Het draait altijd om liefde

Tudo são histórias de amor

Dulce Maria Cardoso

Dulce Maria Cardoso

Dulce Maria Cardoso (1964, Trás-os-Montes) is een van de belangrijkste literaire stemmen in Portugal. Ze bracht haar jeugd door in Angola en kwam in 1975 terug naar Portugal, kort na de Anjerrevolutie in Portugal en de onafhankelijk van Angola. Ze studeerde rechten, werkte als advocaat en schreef scripts voor films. Cardoso won heel wat prijzen voor haar literaire werk, zoals de Europese literatuurprijs 2009 voor Os meus sentimentos, en in 2011 de Portugese PEN prijs voor O chão dos pardais. Haar meest recente roman O retorno werd in haar thuisland bekroond met de Bijzondere Prijs van de Kritiek 2011, en werd genomineerd als Boek van het Jaar 2011 in Portugal.

Close

Lissabon Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Tudo são histórias de amor

Chamo-me Jinja. Jinja com jota. Rafeira, porte médio, pêlo dourado, orelhas ao penduro, olhos de embrandecer as almas mais bravias. Morri em Lisboa no dia 8 de Outubro de 2013, por volta das dez e meia. Era terça-feira. Houve greve no metropolitano e o trânsito esteve ainda mais caótico do que o habitual. Fez sol. Registou-se a temperatura máxima de 28 e a mínima de 17 graus centígrados. Segundo as estatísticas, a média das temperaturas para essa altura do ano oscila entre os 21 e os 14 graus centígrados. Foi, portanto, um dia anormalmente quente. Nunca soube o dia em que nasci, mas já era velha. Tinha problemas cardíacos, tosse e articulações gastas.

No dia da minha morte, o primeiro-ministro discursou no 5.º Congresso Nacional dos Economistas acerca da crise económica que se vive em Portugal mas garantiu que o país, no seu conjunto e com todas as suas instituições, dará um exemplo à Europa e ao mundo de que se falará durante muito e muito tempo. Realizou-se mais um sorteio do Euromilhões, o 631.º, e saíram os números 23, 24, 26, 33 e 42. As estrelinhas foram o 3 e o 5. Não houve vencedor.

Também não venci a morte. Talvez não seja correcto falar em vencer, tanto mais que não houve uma luta. A morte chegou e eu deixei-me levar. Mas sendo a morte tantas vezes considerada como adversária de quem morre não corro o risco de parecer excessivamente metafórica quando afirmo que não venci a morte. De certa forma até venci, já que aqui estou a escrever. Ter sido uma cadela e conseguir escrever depois de morta não só parece estranho como é verdadeiramente estranho. A realidade é muitas vezes mais improvável do que a mais improvável das ficções. Daí que grande parte da realidade não tenha lugar na literatura. Mas isso é outro assunto a que poderei regressar se tiver vontade. Tempo terei, certamente. A eternidade é feita de tempo, tanto, que não há ser vivente que consiga imaginar tal desmesura. Nem tal inutilidade. O que sobeja torna-se automaticamente inútil e para os humanos o que é inútil não tem razão de existir. Transformar tudo em utilidade eis o grande desafio que aceitam para as suas vidas. Também terei tempo de regressar a este assunto. Duvido que tenha vontade. Apesar de ser recente nisto da morte já percebi que o excesso de tempo faz com que se adie tudo, até a própria vontade.

Reparo que não disse o mais importante: estou a escrever um texto sobre Lisboa porque entrei na cabeça da Dulce. Devia ter começado por dizer isto. Uma falha de principiante, reconheço. Há uma ordem que deve ser respeitada quando se conta qualquer coisa. Mas talvez não seja grave. Os erros podem encurtar a distância entre quem escreve e quem lê. No resto da vida também é assim. Ainda que a perfeição nos atraia, o que acaba sempre por nos prender são as falhas. Já as infinitas possibilidades de recomeço são outro assunto. Não fossem as infinitas possibilidades de recomeço, e vida e literatura podiam bem ser uma e a mesma coisa.

Recomeçando: Chamo-me Jinja. Morri há cerca de um mês, numa manhã quente de Outono. Foi depois disso que entrei na cabeça da Dulce. A Dulce experimentava várias ideias para um texto que estava a escrever sobre Lisboa, a nossa cidade. O início era mais ou menos assim:

 

Metamorfoses

De regresso a Ítaca, quase vinte anos depois de ter partido, saudoso de Penélope, sua amada, passou Ulisses pela Terra das Serpentes, o mais belo lugar que alguma vez vira. Enfeitiçado por tanta beleza e adiando uma vez mais o seu reencontro com Penélope, jurou Ulisses erguer ali uma cidade a que chamaria Ulisseia. A rainha da Terra das Serpentes, a deusa Ophiusa, metade mulher metade serpente, ao tomar conhecimento da vontade de Ulisses, reuniu as suas guerreiras em número de milhares e declarou-lhe guerra.

Em Ítaca, há muito que ninguém acreditava que Ulisses estivesse vivo, mas o coração de Penélope continuava a segredar-lhe que o amado regressaria. Não sabendo como contrariar seu pai que, julgando-a viúva, a queria casar novamente, Penélope fez coincidir a marcação do casamento com o dia em que acabasse de tecer um sudário a Laertes, pai de Ulisses. Para que o dia do casamento nunca chegasse, desfazia Penélope todas as noites grande parte do que durante o dia tecia.

 

A Dulce era amiga da João, mas já não nos víamos há muito tempo. Amei muito a João. Foi a João que me descobriu errante num baldio perto de sua casa. Durante semanas, a João e eu avistávamo-nos, ainda que não nos aproximássemos uma da outra. Trazia-me comida, só que o medo era em mim maior do que a terrível fome. Já aprendera, com os anos que levava de rua, que os maiores perigos vinham muitas vezes mascarados de generosidade. Eu era uma cadela prevenida. A João afastava-se para que eu comesse e ficava a vigiar-me, lá longe, escondida pelos carros. Mal eu farejava comida, a fome crescia ainda mais e tornava-se impossível resistir. Ela esperava que eu terminasse a comida. Não demorava muito, eu era uma cadela sôfrega. Nunca deixei de o ser, a memória da fome nunca se esquece.

Fiz daquele baldio a minha casa. Estava prenhe, e o muro do metropolitano e uns arbustos altos que por ali havia eram boa protecção. Depois de ter parido, duas crias mortas e uma tão enfezada que também não vingou, perdi o motivo para ali permanecer. Só que a João continuava a vir e a esperar por mim ao longe, chamando sem chamar. Apeteceu-me acreditar que a dedicação que me dispensasse alguém com fins maléficos não poderia ser tão grande e deixei que nos aproximássemos. Fiz bem. A João levou-me para casa, fez-me do seu coração e fez-se do meu.

Até essa altura não sabia o que era estar dentro do que quer que fosse. Quase tudo o que conhecia era por fora. Como Lisboa. Conhecia bem Lisboa por fora. Uma cidade quase não guarda mistérios para quem a habita assim, de lés a lés, à flor da pele. Isto poderá parecer poético aos tolos e aos insensíveis. Perdoem-se os primeiros e vigiem-se os segundos.

