Het kerkhof van het alfabet

Serge van Duijnhoven

Serge van Duijnhoven

Serge van Duijnhoven (Oss, 1970) is een Nederlands schrijver, dichter en historicus. In 1993 debuteerde hij met de dichtbundel Het paleis van de slaap. Hierna zouden nog vele romans en gedichtenbundels, waaronder Bitterzoet (2011), een lyrische hommage aan Serge Gainsbourg.

Close

Yerevan Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Het kerkhof van het alfabet


1.
De stoffige stad Yerevan zindert in de nu al warme ochtendzon. Op de achtergrond van de licht hellende vlakte – waarop de stad van 1,1 miljoen inwoners zijn krotten, krochten, flats en avenues heeft uitgespreid – glimmen de toppen van de Kleine en de Grote Ararat. De ene bijna vier, de andere ruim vijf kilometer hoog, en bedekt met ijs en sneeuw die het licht in een fijnmazige waas weerkaatsen. De Ararat is het hart en de ziel van de Armeense natie. Maar dan wel een hart dat op brute wijze uit het lichaam is verwijderd. Door de Turken, die de grens met Armenië al een eeuw lang hermetisch hebben afgesloten. Het is een even zoete als bittere bron van emotie voor alle Armeniërs: de berg die hun ziel en zaligheid vertegenwoordigt, is alleen vanuit de verte te bewonderen. Daarginder strekt de oude en volgens sommigen nog steeds actieve vulkaan zijn hellingen en rotsflanken beschermend uit over de natie die zich in lengte van dagen rond haar beddingen en dalen heeft gegroepeerd. Maar die haar nimmer lijkt te mogen naderen noch beklimmen.

In 2001 wees schrijver Kamiel Vanhole me op het boeiende verhaal van Willem van Rubroek, franciscaner monnik uit Vlaanderen, die van 1253-1255 naar het Verre Oosten trok, met de bedoeling Karakoroem – de hoofdstad van het Mongoolse rijk – te bereiken. In de hoofdstad van het heidense Mongoolse Rijk wilde Willem twee gevangengenomen Saksische zakenlieden vrij zien te krijgen en er zo mogelijk een missiepost stichten. Rubroek effende, achttien jaar voor Marco Polo, de weg voor latere predikers in China. Zijn reisweg liep via Cyprus naar Constantinopel, over het Krimschiereiland richting Baku, en zo steeds verder oostwaarts. Van Rubroek was een taaie, want niet alleen slaagde hij er daadwerkelijk in het onmogelijk verre Karakoroum te bereiken, maar er ook nog van terug te keren. En er in geuren en kleuren over te vertellen in een verslag dat hij aan zijn beschermheer, de Franse koning Lodewijk IX, aanbood. Tijdens zijn terugtocht naar Vlaanderen, verbleef de monnik-diplomaat in december 1254 in de stad ‘Naxus’ (Nadjivan of Nachischervan) in het huidige Armenië.

In hoofdstuk XXVIII, getiteld ‘De reis van Hircania naar Tripoli’, schreef Rubroek:

 

In de nabijheid van die stad liggen twee bergen, de ene wat hoger dan de andere. Daar heeft, naar ze zeggen, de ark van Noach op gerust. Aan hun voet vloeit de Araxes. En daar ligt een dorp dat Cemanium heet, dat betekent ‘acht’. Er wordt verteld dat die naam voortkomt van de acht personen die uit de ark gekomen zijn en die het dorp gebouwd hebben op de hoogste berg. Veel mensen hebben geprobeerd om de top te bereiken, maar dat is nog nooit iemand gelukt. De bisschop vertelde me dat een monnik dat erg graag gewild had. Maar een engel was hem verschenen, had hem een stuk hout van de ark gegeven en gezegd dat hij niet lang hoefde te piekeren. Dat hout, beweerden ze, wordt nu nog in hun kerk bewaard. De berg lijkt me niet zo hoog dat de beklimming ervan onmogelijk zou zijn. Een oude man gaf mij een goede reden waarom niemand moest proberen om die berg te beklimmen. Deze berg heet ‘Massis’ en in hun taal is dat het woord voor het vrouwelijk geslacht. ‘Op de Massis,’ zei hij, ‘moet je niet klimmen, want die is de moeder van de wereld.’


En een moeder, die beklim je niet…

In het centrum van Yerevan bevinden zich in het majestueuze Mesrop Mashtots’ Matenadaran Instituut meer dan 15.000 kostbare manuscripten die de onbarmhartige geschiedenis van het Armeense volk hebben weten te overleven. Een wonder als je bedenkt hoe vaak de Armeniërs onder de voet zijn gelopen, verdreven of ronduit zijn uitgemoord. De oude kopiisten herinneren hun lezers in de colofons expliciet aan het respect waarmee de boeken gelezen en behandeld dienen te worden. Een kopiist smeekt ‘Bij de Liefde van God, houd dit weg van kaarsen en olie en pak het alleen beet met een witte doek. Alstublieft.’ De schat aan rijkgeïllustreerde boeken, vormt in zekere zin – naast de berg Ararat als algemeen symbool – het gematerialiseerde hart van de Armeense cultuur, geschreven in het alfabet dat één van hen, de monnik Mesrop Mashtot, op verzoek van de kerkelijke autoriteiten, in 405 ontwierp.

 

 

armeens alfabet

 


Dat Armeense alfabet, met 39 letters, is net zo curieus en weerbarstig als de kerken en het landschap waarvan het de taal tracht te verbeelden. Maar als je het hoort spreken is het verrassend zacht, alsof de scherpe randjes er in de loop der tijd zijn afgevijld door de menselijke tong in ons gehemelte. Als keien die zijn rondgeslepen in een rivier. Aan Mesrop Mashtot, alsmede aan zijn alfabet, zijn een graftombe, kerk en kerkhof gewijd in de buurt van Yerevan. In het plaatsje Oshakan, aan de noordwestflank van de berg Ararat. Ik bezoek de heilige plek in gezelschap van de Armeense filmregisseur David Matevossian, zoon van de in de ganse Sovjet-Unie gevenereerde auteur Hrant Matevossian.

Bij het heiligdom zie ik lange slierten jeugdig grut de kerk van het alfabet binnen trekken en even gedisciplineerd het heiligdom weer uitmarcheren. Handje in handje, sommigen ook met ballonnen en bloemen die bij de graftombe van de Heilige zullen worden neergevleid. Gekleed in hun allernetste zondagse kledij. De meisjes in stijve jurkjes van kant, de jongetjes met stropdasjes over hun witte overhemdjes afgedekt met vestjes van fluweel. Net zoals toen ik mijn eerste communie deed, in de eucharistiekerk tegenover de Pius X school in Oss, Noord-Brabant, anno 1978. Het jonge grut dat in stoeten door de kerk van het alfabet trekt, legt stil en respectueus witte anjers neer op de graftombe van Mashtot die sedert het gereedkomen van de kerk, enkele jaren na diens dood, is bijgezet in de onderaardse crypte van de kerk.

Hun eerste, prille kennis van het ongrijpbare alfabet doen de koters op in de tuin die aan de kerk grenst. Daar is een Alice in Wonderland-achtig leger van in steen gehouwen letters opgesteld. Iedere leerling wordt erop uitgestuurd ‘zijn eigen letter’ (dat wil zeggen de eerste letter van zijn of haar naam) te zoeken en te vinden. De stenen soldaten die in hun massieve uniformen het stille leger van Koning Alfabet moeten verbeelden, staan stram in de houding. Ze geven geen krimp als de kinderen ze gillend van opwinding en enthousiasme komen omarmen, bekloppen, bespringen, beklimmen en soms ook beschoppen. De jeugdigen proesten het uit. Didactisch is dit kerkhof een vondst van jewelste. Het is leuk en het leert ze respect opbrengen voor iets waar de jeugd elders nog maar weinig aandacht voor op kan brengen, nu computerconsoles al voor peuters en kleuters in het verwende Westen beschikbaar zijn om het kroost mee koest te houden.

Op de terugweg naar Yerevan, passeren we de contouren van de mythische berg Ara, waar ooit het lijk van een oeroude gelijknamige Armeense vorst naartoe werd gesleept. In de hoop dat de hellehonden het lijk van de overleden koning weer schoon konden likken, van zijn wonden doen genezen, en aldus terug zouden kunnen laten keren uit het dodenrijk, maar vergeefs. De overleden vorst kwam niet weer tot leven. De Assyrische vorstin Semiramis, die met haar leger de Armeense vorst gewapenderhand aan zich had willen onderwerpen, was ontroostbaar.

De berg Ara is nog altijd een vervloekte berg, zo vertelt ons David Matevossian. Er woelen daarboven mystieke wervelwinden. Zeven jaar geleden is er een schooljuf van de berg af geblazen, terwijl ze met de kinderen uit haar klas een bergwandeling aan het maken was. De juf is van een rots, hups, zo de diepte in gezogen door de onberekenbare kracht van een valwind. De kloof waarin ze tuimelde was zo grillig en diep en zat zo vol verraderlijke spleten, dat het David en zijn reddingsteam vijf dagen gekost heeft voor ze het lijk hebben kunnen vinden. Het lichaam was terecht gekomen tussen twee rotsspleten. Uiteindelijk heeft een helikopterpiloot het lijk uit de kloof opgetakeld. De juf was een bekende van David, ze was de lerares van zijn oudste dochter Shaghik. Die nu in Sofia, Bulgarije, internationale politiek studeert en zich volop inzet voor de moeizame democratisering van haar geboorteland.

 


2.

Armenië bevond zich eeuwenlang in de voorste rangen van de menselijke cultuur en geschiedenis. Allereerst is er natuurlijk het apocriefe verhaal van Noach die met zijn ark des verbonds en dierentuin aan zoölogische exempelen na de Zondvloed neerstreek op de flanken van de hoge berg Ararat. Waaromheen al in oeroude tijden, lang voor de Grieken tot wasdom kwamen, er sprake was van een Armeens koninkrijk genaamd Urartu. Vervolgens was Armenië het eerste land op deze aardbol dat, in 301, het christendom als staatsgodsdienst omarmde.

Ook daarna stond Armenië nog lang symbool voor de avant-garde, en was het in de rest van de wereld du bon ton om zich met het gewijde land en zijn intricate coutumes in te laten. Er was een tijd dat Jean-Jacques Rousseau zich naar de Armeense mode kleedde, in turban en kaftan. Dat de Weense burgerij zich verlustigde aan Armeense koffie uit Erevaanse koffiefonteinen. En dat jonge avonturiers zoals Lord Byron het hip vonden om zich een tijdlang toe te leggen op beheersing van de exotisch aandoende en extreem moeilijk te beheersen Armeense taal en letterkunde; beide gebaseerd op een hardvochtig alfabet van 39 letters dat eerder van doen heeft met een unicodistisch spijkerschrift dan een moderne letterset.

Helaas, ook voor een staat als Armenië, geldt de onder historici als onverbiddelijk ervaren wet van de remmende voorsprong. Zij die vroeger de eersten waren, zullen later de laatsten zijn. Er treedt voor allen die ooit voorop liepen, op zeker moment vertraging op in de beweging voorwaarts. Sleet op de raderen. Roest op de riemen. Vermoeidheid. Verstarring. En uiteindelijk achteruitgang.

In Armenië is die achteruitgang overal sociaal bespeurbaar, en zintuiglijk ook heel voelbaar. Je ziet het aan de kleur van de huizen, de gaten in en rond het asfalt, het afval met de miljoenen in de wind en tijd verwaaide plastic zakjes dat het ganse landschap omzwermt, je ruikt het aan de vuurtjes die worden gestookt om dat afval op te branden, de rot die intreedt in de gangen en het beton van de gebouwen.

Yerevan is een stad die de prettig romantische staat van schemerend verval allang is gepasseerd. Het is een oord in ontbinding. Maar iedere chemicus weet: al die ontbinding resulteert automatisch op een zeker moment weer in nieuwe verbindingen. Dus het is misschien iets om triest van te worden maar niet wanhopig: er gloeit vast en zeker weer iets van nieuw en nobel leven op de bodem van deze eindeloos lijkende stortkoker, waarin de Kaukasus nog steeds langzaam te pletter aan het vallen is.

Wat er momenteel echter vooral uit die stortkokers tevoorschijn komt, is te onsmakelijk voor woorden. Op de binnenplaats van het sovjetcomplex waar mijn geliefde en ik resideren, vlak achter het centraal gelegen Sacharov Plein, stopt elke week een dieseltruck. Jongens en mannen beginnen dan de inhoud van de vuilkokers op straat te kieperen. Vervolgens scheppen ze het vuil dat zich in walmende bergen ophoopt voor de trappen van de flats, weer over in de laadbak van een aftandse vrachtwagen. Middels krachtige schepbewegingen, die bij een normaal mens de ellebogen uit de kommen zouden doen springen. Het vuilnis dat overvloedig van de scheppen druipt en dwaalt, dwarrelt weg over de binnenplaats. Of blijft achter in de talrijke hoeken en gaten van het flatcomplex, op de binnenplaats waarvan er een speelplaats is voor de jeugd. En op het midden waarvan zich een smalle allee bevindt, vol neringkjes alwaar noodzakelijkheden voor de eerste levensbehoeften worden verkocht zoals fruit, brood, kaas en Coca dan wel Pepsi Cola. Bij iedere vuilnisopruiming, blijft er meer vuilnis dan voorheen achter op het pleintje. Het is, om het zo maar te zeggen, dweilen met een poepsmerige dweil en de kraan van het rioolwater wijd open.

Toch is Yerevan tevens een van de mooiste, lieflijkste en heerlijkste steden die ik in mijn leven totnogtoe heb mogen bezoeken. Er zijn tal van parken met vijvers, fonteintjes waar je bronwater uit kunt drinken, er bevindt zich een myriade aan terrasjes in de stad waar je vierentwintig uur op alle dagen van de week bediend kunt worden voor een eenvoudige doch voedzame maaltijd en een verfrissend Kilikia-bier. De vrouwen in de stad bewegen zich, zonder uitzondering, voort over straat in volle elegantie en splendeur. Zorgvuldig opgemaakt, in jurk of minirok en met panty, op hakken die even hoog als dun zijn. Het fijnst is Yerevan te beleven bij valavond. Als de zon valt over de Ararat en de Araks-vlakte, en je het warme licht in koperachtige kleuren langzaam achter de heuvels weg ziet trekken. En er een rumoerige schaduw overblijft waarin parmantig paraderende stadsbewoners, toeterende taxi’s, kwetterende kinderen en flirtende jongeren bezit nemen van de parken en de straten.

