet before wiping them with her beautiful hair. It’s raining today, and it will probably rain tomorrow, the day of the march, whose existence I have only just discovered after losing my way while searching for something else.

I’ve been trying to track down somebody from my past, somebody very much alive, and here I am in this little medieval church contemplating the faces of the dead.

I ended up in Heigne by chance because the traffic has been diverted, for an unknown reason which I now know: it’s the route of the march, which will pass through Roux, the village where, unaware that these festivities were imminent, I was hoping to find Eric’s house. Or rather his father’s house. His father who went climbing with him when he was a teenager, then supplied him with five books a week while he was in prison, helped him to escape at least once, visited him regularly, and welcomed him home when he was released on parole.

Follow the son and you’ll find the father, and vice versa. At least at that time. What has become of them? On arriving in Mont-sur-Marchienne, in that familiar state of indecision I always feel at the start of a solitary exploration, I realised that they were the only people I knew in the area. I tried the telephone numbers they had left me, but to no avail.

When I went to Roux a few years ago to see Eric’s father, not long after Eric was released, I was fascinated. By the bond between them. By their laughter. By their pleasure at seeing me there, in the flesh, and welcoming me to their table. And by what happened when they wanted to complete the menu they had planned. They rushed out into the street, crying, ‘Does anyone have a melon?’ And from these working-class houses, with their doors always open, people came out either to say, ‘No, sorry, no melons,’ or, holding a melon, ‘Here you go, no need to give me one back.’ In the meantime they had introduced me to everyone, saying I was a friend.

This wasn’t Provence: the melon, the laughter, the open street. Just the south of Belgium. Not a tourist in sight and yet the most welcoming inhabitants in Western Europe. Perhaps because of their hard lives or the rain that falls in the summer, especially on public holidays: it rained on National Day, so far the 22nd hasn’t departed from the rule, and rain is forecast for tomorrow and for Sunday 24th, the day of the march.

That visit to Eric and his father had been my first contact with the Charleroi region. It was all very different from the affluent Brabant where I felt like a drowned rat. I don’t know the origin of the expression ‘like a drowned rat’ but I remember that Eric, in one of his letters from prison, talked about a ‘deadly rat.’ He said that his way of life in the past had been to do a few robberies then lay low ‘like a fat deadly rat’ and live on the loot, then to start again when there was nothing left in the kitty. Eric wasn’t fat, in fact he was quite slim, although strong and sturdy, and he had the knack of coming out with quirky expressions that lit sparks in my somewhat over-refined brain.

My father had been a prison visitor at Lantin, near Liège, and I had briefly followed in his footsteps. That was how I had come to meet this man under a death sentence (as it was called in those days), from a distance (in other words through letters) I had followed his progress on one of the sagas he wrote while in prison, and in return he had regularly sent me news of that strange world. That had lasted three years, until he was released on parole, after which I had gone to see him in his family home. And that visit, preceded by my wanderings on the outskirts of Charleroi – I had lost my way completely – had left an indelible mark on me.

That must have been seven or eight years ago. I think people still called it the Black Country in those days, even though the mines had closed and some had even started being converted into museums. I remember I had just published a novel on the theme of suicide and that it was summer. I’m sure it was summer, because of the melon, and the nearby slag heap, which was verdant. In fact, when Eric and I went out for a walk after the meal and we came within sight of the slag heap, he cried out, ‘Look, when they put me in prison, it was still black, now it’s green.’

Today, all the slag heaps in the Charleroi area are covered in trees. The expression Black Country has been completely banished, you’re supposed to say the Green Country or, for the tourist brochures, the Charleroi Region. Apparently, that’s to avoid stirring bad memories and look to the future. But you only have to lose your way on the outskirts of Charleroi to see the ghosts of factories everywhere, railway tracks that lead nowhere, heaps of scrap. In fact, that’s what fascinates me here, this apocalyptic landscape strewn with tracks, gangways, bridges and funnels that makes you feel as if you are in a vast, decaying amusement park.

 


23 July. Rain.


Every time I write about a city that isn’t mine (do I have one that is mine, I wonder?) I buy something to wear. I like to adorn myself in mementoes of the cities of the world, like so many commemorative plaques thanking the god of travellers. The belt from Mons. The skirt from Berlin. The raincoat from Montluçon. The ring from Oaxaca. The underwear from Oporto. The scarf from Berlin. The belt from Maribor, and so on.