 

Metamorfoses

Continua a andar. Sem saber para onde ir. Um passo. Outro. Outro. Os pés já tão cansados. As pernas numa resistência inútil. O ar a entrar a custo nos pulmões. Não consegue parar. Anda. Os olhos preenchidos pelo escuro. Anda. Sempre à mesma velocidade, sem pressa nem atraso, não consegue fazer mais nada.

daqui a pouco já é manhã.

estás a enganar-te, a manhã ainda tarda. Passa pouco da meia-noite. A manhã ainda tarda e ele não voltará para casa. A manhã chegará mas ele nunca mais voltará para casa.

agora deu-te para falares sozinha?

perante uma dor desumana o corpo pode escolher a loucura como saída de emergência. Há muita inteligência nos corpos.

era o que ele teria dito. Estas frases impressionavam os menos capazes de raciocínio ou os mais distraídos, como as mulheres jovens que seduzia.

Continua a andar. Os olhos querem fixar-se em qualquer coisa que os descanse, o topo dos guindastes que desengonçadamente tentam o céu, o candeeiro da luz amarelada, as portas em chapa dos armazéns, o cimento do passeio, a água do rio que se encrespa no seu caminho para o mar, e depois sombras, escuras, claras, mais escuras, mais claras, fantasmas,

na iminência de um perigo, um perigo a sério, começa-se a ver a preto e branco para que todos os recursos do cérebro se concentrem na sobrevivência. Estamos programados para a sobrevivência, percebes? Se assim não fosse, paravas de andar, aproximavas-te das margens e saltavas. Seria o mais simples. Acabavas com a minha voz dentro da tua cabeça, com essa dor que te aferroa cada milímetro da tua carne, com os dias terríveis que aí vêm. Queres viver os dias que aí vêm? Então, o mais simples seria saltares. E no entanto nem sequer te aproximas das margens. Fomos feitos para sobreviver, percebes?

 

Foi a Ana, uma amiga comum, que avisou a Dulce através do chat do gmail: a Jinja morreu, a nossa Jinja morreu. A notícia da minha morte no canto inferior direito do ecrã do computador, como um aparte no texto Metamorfoses. Metamorfoses. Umas mais incompreensíveis do que outras. Umas mais inúteis do que outras.

Não é fácil entrar na cabeça de alguém. O sistema defensivo do nosso pensamento está permanentemente vigilante. E mais vigilante fica perante o que é estranho, o que lhe é estranho. Só que às vezes reúnem-se circunstâncias que debilitam por momentos o poderoso sistema defensivo do pensamento. Uma mensagem no canto inferior direito do écrã do computador, um soco no estômago, o entendimento incrédulo, o coração vacilante, aqui está a frincha pela qual, durante instantes, eu posso entrar, uma frincha que se fechará imediatamente atrás de mim. Aqui estou. Daqui já não saio.

Mas também não é fácil vingar cá dentro. Nada fácil. A função principal do pensamento dominante – o de fora e o de dentro – é exactamente a de exercer esse domínio: se quase nada se sabe sobre o que é semelhante, como se pode saber sobre o que é diferente? Se não se pode saber e entender o que é diferente como se pode aceitá-lo? O mundo que existe na cabeça de um é muito diferente do que existe na cabeça de outro. E ambos muito diferentes - diferenças assustadoras - do mundo que existe fora de nós, esse mundo que nos chega coado pelos sentidos. Não se sabe o que os sentidos de uns e de outros sentem nem como sentem, e por isso não podemos mais do que pressentir-nos.

Dizem que os cães vêem a preto e branco.

Mas talvez não nos sirva de muito saber o que os outros sentem ou saber como os outros sentem. Talvez o conhecimento e o entendimento de pouco nos sirvam. Já o amor é outra coisa.

Será possível amar alguém que seja daltónico? Sim? Então, é igual.

Dizem que os humanos ouvem uma ínfima parte do que os cães ouvem.

Será possível amar alguém que seja surdo? Sim? Então, é igual.

A notícia no canto inferior direito do ecrã do computador não podia ser apagada. Não podia ser desfeita. Nem a notícia nem a morte. O texto, esse, sim. Sempre.

 

Metamorfoses

Era o feriado religioso de Todos-os-Santos e ia a manhã a meio, rezava o povo nas muitas igrejas erguidas com o dinheiro do ouro e especiarias vindos do Império quando o terramoto abriu fendas que engoliram casas, conventos, palácios. Árvores, animais e pessoas foram sorvidos para o centro da terra num castigo de que não havia memória ter sido infligido a nenhuma outra cidade. Recuaram depois as águas, e os sobreviventes atordoados puderam ver o chão do rio e do mar onde jaziam navios e toda a sorte de destroços. Ondas gigantes, seis metros, catorze metros, vinte metros galgaram o porto, afundaram a cidade e chegaram até Sevilha, condenando às profundezas os que iam apanhando. Quem, por sorte ou azar, foi poupado haveria de passar ainda pela tormenta do fogo, ateado por velas e lareiras abandonadas, que devorou o que resistira aos abalos e à água, como se tivesse sido determinado que não ficaria uma pedra sobre outra na cidade. Lisboa ardeu durante cinco dias. Terão morrido cerca de 90 mil dos seus 275 mil habitantes e ter-se-á perdido a quase totalidade das edificações, incluindo o Palácio Real, a Casa da Ópera, a biblioteca com os seus 70 mil volumes e as pinturas de Ticiano e Rubens, o Arquivo Real e os documentos relativos às viagens de Vasco da Gama e de Cristóvão Colombo que acabavam com grande parte do mistério do mundo por descobrir. Na manhã de 1 de Novembro de 1755, Lisboa podia ter morrido.

 

As cidades não podem morrer. Pelo menos não da morte que exige o carrego e enterro do corpo, como a minha. As cidades só podem morrer de mortes que as tornam eternas. Como Sodoma e Gomorra, mortas pelo fogo e enxofre de Deus, como Pompeia e os seus amantes abraçados, mortos pela lava do Vesúvio. Lisboa também podia ter morrido daquele terramoto. Lisboa podia ter ganho a eternidade morrendo.

Ninguém ousa compreender o que é tão tragicamente incompreensível. Kant, Voltaire, Rousseau, Goethe e outros fazedores do pensamento que nos enforma reflectiram sobre o terramoto de Lisboa. Castigo de um deus irónico que salvou os que pecavam nos bordéis em vez de poupar os que oravam nas igrejas, exibição de um deus cruel que não escolhe quem ceifa, ou tão-somente uma nefasta conjugação de causas naturais que a ciência levaria séculos a explicar completamente? Culpa e expiação ou mero acaso? Veio a Razão e o Iluminismo, e o mundo avançou, como por certo estava destinado.

Lisboa desafiou quem e o que houvesse para desafiar, reconstruiu-se e, vingando, vingou-se. Lisboa decidiu não morrer. Ou alguém decidiu que Lisboa não morreria. É impossível saber e ainda menos explicar como estas coisas acontecem. Talvez haja existências mais teimosas que insistem em não morrer. Ou que renascem logo que morrem. Jinja com jota. Tudo o que é amado torna-se imortal. Pelo menos por mais uns tempos. São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas. Lisboa tremeu como nunca nenhuma outra cidade tremeu, nem antes nem depois. Lisboa tremeu, o seu corpo feriu-se mas as suas sete colinas mantiveram-se de pé: São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas.

Comentam os livros antigos que os romanos quando aqui aportaram, reconheceram nas sete colinas geografia semelhante à de Roma e se enamoraram. Mas talvez não fosse só isso. Dos sítios, físicos ou outros, a que aportamos é misterioso saber aquilo que faz com que reconheçamos neles a nossa casa ou a possibilidade de ali fazermos a nossa casa. Talvez até seja o contrário, talvez sejam os sítios que nos escolhem, como se acredita que os outros animais fazem em relação aos humanos.