 


3.

We laten de verroeste kabelbaan van Yerevan – die jaren geleden al uit gebruik werd genomen na een fataal ongeluk waarbij de cabine door een kabelbreuk te pletter stortte – achter ons, en ik hoor hoe de dieselmotor van de drukke minibus gierend zijn best doet om de berghelling op te klimmen. Op de route passeren we een curieuze wenteltrap die kaarsrecht langs een klif omhoog voert naar een hoger gelegen plateau dat is volgebouwd met troosteloze sovjetflats. We passeren een nachtclub in de vorm van een Schots kasteel, een verlaten lunapark, de omwalling van een dierentuin, een industriële groeve waar rupsbulldozers in de weer zijn met het afgraven van grondstoffen. Gaandeweg zijn alle passagiers bij diverse haltes uitgestapt. Ik ben de enige overgebleven reiziger die zich door de chauffeur mee wil laten voeren naar de top van de berg die majestueus uitkijkt op de Garnikloof. Na een tunnel wordt het pas echt stijl en bochtig. Boven ons schitteren de laatste restjes lentesneeuw. Het landschap is dat van een rotsachtige, verlaten planeet die door een extreem samenspel van vorst en hitte van elk leven schijnt beroofd. Ik zie obsidiaan tussen de rotsen schitteren, een zwart kristal dat uit het contact van lava met water was gevormd. Nagels van de duivel worden die schilfers genoemd.

Doel van mijn reis is het observatorium dat decennialang de Armeense trots vertegenwoordigde op het gebied van sterrenkunde en raketwetenschap. De belangrijkste ruimtevaartuigen uit de sovjetperiode werden op tekentafels van dit instituut ontworpen en in een geheim laboratorium verder ontwikkeld door een team van briljante geleerden uit gans het Oostblok. De directeur van het instituut had me dringend verzocht eens langs te komen, voor het te laat zou zijn. Wat hij met die laatste omineuze woorden bedoelde, wordt me meteen duidelijk wanneer ik het eens zo gerenommeerde astrofysische instituut in zicht krijg. Als de chauffeur me uit laat stappen, waarschuwt hij me voor Gyurza, een uiterst giftige addersoort, die hier in overvloede rond zou kruipen.

Ik schrik ervan hoe het complex erbij ligt. Van het observatorium gaat een desolate dreiging uit. De koepeltoren lijkt op instorten te staan. De kantoorgebouwen zijn stuk voor stuk verlaten, overal ontbreken ramen of deurposten. Het lijkt wel of er een brand heeft gewoed, of een aardbeving is geweest die het interieur van de gebouwen door elkaar heeft geschud. Overal dwarrelen paperassen in het rond, zijn er kasten omgevallen, staan stoelen en tafels kriskras door elkaar.

Een spichtige secretaresse brengt me naar de eerste verdieping, waar de meester zich heeft teruggetrokken in zijn werkvertrekken. Daar, vanachter een torenhoge stapel boeken, zie ik hem zitten: Levon Zurabayan, de wetenschapper, astrophysicus, schilder en erelid van de schrijversvakbond van Armenië. Een hoogbejaarde man, half doof, met een witte spikkelbaard. Als een eenzame achtergebleven koning resideert hij in zijn vervallen, tochtige en vochtige paleis dat, net als in het sprookje van Doornroosje, door de natuur en het verval wordt overwoekerd. Als hij me ziet komen, springt de oude geleerde horkerig overeind, voetschuifelt hij naar me toe en begroet me enthousiast.

‘Ah haha ... Juist! Ik verwachtte u al. Ik ben blij dat u er eindelijk bent.’

Ik vraag naar het waarom van de staat van verval waarin zijn instituut verkeert.

‘Geldgebrek,’ zegt hij. ‘Sinds het vertrek van de Russen zijn wij aan ons lot overgelaten.’ Enthousiast toont hij me de laatste foto’s die hij van de door hem ontwikkelde Hubble-telescoop heeft binnengekregen. Het zijn opnamen van Pluto, de verste der planeten uit ons zonnestelsel.

‘Wat ik vermoedde is waar,’ zegt hij, ‘Pluto blijkt een dubbelplaneet. En in feite niet eens een planeet. Maar het blijft wonderlijk om de foto’s te zien die dit alles bewijzen ...’

Zarubyan gaat me via een wenteltrap voor naar het observatorium, dat middels een koepelconstructie pal bovenop zijn werkvertrekken is geconstrueerd. Trots toont hij me de werking van de door hemzelf in elkaar geknutselde Mercator Telescoop, die kosmische straling opvangt met behulp van een heel arsenaal aan stroomgekoppelde apparaten. Het licht kan verder in extenso geanalyseerd worden op een aluminium plaat waar heel precieze gaatjes in geboord zijn op de plekken van sterren, stelsels en quasars. De aluminium plaat kan via 640 verschillende lichtbronnen via een indrukwekkend kluster aan fiber-optische kabels, op simultane wijze aan twee afzonderlijke spectrografen worden vastgekoppeld.

Het is moeilijk te geloven dat vanuit deze geïmproviseerde kasteeltoren het commando wordt gevoerd over het meest ambitieuze astronomische onderzoek dat ooit werd ondernomen: het Zarubyan Mercator Project. Bedoeld om de positie, scherpte, straling en kleur vast te stellen van meer dan een miljoen hemellichamen in een kwart van het hemelgewelf. En om de afstand te bepalen tussen meer dan een miljoen sterrenstelsels en quasars – de opflakkerende bakens die ontstaan op plekken waar zwarte gaten sterren en gas in zich op hebben gezogen. Als het werk geklaard is, moet het de eerste gestandaardiseerde universale atlas opleveren met vijfkleurenbeelden van de noordelijke sterrenhemel.

‘Welnu, mijn vriend, graag wil ik nu dan de reden onthullen voor mijn uitnodiging. Komt u verder. Ziet u deze capsule?’

Levon wijst me op een glazen stulp die midden in het observatorium staat opgesteld, waarop talloze draden zijn aangesloten. ‘In deze capsule wordt het spectogram bewaard dat ongetwijfeld ook uw speciale attentie verdient. Maar dat me ook veel zorgen baart. Omdat de UV- en gammastraling die we vanuit het exacte middelpunt van de Melkweg hebben opgevangen in de aluminium deklaag van de telescoop om een onverklaarbare reden bepaalde optische en uiteindelijk ook chemische reacties met elkaar zijn aangegaan.’

‘Hoe bedoelt u dat, eh, precies?’, vraag ik.

‘Tja, ik kan het niet anders formuleren. Het spectogram is – en de hemel moge weten waarom – op een gegeven moment gaan reageren. Alsof de fotostrook die we van het astro occlus in onze Melkweg hebben kunnen nemen, in een beperkte vorm tot leven is gekomen. Ziet u, de weerslag heeft via de radiostraling die is waargenomen vanuit de gebieden rond het zwarte gat, de vorm aangenomen van een gesloten oog.’

‘Ongelooflijk.’

‘Dat kunt u wel zeggen. Maar dat is nog niet alles. Ook dat gesloten oog beweegt.’

‘Nee!’

‘Toch wel. Het reageert op bepaalde spectrale prikkels. Je zou kunnen zeggen dat het knipoogt.’

Ik keek de wetenschapper verbijsterd aan.

‘Je moet niet naar mij staren, maar dat oog daar,’ sprak Levon me bestraffend toe. ‘Ik heb het oog in een transparante capsule laten plaatsen, waar de temperatuur constant op zeven Kelvin gehouden wordt. De ideale omstandigheid voor het Cosmisch Oculaire Organisme, of hoe we dit geval ook moeten noemen, om zich in stand te kunnen houden.’

Nauwgezet bestudeer ik de ellipsvormige materie in de couveuse die een zacht trillende beweging lijkt te maken.

‘Blijft u rustig kijken. En kijkt u ook eens wat er gebeurt als ik het krachtveld van solaire Gammastraling of het radiografisch spectrum van wat achtergrondgeruis op de capsule loslaat. Kijkt u eens!’

Ik staar met open mond naar de vlek in de kluis die zich, na een korte trilling, onweerlegbaar terugtrekt over het doorschijnende bolvormig oppervlak van een inwendig orgaan. Om het vervolgens weer te bedekken.

‘Ziet u? Het oog knippert. Of knipoogt.’

‘Naar ons?’ vraag ik, ‘Denkt u dat het naar ons knipper-knipoogt?’

‘Ik denk, mijn beste, dat het knipoogt naar het heelal.’

Verbluft staar ik uit het raam waar mijn blik blijft hangen aan een stel vreemd oprijzende rotsformaties, die zich ieder moment los lijken te willen maken van de plek waarop ze met hun kromme gestel boven de steile bergwand uitsteken. Hun eenzame punten wijzen vermanend omhoog naar de hemel, als kromme oudemannenvingers. Vroeg of laat stuiken ook deze verweerde massa’s ineen, als ze losbreken van het massief en verpulveren in talloze brokken en fragmenten die ieder afzonderlijk hun onvermijdelijke weg van de zwaartekracht zullen vervolgen.

‘De vraag is natuurlijk, wat dit alles te betekenen heeft.’

‘En, wat denkt u?’

‘Ik denk eerlijk gezegd, dat het opnieuw een aanwijzing is voor mijn stelling dat alles in dit universum onderhevig is aan een zelf-organiserend principe. Het universum is haar eigen moeder. En het baart voortdurend kinderen.’

‘Maar wat is de macht en bestemming van een kind dat aan de complexe weerschijn van een zwart gat is ontsproten?’

‘Dat is een interessante vraag. Als u daar eens een nachtje over nadenkt. Misschien kunnen we daar morgen dan verder over discussiëren. Laat het allemaal eens rustig op u inwerken.’

Als ik het instituut verlaat, voel ik de behoefte om een wandeling te maken langs de door wildbraam, kreupelhout en onkruid overwoekerde hallen, gebouwen en kantoren van het vervallen instituut. De sfeer van desolaatheid die over het terrein is neergedaald, doet denken aan de film Stalker van Tarkovski. De opzichterswoning waarvoor ik eerder al een zwarte Volga had zien staan, ligt aan de rand van de heuvel, tegenover een transformatorhuisje met dikke, gebarsten ramen, waar leeuweriken en kwikstaarten overheen cirkelen. Op het terras staat een man met een wilde haardos, zijn handen leunend op de ballustrade. Hij draagt een zwarte bodywarmer met veel ritsen en zakken, rubber laarzen en een camouflagebroek. De man staart naar mij. Boven hem, op het overhellende, beteerde dak van zijn opzichterswoning, zitten zwarte vogels. Raven.

‘Ik wilde hier eens rondkijken!’ roep ik. ‘Zoiets zie je niet vaak, een sterrendorp dat zo goed als intact lijkt, maar waar niemand meer te bekennen is.’

‘Ik woon hier,’ zegt de man in gebroken Engels met een Slavisch accent.

Ik knik. Als ik verder loop hoor ik meerstemmig gegrom. Ik zie een vijftal grijze viervoeters op het terras, die met de staart omlaag met spitse oren en vooruitgestoken kop gestrest op en neer lopen.

‘Kom gerust verder,’ zegt de man.

Ik blijf staan.

‘Mensen hebben niets van ze te vrezen.’

‘Dat zijn uw woorden.’

Ik tuur naar de dieren, verroer me niet.

‘Wil je dat ik ze naar achteren breng?’

De man maakt sissende geluiden, bukt zich en grijpt een van de beesten bij de vacht. Hij verdwijnt ermee het chalet in, daarbij gevolgd door de andere dieren. Een minuut later keert hij terug. Alleen.

‘Omgaan met wolven maakte in mijn land van herkomst deel uit van de militaire training,’ zegt hij.

‘En … welk land was dat dan?’

De man laat een bulderlach horen.

‘Kom verder’, zegt hij nogmaals.

Ik volg de man behoedzaam. Hij laat me plaatsnemen aan een tafel in de keuken. Ik kijk of ik de wolven zie, maar van hen geen spoor. Wel ruik ik een zurige, fecalische lucht en zie ik in een van de hoeken witte, afgekloven botjes. Een van de raven neemt plaats op het aanrecht. De vogel staart me aan, schuifelt een paar pasjes tot zijn poten zich vastklauwen aan de rand, en laat dan een droge kras horen. ‘Aa!’

‘Aan dieren kun je het het eerst merken. Ze groeperen zich, verliezen hun schuwheid, ze zoeken contact. Het zijn de bergdieren die de langste adem hebben. Andere dieren maken minder kans. Maar veel dieren uit het dal komen vanzelf hiernaartoe.’

Ik schuif het glas water op tafel heen en weer. Drink het op zonder te proeven van de smaak, en wil de man duidelijk maken dat ik op ga stappen omdat ik nog naar Yerevan moet zien terug te keren voor de avondval. Een van de wolven steekt zijn kop om de deur van de keuken en komt binnenlopen. De man heeft nog niets in de gaten, want de wolf staat achter hem. Ik voel me hees worden. De wolf spert zijn bek open en maakt een gapende beweging met zijn kaak. Voorzichtig zet ik het glas op de tafel neer. De man vraagt me grommend om nog even te wachten. Hij staat op en rommelt wat in een ladekast. Tevoorschijn komt een klein op hout geschilderd icoon van Maria met de beeltenis van haar kind, de Mensenzoon, in de gedaante van een ouwelijk – bijna buitenaards wezen. De man stoft het af met de mouw van zijn hemd. Hij kust de beeltenis en overhandigt me die met de woorden: ‘hier, pak aan. Zij zullen u geluk brengen. En hun geluk zal u redden.’

Ik neem het icoonprentje aan en sta er een tijdje wat bedremmeld naar te kijken. Net op het moment dat ik fluisterend gewag wil maken van mijn vertrek, begeleidt de huzaar me naar buiten en zegt: ‘wees voorzichtig, vriend, want overal zijn er wezens die ons gadeslaan.’