At the end of July, there are sales in Charleroi, like everywhere else. A pair of jeans for half-price, and as a bonus two exhibitions at the Palace of Fine Arts: Philippe Herbet and Jacques Lennep, who are very much in tune with the kind of things you find here without even looking for them: eccentricity, discretion, simplicity, poetry, a fascination with trivia, the offbeat raised to the level of art.

In Charleroi someone has had the idea of painting some of the walls of the city, ‘to make it more beautiful, of course, but also, and above all, to bear witness to the vitality and happiness of its inhabitants’, according to the sponsors, who include a large paint company. If beauty is something that grabs you and won’t let go of you, if it is that mysterious formula that reduces you to a state of addiction, then I already find the region beautiful and its rust-coloured hues are enough for me. As for the happiness mentioned, I confess I didn’t come across any of those painted walls. But all I have to do is look at the people in the street to convince myself that their reality is not very rosy. And these ‘further reductions’, this plethora of on-sale goods manufactured in relocated factories, dull and shapeless as they are, certainly won’t raise anyone’s morale. I prefer to go back to the black and green suburbs and gaze at the commemorative photos at the back of the church in Heigne, all those faces with their solemn, open expressions beneath three-cornered hats or plumed helmets.

 


24 July. Rain.


These people are marching. How they march! With what passion, what energy, what indomitable music: brass, fifes and drums. Their uniforms are protected by big transparent plastic raincoats, and their red-dyed plumes by what look like freezer bags. Because, obviously, it’s raining. And it’s cold: eleven degrees this 24 July 2011, the 631st anniversary of the march. 631 years since the saint in question halted the Black Death in Jumet! 631 years of processions, barely interrupted by wars. 631 years of guilds, of rehearsals, of traditions passed down from generation to generation, of changes to adapt to a manifestly Francophile taste. Which explains why the current procession includes the Escort of Napoleon, the Senegalese Infantry, the Algerian Cavalry and the French Indo-China Brigade, as well as the Mexicans, a souvenir of the time when glassware from Jumet was exported as far as the New World, and – an inheritance from two World Wars – the Belgian Infantry from 1914-18, the British Navy and the Canadian Mounties.

I set my alarm for four in the morning, and got to Heigne-sous-Jumet just as they were setting off. Not many people yet – I was told yesterday that there would be many more about midday, at the arrival point – so I’ve been able to park my car just five hundred metres away. I go and stand next to an upright tarpaulin concealing a fairground attraction, still closed at this hour, a tarpaulin that offers no protection from the rain but which does have the advantage that a bundle of thick electrical wires sheathed in rubber runs alongside it. I climb onto the wires so that I’m just a bit higher than the other spectators and their umbrellas. At the same height, in fact, as a tall policeman surrounded by a group of teenage girls plying him with silly questions to which they know the answers, just to tease him. He says nothing in reply, just smiles stoically. I have an umbrella too, I’d gladly shelter him, this handsome policeman who’s here to keep order, not that there is anything likely to disturb that order, if truth be told. The crowd wave at the marchers in a friendly manner, and the marchers wave back. This early in the morning, everyone knows everyone else, and I feel good here, not alone at all. Rain draws people together. One of the girls slips under my umbrella, complains when I make a slight movement, causing a few drops of rain to drip onto her neck, smiles at me all the same, then goes back to her friends and the policeman they are still harassing.

An hour later, by which time it’s fully light, the rain stops. The children in the procession brandish their little swords more earnestly and passionately, the horses steam, the plastic raincoats disappear. Now that there’s no danger of getting it wet, I finally open the magazine I bought from the brochure lady at the church of Notre-Dame in Heigne. On the page devoted to the schedule of festivities, I read that tomorrow, Monday, medals will be awarded to those who have been taking part in the march for fifty years and sixty years. People here start marching as soon as they learn to walk and keep marching until they can’t walk any more. Or drink anymore, because there are plenty of stops along the way. When I asked the brochure lady yesterday if there were any women among the marchers, she told me that Gilberte Agon, matron of the flag of the Marshals of Empire and the Fifth Regiment of English Sepoys, had run one of the cafés the marchers like to drop into. Hence her honorary position.