Mas o passado e o futuro, a História e as histórias pouco importam perante a morte, a morte que deixa os corpos abandonados, sem préstimo, debaixo do céu, tanto faz se quase sempre azul como o de Lisboa se quase sempre cinzento como o de Berlim. Talvez por isso não entenda, não queira entender, por que se dá tanta importância aos passados a que estamos impossibilitados de regressar ou a futuros a que podemos nunca chegar. Vive-se tão melhor no presente, um presente tão alargado como o momento eterno em que me deito no pátio a apanhar sol ou a contemplar as estrelas.

 

Metamorfoses

Nada temendo, nem sequer o seu destino, desafiando Ophiusa e as suas temíveis guerreiras serpentes, ergueu Ulisses numa noite a cidade de Ulisseia no sítio exacto onde é agora Lisboa. Ao ver que Ulisses tinha construído uma cidade tão bela, rendeu-se Ophiusa ao destemido inimigo e, para espanto das suas guerreiras serpentes, apaixonou-se irremediavelmente. Como é próprio dos aventureiros, Ulisses retribuiu a paixão em dobro sem nunca, no entanto, esquecer o seu destino, já que não pode haver homem sem destino e é isso a sua maior tristeza. Viveram Ulisses e Ophiusa muitos e muitos dias de uma felicidade fulgurante, que por pouco não cegou Penélope de tanto fazer e desfazer o sudário com que enganava seu pai.

 

Foi a João que inventou “Jinja com jota”. Disse-o tantas vezes que passou a ser natural mas lembro-me de me ter causado estranheza a primeira vez que ouvi. Jinja com jota porquê? O sentido de um nome, ou de outra coisa qualquer, perde-se quase sempre com a sua repetida utilização. Perdem-se também as perguntas que podiam ser feitas. Ainda mais se se tratar de uma coisa aparentemente tão irrelevante como os nomes por que respondemos. Passei a entender “Jinja com jota” como nome completo. Nome próprio: Jinja. Nome completo: Jinja com jota. Mas a pertinência da pergunta por colocar e depois esquecida é tanto maior quanto a leitura está vedada a um cão – a uma cadela, neste caso – e Jinja com jota soa ao mesmo que Ginja com guê. Para além disso, ginja nomeia um fruto belo e saboroso. Porquê, então, Jinja com jota?

Só agora, ao escrever este texto, é que a pergunta regressou. Na verdade não foi a pergunta que regressou, mas a resposta que surgiu. Ao escrever deparo-me, de repente, com a resposta à pergunta esquecida, e é a resposta que ressuscita a pergunta: Jinja com jota porquê? Não há dúvida de que uma pergunta não é mais do que uma resposta a chamar-nos do futuro.

Mais do que escolher um nome inexistente ou raro na tentativa de tornar único o que ainda não tem nome mas que amamos ou queremos vir a amar, ao decidirmos nomear o que ainda pode ser tudo, não resistimos à tentação de o marcar com qualquer coisa de nós. Para existirmos também nesse outro. Para que esse outro nos pertença para sempre. Jinja com jota. Jota não de Jinja - que Jinja ainda estava por inventar - mas jota de João. Como Ulisseia de Ulisses.

Por vezes os nomes das coisas mostram-nas mais e melhor do que a sua descrição ou a exibição do seu corpo, se corpo tiverem. Os nomes, com a sua abstracta existência, podem falar do que há nelas de indescritível. Nada melhor do que os nomes - e a sua doce repetição - para guardarem os amores de que as coisas se fazem, o amor com que as recriamos em nós. Descobrir o nome exacto do que amamos, eis o que nos pode salvar.

 

Metamorfoses

estou sempre a pensar nela, percebes?

cala-te.

Continua a andar. O cais quase em silencio. Tocada pelo vento fraco, uma lata de cerveja rola pelo chão. Acabados os caminhos para as Índias e para as Áfricas, aqui ficaram as margens do Tejo nesta desolação parecida com a dos filmes sobre o oeste americano depois da míngua do ouro. O burburinho de gente que os cruzeiros trazem não dura mais do que dez minutos e nunca acontece a desoras, que os turistas não devem ver a cidade neste abandono. Não fica bem nas fotografias. É preferível fotografar a felicidade. Ou tentar inventá-la fotografando.

Tinham tantas fotografias onde foram felizes. Até no Natal eram felizes. Punham na cabeça os barretes com as renas voadoras que o filho lhes ofereceu e riam-se. Terá sido uma ideia da namorada, o filho nunca se lembraria de lhes oferecer nada tão disparatado. Eram tão felizes que sorriam para a máquina fotográfica sem terem medo de no futuro se verem patéticos com os barretes das renas voadoras na cabeça.

Se calhar nessa altura o marido já tinha decidido que se iria embora. Nunca se pode saber o que vai na cabeça do outro, mesmo se o outro dorme na mesma cama. Não devia ser possível arquitectar-se uma traição sem alarido. Devia haver um aviso, uma buzina semelhante às das centrais nucleares, um néon que começasse a acender e a apagar no sítio do coração, qualquer coisa que pudesse aparecer nas fotografias, qualquer coisa que esclarecesse o sentido da pergunta que o marido às vezes fazia, e agora?

e agora?

Continua a andar. De vez em quando a Lua desata-se das nuvens apequenando o escuro do cais. Há muito que as luzes da cidade afugentaram as estrelas. Os fios de aço da ponte também não cabem nesta noite. Um passo. Outro. Na mesma direcção em que as águas do rio seguem para o mar.

apaixonei-me, percebes?

cala-te.

Se andar mais depressa talvez consiga calar a voz do marido.

não foi de propósito. Aconteceu.

mas nós éramos tão felizes.

sempre tiveste essa mania de te enganares.

cala-te.

A cidade pode acabar mas o chão nunca acaba. Haverá chão nos subúrbios e depois nos arredores dos subúrbios, campos de ervas daninhas, haverá sempre chão, os pés tão cansados dentro dos sapatos, ele não voltará para casa, levou tudo, os seus sapatos, até os que só usava em casamentos ou ocasiões semelhantes, os discos, o despertador, o medidor da tensão arterial, guardou tudo em caixotes, sacos e saquinhos, as mãos nem sequer lhe tremeram, ele não voltará para casa, continua a andar, os pés tão cansados dentro dos sapatos, sapatos de velha, mocassin, ele nunca gostou destes sapatos,

o teu marido vai-se embora ao fim de vinte e sete anos de casamento e pões-te a pensar que ele nunca gostou de sapatos mocassin,

nunca se pode saber nem quando nem por que deixam de nos amar,

andas com uma rapariga que tem idade para ser namorada do teu filho

pode ser por coisas de nada, como uns sapatos mocassin

não queria apaixonar-me por ela. Aconteceu.

cala-te

concentra-te. Se te concentrares deixas de pensar que se saltasses para a água fria do rio seria só um gesto, menos do que um salto, um impulso, não demoraria muito, caminharias até à margem, um leve impulso, os sapatos mocassin perdidos para sempre nas águas do rio

Anda. No sentido das águas do rio, de vez em quando uma ou outra embarcação, velas trémulas na longa noite do rio, já não sente os pés

os pés,

são extremidades que assentam no solo e que todos os animais terrestres têm, servem para que todos os animais terrestres se possam locomover, o professor de Biologia devia ter ensinado que os pés também servem para que um animal terrestre se afaste das águas frias de um rio, o pé dos mamíferos divide-se em tarso, metatarso e dedos, cada pé humano tem 26 ossos

No chão, como um tapete estreito e negro à sua frente, uma sombra longuíssima, a sua sombra. Amanhece em Lisboa. Se te voltares vês o sol a descolar-se do casario. Se te voltares vês esse milagre que é a luz de Lisboa.