 

Download de ePub-versie Print

ԱՅԲՈՒԲԵՆԻ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏՈՒՆԸ


I


Հետզհետե ջերմացող առավոտյան արևի տակ պսպղում է փոշոտ Երևանը: 1,1 միլիոն բնակիչ ունեցող քաղաքը թեք հարթակի վրա տարածել է իր տնակներն ու հյուղակները, բարձրահարկ շենքերն ու պողոտաները: Իսկ այս ֆոնի վրա փայլում են Փոքր ու Մեծ Արարատների գագաթները: Առաջինը՝ համարյա չորս կիլոմետր բարձրությամբ, երկրորդը՝ ավելի քան հինգ կիլոմետր, ծածկված սառույցով ու ձյունով, որոնք մառախուղի նուրբ «գործվածքի» հետևից անդրադարձնում են արևի լույսը: Արարատը հայ ժողովրդի ոգին է ու սիրտը: Մարմնից բռնի կերպով պոկված սիրտը: Պոկել են թուրքերը, ովքեր մեկ դար է հերմետիկորեն փակել են Հայաստանի սահմանը: Ինչքան քաղցր, այնքան էլ դառը հույզերի աղբյուր է հայերի համար՝ սրբություն հանդիսացող լեռը միայն հեռվից կարելի է հիացմունքով դիտել: Այնտեղ, հեռվում, հնագույն իսկ ըստ ոմանց դեռ ակտիվ հրաբուխը տարածում է իր ժայռալանջերը` ասես պաշտպանելով իր ժողովուրդին, որ ընդմիշտ պատսպարվել է իր գետափերին ու ձորերում: Բայց, ըստ երևույթին, երբևիցե իրավունք չունի լեռանը մոտենալու կամ բարձրանալու:

2001 թվականին գրող Կամիլ Վանհոլեն ինձ պատմեց Վիլհելմ վան Ռյուբրուքի հետաքրքիր պատմությունը: ֆլամանդացի այս ֆրանցիսկյան միաբանը 1253-1255 թթ. Մոնղոլական կայսրության մայրաքաղաք Կարակորում հասնելու նպատակով ճամփորդել է Հեռավոր Արևելք: Նա ցանկանում էր այդ հեթանոսական կայսրության մայրաքաղաքում բանտարկությունից ազատել երկու սաքսոնացի (քրիստոնյա) առևտրականների և, եթե հնարավոր լիներ, բացել միսիոներական կենտրոն: Մարկո Պոլոյից դեռ 18 տարի առաջ վան Ռյուբրուքը հետագա քարոզիչների համար ճանապարհ հարթեց դեպի Չինաստան:

Եվրոպա աշխարհամասից վան Ռյուբրուքը անցել էր Կիպրոս, որտեղից էլ՝ Կոստանդնուպոլիս, ապա Ղրիմ և Բաքու, և այդտեղից շարունակել ճանապարհը դեպի Արևելք: Ռյուբրուքը համառ ու աննկուն մարդ էր, քանի որ նա ոչ միայն կարողացավ հասնել անիրական թվալու չափ հեռավոր Կարակորումը, այլ դեռ մի բան էլ կենդանի հետ վերադառնալ: Իսկ դրանից հետո, վառ ու գունեղ ուղեգրություն գրեց ու ներկայացրեց իր հովանավորին՝ Ֆրանսիայի թագավոր Լյուդովիկոս IX-ին:

Վերադարձի ճանապարհին վանական-դիվանագետը 1254-ի դեկտեմբերին կանգ էր առել Հայաստանում գտնվող «Նաքսուս» (Նախչիվան կամ Նախիջևան) քաղաքում:

Իր ուղեգրության 38-րդ գլխում, որի վերնագիրն է «Ճանապարհորդություն՝ Հիրկանիայից մինչև Տրիպոլի», Ռյուբրուքը գրում է. «Այդ քաղաքից ոչ շատ հեռու երկու լեռներ կան, որոնցից մեկը քիչ ավելի բարձր է, քան մյուսը: Ասում են, թե Նոյյան տապանն այդտեղ է իջել: Նրանց ստորոտով հոսում է Արաքսը և մի գյուղ կա, որ կոչվում է «Սեմանիում», որ նշանակում է «ութ»: Պատմում են, որ գյուղի անունը ծագում է տապանից դուրս եկած ութ մարդկանց թվից. նրանք են ջրհեղեղից հետո երկու լեռներից ամենաբարձրի վրա հիմնել այդ գյուղը: Շատերն են փորձել բարձրանալ լեռան գագաթը, սակայն որևէ մեկին դա չի հաջողվել: Եպիսկոպոսն ինձ պատմեց, որ մի վանական շատ է ցանկացել հասնել գագաթին: Բայց նրան հայտնվել է մի հրեշտակ, տվել է տապանից պոկված փայտի մի կտոր և ասել, որ այլևս պետք չի մտատանջվել: Ասում են, որ այդ փայտը մինչև հիմա պահում են իրենց եկեղեցում: Իմ կարծիքով լեռը այդքան էլ բարձր չէ, որ անհնար լինի բարձրանալը: Մի ծերունի ինձ բացատրեց, թե ինչու չարժե երբևէ նման բան փորձել: Այդ լեռը «Մասիս» է կոչվում, իսկ նրանց լեզվում դա նշանակում է կանացի սեռական օրգան:

«Չի կարելի բարձրանալ Մասիս,- ասաց նա,- քանի որ Մասիսը աշխարհի մայրն է: Իսկ մոր վրա չեն բարձրանում»:


Երևանի կենտրոնում գտնվող Մեսրոպ Մաշտոցի անվան Մատենադարանի վեհասքանչ շենքում ավելի քան 15.000 թանկագին ձեռագրեր են պահվում, որոնք վերապրել են հայ ժողովրդի պատմության դժնդակ էջերը: «Հրաշքով են վերապրել», - մտածում ես, երբ իմանում ես, թե քանի անգամ են հայերը նվաճվել, տեղահանվել կամ կոտորվել: Ձեռագրերի հիշատակարաններում գրիչներն իրենց ընթերցողներին պատգամում են հարգանքով ու ակնածանքով վերաբերվել գրքին: Նրանցից մեկը աղաչում է. «Աստծո սիրույն, հեռո՜ւ պահեք այս գիրը մոմից ու ճրագի ձեթից: Այն բռնեք միայն սպիտակ կտորով, աղաչո՛ւմ եմ ձեզ»: Ճոխ պատկերազարդված այդ գրքերը պարզապես գանձ են և ինչ-որ իմաստով` ընդհանրական խորհրդանիշ հանդիսացող Արարատ լեռան կողքին` հայկական մշակույթի նյութականացած ոգին են: Ձեռագրերը գրված են հայերի այբուբենով, որը 405 թվականին եկեղեցական իշխանության խնդրանքով ստեղծել է վանական Մեսրոպ Մաշտոցը:

 

 

39 տառից բաղկացած հայոց այբուբենը իր արտասովոր ու աննկուն տեսքով նման է այն եկեղեցիներին ու բնաշխարհին, որի լեզուն ներկայացնում է: Երբ սեփական ականջներով ես լսում այդ լեզուն, այն անակնկալ մեղմ ու նուրբ է հնչում, կարծես տառերի սուր անկյունները դարերի ընթացքում հղկվել են մարդու լեզվի ու քիմքի միջև: Գետի հատակի քարերի պես: Մեսրոպ Մաշտոցին և նրա ստեղծած այբուբենին են նվիրված Երևանից ոչ շատ հեռու գտնվող մի դամբարան, եկեղեցի և գերեզմանատուն Օշական գյուղում` Արարատ լեռան հյուսիսարևմտյան կողմում: Ես այդ սրբավայրն եմ այցելեցում հայ կինոռեժիսոր Դավիթ Մաթևոսյանի՝ Խորհրդային Միությունով մեկ մեծարված գրող Հրանտ Մաթևոսյանի որդու հետ:

Օշականում ես տեսնում եմ շարքեր կազմած եկեղեցի մտնող մանուկների, ովքեր քիչ անց նույն կանոնավոր շարքերով զինվորների նման դուրս են գալիս` թաթիկ թաթիկի տված, ոմանք էլ փուչիկներով կամ ծաղիկներով, որ բերել են սուրբ Մաշտոցի գերեզմանին դնելու համար: Երեխաներն իրենց ամենակոկիկ տոնական զգեստներն են հագել: Աղջիկները` ժանյակե անհարմար շրջազգեստներ, տղաները՝ սպիտակ վերնաշապիկներ, փողկապներ ու թավշյա բաճկոնակներ: Ես էլ էի նրանց նման հագնվել` 1978 թվականին Օս քաղաքում՝ Պիոս X-ի անվան դպրոցի դիմաց գտնվող կաթոլիկ եկեղեցում առաջին անգամ սուրբ հաղորդության մասնակցելու օրը: Մանուկներ, թափոր կազմած, այբուբենի եկեցու միջով են անցնում, և լուռ ու հարգալից կերպով սպիտակ մեխակներ են դնում Մաշտոցի շիրմին: Եկեղեցու կառուցման ավարտից հետո, Մաշտոցի վախճանից մի քանի տարի անց, նա թաղվել է եկեղեցու տակ գտնվող ստորգետնյա դամբարանում:

Փոքրիկները խրթին այբուբենի մասին իրենց առաջին ու սկզբնական գիտելիքներն են ձեռք բերում եկեղեցուն հարող այգում: Այստեղ շարված է քարից կերտված տառերի բանակ, որ ասես «Ալիսան հրաշքների աշխարհում» հեքիաթից իջած լինի: Ամեն մի աշակերտի հանձնարարում են փնտրել ու գտնել ,իր սեփական տառըե, այսինքն` անվան սկզբնատառը: Քարե զինվորները, որոնք նորին մեծություն Այբուբենի անշարժ բանակն են ներկայացնում, զգաստ կանգնած են իրենց ծանր համազգեստներով: Նրանց դեմքին անգամ մեկ մկան չի շարժվում, երբ երեխաները հուզմունքից ու խանդավառությունից ճչալով գրկում են իրենց, շոշափում, վրա հարձակվում, բարձրանում ու երբեմն նույնիսկ ոտքով հարվածում: Ջահել անձնավորությունները բարձր ծիծաղում են: Այս այգին դիդակտիկ հիանալի գյուտ է: Այն զվարճալի է և երեխաներին սովորեցնում է հարգանք տածել այնպիսի մի բանի նկատմամբ, որը այլ երկրների երեխաներին շատ քիչ է հետաքրքրում, հատկապես մեր ժամանակներում, երբ շփացած Արևմուտքում նույնիսկ փոքր բալիկների համար են վաճառվում համակարգիչներ, որոնցով ծնողներն իրենց զավակներին հանգիստ են պահում:

Երևան վերադառնալու ճանապարհին, մենք անցնում ենք առասպելական Արա լեռան ուրվագծերի կողքով, ուր մի ժամանակ քարշ տալով բերել են նույնանուն հայ թագավորի մարմինը` հուսալով, որ դժոխքի շները լիզելով կկարողանան մաքրել մահացած թագավորի դին, բուժել նրա վերքերը և նրան կվերադարձնել Հադեսի թագավորությունից: Սակայն ապարդյուն: Հանգուցյալ արքան այլևս չի կենդանացել: Ասորեստանի թագուհի Շամիրամը, որ ճակատամարտ էր տվել հայ արքայի զորքի դեմ՝ նրան իրեն ենթարկելու համար, սգաց նրա մահը:

Դավիթ Մաթևոսյանը մեզ պատմում է, որ Արա լեռը մինչև հիմա անիծված է: Նրա գագաթին միստիկ պտտահողմեր են փչում»: Յոթ տարի առաջ քամին լեռից ցած գլորեց աշակերտների հետ զբոսնող մի ուսուցչուհու: Մի ժայռից անսպասելիորեն նրան ներքև քաշեց իջնող օդի քմահաճ ուժը: Այն ձորը, որի մեջ ընկավ, այնքան խառնիխուռն էր, այնքան խորը և այնքան շատ խոռոչներ ուներ, որ Դավիթից և իր փրկարար ջոկատից հինգ օր պահանջվեց դիակը գտնելու համար: Ուսուցչուհու մարմինը հայտնվել էր երկու ճեղքերի միջև: Միայն ուղղաթիռով կարողացան դիակը ձորից դուրս հանել: Ուսուցչուհին Դավիթի ծանոթներից մեկն էր՝ նրա ավագ դստեր՝ Շաղիկի դասատուն: Այժմ աղջիկը Բուլղարիայի մայրաքաղաք Սոֆիայում միջազգային քաղաքականություն է սովորում և իրեն նվիրում է իր հայրենիքի ժողովրդավարացման գործին:

 

 


II


Հայաստանը դարեր շարունակ մշակույթի ու քաղաքակրթության առաջին շարքերում էր: Ամեն ինչ, անշուշտ, սկսվում է այն ապոկրիֆ պատմությամբ, ըստ որի Նոյ նահապետն իր ուխտի տապանով ու կենդանաբանական նմուշների իր այգիով ջրհեղեղից հետո հանգրվանում է բարձրաբերձ Արարատ լեռան լանջերին: Իսկ հնագույն ժամանակներում` հույների քաղաքակրթության ծաղկումից դարեր առաջ, այս լեռան շուրջ տարածվում էր Ուրարտու անվամբ հայկական թագավորությունը: Այնուհետև Հայաստանը դարձավ երկրագնդի վրա առաջին երկիրը, որը 301 թվականին ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պետական կրոն:

Հայաստանը դեռ երկար ժամանակ ավանգարդի խորհրդանիշ էր, և աշխարհի մնացած երկրներում բարձր ճաշակի ապացույց էր համարվում՝ այս սուրբ երկրին ու նրա ավանդույթներին նվիրվելը: Կար մի ժամանակ, երբ Ժան-Ժակ Ռուսսոն հայկական նորաձևությամբ էր հագնվում` չալմայով ու տարազով. երբ Վիեննայի բուրժուազիան հրճվում էր ըմպելով հայկական սուրճ, երևանյան սրճի շատրվաններից. և երբ Լորդ Բայրոնի պես երիտասարդ արկածախնդիրների մեջ նորաձևություն էր իրեն ժամանակավորապես նվիրել տարաշխարհիկ թվացող և անչափ դժվար հայոց լեզվի ու գրականության ուսումնասիրությանը: Լեզու և գրականություն, որոնք ստեղծված են 39 տառից բաղկացած խրթին - ավելի շատ յունիկոդական սեպագրերի, քան ժամանակակից տառատեսակի նման - այբուբենի հիման վրա:

Ցավոք, այնպիսի մի երկրի համար, ինչպիսին Հայաստանն է, նույնպես գործում է պատմաբանների կողմից անխուսափելի համարվող Արգելակիչ Առաչընթացության Օրենքը: Ովքեր միառժամանակ առաջիններն են եղել, հետո վերջինները կլինեն: Բոլորից առաջ ընկածները միշտ ինչ-որ պահի կորցնում են առաջընթացի թափը: Ատամնանիվների մաշվածություն: Շարժափոկերի ժանգոտվածություն: Հոգնածություն: կաթվածահարություն: Եվ վերջիվերջո՝ հետընթաց:

Հայաստանյան սոցիալական իրականության մեջ այդ հետընթացը նկատելի է, կարելի է ասել՝ շոշափելի է ամենուր: Այն տեսանելի է տների գույնի մեջ, ասֆալտի փոսերում, բնանկարին ամբողջությամբ պատող աղբի և քամու ու ժամանակի թևերի վրա ցաքուցրիվ եղած միլիոնավոր ցելոֆանների մեջ: Հետընթացը զգացվում է խարույկների վրա այրվող նույն աղբի հոտի մեջ, շենքերի միջանցքների ու բետոնի փտահոտի մեջ:

Երևանը մի քաղաք է, որը կործանման մթնշաղի հաճելի ռոմանտիկ փուլը վաղուց անցել է: Տարրալուծվող բնակավայր է: Սակայն յուրաքանչյուր քիմիկոս գիտի. տարրալուծումը, որոշ պահի, ինքնստինքյան հանգեցնում է նոր միացությունների: Ինչից կարելի է եզրակացնել, որ իրավիճակը գուցե տխրալի է, այլ ոչ անհուսալի: Անկասկած անվերջ թվացող այս աղբատար խողովակի տակ, որի միջով դանդաղորեն խորտակվում ու խորտակվում է Կովկասը, նոր ու ազնիվ կյանքի լույսի նշույլ է նշմարվում:

Սակայն այն, ինչ առայժմ դուրս է թափվում այդ աղբահորի միջից, մեծամասամբ անգամ տհաճ է բառերով նկարագրելը: Իմ ու սիրելիս նստավայրը Երևանում խորհրդային տարիներին կառուցված – կենտրոնական Սախարովի հրապարակից ոչ հեռու գտնվող - շենք է , որի բակում ամեն շաբաթ կանգնում է դիզելային մի բեռնատար: Մի քանի տղա ու տղամարդ սկսում են շենքերի աղբատար խողովակներից պարունակությունը դուրս շպրտել, փողոց լցնել: Ապա շենքի աստիճաններին լցված գարշահոտող աղբակույտերը բահով լցնում են հնամաշ բեռնատարի թափքին: Այնպիսի ուժով են շարժում բահը, որ սովորական մարդ արմունկի հոդախախտում կստանար: Այդ ընթացքում բահի եզրերից առատորեն թափվող ու փախչող աղբը այս ու այն կողմ է գլորվում բակով մեկ: Մի մասն էլ մնում է շենքերի բազմաթիվ անկյուններում ու անցքերում, բակի մանկական խաղահրապարակի մոտ: Բակի մեջտեղում նեղ նրբանցք է գտնվում, որի կողքներին շարված են կրպակներ, որտեղ առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ են վաճառվում` միրգ, հաց, պանիր և կոլաներից որևէ մեկը՝ Կոկա կամ էլ Պեպսի: Ամեն անգամ աղբահանությունից հետո նախկինից ավելի շատ աղբ է մնում բակում: Կարելի է ասել, թե դա նման է թրիքոտ սրբիչով սրբվելուն, կոյուղու ծորակները բաց թողած:

Այս ամենի հետ հանդերձ, Երևանը ամենագեղեցիկ, ամենահմայիչ ու ամենահիանալի քաղաքներից մեկն է, որին ինձ վիճակված է եղել այցելել մինչ օրս անցած կյանքիս ընթացքում: Քաղաքն ունի մեծ թվով պուրակներ, լճակներով, և ցայտաղբյուրներ, որտեղից կարող ես հանքային ջուր խմել, անթիվ-անհամար բացօթյա սրճարաններ, որտեղ շաբաթվա բոլոր օրերին, օրը 24 ժամ համեստ, սակայն և սննդարար ճաշ ու մի գավաթ թարմացնող «Կիլիկա» գարեջուր են մատուցում: Քաղաքի կանայք, բոլորն առանց բացառության, փողոցներով են շրջում իրենց ամբողջ հմայքով ու շքեղությամբ: Դիմահարդարումը խնամքով արված, շրջազգեստով կամ մինի կիսաշրջազգեստով ու զուգագուլպաներով, և կոշիկներով, որոնց կրունկները ինչքան բարձր, այնքան էլ բարակ են: Երևանի ամենահաճելի պահը մայրամուտն է: Երբ արևն իր շողերն է սփռում Արարատ լեռան ու Արարատյան դաշտի վրա, և տեսնում ես, թե ինչպես ջերմ լույսը պղնձագույն երանգներով դանդաղորեն ետ է քաշվում բլուրների հետևը: Ինչից հետո աղմկոտ ստվեր է մնում, որի մեջ հպարտորեն երթաքայլող երևանցիները, ազդանշան տվող տաքսիները, ճլվլող երեխաներն ու սիրահետող երիտասարդները գրավում են պուրակներն ու փողոցները:

 

 


III


Մենք հետևում ենք թողնում Երևանի ժանգոտված ճոպանուղին, որի շահագործումը տարիներ առաջ է դադարեցվել մի դժբախտ պատահարից հետո (ճոպաններից մեկը պոկվել էր ու խցիկը ցած էր ընկել), և լսում եմ, թե ինչպես է լեփ-լեցուն միկրոավտոբուսի դիզելային շարժիչը ճռռալով ջանքեր գործադրում լեռնալանջով մագլցելու համար: Ճանապարհին մենք անցնում ենք տարօրինակ պարուրաձև աստիճանների մոտով, որոնք քարափից ուղղահայաց բարձրանում է դեպի սարահարթը, որը ծածկված է խորհրդային տարիներին կառուցված տխուր շենքերով: Մենք անցնում ենք շոտլանդական ամրոցի տեսք ունեցող գիշերային ակումբի, ամայացված լունապարկի, կենդանաբանական այգու ցանկապատի և մի արդյունաբերական հանքավայրի կողքով, որտեղից թրթուրավոր բուլդոզերներ ջանադրաբար հանքաքարեր են հանում: Ճանապարհին բոլոր ուղևորները մեկը մյուսի ետևից իջել են: Վերջում միակ ուղևորը ես եմ մնում, ում վարորդը կհասցնի Գառնիի ձորի վրա վեհորեն նայող լեռան գագաթը: Թունելով անցնելուց հետո ճանապարհը իսկապես զառիթափ ու ոլորապտույտ է դառնում: Մեր գլխի վերևում պսպղում են գարնանային ձյան վերջին մնացորդները: Բացվող տեսարանը կարծես ժայռոտ, լքված մոլորակ լինի, որտեղ սառնամանիքի և շոգի ծայրահեղ համադրությունը վերացրել է կյանքի ամեն մի նշույլ: Տեսնում եմ ժայռերի միջև պսպղող օբսիդիան՝ սև բյուրեղ, որը առաջացել է լավայի ու ջրի շփումից: Դրանք նաև «սատանի եղունգ» են կոչվում:

Իմ արշավի նպատակակետը աստղադիտարանն է, որը տասնամյակներ շարունակ աստղագիտության ու տիեզերագնացության բնագավառում Հայաստանի պարծանքի առարկան էր: Խորհրդային ժամանակաշրջանի ամենանշանավոր տիեզերանավերը այս ինստիտուտում են գծագրվել, ապա գաղտնի լաբորատորիայում մշակվել Արևելյան դաշինքի բոլոր երկրներից եկած հանճարեղ գիտնականների աշխատակազմի կողմից: Ինստիտուտի տնօրենը պնդել էր, որ այցի գամ նրան, քանի դեռ ուշ չէ: Թե ինչ նկատի ուներ նա այդ վերջին չարագուշակ բառերով, ես հասկանում եմ անմիջապես, երբ իմ տեսադաշտում է հայտնվում երբեմնի հռչակավոր աստղաֆիզիկայի ինստիտուտը: Ավտոբուսից իջնելիս վարորդը ինձ զգուշացնում է գյուրզաներից՝ խիստ թունավոր օձերից, որոնք այս կողմերում վխտում են ամենուր, նրա ասելով:

Ես ցնցվում եմ` տեսնելով, թե ինչ վիճակում է գտնվում աստղագիտական համալիրը: Ամայացած աստղադիտարանը սպառնալից ցցվում է: Գմբեթավոր աշտարակը ասես փուլ գալու վրա է: Գրասենյակային շենքերը մեկ առ մեկ լքվել են, ուր նայես բացակայում են պատուհաններն ու դռները: Այնպիսի տպավորություն է ստեղծվում, թե համալիրը հրդեհվել է կամ երկրաշարժ է տեղի ունեցել, ու բոլոր շենքերի ինտերիերը տակնուվրա արել: Ներսում ամեն կողմում թղթեր են թափված, պահարաններ են ընկած, աթոռներ ու սեղաններ են խառնիխուռն դրված:

Նիհարիկ քարտուղարուհին ինձ ուղեկցում է առաջին հարկ, որտեղ վարպետը մեկուսացել է իր աշխատասենյակներում: Այնտեղ, մինչև առաստաղ հասնող գրքերի կույտի հետևից տեսնում եմ նրան` գիտնական, աստղաֆիզիկոս, նկարիչ և Հայաստանի գրողների միության պատվավոր անդամ Լևոն Զուրաբյանին: Ծերունի, կիսախուլ, ճերմակ զոլավոր մորուքով մարդ է: Միայնակ մնացած թագավորի նման` իր նստավայրն է հաստատել ավերակ դարձած, քամոտ ու խոնավ դղյակում, որին, ինչպես «Քնած գեղեցկուհու» հեքիաթում, ներխուժել են բնությունն ու քայքայումը: Ինձ տեսնելով` ալեհեր գիտնականը անճարակ կերպով վեր է ցատկում, ոտքերը քստքստացնելով մոտենում է և ջերմ ողջունում:

- Այո-այո՛... ես ձեզ արդեն սպասում էի: Ուրախ եմ, որ վերջապես եկաք:

Ես նրան հարցնում եմ, թե ինչու է իր ինստիտուտն այս քայքայված վիճակում հայտնվել:

- Գումարի պակասի պատճառով: Ռուսների գնալուց հետո մենք բախտի քմահաճույքին ենք հանձնվել:

Նա խանդավառությամբ ցույց է տալիս վերջինս նրա ստացած լուսանկարները, որոնք արվել են իր զարգացած Հաբլ աստղադիտակով: Պլուտոնի՝ արեգակնային համակարգի ամենահեռավոր մոլորակի նկարներ են:

- Այն, ինչ ես մտածում էի, ճիշտ է. Պարզվում է, որ Պլուտոնը կրկնակի մոլորակ է: Իրականում նույնիսկ մոլորակ էլ չէ: Բայց և այնպես հրաշք է տեսնել այս լուսանկարները, որոնք ապացուցում են այդ վարկածը...

Բարձրանալով պարուրաձև աստիճաններով, Զարուբյանն ինձ առաջնորդում է դեպի աստղադիտարանը, որը գտնվում է գմբեթի տակ՝ ուղիղ նրա գրասենյակի վերևում: Նա հպարտությամբ ցույց է տալիս, թե ինչպես է աշխատում իր ձեռքով հավաքված «Մերկատոր» աստղադիտակը, որը տիեզերական ճառագայթներ է ընդունում ու վերլուծում մի դյուժին էլեկտրական սարքերի օգնությամբ: Ապա լույսը լայնածավալ զննությունների է ենթարկվում մի ալյումինե տախտակի վրա, որտեղ մանրակրկիտ կերպով անցքեր են բացված աստղերի, աստղային համակարգերի ու քվազարների տեղերում: Այս ալյումինե տախտակը լույսի 640 աղբյուրների, հարյուրավոր մանրաթելային օպտիկական լարերի միջով, կարող է միաժամանակ երկու առանձին սպեկտրոգրաֆների միացվել:

Դժվար է հավատալ, որ այս հորինված դղյակի աշտարակից ղեկավարվում է երբևե ձեռնարկված ամենահավակնոտ աստղագիտական հետազոտությունը` «Զարուբյան-Մերկատոր նախագիծը»: Նախագծի նպատակն է որոշել երկնակամարի մեկ քառորդում սփռված ավելի քան մեկ միլիոն երկնային մարմինների դիրքը, ճառագայթման ուժգնությունը և գույնը, ինչպես նաև հաստատել ավելի քան մեկ միլիոն աստղային համակարգերի և քվազարների միջև եղած հեռավորությունը (քվազարները առկայծող փարոսներն են, որոնք ծնվում են այն տեղերում, որտեղ սև խոռոչներ աստղեր և գազեր են կլանել) Այս նախագծի արդյունքով կստեղծվի հյուսիսային երկնքի առաջին ստանդարտացված ունիվերսալ ատլասը, հնգագույն նկարներով:

- Դե՛հ, սիրելի՛ բարեկամ, այժմ ուզում եմ հայտնել ձեզ հրավիրելու պատճառը: Առաջ եկե՛ք: Տեսնո՞ւմ եք այս կապսուլան:

Լևոնը մատնացույց է անում մի ապակե անոթ, որը տեղադրված է աստղադիտարանի կենտրոնում, և որին հարյուրավոր լարեր են միացված:

- Այս կապսուլայի մեջ պահվում է սպետրոգրամա, որը նաև Ձեր հատուկ ուշադրության է արժանի: Սակայն միաժամանակ ինձ շատ մտահոգություններ է պատճառում: Բանն այն է, որ Ծիր կաթինի ուղիղ կենտրոնից ստացված ուլտրամանուշակագույն և գամմա ճառագայթները երկակնյա աստղադիտակի 8,4 մետրանոց վեցանկյուններից կազմված հայելու ալյումինե ծածկաշերտի մեջ անհայտ պատճառներով ինչ-որ օպտիկական, իսկ հետո իրար հետ քիմիական ռեակցիաներ են առաջացրել:

- Ի՞նչ է դա նշանակում:

- Ավա՜ղ, ավելի պարզ չեմ կարող բացատրել: Սպեկտրագրամն է, Աստված գիտե ինչու, ռեակցիաներ տվել: Թվում է, թե մեր գալակտիկայի սև խոռոչի շրջանի լուսանկարը ինչ-որ սահմանափակ կերպով կենդանի օրգանիզմի է վերածվել: Տեսնո՞ւմ եք, սև խոռոչի շուրջ գտնվող տարածքներից մեզ հասած ռադիոճառագայթների լուսահետքը փակ աչքի տեսք է ստացել:

- Անհավատալի՜ է:

- Իսկապե՛ս, բայց դա էլ դեռ ամենը չէ: Փակ աչքը շարժվում է:

- Ինչպե՞ս թէ․․․

- Այո՛: Այն արձագանքում է որոշ սպեկտրալ ազդակների: Կարելի է ասել, որ «աչքով է անում»:

Ես ապշած նայեցի գիտնականին:

- Ոչ թե ինձ նայիր, այլ՝ այնտեղ գտնվող աչքին, - ասաց Լևոնը` ինձ հանդիմանալով, -Իմ կարգադրույթամբ աչքը տեղադրվել է թափանցիկ կապսուլայի մեջ, որտեղ պահպանվում է կայուն 7 Կելվին ջերմաստիճանի պայմաններում: Դա իդեալական վիճակ է «Տիեզերական ակնային օրգանիզմի», կամ ինչ էլ որ այն կոչելու լինենք, համար, որպեսզի այն գոյատևի:

Ես ջանասիրաբար ուսումնասիրում եմ ինկուբատորի մեջ գտնվող ձվաձև մատերիան, որը կարծես թույլ դողում է:

- Հանգիստ նայե՜ք: Եվ տեսեք, թե ինչ է կատարվում, երբ ես արեգակնային գամմա-ճառագայթների էլեկտրամագնիսական դաշտ կամ ֆոնի ռադիոճառագայթման սպեկտր ուղարկեմ դեպի կապսուլան: Ահա՛, տեսե՜ք:

Ես բերանս բաց նայում եմ խցիկի մեջ գտնվող հետքին, որը կարճ թրթռալուց հետո, անժխտելիորեն սկսում է փոքրանալ ներքին օրգանի թափանցիկ գնդաձև մակերեսի վրա: Ապա նորից լայնանում ու ծածկում է այն:

- Տեսնո՞ւմ եք: Ասես թարթում է աչքը: Կամ աչքով է անում:

- Մե՞զ: Դուք կարծում եք, թե մեզ աչքո՞վ է անում:

- Ես կարծում եմ, հարգելի՛ս, որ այն աչքով է անում տիեզերքին:

Ապշած նայում եմ պատուհանից դուրս, որտեղ հայացքս կանգ է առնում մի խումբ տարօրինակ վեր ցցված ժայռեր, որոնք կարծես ձգտում են անջատվել այն տեղից, որտեղ իրենց ծռված կազմվածքով կանգնած են զառիթափ լանջի գլխին: Նրանց միայնակ ծայրերը հանդիմանող վեր են ձգվում դեպի երկինք, ծերունու ծուռ մատերի պես: Վաղ թե ուշ այս քայքայված ժայռազանգվածները, իրենց հերթը հասած, կփլուզվեն, լեռից կպոկվեն ու կջարդվեն, և անթիվ բեկորներն ու կտորները երկրի ձգողության ուժի ազդեցության տակ մեկ առ մեկ կշարունակեն անխուսափելիոպրեն դեպի վար տանող իրենց ճանապարհը:

- Հարցն իհարկե այն է, թե այս ամենը ի՞նչ է նշանակում:

- Եվ դուք ի՞նչ եք կարծում:

- Ես, անկեղծ ասած, կարծում եմ, որ սա ևս մեկ անգամ ապացուցում է իմ այն վարկածը, որ տիեզերքում ամեն բան ենթարկվում է ինքնակազմակերպման սկզբունքին: Տիեզերքն ինքն իր մայրն է: Եվ նորանոր երեխաներ է ծնում:

 


- Սակայն ո՞րն է սև խոռոչի բարդ արտացոլումից ծնված երեխայի ուժը:

- Հետաքրքիր հարց է: Գիշերն այն մասին մտածե՜ք: Գուցե վաղը կշարունակենք զրուցել: Լավ կլինի, որ այս ամենի մասին հանգիստ խորհեք:

 

* * *

 


Ինստիտուտից դուրս գալուց ցանկություն եմ զգում զբոսնել քարուքանդ եղած ինստիտուտի վայրի մոշի թփերով, թավուտներով ու մոլախոտերով ծածկված տարածքներով, շենքերի ու գրասենյակների կողքով: Տարածքին պատող ամայությունն ու անմխիթարությունը Տարկովսկու «Ստալկեր» կինոնկարն է հիշեցնում: Պահակի տնակը, որի դիմաց գալուց «Վոլգա» մեքենա էի կանգնած տեսել, գտնվում է բլրի եզրին, հաստ, ջարդուփշուր եղած պատուհաններով տրանսֆորմատորային ենթակայանի դիմաց, որի վերևում արտույտներն ու խաղտտները պտույտներ են գործում: Դիմացի բակում կանգնած է գզգզված մազերով մի տղամարդ, ձեռքերով բազրիքին հենված: Նա բազմաթիվ գրպաններով ու ճարմանդներով սև անթև բաճկոնակ է կրում, ռետինե սապոգներ և զինվորական տաբատ: Տղամարդը աչքերը հառած ինձ է նայում: Նրա վերևում` պահակի տան կուպրածածկ թեքված տանիքի վրա, սև թռչուններ են նստած: Ագռավներ են:

- Համեցե՛ք,- ասում է տղամարդը:

Գլխի շարժումով համաձայնությունս եմ հայտնում: Երբ մոտենում եմ նրան, բազմաձայն ոռնոց եմ լսում: Պատշգամբում գորշ չորքոտանիների հինգյակ եմ տեսնում. Պոչն իջեցրած, ականջները սրած և գլուխը առաջ ձգած, լարված ետ ու առաջ են քայլում:

Կանգ եմ առնում:

- Մի վախեցեք դրանցից:

Ես նայում եմ գազաներին. տեղից չեմ շարժվում․․․ Նա ֆշշոց է արձակում, կռանում և բռնում դրանցից մեկի մորթուց: Գազանի հետ անհետանում է հյուղակի խորքում. մյուսները հետևում են նրան: Մեկ րոպե անց նա կրկին վերադառնում է: Մենակ:

 


- Համեցեք, - կրկնում է նորից տղամարդը:

Ես շատ զգույշ հետևում եմ նրան: Նա ինձ հրավիրում է նստել խոհանոցի սեղանի մոտ: Հայացքովս գայլերին եմ փնտրում, սակայն անհետացել են: Ինչ մնացել է, թթվաշ, կղանքի հոտ է, իսկ անկյունում սպիտակ, կրծոտված ոսկորներ եմ տեսնում: Ագռավներից մեկը թռչում-նստում է լվացարանի վրա: Սևեռած նայում է ինձ, մի քանի քայլ է անում մինչև ճանկերով բռնվում է եզրից, և չոր կռավոց է արձակում:

- Կենդանիների մոտ առաջինն է նկատվում: Նրանք իրար գլխի են հավաքվում, կորցնում են իրենց երկչոտությունը ու մարդամոտ դառնում: Լեռնային կենդանիներն են, որոնք ավելի դիմացկուն են: Մնացած կենդանիները ավելի քիչ շանսեր ունեն: Բայց ձորում ապրող կենդանիներից շատերը ինքնուրույն այստեղ են գալիս:

Ես սեղանին դրված բաժակը այս ու այն կողմ եմ քաշում: Գինին խմում եմ առանց համը զգալու և ուզում եմ մարդուն հասկացնել, որ պետք է գնամ, քանի որ պիտի վերադառնամ Երևան մինչև մոււթն ընկնելը: Գայլերից մեկը դռնից գլուխը ներս է մտցնում, ապա ներս մտնում խոհանոցը: Տանտերը ոչինչ չի նկատել, քանի որ գայլը նրա հետևում է կանգնած: Ես գզում եմ, թե ինչպես է ձայնս խզվում: Գայլը լայն բացում է երախը և ծնոտով հորանջելու շարժում է անում: Ես զգուշորեն բաժակը դնում եմ սեղանին: Տղամարդը մռնչալով խնդրում է մի րոպե էլ սպասել: Վեր է կենում և ինչ-որ բան փնտրում պահարանի դարակներում: Դուրս է հանում փայտի վրա նկարված սրբապատկեր` Մարիամը և իր որդին՝ Մարդու Որդին` մի տեսակ ծերունական, գրեթե այլմոլորակային կերպարանքով: Տղամարդը շապիկի թևքով սրբում է վրա նստած փոշին: Համբույր է դրոշմում պատկերին և ինձ է հանձնում, ասելով՝

- Վերցրե՛ք: Նրանք ձեզ երջանկություն կբերեն: Եվ նրանց երջանկությունը կփրկի ձեզ:

Ես վերցնում եմ սրբապատկերը և մի քանի վայրկյան տարակուսած նայում: Հենց այն պահին, երբ ուզում եմ շշնջալով հայտնել իմ մեկնման մասին, հուսարն ինձ դեպի դուրս է ուղեկցում և ասում․

- Զգո՛ւյշ եղիր, բարեկա՛մ, քանի որ ամենուրեք մեզ հսկող էակներ կան:

 

 

*

Սերժ վան Դայնհովեն. Բանաստեղծ, արձակագիր, պատմաբան. Հոլանդիա. Հրատարակվել է նրա հեղինակած բանաստեղծությունների, գեղարվեստական և փաստագրական արձակի 13 գիրք: 2007-ին լույս է տեսել նրա պատմվածքների «Ամառը, որ դեռ չէր եկել»: 2011-ին հրատարակել է ևս երկու գիրք:

 

***

Թարգմանեց՝ Վաչագան Ղռաթյանը. խմբագրեց՝ Աննա Մարտիրոսյան-Մատտաարը

 

Վաչագան Ղռաթյանը ծնվել է Երևանում, սակայն մանկության մի մասն անց է կացրել Նիդեռլանդներում։ Այլժմ նա նորից բնակվում է Հայաստանում։ Հոլանդերենից հայերեն է թարգմանում հոլանդացի և ֆլամանդացի հեղինակների գրական գործեր։ Վաչագանը նաև բլոգեր է, նա սիրում է ներդրումներ կատարել Վիքիպեդիայում և այլ ազատ նախագծերում։

 

Download de ePub-versie Print

Le jardin de l’alphabet


1.
La ville poussiéreuse d’Erevan brûle sous le soleil matinal déjà chaud. En toile de fond de la plaine légèrement déclive – sur laquelle la ville de 1,1 millions d’habitants a étalé ses taudis, ses cryptes, ses buildings et ses avenues – brillent les sommets du Petit et du Grand Ararat. L’un fait presque quatre, et l’autre plus de cinq kilomètres de haut, ils sont couverts de glace et de neige qui réfléchissent la lumière en un voile ténu. L’Ararat est le cœur et l’âme de la nation arménienne. Mais un cœur qui a bel et bien été brutalement arraché hors du corps. Par les Turcs, qui ont fermé hermétiquement leur frontière avec l’Arménie depuis un siècle déjà. C’est une source d’émotion à la fois douce et amère pour tous les Arméniens : la montagne qui incarne leur âme et leur salut ne peut être admirée que de loin. Là-bas, le vieux volcan – encore actif d’après certains – étend ses à-pics et ses flancs rocheux protecteurs au-dessus de la nation qui s’est regroupée au fil du temps autour de ses assises et de ses combes. Mais qui à aucun moment ne peut l’approcher ou l’escalader. En 2001, l’écrivain Kamiel Vanhole attira mon attention sur l’histoire passionnante de Willem van Rubroek (Guillaume de Rubrouck), un moine franciscain venu de Flandre, qui se rendit entre 1253 et 1255 en Extrême-Orient, dans le but d’atteindre Karakorum – la capitale du royaume mongol. Arrivé dans la capitale du royaume païen mongol, Willem tenta de faire libérer deux hommes d’affaires chrétiens originaires de Saxe et d’y fonder un poste de mission. Dix-huit ans avant Marco Polo, Rubroek a balisé la route des futurs prédicateurs se rendant en Chine. Son périple le mena à Constantinople via Chypre, à travers la presqu’île de Crimée vers Bakou, et ainsi de suite, jusqu’en Extrême-Orient. Van Rubroek était un type coriace, car il a non seulement réussi effectivement à atteindre l’incroyablement lointaine Karakorum, mais il a également réussi à en revenir. Et il raconte tout ça dans un récit haut en couleurs qu’il offrira à son protecteur, le roi de France Louis IX. Pendant son voyage de retour vers la Flandre, le moine-diplomate séjourne en décembre 1254 dans la ville de « Naxus » (la Nadjivan ou Nakhitchevan) de l’Arménie actuelle.

Dans le chapitre XXXVIII, intitulé « Le voyage de Hyrcania à Tripoli », Rubroek écrit :

 

Aux alentours de la ville se dressent deux montagnes, l’une quelque peu plus haute que l’autre. On raconte que c’est là que s’est posée l’arche de Noé. À leur pied coule l’Araxe. Et là se trouve un village nommé Cemanium, ce qui signifie « huit ». On raconte que ce nom tire son origine des huit personnes qui sont sorties de l’arche et ont construit le village sur la plus haute des deux montagnes. Beaucoup de gens ont tenté d’en atteindre le sommet, mais personne encore n’y a réussi. L’évêque m’a raconté qu’un moine aurait beaucoup voulu réussir l’ascension. Mais un ange lui était apparu, lui avait donné un morceau de bois provenant de l’arche et lui avait dit de ne plus y penser. Ce morceau de bois, prétendent-ils, est encore conservé dans leur église jusqu’à ce jour. La montagne ne me semble pas haute au point d’en rendre l’ascension impossible. Un vieil homme m’a donné une bonne raison pour laquelle personne ne doit essayer d’escalader cette montagne. Cette montagne s’appelle « Massis » et dans leur langue, ce mot désigne le sexe féminin. « Sur Massis, dit-il, on ne peut pas grimper, parce qu’elle est la mère du monde. »


Et une mère, ça ne s’escalade pas…

Au centre d’Erevan, dans le majestueux Matenadaran, l’Institut Mesrop Machtots, se trouvent plus de 15000 manuscrits précieux qui ont su survivre à l’histoire impitoyable du peuple arménien. Un miracle, si on songe au nombre de fois que les Arméniens ont été foulés aux pieds, chassés ou tout simplement exterminés. Dans les colophons, les anciens copistes rappellent explicitement au lecteur le respect que l’on doit aux livres quand on les manipule. Un copiste supplie « Pour l’amour de Dieu, éloigne-le des bougies et de l’huile et ne le prends que muni d’un linge blanc. S’il te plaît.» Ce trésor en livres richement illustrés, forme, en un certain sens – aux côtés de la montagne Ararat comme symbole national – le cœur incarné de la culture arménienne, écrit dans l’alphabet que l’un des leurs, le moine Mesrop Machtots, inventa en 405 à la demande des autorités ecclésiastiques.