There are a few women in the procession. Dressed as canteen keepers, each with a little barrel and two stemmed glasses invariably held between the forefinger and middle finger, or as horsewomen of the Empire in frogged dolmans, they too will put in their kilometres. Twenty-two kilometres, on foot, is a distance I’m familiar with in the forests of Wallonia, but I’ve never walked twenty-two kilometres while blowing into a wind instrument or twirling drumsticks. It’s as I tell myself this that I suddenly feel a little alone. When you’re only on the edge of a parade, it’s less of a celebration and more of a show.

I go back to my car and set off in the opposite direction, towards Roux. I resume my search, and again lose my way. One street after another, at random, in the calm and quite of early morning. I remember Eric showing me a water tower. At least, I think it was a water tower. A kind of huge cube on legs, which was quite impressive. He told me he was going to make it a refuge where he would write the bestsellers that would make him rich. I had liked that fantasy. I’d been afraid I’d find Eric demoralised, champing at the bit in a world that had become increasingly banal, but to my relief, I found the same Eric as in those lively letters of his, when he wrote five hours a day, seven days a week, in prison.

 


25 July. Rain.


Seventeen years in prison – a ‘death sentence’, as it was called then – commuted to a ‘life sentence’. Calling life a death sentence, and less than twenty years a life sentence, isn’t linguistic hypocrisy, just proof that the world of the law is more antiquated than everything else, that it hasn’t kept up with the times in terms of vocabulary. After all, these days, people call tramps ‘homeless people’, blind people ‘partially sighted’, and the Black country ‘the Charleroi region’. The fashion is to tone things down by common consent, in order to spare the feelings of the weaker members of our community. Apart from ‘prisoners’. And ‘victims’. As far as I know, these old words have not been replaced by new ones.

I’ve finally tracked down the water tower. At least I think I have. Because I remember it as being more or less isolated. And now I see buildings nearby. Obviously, they had been there before, but all I remembered was the water tower, which had become a symbol of artistic solitude. I wander in concentric circles, moving as if in a vague nightmare, searching stubbornly for the house, without finding it: all these sloping streets, all these identical slagheaps. Gradually I let myself be won over by the insidious charm of this landscape in which everything is jumbled together. Houses, factories, thickets, paved and unpaved streets, puddles, wild flowers: everything reflects the do-it-yourself nature of existence.

That’s all our lives are. That and writing.

 


26 July. Rain.


Discovering a region is like falling in love: you always hope it’s going to be as beautiful as a painted wall. But I don’t care for pink, violet or green. I like black. Or rather, the energy of black. Deep down, we all have black in us.

The Black Country is a place apart. Intense, harsh, vibrant. A kind of life drug: I was there, I lived through that, I haven’t lived since, or I live only by virtue of that. I’m sure it was because of that blackness that I first met Eric. I was writing about suicide, he was writing about being a criminal: the same lack of sensitivity when the time comes. The same hatred. Of yourself. Of other people. The same exit from the world through an act of violence.

Where else but in Jumet would a cleaning company advertise itself on its website as ‘specialising in cleaning up after suicides’? And where else but in Charleroi would someone have the idea of a City Safari, the itinerary of which included a visit to the place where Magritte’s mother committed suicide?

After a supposedly dissolute life and her encounter with Christ (‘Go and sin no more’), Mary Magdalene withdrew to a cave and spent the rest of her days with her hand resting on a skull, weeping tears of repentance. For what? The Gospels don’t tell us. But in leafing through El Mad’lèneû, I find this: in a popular song from the Hainaut, Mary Magdalene is a radiant young girl who rejects her father’s order to marry. She doesn’t want prince or king, she wants to travel, dressed in short skirts and flat shoes. At a time when women were imprisoned in long skirts, high heels, marriage and childbearing, this song says exactly what a girl has always wanted to hear.

There was no lovelier child than Mary Magdalene at the age of fifteen, women used to sing as they worked. Sculptors working in country churches have always known that. From Wallonia to Slovenia, despite the skull, Mary Magdalene is shown as graceful and sensual, a symbol of love settling down after much travelling, but without giving up on passion. Red cheeks, bright eyes, full lips, slender figure – as you would expect of a great traveller – and with the experienced, joyful air of a woman who wasn’t born yesterday.