 

Amanhecia quando vi Lisboa pela primeira vez. Foi na véspera de fazer onze anos. Contrariamente a Ulisses e aos romanos, não me apaixonei logo pela cidade. É preciso estarmos disponíveis para nos apaixonarmos, e eu cheguei fugida de uma guerra civil, fugida de um lugar a que julgava pertencer: Luanda. Para além disso, falava de uma maneira diferente do que aqui se falava, tinha um aspecto diferente do que aqui se usava. Demorou muito tempo a haver sequer vontade de entendimento. Por tudo isto ou por nada disto - tanto faz - a paixão por Lisboa demorou a acontecer. Lisboa não se importou e esperou por mim.

Conheci a Jinja vinte e cinco anos depois. Lisboa era já a minha casa.

 

Metamorfoses

Chega sempre a hora em que o destino pede contas, mesmo ao servo mais amado, e Ulisses foi chamado a cumprir o seu. Não querendo que Ophiusa ouvisse os passos que o levariam para longe dela, esperou Ulisses por uma noite de trovões e, protegido pelo rugir do céu, esquivou-se do leito que partilhavam e que tinha o rio por cabeceira. Fez-se Ulisses ao seu destino, não tendo mais do que o tronco de uma árvore por barco e os seus fortes braços por remos. Ainda não tinha Ulisses chegado ao mar e já Ophiusa dera pela sua ausência, fazendo ouvir-se por todo o lado gritos de desespero mais altos e ameaçadores do que qualquer trovão. Como nunca nada se pode interpor entre um homem e o seu destino fez-se Ulisses ao mar no preciso momento em que Ophiusa jurava aos deuses trazê-lo de volta, se vivo para o amar, se morto para o adorar. Arrastou Ophiusa o seu enorme e destruidor corpo de serpente em direcção às águas e, aí chegada, vendo Ulisses já fora do seu alcance, contorceu tão violentamente e com tanta dor o seu corpo que sete colinas surgiram no lugar raso em que havia existido Ulisseia. Entrou depois Ophiusa mar adentro clamando pela morte. Entre os muitos escritos que relatam a viagem de Ulisses, raros são os que referem Ophiusa e mais raros ainda os que registaram as últimas palavras que dirigiu aos deuses em forma de desejos: que no lugar de Ulisseia exista para sempre a mais bela cidade do mundo como símbolo de muito que amei Ulisses e que a cidade guarde as sete colinas para que ninguém se esqueça de quão dilacerante pode ser o amor. A metade serpente do corpo de Ophiusa repousava já no fundo do mar e a metade mulher despedia-se lenta e tristemente deste mundo, as guerreiras serpentes cantando os mais belos cânticos que alguma vez se ouviram. Apiedados, os deuses acederam prontamente a ambos os desejos, mas fingiram não ouvir o terceiro, por ser de impossível execução: que nunca ninguém mais pudesse deixar-se morrer por amor.

 

No dia 8 de Outubro de 2013 não morri. Rafeira, porte pequeno, cabelo pintado, quase dourado, olhos míopes de uma cor indefinida que muda consoante a luz que lhes bate. Guardo a Jinja comigo. Chamo-me Dulce.

 

Download de ePub-versie Print

Het draait altijd om liefde

Dit citybook werd voorgepubliceerd in het literaire tijdschrift DW B (2014_4).

 

Ik heet Jinja. Jinja met een J. Ik ben een straathond uit Lissabon, middelgroot, goudgele vacht, hangoren en ogen die het hart van de hardvochtigste lui doen smelten. Op 8 oktober 2013 rond halfelf ’s morgens heb ik de geest gegeven. Dat was een dinsdag. Bij de metro werd gestaakt en het verkeer was nog chaotischer dan het altijd al is. De zon scheen. De temperatuur lag die dag tussen zeventien en achtentwintig graden. Volgens de statistieken schommelt de gemiddelde temperatuur in die tijd van het jaar tussen veertien en eenentwintig graden. Het was dus abnormaal warm. Ik heb nooit geweten wanneer ik precies geboren ben, maar ik was oud toen ik doodging en ik had versleten gewrichten, hoestte en leed aan een hartkwaal.

Op de dag van mijn dood hield de Portugese premier een toespraak over de economische crisis, waarin hij verzekerde dat Portugal als geheel en op alle afzonderlijke vlakken Europa en de rest van de wereld een voorbeeld zou geven waarover nog lang nagepraat zou worden. Verder was er die dag weer een trekking van EuroMillions, de zeshonderd eenendertigste, met als winnende nummers 23, 24, 26, 33 en 42. De sterretjes waren de 3 en de 5. Er was geen winnaar.

Ook ik heb niet gewonnen. Van de dood bedoel ik. Of misschien is het niet juist om van winnen te spreken, want er is helemaal geen gevecht geweest. De dood kwam en ik liet me door hem meevoeren. Maar omdat de dood vaak wordt omschreven als de tegenstander van degene die doodgaat, overdrijf ik niet als ik stel dat ik niet gewonnen heb van de dood. In zekere zin heb ik dat trouwens wél gedaan, want ik zit hier te schrijven. Een hond zijn geweest en na je dood kunnen schrijven líjkt niet alleen vreemd, het ís vreemd. De werkelijkheid is vaak onwaarschijnlijker dan de onwaarschijnlijkste fictie. Vandaar dat een groot deel van de werkelijkheid geen plaats krijgt in de literatuur. Maar dat is een andere kwestie, waar ik misschien later nog ooit op terugkom. Tenminste als ik daar zin in heb. Tijd is het probleem niet, die heb ik meer dan genoeg. De eeuwigheid bestaat uit zoveel tijd dat geen levend wezen zich zo’n gigantische zee kan voorstellen. En zo’n nutteloosheid. Wat te veel is wordt automatisch nutteloos en voor de mensen heeft wat nutteloos is geen bestaansrecht. Alles nuttig maken is voor hen de grote uitdaging. Ook daarop kom ik misschien later nog eens terug. Tijd zat. Alleen zin weet ik niet. Hoewel ik nog maar net kom kijken in de dood, is het me nu al duidelijk dat een overdaad aan tijd ertoe leidt dat je alles uitstelt, zelfs je zin.

Ik merk dat ik het belangrijkste nog niet gezegd heb: ik ben een stuk over Lissabon aan het schrijven omdat ik in het hoofd van Dulce ben gekropen. Daar had ik eigenlijk mee moeten beginnen. Een beginnersfout, ik geef het toe. Als je iets vertelt moet je een bepaalde volgorde in acht nemen. Maar misschien is het ook weer niet zo erg. Fouten kunnen de afstand tussen degene die schrijft en degene die leest verkleinen. Bij de rest van het leven is het net zo. Ook al trekt de perfectie ons, we blijven altijd steken in fouten. De oneindige mogelijkheid om opnieuw te beginnen is daarentegen een ander verhaal. Zonder de oneindige mogelijkheid om opnieuw te beginnen zouden leven en literatuur best één en hetzelfde kunnen zijn.