 

armeens alfabet

 


L’alphabet arménien, qui compte 39 lettres, est tout aussi étrange et rébarbatif que les églises et le paysage dont il essaye de représenter la langue. Mais lorsque l’on entend parler l’arménien, c’est étonnamment doux, comme si les bords tranchants en avaient été limés au fil du temps par le travail de la langue humaine sur le palais. Comme les galets arrondis des rivières. À Mesrop Machtots, ainsi qu’à son alphabet, sont dédiés aux environs d’Erevan un tombeau, une église et un jardin. Dans le village d’Ochakan, sur le flanc nord-ouest de l’Ararat. Je visite ce lieu sacré en compagnie du cinéaste arménien David Matevossian, fils de l’auteur Hrant Matevossian, vénéré dans toute l’Union Soviétique.

Au sanctuaire, je vois de longues files de marmots pénétrer au pas dans l’église de l’alphabet pour en ressortir tout aussi sagement. Main dans la main, certains ont des ballons et des fleurs qui seront déposés sur le tombeau du Saint. Vêtus de leurs plus beaux habits du dimanche. Les fillettes en jupes de dentelle bien amidonnées, les garçonnets en cravate et chemise blanche sous des petits gilets de velours. Exactement comme lors de ma première communion, dans l’église de l’Eucharistie en face de l’école Pie X à Oss, Brabant Septentrional, en l’année 1978. La marmaille qui traverse en procession l’église de l’alphabet, dépose en silence, respectueusement, des œillets blancs sur le tombeau de Machtots qui, depuis l’achèvement de l’église quelques années après sa mort, repose dans la crypte.

La première rencontre des petits avec cet insaisissable alphabet a lieu dans le jardin qui jouxte l’église. Là, dans un esprit très Alice au pays des merveilles, une armée de lettres taillées dans la pierre a été installée. Chaque élève reçoit pour mission de chercher et trouver « sa lettre » (la première lettre de son nom). Les soldats de pierre qui, dans leur uniforme massif, doivent représenter l’armée silencieuse du Roi Alphabet, se tiennent dans un strict garde-à-vous. Ils ne bronchent pas lorsque les enfants hurlant d’excitation et d’enthousiasme viennent les embrasser, les tapoter, les escalader et parfois aussi leur donner des coups de pied. Les petits éclatent de rire. Du point de vue didactique, ce jardin est une fameuse trouvaille. C’est ludique, et ça leur apprend à avoir du respect pour quelque chose dont la jeunesse, ailleurs, ne se préoccupe plus guère, maintenant que l’Occident gâté équipe de consoles d’ordinateurs les jardins d’enfants pour que la progéniture se tienne tranquille.

Sur le chemin du retour vers Erevan, nous longeons les contours de la mythique montagne Ara, sur laquelle fut hissé jadis le cadavre d’un antique monarque arménien, prénommé Ara. Dans l’espoir que les cerbères, en léchant le corps, le purifient, le guérissent de ses blessures, et lui permettent dès lors de revenir du royaume des morts. En vain. Le monarque décédé ne revint jamais à la vie. La reine assyrienne Sémiramis, qui avait voulu assujettir par les armes le monarque arménien, fut inconsolable.

Le mont Ara est encore et toujours une montagne maudite, me raconte David. De mystérieuses tornades sévissent là-haut. Il y a sept ans, une institutrice a été happée par le vent alors qu’elle faisait avec ses élèves une randonnée dans la montagne. L’institutrice, qui se trouvait sur un rocher, a été aspirée, oups !, dans les profondeurs par la force monstrueuse d’un vent descendant. Le gouffre dans lequel elle a basculé était si contourné et si profond, et lézardé de tant de failles traîtresses, qu’il fallut à David et son équipe de sauveteurs cinq jours pour retrouver le corps. Le corps s’était coincé dans une crevasse. Finalement, un hélicoptère a pu treuiller le corps hors de la crevasse. La jeune femme était une connaissance de David, elle était l’institutrice de sa fille aînée Shaghik. Qui vit actuellement à Sofia, en Bulgarie, où elle étudie la politique internationale et s’investit corps et âme dans la démocratisation de son pays natal.

 


2.
L’Arménie a occupé pendant des siècles une position de premier plan dans la culture et l’histoire de l’humanité. Il y a tout d’abord cette histoire apocryphe de Noé qui se serait échoué après le Déluge sur les flancs de la haute montagne Ararat, avec son arche de l’alliance et son jardin zoologique. C’est ainsi que dans les temps les plus reculés, bien avant l’épanouissement de la culture grecque, on parlait d’un royaume arménien nommé Urartu. Ensuite, l’Arménie fut le premier pays au monde qui, en 301, embrassa la foi chrétienne en tant que religion d’état.

L’Arménie resta en outre encore longtemps le symbole de l’avant-garde, et dans le reste du monde, il était de bon ton de s’occuper de ce pays béni et de ses intricate costumes. Il fut un temps où Jean-Jacques Rousseau s’habillait à la mode arménienne, avec turban et caftan. Où la bourgeoisie viennoise se régalait de café arménien provenant des fontaines à café d’Erevan. Et où de jeunes aventuriers tels Lord Byron trouvaient chic de se consacrer à l’étude de la langue arménienne, d’apparence si exotique et extrêmement difficile à maîtriser, et de sa littérature ; toutes deux fondées sur un alphabet impitoyable de 39 lettres, plus proche d’une écriture cunéiforme unicode que d’un jeu de caractères moderne.

Hélas, même pour un état tel que l’Arménie, vaut la loi - inexorable d’après les historiens - de l’avance inhibitrice. Ceux qui furent jadis les premiers, seront plus tard les derniers. Pour tous ceux qui, un jour, furent en avance, interviendra un ralentissement de la progression. Usure des rouages. Rouille sur les courroies. Fatigue. Sclérose. Et finalement déclin.

En Arménie, ce déclin est visible partout sur le plan social, et aussi sur le plan sensoriel. On le voit à la couleur des maisons, aux trous dans l’asphalte, aux ordures, aux sacs en plastique emportés par le vent qui colonisent par millions le paysage, on le sent aux petits feux allumés pour brûler ces ordures, à la pourriture qui pénètre les corridors et le béton des immeubles.

Erevan est une ville qui a dépassé depuis longtemps le stade gentiment romantique du déclin en clair-obscur. C’est un lieu de décomposition. Mais tout chimiste le sait bien : à un moment donné, toute décomposition débouche automatiquement sur de nouvelles combinaisons. Donc, il y a peut-être des raisons d’être triste, mais pas désespéré : de la vie nouvelle et noble brillera certainement à nouveau sur le fond de ce vide-ordures apparemment sans fin dans lequel le Caucase continue lentement à dégringoler.

Ce qui actuellement sort des vide-ordures est toutefois trop dégoûtant. Dans la cour intérieure du complexe soviétique où mon amour et moi résidons, juste derrière la Place Sakharov, en plein centre, un camion diesel s’arrête chaque semaine. Des garçons et des hommes se mettent alors à balancer parterre le contenu des vide-ordures. Ensuite, ils transvasent dans la benne du vieux camion déglingué les ordures accumulées en monticules fumants au bas des escaliers des appartements. À la pelle, d’un mouvement puissant qui ferait exploser les jointures d’un homme normal. La saleté qui tombe des pelles surchargées s’éparpille dans la cour. Ou s’installe dans les nombreux coins et recoins de l’immeuble, et dans la cour où l’on a installé une aire de jeu pour les enfants. Et au milieu de laquelle une allée étroite héberge de nombreuses petites échoppes qui vendent des produits de première nécessité, des fruits, du pain, du fromage et du Coca, enfin du Pepsi Cola. À chaque vidange d’ordures, il reste plus de crasse dans la cour après qu’avant. On pourrait dire que c’est comme passer une serpillère crasseuse et rincer ensuite avec l’eau de l’égout.

Et pourtant, Erevan est aussi une des villes les plus belles, les plus charmantes et les plus agréables que j’aie eu l’occasion de visiter dans ma vie. La ville compte de nombreux parcs avec des pièces d’eau, des fontaines où l’on peut boire de l’eau de source, une myriade de petites terrasses où vingt-quatre heures par jour et sept jours sur sept l’on peut commander un repas simple mais nourrissant et une bière Kilikia rafraîchissante. En ville, les femmes, sans exception, étalent toute leur élégance et leur splendeur. Soigneusement maquillées, en robe ou minijupe et collant, en talons aussi hauts qu’étroits. Le sommet, c’est vivre Erevan à la nuit tombante. Contempler, lorsque le soleil se couche sur l’Ararat et la plaine de l’Araxe, la chaude lumière aux reflets cuivrés disparaître lentement derrière les collines. Il subsiste alors une pénombre tapageuse où les citadins qui paradent et se pavanent, les taxis qui klaxonnent, les enfants qui babillent et les jeunes qui flirtent prennent possession des parcs et des rues.

 


3.
Nous laissons derrière nous le téléphérique rouillé d’Erevan – hors d’usage depuis des années après un accident fatal dû à un bris de câble – et j’entends le moteur diesel du minibus bondé grincer et s’époumoner pour gravir la côte. Nous passons en chemin devant un étrange escalier en spirale qui grimpe verticalement le long d’un escarpement vers un plateau couvert de tristes HLM soviétiques. Nous passons devant une boîte de nuit en forme de château écossais, un lunapark abandonné, l’enceinte d’un jardin zoologique, une carrière industrielle où des bulldozers à chenilles s’activent à déblayer des matériaux. Petit à petit, tous les passagers ont fini par descendre à différents arrêts. Je suis le dernier voyageur, le seul à bien vouloir se laisser conduire par le chauffeur jusqu’au sommet de la montagne qui domine majestueusement les gorges de Garni. Au-delà d’un tunnel, la route devient vraiment escarpée et sinueuse. Au-dessus de nous scintillent les derniers vestiges de la neige de printemps. Le paysage est celui d’une planète rocailleuse, déserte, qui semble privée de toute vie par le concours de gels et de chaleurs extrêmes. Je vois de l’obsidienne briller entre les rochers, un cristal noir formé par le contact entre la lave et l’eau. Ces écailles sont appelées « ongles du diable ».

Le but de mon voyage est l’observatoire qui a représenté pendant des décennies la fierté de l’Arménie dans le domaine de l’astronomie et de la recherche spatiale. Les vaisseaux spatiaux les plus importants de l’ère soviétique ont été conçus sur les tables à dessin de cet Institut et développés dans un laboratoire secret par une équipe de savants brillants venus de tout le bloc de l’Est. Le directeur de l’Institut m’avait prié de venir le voir, sans tarder, avant qu’il ne soit trop tard. Ce qu’il entendait par ces mots de mauvais augure m’apparaît clairement dès que l’Institut d’astrophysique si renommé est en vue. À ma descente du bus, le chauffeur me met en garde contre le gyurza, une espèce de vipère extrêmement venimeuse, qui circulerait ici en grand nombre.

L’état du complexe est effrayant. Quelque chose de menaçant et de pitoyable émane de l’observatoire. La coupole semble être sur le point de s’effondrer. Les bâtiments des bureaux sont absolument déserts, partout manquent portes et fenêtres. On a l’impression qu’il y a eu un incendie, ou un tremblement de terre qui a secoué l’intérieur des bâtiments. Partout volète de la paperasse, les armoires sont renversées, tables et chaises jonchent le sol.

Une secrétaire chétive me conduit au premier étage où le maître s’est retiré dans ses bureaux. Là, derrière une pile de livres haute comme une tour, voici Levon Zurabayan, le savant, astrophysicien, peintre et membre d’honneur du syndicat des écrivains d’Arménie. Un homme très âgé, à moitié sourd, avec une barbe de trois jours toute blanche. Tel un roi solitaire, il vit dans son palais en ruine, humide et plein de courants d’air, envahi par la nature et la décrépitude, exactement comme dans le conte de La Belle au Bois dormant. Quand il me voit arriver, le vieux savant se lève brusquement, s’avance en traînant les pieds et me salue avec enthousiasme.

- Haha…Oui ! Je vous attendais. Je suis heureux que vous soyez finalement arrivé.

Je lui demande le pourquoi de l’état de délabrement dans lequel se trouve l’Institut.

- Manque d’argent. Depuis le départ des Russes, nous sommes abandonnés à notre sort.

Il me montre avec enthousiasme les dernières photos qu’il a reçues du télescope spatial Hubble qu’il a lui-même mis au point. Ce sont des photos de Pluton, la planète de notre système solaire la plus éloignée de nous.

- Ce que je soupçonnais est vrai : Pluton est une planète double. Et en fait, ce n’est même pas une planète. Mais ça reste merveilleux de voir ces photos qui le prouvent…

Zurabayan me précède sur l’escalier en colimaçon qui mène à l’observatoire construit juste au-dessus de ses bureaux dans une coupole. Il me montre fièrement le fonctionnement du télescope Mercator qu’il a lui-même bricolé et qui capte le rayonnement cosmique à l’aide de tout un arsenal d’appareils électriques. La lumière peut ensuite être analysée in extenso sur une plaque d’aluminium où sont percés avec grande précision des petits trous aux endroits correspondant à des étoiles, des systèmes stellaires et des quasars. La plaque d’alu peut être simultanément couplée à deux spectrographes indépendants, via 640 sources différentes de lumière et un assemblage impressionnant de fibres optiques.