The Mary Magdalene in the church in Heigne, which I visit again during the day, is one of the prettiest I’ve ever come across. She stands in the darkness of a side altar, discreet and smiling. She wasn’t in the parade on Sunday. That was a statue of the Virgin Mary, looking more serious and less charming, the same one as in the photographs taken by my parents in 1953. There is a notch on her cheek, covered in glass, containing relics. I’d like to know more about these relics: what part of the body, exactly? Christian relics have never included anything but decent bones, tibias, fibulas, phalanxes or bits of skull. The Church has always lacked something. The pubis is a bone, too.

Clearly, the festivities continue all week. On my way back, I pass a few scattered groups of marchers in costume. Although they are still tramping the streets to music, they are now limiting themselves to the short distance between one café and another. A swaying motion spreads through the ranks. Some of the men are glassy-eyed. The little waves of friendship become vaguer, more abrupt. As a precaution, the women and children have been left at home. The street is steaming after the rain. The spectators have drifted away.

 


27 July. Rain.


‘I don’t write to be recognised,’ Eric wrote to me when he was in prison. ‘I’m driven by something deeper. It comes when I imagine that for the first time I might be something other than a criminal. It would be a good idea to encourage me. But not out of pity or curiosity. Because of my talent.’

In prison he wrote every day, five novels simultaneously. And now that he’s out? Now that he has to make an effort, with all the time that takes, to lead a normal existence? How has his life panned out? What will his future be?

 

As far as the future of the Charleroi Region is concerned, starting with the city itself which is celebrating the centenary of the universal exposition of 1911 by announcing major public works and painting the walls, I’m no soothsayer. But I saw people marching in Jumet, Roux and Courcelles. I felt their solidarity, their pride, their desire to hand things on. What other region possesses, within such a small area, so many groups of friends, volunteers, marchers, musicians, experts on popular culture, people knowledgeable about history even in those households most damaged by the crisis? What other population spends all year raising funds – through dances, sales of pledges, appeals to shopkeepers – to make the costumes, to pay the band, to provide sustenance for the troops? What other cultural project brings all classes and generations together like this, without need for slogans?

It would be a good idea to encourage them. But not out of pity or curiosity. Because of their talent.



28 July. Rain.


Morning. I reread my notes, cosily shut away in my museum refuge. I wouldn’t mind staying here for a few decades, just to see what becomes of this region. In the meantime, I wonder if my text will do it justice. Because, even though I hope I’ll live longer than Gilberte Agon, Matron of the Flag of the Marshals of Empire and the Fifth Regiment of English Sepoys, life, like a page, is short, and you have to choose.

I’ve seen, searched, wandered up and down, filled my notebook with observations, skimmed the books lent by the museum, tried to imagine my parents’ life in the Black country… A thousand ideas for stories to tell have jostled in my heard.

In the end, the marchers have prevailed. And the house I never managed to find.

Afternoon. A brisk walk through Mont-sur-Marchienne, to do a bit of thinking. As I search in vain for the site of the ACEC where my father worked, I pass huge industrial buildings with half-erased lettering on the walls. An old ironworks. It’s all here: a country as grey as iron, a solid, sturdy population still haunted by their dreams. My little factory of words can get down to work.

 

29 July. No more rain.

This afternoon the sun comes out, white clouds on a black background, broad patches of blue. The green slagheaps glitter exhilaratingly, the Sambre sparkles, the anglers are having a ball: all for my last day. Sitting on a café terrace near the abbey of Aulne, I reread my notes. Not many people about. A blond biker is drinking a blond beer. His helmet, which he’s put down on a chair, is blue, his leather jacket is blue, his bike is blue. The waitress is very young and has probably been on the lookout for this customer all week. She’s as pretty as a picture and extremely attentive, which certainly helps. The blue biker and I are emissaries of the sun: everything will be better tomorrow.

 

Translated from French by Howard Curtis.


Howard Curtis (London, 1949) has translated some seventy books from French, Italian and Spanish, including works by Flaubert, Balzac, Simenon, Pirandello, Leonardo Sciascia, Luis Sepúlveda, Francisco Coloane, Jean-Claude Izzo, Beppe Fenoglio, Pietro Grossi, Gianrico Carofiglio and Franz Hellens, among many others. He has received the John Florio Prize and the Premio Campiello Europa.