Ik begin dus opnieuw: ik heet Jinja en ik ben ongeveer een maand geleden gestorven, op een warme ochtend in de herfst. Daarna ben ik in het hoofd van Dulce gekropen. Dulce was een aantal ideeën aan het uitproberen voor een stuk over Lissabon, onze stad. Het begin ging min of meer zo:

 

Metamorfosen

Bijna twintig jaar nadat hij uit Ithaca was weggegaan, kwam Odysseus, ook wel Ulysses genoemd, op zijn weg terug naar huis, vol heimwee naar zijn geliefde Penelope, door het Land der Slangen, de mooiste plek die hij ooit had aanschouwd. Betoverd door zoveel schoonheid stelde hij zijn terugkeer naar Penelope opnieuw uit en zwoer daar een stad te stichten die hij Ulysseia zou noemen. De koningin van het Land der Slangen, de godin Ophiusa, half vrouw half slang, riep toen ze van Odysseus’ voornemen vernam duizenden van haar vrouwelijke strijders bijeen en verklaarde hem de oorlog.

Op Ithaca geloofde allang niemand meer dat Odysseus nog leefde, maar Penelopes hart bleef haar influisteren dat haar geliefde zou terugkeren. Om zich tegen haar vader te verzetten, die wilde dat ze hertrouwde omdat ze in zijn ogen weduwe was, zei Penelope dat ze zou trouwen zodra ze klaar was met het weven van een lijkwade voor Laërtes, de vader van Odysseus. Om ervoor te zorgen dat het huwelijk nooit zou plaatsvinden, haalde Penelope elke avond een groot deel van wat ze overdag had geweven weer uit.

 

Dulce was een vriendin van João, maar we hadden elkaar lang niet meer gezien. Ik was dol op João. Zij had mij ontdekt toen ik rondzwierf op een veldje vlak bij haar huis. Wekenlang bekeken João en ik elkaar, maar we bewaarden wel afstand. Zij bracht me eten, maar mijn angst was nog groter dan mijn afgrijselijke honger. In de jaren die ik had doorgebracht op straat had ik geleerd dat de grootste gevaren vaak loeren door een masker van goedheid. Ik was een gewaarschuwde hond. João liep weg om me te laten eten en bleef vanuit de verte, verborgen achter auto’s, naar me kijken. Als ik eten rook, kreeg ik nog meer honger en kon niet aan de verleiding weerstaan. Zij wachtte tot ik klaar was met eten. Dat duurde nooit lang, want ik at gulzig. Dat ben ik trouwens altijd blijven doen: als je ooit echt honger hebt geleden vergeet je dat nooit meer.

Dat veldje was mijn huis. Ik was drachtig en de muur van de metro en een paar hoge struiken die daar stonden boden een goede beschutting. Toen ik geworpen had, twee dode jongen en eentje zo zwak dat het ook niet lang leefde, was er geen enkele reden meer om daar te blijven. Maar João bleef komen en op een afstand op me wachten, me roepen zonder te roepen, en ten slotte dacht ik dat iemand met slechte bedoelingen nooit zo toegewijd zou kunnen zijn en liet haar toch tot me toe. Daar deed ik goed aan. João nam me mee naar huis en sloot me in haar hart, en ik sloot haar in mijn hart.

Tot dan toe wist ik niet wat het was om ergens binnen te zijn. Ik kende alles alleen maar van de buitenkant. Zoals Lissabon. Ik kende Lissabon goed aan de buitenkant. Een stad heeft nauwelijks geheimen voor iemand die zo dicht op haar huid zit en elk hoekje kent. Dwazen en gevoellozen vinden dat misschien poëtisch. De eersten zij het vergeven, de tweeden kunnen maar beter oppassen.

 

Metamorfosen

Ze loopt. Zonder te weten waarheen. Een stap. Twee stappen. Drie stappen. Haar voeten zijn doodmoe. Haar benen verzetten zich zinloos. De lucht dringt ternauwernood door tot in haar longen. Stoppen gaat niet. Ze loopt door. Een donker waas voor de ogen. Door, almaar door. Steeds even snel, niet te haastig, niet te langzaam, iets anders kan ze niet meer.

zo meteen wordt het licht.

je houdt jezelf voor de gek, het duurt nog lang voor het licht wordt. Het is pas kort na middernacht. Het duurt nog lang voor het licht wordt en hij komt niet naar huis. Licht zal het wel worden, maar hij komt nooit meer terug.

begin je nu al in jezelf te praten?

bij een onmenselijke pijn kan het lichaam waanzin als nooduitgang kiezen. Lichamen zijn erg intelligent.
dat zou hij gezegd hebben. Zulke uitspraken maken indruk op mensen die minder goed kunnen denken of die meer dromen, zoals de jonge vrouwen die hij verleidde.

Ze loopt almaar door. Haar ogen zoeken een vast punt om uit te rusten, de top van de hijskranen die ontwricht naar de hemel reiken, de straatlantaarn met zijn gelige schijnsel, de plaatstalen deuren van de pakhuizen, het beton van de stoep, het water van de rivier dat rimpelt op zijn weg naar de zee, en daarna schaduwen, donkere, lichte, donkerdere, lichtere, spoken,

als er gevaar dreigt, ernstig gevaar, begin je in zwart-wit te zien, zodat alle hulptroepen van het brein zich kunnen concentreren op het overleven. Wij zijn ingesteld op overleven, snap je? Als dat niet het geval was, zou je niet doorlopen maar naar de oever stappen en springen. Dat zou het eenvoudigst zijn. Je zou afrekenen met mijn stem in je hoofd, met die pijn die in elke millimeter van je vlees prikt, met de vreselijke dagen die eraan komen. Wil je dat, de dagen die eraan komen meemaken? Nou dan, spring en je bent ervan af. Maar je stapt niet eens naar de oever. En waarom? Omdat we gemaakt zijn om te overleven.

 

Het was Ana, een gemeenschappelijke vriendin, die het Dulce liet weten via een gmail-chat: Jinja is dood, onze Jinja is dood. Het bericht van mijn dood rechtsonder op het computerscherm, als een kanttekening bij het stuk Metamorfosen. Metamorfosen. Sommige onbegrijpelijker dan andere. Sommige nuttelozer dan andere.

Het is niet makkelijk om in iemands hoofd te gaan zitten. Het afweersysteem van ons denken is permanent waakzaam. En het wordt extra waakzaam wanneer het om iets vreemds gaat, iets wat vreemd is voor dat hoofd. Alleen is er soms sprake van een optelsom van omstandigheden die het machtige afweersysteem van het denken heel even verzwakken. Een bericht rechtsonder op het computerscherm, een stomp in je maag, je hoofd ongelovig, je hart wankel, en kijk, daar heb je heel kort de kier waardoor ik naar binnen kan, een kier die onmiddellijk achter mij dichtgaat. Hier ben ik. En ik ga niet meer weg.

Maar het is ook niet makkelijk hierbinnen te gedijen. Helemaal niet makkelijk. De voornaamste functie van het heersende denken – van buiten en van binnen – is juist het uitoefenen van die heerschappij: als je bijna niets weet over wat gelijk aan je is, hoe kun je dan iets weten over wat anders is? Als je wat anders is niet kunt kennen en begrijpen, hoe kun je het dan accepteren? De wereld die in het hoofd van de een bestaat is totaal anders dan de wereld die bestaat in het hoofd van de ander. En ze zijn beide heel verschillend – schrikwekkend verschillend – van de wereld die buiten ons bestaat, de wereld die tot ons komt door de zeef van onze zintuigen. Niemand weet wat de zintuigen van de een en de ander voelen noch hoe ze dat doen, en daarom kunnen we daar alleen maar naar gissen.