Il est difficile de croire que c’est à partir de cette tour de château improvisée qu’est dirigée la recherche astronomique la plus ambitieuse jamais entreprise : le Projet Zurabayan Mercator. Élaboré pour déterminer la position, la densité, le rayonnement et la couleur de plus d’un million de corps célestes dans un quart de la voûte céleste. Et pour mesurer la distance entre plus d’un million de systèmes stellaires et quasars – les balises clignotantes qui naissent aux endroits où des trous noirs ont englouti des étoiles et des gaz. Lorsque le travail sera terminé, il livrera le premier atlas standardisé universel en cinq couleurs de la voûte céleste septentrionale.

- Eh bien, mon ami, j’aimerais à présent vous dévoiler les raisons de mon invitation. Suivez-moi. Vous voyez cette capsule ?

Levon me montre une cloche de verre installée au milieu du laboratoire, à laquelle sont connectés d’innombrables fils.

- Dans cette capsule est conservé le spectrogramme qui mérite sans aucun doute toute votre attention. Mais qui me cause aussi beaucoup de soucis. Parce que les rayonnements UV et gamma, provenant exactement du milieu de la Voie Lactée, que nous avons captés dans la couche d’aluminium du miroir de 8,4 mètres de diamètre du télescope binoculaire ont, pour une raison inexplicable, subi certaines interactions optiques et puis aussi chimiques.

- Que voulez-vous dire exactement ?

- Mmoui, je ne peux le formuler autrement. Le spectrogramme – dieu sait pourquoi – s’est mis à réagir à un moment donné. Comme si la trace photographique que nous avons pu obtenir de l’astre occlus dans notre Voie Lactée, s’était mise à acquérir une forme de vie. Vous voyez, le résultat, via le rayonnement radio mesuré depuis les espaces entourant le trou noir, a pris la forme d’un œil fermé.

- Incroyable.

- C’est le moins qu’on puisse dire. Mais ce n’est pas tout. Cet œil fermé bouge !

- Non !

- Si. Il réagit à certaines stimulations spectrales. On pourrait dire qu’il fait un clin d’œil.

Je regarde le savant, ahuri.

- Ce n’est pas moi qu’il faut regarder, mais cet œil, là, me dit Levon sur un ton de réprimande. J’ai placé l’œil dans une capsule transparente, où la température est maintenue à sept degrés Kelvin. Les conditions idéales pour que l’Organisme Oculaire Cosmique, ou comment faut-il le nommer, se conserve bien.

J’étudie minutieusement le matériau de forme elliptique dans la couveuse qui semble animé d’un doux mouvement palpitant.

- Regardez tant qu’il vous plaira. Et regardez aussi ce qui se passe lorsque je lâche sur la capsule le champ de force du rayonnement solaire gamma ou le spectre radiographique d’un peu de bruit de fond. Regardez donc !

Je regarde bouche bée la tache dans la cellule, qui, après un court tressaillement, se retire incontestablement de la surface courbe et transparente d’un organe interne. Pour le recouvrir ensuite.

- Vous voyez ? Un clin d’œil. L’œil cligne.

- À notre intention ? Vous pensez qu’il nous adresse un clin d’œil ?

- Je crois, mon cher, qu’il adresse un clin d’œil à l’univers. »

Je regarde, perplexe, par la fenêtre ; mon regard reste accroché à un ensemble d’étranges formations rocheuses tordues, qui semblent à tout moment vouloir ce détacher de l’endroit d’où elles surplombent le flanc escarpé de la montagne. Leurs pointes solitaires montrent le ciel, comme les doigts tordus d’un vieillard jetant l’anathème. Tôt ou tard, ces masses rongées par le temps s’effondreront, lorsqu’elles se détacheront du massif et s’effriteront en innombrables morceaux et fragments dont chacun suivra séparément et inéluctablement son chemin dicté par la gravité.

- La question est évidemment : que signifie tout ça ?

- Et, qu’en pensez-vous ?

- Je crois, honnêtement, qu’il s’agit d’un indice de plus en faveur de ma thèse que tout dans l’univers est soumis à un principe d’auto-organisation. L’univers est sa propre mère. Et elle met constamment au monde des enfants.

- Mais quel est le pouvoir d’un enfant issu du reflet complexe d’un trou noir ?

- C’est une question intéressante. Si vous y réfléchissiez un peu cette nuit ? Peut-être pourrions-nous reprendre cette discussion demain. Laissons tout ça reposer un peu.

Lorsque je quitte l’Institut, je ressens le besoin de faire une promenade autour des hangars, bâtiments et bureaux de l’Institut en ruine, envahi par les ronces, les broussailles et les mauvaises herbes. L’atmosphère de désolation et d’abandon qui règne sur ce domaine rappelle le film Stalker de Tarkovski. La maison des gardiens, devant laquelle j’avais déjà vu plus tôt stationner une Volga noire, se dresse au pied de la colline, en face d’une cabine de transformateur aux épaisses vitres fêlées, autour de laquelle volent des alouettes et des bergeronnettes. Sur la terrasse se tient un homme à la tignasse ébouriffée, les mains appuyées à la balustrade. Il porte un blouson noir bardé de poches et de fermetures-éclairs, des bottes de caoutchouc et un pantalon de para. L’homme me regarde fixement. Au-dessus de lui, sur le toit pentu goudronné de sa maison de gardien, sont perchés des oiseaux noirs. Des corbeaux.

- Approchez-vous donc, dit l’homme.

Je reste sur place.

- Les gens n’ont rien à craindre d’eux.

J’observe les animaux, je ne bouge pas. L’homme fait des bruits sifflants, se penche et attrape une des bêtes par la peau du cou. Il disparaît avec elle dans le chalet, suivi des autres bêtes. Une minute plus tard, il revient. Seul.

- Approchez-vous donc, répète l’homme.

Je le suis avec précaution. Il m’installe à une table dans la cuisine. Je cherche les loups du regard mais pas trace d’eux. Je sens par contre une odeur aigre, fécale et je vois dans un coin des petits os blancs rongés. Un des corbeaux prend place sur l’évier. L’oiseau me fixe, fait glisser ses pattes jusqu’à ce qu’elles aient une prise ferme sur le bord et émet un grincement sec.

- C’est aux animaux qu’on le remarque d’abord. Ils se regroupent, perdent leur crainte, cherchent le contact. Ce sont les animaux des montagnes qui ont le plus de souffle. Les autres ont moins de chances de s’en sortir. Mais beaucoup d’animaux de la vallée viennent spontanément ici.

Je remue mon verre sur la table. Je bois mon vin sans le goûter, je veux montrer clairement à l’homme que je vais partir car je dois essayer d’être de retour à Erevan pour le souper. Un des loups passe la tête par la porte de la cuisine et entre. L’homme ne se rend encore compte de rien, car le loup se trouve derrière lui. Je sens ma gorge s’enrouer. Le loup ouvre la gueule et bâille à gorge déployée. Je dépose prudemment mon verre sur la table. L’homme me demande en grommelant d’attendre encore un peu. Il se lève et fouille dans un tiroir. En sort une petite icône peinte sur bois de Marie avec l’image de son enfant, le Fils de l’Homme, sous les traits d’un être vieillot, quasi extraterrestre. L’homme enlève la poussière avec la manche de sa chemise. Il embrasse l’icône et me la donne avec ces mots :

- Tiens, prends. Ils te porteront bonheur. Et leur bonheur te sauvera.

Je prends l’icône et la regarde un moment, décontenancé. Juste au moment où je veux faire mention en chuchotant de mon départ, le hussard me reconduit dehors :

- Sois prudent, l’ami, car il y a partout des êtres qui nous observent.

 

 

Traduit du néerlandais par Danielle Losman

Lu à haute voix par Philippe d'Hollandere


Traductrice littéraire Nl-Fr et Ang-Fr, Danielle Losman est née à Gand. Après un doctorat en sciences à l'ULB (Université libre de Bruxelles), et de nombreuses années consacrées à la recherche et à l'enseignement, elle s'est occupé des équivalences d'études à la Commission d'homologation de la Communauté française de Belgique. Passionnée par la littérature, elle fera partie de la première promotion du Centre Européen de Traduction Littéraire (1989-1991). Elle traduit de la poésie et du théâtre (Hugo Claus, Leonard Nolens, Eriek Verpale, Tom Lanoye, Hubert van Herreweghe) ainsi que des romans. Elle a traduit Margriet de Moor, Leon De Winter, Helga Ruebsamen, Renate Dorrestein, Lieve Joris, Roger van de Velde, Stefan Hertmans. Elle collabore à la revue Septentrion. Gallimard a publié en 2005 sa traduction de quatre nouvelles de Nescio sous le titre Le Pique-assiette et autres récits, dont elle a tiré une lecture spectacle qu'elle interprète avec l'acteur Bob de Moor. Pour deBuren, elle a aussi travaillé à la traduction et la lecture radiophonique des Radiolivres (www.radiolivres.eu), projet précédent de citybooks.

 

 

Download de ePub-versie Print

Cemetery of the Alphabet


1.
The dusty city of Yerevan already blazes under the morning sun. This sprawling city of 1.1 million, with its hovels, dens, flats and avenues, situated on a gently sloping plain, is set against the glistening peaks of the Little Ararat and the Big Ararat. The sunlight reflected off the ice and snow blanketing the summits – reaching 4 kilometres and 5 kilometres high, respectively – creates a diffuse haze. Though the Ararat is the heart and soul of the Armenian nation, this heart has been brutally torn from its body by the Turks, who have kept the border with Armenia hermetically sealed for more than a century. It serves as a source of emotion for the Armenian people which is sweet and bitter in equal measure: the mountain symbolising their soul and bliss can only be enjoyed from afar. The escarpments and rocky flanks of the old and – according to some at least – still active volcano reach out protectively from the distance to the nation that has developed in pockets around its river beds and valleys. Yet the idea of approaching more closely or ascending its slopes seems all but an impossible dream.

In 2001, the writer Kamiel Vanhole introduced me to the fascinating story of the Flemish Franciscan monk, William of Rubruk, who from 1253 to 1255 journeyed to the Far East with the intention of reaching the capital of the Mongolian Empire – Karakorum. There Rubruk hoped to secure the freedom of two Christian merchants from Saxony held captive by the heathen Mongolian Empire and establish a mission. Eighteen years before Marco Polo, Rubruk paved the way in China for the men of faith who would follow in his footsteps. His journey led him via Cyprus to Constantinople, across the Crimean Peninsula towards Baku, and then deeper and deeper into the Orient. Rubruk proved his worth, succeeding not only in making the impossibly long journey to Karakorum, but also in making the journey home, where on his return he presented his patron, Louis IX of France, with a vivid and detailed report of his journey. In 1254, while en route back to Flanders, the monk and diplomat spent the month of December in the city of 'Naxus' (Nakhchivan) in modern-day Armenia.

In Chapter XXXVIII, entitled "The journey from Hircania to Tripoli", Rubruk wrote:

 

Two mountains are situated near the city; the one standing taller than the other. According to legend, that's where Noah's Ark came to rest with the Aras River flowing below. There you find the village of Cemanium, which means 'eight'. It is said that the name is derived from the eight people to emerge from the ark, who would go on to establish the village atop the highest mountain. Many people have attempted to reach the summit, but so far no one has succeeded. The bishop told me about a monk who had wanted nothing more. However, an angel appeared to him and handed him a piece of wood from the arc, reassuring him that he no longer had to worry. That remnant, they contend, is still in their church today. Nonetheless, I have the impression the mountain is not so high as to make scaling its heights impossible. An elderly man offered a good reason why no one should try. This mountain is called 'Massis', which in their language is the word for 'female'. "You do not climb the Massis," he said, "That is, after all, the mother of the world."


A mother as we all know is not to be conquered...

The majestic Mesrop Mashtots Institute of Ancient Manuscripts, where in excess of 15,000 priceless manuscripts that have managed to survive the cruel history of the Armenian people are housed, is situated in the heart of Yerevan. Miraculous if you consider how often the Armenians have been trampled, forcibly expelled or simply slaughtered. The old copyists are explicit in reminding their readers of the respect that should be shown in reading and handling the books in the publication information. One copyist pleads, "For the love of God. Keep this document away from candles and oil, and only handle it with a white protective cloth. Please." This wealth of gloriously illuminated books in many ways represents – alongside Mount Ararat as a more generalised symbol – the heart of Armenian culture; written in the alphabet that one of their own, the monk Mesrop Mashtots, developed in 405 at the behest of the church authorities.

 

armeens alfabet

 

The 39-letter Armenian alphabet he produced is just as eccentric and intractable as the churches and landscape the language attempts to visualise. The spoken language, however, is disarmingly gentle, as though over time the human tongue has worn down the harsh edges as it laps the palate – like stones tumbled smooth in a river. A tomb, church and cemetery near Yerevan have been dedicated to both Mesrop Mashtots and his alphabet. In the town of Oshakan, resting on the north-west flank of Mount Ararat, I visit a sacred site, accompanied by the Armenian film director, David Matevossian, son of the author Hrant Matevossian, who was venerated throughout the whole of the Soviet Union.

At the holy site, I watch queues of young children enter the church of the alphabet and leave the sanctum with equal discipline. Some walk hand-in-hand, others hold balloons and flowers to be laid respectfully on the tomb of the saint. Everyone wears their Sunday best. The young girls wear dresses of stiff lace, while the young boys wear ties that contrast with their white shirts hidden under velvet waistcoats. It reminds me of what I wore to my first communion in 1978 in the Church of the Eucharist across from the Pius X school in Oss, Noord-Brabant. The young people move through the church of the alphabet in procession, silently and respectfully laying white carnations on the tomb of Mashtots, who has been interred since the church's completion several years after his death in the subterranean crypt of the church.

The boisterous youth make their first tentative contact with the elusive alphabet in the garden adjacent to the church, where an army of letters carved in stone have been placed, evoking an almost Alice in Wonderland-like quality. All the pupils are instructed to search for and find the first letter of their name. The soldiers of stone, clad in their solid uniforms, are meant to represent the silent army of the Alphabet King, stand stiffly at attention. They refuse to budge even as the children shout with excitement and enthusiasm, embracing, knocking on, jumping around, climbing and even kicking the stone infantry. The young kids burst out in peals of laughter. In didactic terms, this cemetery is an absolute treasure. While it is something they enjoy, the experience also teaches them to show deference where elsewhere they would be loathe to show any interest at all, now that game consoles are used to pacify the young children of the overly pampered Western world.