Ze zeggen dat honden alles in zwart-wit zien.

Maar misschien hebben we er ook niet veel aan om te weten wat de anderen voelen of hoe de anderen voelen. Misschien hebben we weinig aan kennis en begrip. Liefde daarentegen is iets anders.

Zou je van iemand kunnen houden die kleurenblind is? Ja? Dan maakt het niet uit.

Ze zeggen dat mensen maar een heel klein deel horen van wat honden horen.

Zou je van iemand kunnen houden die doof is? Ja? Dan maakt het niet uit.

Het bericht rechtsonder op het computerscherm kon niet uitgewist worden. Niet ongedaan gemaakt worden. Het bericht noch de dood. Het stuk wel, ja. Altijd.

 

Metamorfosen

Het was halverwege de ochtend van Allerheiligen en de vele kerken die gebouwd waren met het geld van het goud en de specerijen uit het hele rijk zaten vol gelovigen, toen de aardbeving brede scheuren openreet die huizen, kloosters en paleizen opslokten. Bomen, dieren en mensen werden naar het middelpunt van de aarde gezogen in een straf die sinds mensenheugenis niet aan een stad was opgelegd. Daarna weken de wateren terug en de verbijsterde overlevenden konden de bodem van de rivier en de zee zien, waar schepen en allerlei wrakstukken lagen. Reusachtige golven, zes, veertien, twintig meter hoog, sloegen over de haven, verdronken de stad en reikten tot Sevilla, en veroordeelden degenen die ze vingen tot de diepste diepten. Wie door geluk of pech werd gespaard zou de kwelling van een hevige brand te verduren krijgen, die was ontstoken door vallende kaarsen en verlaten haarden en alles verteerde wat de schokken en het water had weerstaan, alsof ergens besloten was dat er geen steen op de andere zou blijven in de stad. Lissabon brandde vijf dagen lang. Ongeveer negentigduizend van de tweehonderdvijfenzeventigduizend inwoners kwamen om en bijna alle gebouwen gingen verloren, met inbegrip van het koninklijk paleis, de opera, de bibliotheek, met haar zeventigduizend boeken en schilderijen van Titiaan en Rubens, en het koninklijk archief met alle documenten die betrekking hadden op de reizen van Vasco da Gama en Christoffel Columbus, die een groot deel van het mysterie van een nog onontdekte wereld hadden opgelost. Die ochtend van 1 november 1755 had Lissabon kunnen sterven.

 

Steden kunnen niet sterven. Tenminste geen dood waarna het lijk weggedragen en begraven moet worden, zoals in mijn geval. Steden kunnen slechts een dood sterven die ze eeuwig maakt. Zoals Sodom en Gomorra, gestorven door het vuur en de zwavel van God, of Pompeji, met zijn omarmde minnaars, gedood door de lava uit de Vesuvius. Lissabon had door die aardbeving ook kunnen sterven. Lissabon had door te sterven het eeuwige leven kunnen verwerven.

Niemand durft te begrijpen wat zo tragisch onbegrijpelijk is. Kant, Voltaire, Rousseau, Goethe en andere makers van het denken dat ons vormt hebben nagedacht over de aardbeving van Lissabon. Straf van een ironische God die degenen die zondigden in de bordelen redde in plaats van degenen die baden in de kerken te sparen, vertoon van een wrede God die niet zorgvuldig kiest wie hij wegmaait, of uitsluitend een noodlottig samengaan van natuurlijke oorzaken die de wetenschap pas eeuwen later volkomen zou kunnen verklaren? Schuld en boete of louter toeval? Daarna kwamen de Rede en de Verlichting en de wereld ging vooruit, zoals ongetwijfeld voorbestemd was.

Lissabon tartte alles en iedereen wat er was om te tarten, bouwde zichzelf weer op en nam wraak door te gedijen. Lissabon besloot om niet te sterven. Of iemand besloot dat Lissabon niet zou sterven. Het is onmogelijk te achterhalen en nog minder uit te leggen hoe zulke dingen gebeuren. Misschien zijn er koppiger bestaansvormen die weigeren dood te gaan. Of onmiddellijk na hun dood herboren worden. Jinja met een J. Alles wat bemind wordt, wordt onsterfelijk. In elk geval enige tijd. São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas. Lissabon beefde zoals geen andere stad ooit gebeefd heeft, niet ervoor en niet erna. Lissabon beefde, zijn lichaam werd verwond, maar zijn zeven heuvels bleven overeind: São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas.

De oude boeken schrijven dat de Romeinen, toen ze hier aankwamen, in de zeven heuvels een geografie als die van Rome herkenden en verliefd werden. Maar misschien was het niet alleen dat. Het is moeilijk te achterhalen wat fysieke of andersoortige plekken waar wij aankomen hebben waardoor we er ons huis in herkennen of de mogelijkheid om er ons huis van te maken. Misschien is het zelfs andersom, misschien zijn het de plekken die ons uitkiezen, zoals naar men gelooft het dier de mens uitkiest en niet andersom.

Maar verleden en toekomst, de grote en de kleine geschiedenis zijn van weinig belang ten overstaan van de dood, de dood die de lichamen waardeloos achterlaat onder de hemel, ongeacht of die altijd blauw is zoals boven Lissabon of altijd grijs zoals boven Berlijn. Misschien juist daarom begrijp ik niet, wil ik niet begrijpen waarom men zoveel belang hecht aan een verleden waar je niet naar terug kunt keren, of een toekomst die je nooit kunt bereiken. Je leeft zoveel beter in het heden, een heden zo groot als het eeuwige moment waarop ik op het achterplaatsje in de zon lig of naar de sterren staar.

 

Metamorfosen

Voor niets bang, zelfs niet voor zijn lot, tartte Odysseus Ophiusa met haar geduchte slangenkrijgsvrouwen en stichtte op zekere avond de stad Ulysseia, exact op de plek waar nu Lissabon ligt. Toen Ophiusa zag dat Odysseus zo’n mooie stad had gebouwd, gaf ze zich over aan haar onversaagde vijand en werd, tot schrik van haar slangenstrijdsters, onherroepelijk verliefd op hem. Zoals dat gaat met avonturiers beantwoordde Odysseus haar liefde met dubbele kracht, zonder ooit zijn bestemming te vergeten, aangezien er nu eenmaal geen mens bestaat zonder bestemming, hun grootste verdriet. Odysseus en Ophiusa beleefden vele dagen van een stralend geluk, zo fel dat het bijna Penelope verblind had bij het weven en uithalen van de lijkwade waarmee ze haar vader bedroog.

 

Dat ‘Jinja met een J’ was een idee geweest van João. Ze zei het zo vaak dat het op den duur normaal werd, maar ik weet nog goed hoe verbaasd ik was toen ik het voor de eerste keer hoorde. Jinja met een J, waarom dat? De betekenis van een naam of van iets anders gaat bijna altijd verloren als hij vaak herhaald wordt. Ook alle mogelijke vragen gaan verloren. Temeer als het gaat om een duidelijk zo irrelevant iets als onze naam. Ik vatte ‘Jinja met een J’ ten slotte op als mijn voor- en achternaam. Voornaam: Jinja. Achternaam: Met een J. Maar de hardnekkigheid van de vraag die eerst gesteld en daarna vergeten werd is des te groter omdat een hond niet kan lezen en Jinja met een J in het Portugees hetzelfde klinkt als Ginja met een G. Bovendien is ginja de naam van een mooie, lekkere soort kers. Waarom dan Jinja met een J?