On the way back to Yerevan, we follow the contours of mythic Mount Ara, to which the body of the ancient Armenian monarch of the same name was once carried in the hope that the hellhounds would succeed in licking the deceased king clean, causing his wounds to heal and enabling him to return from the underworld. They did so in vain. The late king did not rise from the dead. The Assyrian monarch Semiramis who had once had designs to make the Armenian king her subject through armed battle was inconsolable.

David explains to us that Mount Ara is still cursed to this day. Whirlwinds dance above us. Seven years ago, a teacher who was enjoying a mountain walk with her pupils was blown from the mountain. In an instant, she was swept into the depths by the inestimable power of a fall wind. She tumbled into the gorge so craggy, deep and lined with treacherous crevices that it took David and his rescue team 5 days to find the body which had landed between two chasms. In the end, a helicopter was required to recover the body from the gorge. David knew her. She was the teacher of his oldest daughter Shaghik who now studies international politics in Sofia, Bulgaria, and works tirelessly towards the democratisation of her native land.

 


2.
For centuries, Armenia was one of the shining examples of human culture and history. There is, of course, the apocryphal tale of Noah who landed on the flanks of towering Mount Ararat with his Arc of the Covenant and animal menagerie following the Great Flood. As far back as early antiquity, long before Greek civilization would come into full bloom, the Armenian kingdom of Urartu was flourishing around this site. Moreover, in the year 301, Armenia was the first country on Earth to embrace Christianity as a state religion.

Afterwards as well, Armenia was long considered a symbol by the avant-garde, and it was held in high esteem by the rest of the world for its engagement with the sacred land and its intricate costumes. There was a time when Jean-Jacques Rousseau adopted the Armenian fashion of wearing a turban and kaftan and when the Viennese drank Armenian coffee flowing from the coffee houses in Yerevan. There were also young explorers, such as Lord Byron, who deemed it fashionable to spend time taking on the challenge of studying the exotic sounding and impossibly difficult language and literature of Armenia, both of which were based on the harsh 39-letter alphabet that more likely comes across as Unicode-like cuneiform than a modern-day letter set.

Unfortunately, even a state like Armenia is subject to what historians generally perceive as the unrelenting "law of the handicap of a head start". In short, those who stood previously at the forefront will later find themselves lagging behind. Anyone who once stood at the vanguard will at some point experience a decline in forward inertia: wheels suffer wear and tear, belts begin to rust, fatigue sets is, rigidity takes hold and finally decline.

In Armenia, this decline is discernible everywhere in the social sphere and quite tangible to the senses. It is clear to see in the colour of the houses, the potholes dotting the asphalt and in the garbage with millions of plastic bags which fly through the wind and seemingly through time, swarming over the entire landscape. You also smell the fires lit to burn the waste and the odour of rot invading hallways and concrete buildings.

The city of Yerevan has long moved beyond the pleasantly romantic stage of early decline. It is a haven of decomposition. As every chemist knows, however, this degree of decomposition will in time automatically bring new compounds to bear. In other words, these circumstances may be worthy of some degree of sadness, but certainly not desperation. Something fresh and patrician is certain to again arise and thrive on the soil of this seemingly infinite chute into which the Caucasus slowly continues to crumble.

However, these chutes currently produce something that is simply too unpalatable for words. Each week, a diesel truck stops in the courtyard of the Soviet-era complex, situated directly behind centrally located Sakharov Square, which my partner and I call home during our stay. Adolescent and adult men begin to tip the refuse from the waste chutes along the road. They then scoop the smelly mounds of waste collecting in front of the staircases of the flats into the container of the dilapidated lorry with a force that in normal humans would drive the elbow out of its socket. The waste that comes loose and misses the intended target, flies about the courtyard or remains behind in the untold corners and niches found in the apartment complex or in the courtyard which houses the children's playground. At the heart of the complex is a narrow avenue crowded with small shops selling the basic necessities of life, including fruit, bread, cheese and Coca-Cola or Pepsi. Each time the refuse is collected, more remains behind on the square than was present in the first place. It is, so to speak, akin to mopping the floor with a filthy mop while the tap spewing sewage stands wide open.

Despite this fact, Yerevan is at the same time one of the most resplendent, charming and delightful cities I have ever had the opportunity to visit in my life. There are numerous parks with ornamental ponds, as well as fountains offering potable spring water. The city is full of pavement cafes where simple, yet nutritious meals and refreshing Kilikia beer are served every day, round the clock. All of the women – without exception – move about the city in full elegance and sophistication. They are carefully made-up, wearing a dress or a short skirt with tights and balancing on heels that are as tall as they are thin. Twilight is when you can see the best Yerevan has to offer. This is when the sun sets behind the Ararat and the Araks plain and when you see the copper tones of the warming light disappear behind the hills, leaving behind a lively obscurity that acts as the stage for distinguished city dwellers, honking taxis, chattering children and flirtatious adolescents claiming the parks and streets.

 


3.
We leave behind Yerevan's rusty cableway – left unused for years after a fatal accident in which a cabin hurtled to the ground after a break in the cable – and I hear the diesel engine of the crowded minibus labouring and doing all it can to ascend the mountain slope. While en route we pass a peculiar winding staircase, which climbs in a straight line to a higher plateau completely covered in disconsolate Soviet-era flats. We drive by a nightclub styled after a Scottish castle, an abandoned amusement park, the outer walls of a zoo and an industrial quarry where tracked bulldozers are busy digging up raw materials. Along the way, all of the other passengers get off at different stops. I remain the only traveller the driver has to transport to the summit of the mountain with its majestic views of the Garni Gorge. It is only after we drive through a tunnel that the road becomes steep and winding. The final remaining traces of the springtime snow sparkle above us. The rocky landscape resembles a deserted planet that has been robbed of all life due to the extreme interplay of frost and heat. Glittering among the rocks, I can see black crystalline obsidian, created when lava comes into contact with water. The chips are also known as the Devil's nails.

My destination is the observatory that for decades has been Armenia's proud representative in the fields of astronomy and rocket science. The most important Soviet-era spacecraft were further refined and developed on the drawing boards of this institute by a team of brilliant scholars from throughout the Eastern Bloc. The director had strongly urged me to visit the institute before it was too late. The precise meaning of his ominous-sounding invitation became abundantly clear as soon as the once renowned institute of astrophysics came into view. As I exit the bus at my destination, the driver warns me against the Gyurza, a highly poisonous viper which slithers around in great numbers in this area.

I am stunned by the state of the complex. The observatory radiates a menacing sense of desolation. The dome appears to be on the verge of collapse. Every single office building has been abandoned and windows and doorjambs are missing all over the place. You could almost think that fire has ravaged the complex or that an earthquake has shaken the interior of the buildings into complete disorder. Everywhere you see papers swirling about, cabinets that have fallen, and tables and chairs lying messily on top of each other.

A lanky secretary takes me to the first floor, where the director has retired to his workrooms. I see him from behind a towering pile of books. Levon Zurabayan is a scientist, astrophysicist, painter and honorary member of the writers union of Armenia. This aged, half deaf man with a white-speckled beard resides as a lonely abandoned king in his run-down, draughty and damp palace, which has been overtaken by nature and decline, much like the one in the fairy tale Sleeping Beauty. When he sees me approach, the elderly scholar jumps up oafishly, shuffles my way and greets me enthusiastically.

"Ah yes... Excellent! I've been expecting you. I'm so pleased you've finally arrived."

I ask about the dilapidated state of his institute.

"Lack of funds. We have been left to fend for ourselves since the Russians left." He enthusiastically shows me the most recent images received from the Hubble Space Telescope, which he developed. In this case, they show Pluto – the outermost planet of the Solar System.

"What I expected all along is true. Pluto appears to be a double planet, and in all actuality not even really a planet. It's nonetheless astonishing to see the images that prove it all..."

Zurabayan leads the way up a spiral staircase to the observatory, the dome construction of which rises directly above his workrooms. He beams with pride while showing the Mercator Telescope in action. This instrument detects cosmic-rays using an entire battery of electronic equipment. The light can be further analysed at length, using an aluminium plate into which holes are drilled corresponding to the precise location of stars, planetary systems and quasars. The aluminium plate can be linked simultaneously to two separate spectrographs via 640 different sources of light running through an imposing cluster of fibre-optic cables.

It is hard to believe that this improvised castle-tower represents the command centre of history's most ambitious astronomical survey – the Zarubyan Mercator Project. The aim of this endeavour is to determine the position, brightness, radiation and colour of more than a million celestial bodies in a one-quarter section of the sky, as well as to determine the distance between more than a million star-systems and quasars – the flashing beacons which develop at locations where black holes swallow up stars and gas. When work is completed, it will yield the first standardised atlas of the universe, consisting of images of the northern sky made in five colours.

"Now, my friend, I'd like to tell you why I invited you to come. Come this way. Do you see this capsule?"

Zurabayan points to a module made of glass standing in the middle of the observatory which is connected to a countless array of wires. "This capsule houses the spectrograph which certainly merits your special attention, but which also serves as a source of concern. The UV and gamma rays detected from the exact centre of the Milky Way have for some inexplicable reason caused certain optical and – ultimately – chemical reactions in the aluminium surface of the 8.4-metre honeycomb mirror of the Binocular Telescope."

"What exactly do you mean?"

"Hmmm...I don't know how else to put it. At some point, only heaven knows why, the spectrometer started to react. It almost seems as though the image band we have been able to capture of the black hole at the centre of the Milky Way has come to life to a limited extent. Look. The impact of the radio waves detected from the areas around the black hole have given it the shape of a closed eye."

"Incredible."

"It sure is, but that's not the entire story. That closed eye is moving as well."

"Really?!"

"It seems impossible, but that's what's happening. It responds to certain spectral influences. We could say that it is winking."

I look at the scientist with incredulity.

"Don't look at me," says Zurabayan admonishingly, "You should look at that eye. I've had the eye placed in a transparent capsule which maintains a constant temperature of 7 K. This provides the ideal conditions for the Cosmic Ocular Organism – or whatever we use to refer to this device – to operate."

I examine closely the elliptical material housed in its incubator, which seems to vibrate gently.

"Look calmly. Watch what happens when I expose the capsule to the force field of solar gamma radiation or the radiographic spectrum of background noise. Watch!"

I look mouth wide open as the spot in the chamber recedes undeniably from the translucent round surface of an internal organ only to cover it again.

"Did you see that? The eye blinks or winks."

"At us? Do you think it is winking at us?"

"I think, my friend, that it is winking at the universe."

I look out the window in astonishment, focusing on a series of peculiar rock formations that seem determined to free their crooked upward-jutting structures from the steep face of the mountain. Their lonely tips point admonishingly to the heavens like the bent fingers of an elderly man. Sooner or later, these weathered masses too will collapse when they break loose from the massif and crumble into innumerable pieces and fragments, each powerless to resist the inevitable path of gravity.

"The question is, of course, what does it all mean?"

"What do you think?"

"To be honest, I think it serves as evidence supporting my position that the universe is subject to a self-organising principle. The universe is a mother unto itself, which is constantly giving birth to children."

"What, however, is the power of a child that arises from the complex reflection of a black hole?"

"Intriguing question. Why don't you reflect on that tonight? Maybe we can discuss this further tomorrow. Give yourself some time to let it all sink in."

As I leave the institute, I feel compelled to walk along the halls, buildings and offices of the run-down building, overtaken by wild blackberries, bushes and weeds. The mood of desolation and solitude embracing the site is reminiscent of the movie Stalker by Tarkovsky. Situated on the edge of a hill across from a transformer station, the caretaker's residence, before which a black Volga was parked earlier that day, has thick panes of shattered glass. Larks and wagtails circle above. A man with a wild shock of hair stands on the terrace, leaning with both hands on the balustrade. He wears a black body warmer with numerous zippers and pockets, wellingtons and camouflage trousers. The man is staring at me. Black birds rest above him on the slanting, tarred roof of his home. Ravens.

"Come on up," says the man.

I remain motionless.

"There's no need to be afraid of them."

I don't move as I squint to see the animals. The man hisses, leans forward and grabs one of them by the neck. He and the animal disappear into the cottage, followed by the others. He reappears a minute later completely alone.

"Come on up," he repeats.

I follow the man cautiously. He has me take a seat at a table in the kitchen. I look around for the wolves, but they are nowhere to be seen. A sour, feculent odour hangs in the air. In a corner of the room, I see small white bones picked clean. One of the ravens positions itself on the counter. The bird stares at me, shuffles a few steps until it stands on the edge and releases a dry cry.

"Animals offer you the earliest indications. They form groups, overcome their timidity and seek contact. Mountain animals are able to hold out the longest. Other animals have little chance. Many animals from the valley nonetheless make their way here."

I slide my glass back and forth along the table. I gulp my wine without really tasting it and try to make clear to him my intention to leave soon and make my way to back to Yerevan before dusk. One of the wolves peeks its head into the kitchen and walks in. The wolf approaches from behind him, so he notices nothing. I can tell I'm going hoarse. The wolf opens its mouth and stretches its jaw as if to yawn. I carefully place the glass back on the table. The man grunts that I should wait just a moment. He gets up and rummages about in a drawer. He brings out a small piece of wood onto which is painted an icon of Mary and the image of her child, the Son of Man, in the form of an elderly – nearly alien – creature. The man dusts it off with the sleeve of his shirt. He kisses the image and hands it to me, saying: "Here. Take this. It will bring you luck, and luck shall save you."

I take the icon print and stare at it for a while with some trepidation. Just as I am about to whisper my intention to leave, he leads me outside and says: "Be careful, friend. Everywhere we go, there are creatures observing us."

 

 

Translated from Dutch by Thomas H. Gamble

Podcast read by Richard Wells

 

Thomas H. Gamble (1970) draws from his childhood in the United States, university education (French literature & language and comparative Romance linguistics) and experiences as a temporary resident of such countries as France, Germany and Japan. In 1997, he emigrated to the Netherlands, making the professional shift from NGO health education campaigns in Seattle to language services in Utrecht. After more than 12 years exploring nuance in communication as a translator at two language service providers, he now works independently (Dutch & French to English) and regularly explores the Norwegian island of Magerøya, where he chases the Northern Lights and Midnight Sun.