Nu pas, bij het schrijven van dit stuk, is die vraag weer teruggekeerd. Of eigenlijk is de vraag niet teruggekeerd, maar is het antwoord opgedoken. Terwijl ik dit schrijf stuit ik ineens op het antwoord op de vergeten vraag, en bij het antwoord herrijst de vraag: Jinja met een J, waarom dat? Het lijdt geen twijfel dat een vraag niet meer is dan een antwoord dat vanuit de toekomst naar ons roept.

Meer dan een niet-bestaande of zeldzame naam kiezen in een poging uniek te maken wat nog geen naam heeft maar waar je van houdt of waar je van wilt gaan houden, kun je, als je besluit iets te benoemen wat nog alles kan worden, de verleiding niet weerstaan het te kenmerken met iets van jezelf. Om ook in dat andere te bestaan. Opdat dat andere voorgoed van jou is. Jinja met een J. Niet de J van Jinja – want Jinja moest nog verzonnen worden – maar de J van João. Zoals Ulysseia van Ulysses.

Soms laten de namen de dingen beter zien dan hun beschrijving of het tentoonstellen van hun lichaam, als ze een lichaam hebben. De namen kunnen door hun abstracte bestaan spreken over wat onbeschrijflijk aan ze is. Niets beter dan de namen – en de aangename herhaling ervan – om de liefde te behouden waarvan de dingen gemaakt worden, de liefde waarmee we ze herscheppen in ons. De juiste naam ontdekken van wat we liefhebben, dat is het wat ons kan redden.

 

Metamorfosen

ik denk altijd aan haar, begrijp je?

hou je mond.

Ze loopt door. De kade praktisch stil. Voortgeduwd door de lichte bries rolt een leeg bierblikje over de grond. Toen het afgelopen was met de wegen naar India en Afrika raakten de oevers van de Taag in deze troosteloze toestand die vergelijkbaar is met films over het Wilde Westen na de gold rush. Het geroezemoes van mensen die door de cruiseschepen worden aangevoerd duurt niet langer dan tien minuten en vindt nooit plaats in de kleine uurtjes, omdat de toeristen de stad niet in deze verlatenheid mogen zien. Staat niet goed op de foto. Geluk fotograferen is beter. Of dat proberen te verzinnen door foto’s te maken.

Ze hadden zoveel foto’s waarop ze gelukkig waren. Zelfs met Kerstmis waren ze gelukkig. Ze hadden lachend de muts met vliegende rendieren opgezet die ze van hun zoon hadden gekregen. Het zou wel een idee zijn geweest van zijn vriendin, want hun zoon zou hun nooit zoiets onzinnigs geven. Ze waren zo gelukkig dat ze glimlachten naar het fototoestel, zonder angst dat ze het later zielig zouden vinden zichzelf te zien met die muts met vliegende rendieren op hun hoofd.

Misschien had haar man toen al besloten dat hij weg zou gaan. Je kunt nooit weten wat zich afspeelt in het hoofd van een ander, zelfs als die ander bij jou in bed slaapt. Het zou niet mogelijk moeten zijn verraad te bedenken zonder alarm. Er zou een waarschuwing moeten zijn, een sirene als van een kerncentrale, een neonlicht dat aan en uit flitst op de plaats van je hart, iets wat te zien zou kunnen zijn op foto’s, iets wat de zin zou verduidelijken van de vraag die haar man soms stelde, en wat nu?

en wat nu?

Ze loopt door. Af en toe maakt de maan zich los van de wolken en wordt het minder donker op de kade. De lichten van de stad hebben de sterren al lang geleden verjaagd. De staaldraden van de brug passen ook niet in deze nacht. Een stap. Nog een stap. In dezelfde richting als het water, naar de zee.

ik ben verliefd geworden, begrijp je?

hou je mond.

Als ze harder loopt kan ze de stem van haar man misschien tot zwijgen brengen.
het was niet opzettelijk. Het gebeurde gewoon.

maar we waren zo gelukkig.

jij hebt jezelf altijd voor de gek gehouden.

hou je mond.

Aan de stad kan een einde komen maar de grond eindigt nooit. Er is grond in de voorsteden en ook voorbij de voorsteden, velden vol onkruid, zal altijd grond zijn, de voeten zo moe in de schoenen, hij komt niet terug, heeft alles meegenomen, zijn schoenen, zelfs die voor bruiloften en aanverwante gelegenheden, zijn elpees, de wekker, de bloeddrukmeter, alles in kisten, tassen en zakjes gestopt, zijn handen trilden niet eens, nee, hij komt niet terug naar huis, loop door, de voeten zo moe in de schoenen, mocassins, omaschoenen die hij nooit mooi heeft gevonden,

je man gaat na zevenentwintig jaar huwelijk bij je weg en het enige waar jij aan denkt is dat hij mocassins nooit mooi heeft gevonden,

je kunt nooit weten wanneer en waarom iemand niet meer van je houdt,

je loopt als een meisje dat de vriendin van je zoon zou kunnen zijn

soms is het om dingen van niets, mocassins bijvoorbeeld

ik wou helemaal niet verliefd op haar worden. Het gebeurde gewoon.

hou je mond

concentreer je. Als je je concentreert denk je niet meer dat het maar een gebaar zou zijn als je in het koude water van de rivier zou springen, minder dan een sprong, een licht afzetten, het zou niet lang duren, je zou naar de oever lopen, even afzetten, de mocassins voorgoed verloren in het water van de rivier

Ze loopt. Met het water van de rivier mee, af en toe een boot, trillende zeilen in de lange nacht van de rivier, ze voelt haar voeten niet meer

voeten

zijn uiteinden tot op de grond die alle landdieren bezitten, ze zorgen ervoor dat alle landdieren zich kunnen verplaatsen, de biologieleraar had moeten leren dat een landdier zich dankzij zijn voeten ook kan verwijderen van het koude water van een rivier, de voet van een zoogdier is verdeeld in voetwortel, middenvoet en tenen, elke mensenvoet telt zesentwintig beentjes

Op de grond, als een smal zwart tapijt voor haar, een langgerekte schaduw, haar eigen schaduw. Het wordt licht in Lissabon. Als je je omdraait kun je de zon zien opkomen boven de huizen. Als je je omdraait kun je het wonder zien dat het licht van Lissabon is.

 

Het werd licht toen ik Lissabon voor de eerste keer zag. De dag voor ik elf werd was dat. In tegenstelling tot Odysseus en de Romeinen werd ik niet onmiddellijk verliefd op de stad. Verliefd moet je wíllen worden en ik was gevlucht voor een burgeroorlog, gevlucht uit een plaats waar ik dacht dat ik thuis was: Luanda. Bovendien praatte ik anders dan ze hier praatten en zag ik er anders uit dan ze er hier uitzagen. Het duurde lang voor ik zelfs maar zin had om het te begrijpen. Om dat alles of om niets van dat alles – dat is om het even – liet de passie voor Lissabon lang op zich wachten. Lissabon vond het niet erg en wachtte op mij.

Jinja heb ik vijfentwintig jaar later leren kennen. Lissabon was toen al mijn thuis.

 

Metamorfosen

Er komt altijd een moment waarop het noodlot rekenschap eist, zelfs van zijn meest geliefde dienaar, en Odysseus moest zijn bestemming volgen. Omdat hij niet wilde dat Ophiusa de stappen hoorde die hem ver weg zouden voeren van haar, wachtte Odysseus op een nacht met onweer, en beschut door de donderslagen aan de hemel glipte hij uit het bed dat ze deelden en dat de rivier als hoofdeinde had. Odysseus begaf zich op weg met niet meer dan een boomstam als boot en zijn sterke armen als riemen. Nog voor hij de zee had bereikt, had Ophiusa al gemerkt dat hij weg was en stootte ze in alle windrichtingen wanhoopskreten uit die harder en bedreigender waren dan welke donderslag ook. Omdat er nooit iets tussen een man en zijn lot mag komen, voer Odysseus de riviermonding uit op het moment dat Ophiusa bij alle goden zwoer dat ze hem terug zou halen − levend, om hem lief te hebben, of dood, om hem te aanbidden. Ophiusa sleepte haar enorme, verwoestende slangenlijf naar het water en toen ze daar aankwam en zag dat ze Odysseus niet meer kon inhalen, kronkelde ze zo heftig en met zoveel pijn dat er zeven heuvels oprezen op het vlakke terrein waar Ulysseia had bestaan. Daarna gleed Ophiusa de zee in, schreeuwend om haar dood. Onder de vele geschriften die verslag doen van Odysseus’ reis zijn er maar weinig waarin Ophiusa genoemd wordt en nog minder die de laatste woorden bevatten die ze tot de goden richtte in de vorm van wensen: moge op de plek van Ulysseia voorgoed de mooiste stad van de wereld liggen, als symbool van de grote liefde die ik voor Odysseus heb gevoeld, en moge die stad haar zeven heuvels behouden, opdat niemand ooit vergeet hoe verscheurend de liefde kan zijn. De slangenhelft van Ophiusa’s lijf lag al op de bodem van de zee en de vrouwenhelft nam langzaam en bedroefd afscheid van deze wereld, waarbij de slangenkrijgsters de mooiste liederen zongen die men ooit had gehoord. Vol medelijden vervulden de goden terstond beide wensen, maar ze deden alsof ze de derde wens niet hadden gehoord, omdat die onmogelijk te vervullen was: dat nooit meer iemand zou mogen sterven uit liefde.

 

Ik ben niet gestorven op 8 oktober 2013. Klein postuur, geverfd, haast goudgeel haar, bijziende ogen met een ongedefinieerde kleur die verandert naargelang van het licht dat erin valt. Het hondje Jinja zit in mij. Ik heet Dulce.

 

Vertaald uit het Portugees door Harrie Lemmens.

Podcast voorgelezen door Caroline Meerschaert

 

Harrie Lemmens (Weert 1953) studeerde Nederlands in Nijmegen. Hij woonde en werkte achtereenvolgens in Oost-Berlijn, Lissabon, Nijmegen, Brussel en Almere en vertaalde proza en poëzie uit het Duits, Engels, Spaans en vooral Portugees, o.a. van Pessoa, Eça de Queiroz, Saramago, Agualusa, Rentes de Carvalho, Mia Couto, Dulce Maria Cardoso, Cormac McCarthy, Christoph Hein, João Ubaldo Ribeiro, Machado de Assis, António Lobo Antunes en Gonçalo M. Tavares. In 2006 kreeg hij de vertaalprijs van het Nederlandse Fonds voor de Letteren. Daarnaast schrijft hij recensies, essays en andere stukken. http://harrielemmens.nl/

Download de ePub-versie Print

Tout n’est qu’histoires d’amour

Je m’appelle Jinja. Jinja avec un j. Bâtarde, taille moyenne, poil doré, des oreilles pendantes, des yeux capables d’attendrir les âmes les plus endurcies. Je suis morte à Lisbonne le huit octobre deux mille treize, aux environs de dix heures et demie. C’était un mardi. Il y avait une grève de métro et la circulation était encore plus chaotique que d’habitude. Il faisait soleil. On a enregistré une température minimale de dix-sept degrés Celsius et une température maximale de vingt-huit. D’après les statistiques, la température moyenne à cette période de l’année oscille entre quatorze et vingt-et-un degrés Celsius. Ce fut donc une journée anormalement chaude. Je n’ai jamais su la date de ma naissance, mais j’étais déjà vieille. J’avais des problèmes cardiaques, une mauvaise toux et des articulations mal en point.

Le jour de ma mort, le Premier Ministre a prononcé un discours lors du 5e Congrès national des économistes au sujet de la crise que traverse le Portugal, et il a assuré que le pays, dans son ensemble et avec toutes ses institutions, allait donner un exemple à l’Europe et au monde dont on entendrait parler pendant longtemps. Il y a eu un nouveau tirage de l’Euro Millions, le 631e, et sont sortis les numéros 23, 24, 26, 33 et 42. Les étoiles : le 3 et le 5. Il n’y a pas eu de gagnant.

Moi non plus, je n’ai pas gagné contre la mort. Gagner n’est peut-être pas le terme approprié, d’autant qu’il n’y a pas eu de combat. La mort est venue et je me suis laissée emporter. Mais comme la mort est souvent considérée comme l’adversaire du mourant, je ne risque pas de sembler pécher par excès de métaphore quand je dis que je n’ai pas gagné contre la mort. Du reste, j’ai tout de même gagné, d’une certaine façon, puisque me voilà en train d’écrire. Avoir été une chienne et parvenir à écrire après ma mort, voilà qui pourra paraître étrange ; ou plutôt, voilà qui est véritablement étrange. La réalité est bien souvent plus improbable que la plus improbable des fictions. D’où le fait qu’une grande partie de la réalité n’ait pas sa place dans la littérature. Mais c’est un autre sujet, sur lequel je pourrai revenir si j’en ai l’envie. Ce n’est certainement pas le temps qui me manquera. L’éternité est faite de temps, à un point tel que pas un seul être vivant n’est capable d’imaginer pareille démesure. Ni pareille inutilité. Ce qui est en trop devient automatiquement inutile et, pour les humains, ce qui est inutile n’a aucune raison d’exister. Faire en sorte que chaque chose ait une utilité, voilà le grand défi qu’ils s’emploient à relever dans la vie. Un autre sujet sur lequel j’aurai le temps de revenir. Mais je doute d’en avoir l’envie. J’ai beau être novice pour ce qui se rapporte à la mort, j’ai déjà saisi qu’avoir du temps plus qu’il n’en faut fait qu’on remet tout à plus tard, y compris ce qu’on avait soi-même désiré.

Je me rends compte que je n’ai pas encore dit le plus important : je suis en train d’écrire un texte sur Lisbonne parce que je suis entrée dans la tête de Dulce. J’aurais dû commencer par là. Erreur de débutante, je le reconnais. Il faut respecter un certain ordre quand on raconte quelque chose. Mais ce n’est peut-être pas si grave. Les ratés peuvent contribuer à réduire la distance entre celui qui écrit et celui qui lit. Dans la vie, c’est comme ça pour le reste aussi. Même si la perfection nous attire, ce qui finit toujours par nous captiver, ce sont les déconvenues. Quant aux infinies possibilités de recommencement, c’est une autre question. Sans ces infinies possibilités de recommencement, la vie et la littérature pourraient bien n’être qu’une seule et même chose.

Je reprends : je m’appelle Jinja. Je suis morte il y a près d’un mois, par une chaude matinée d’automne. C’est après cela que je suis entrée dans la tête de Dulce. Elle était en train de tester plusieurs idées pour un texte qu’elle écrivait sur Lisbonne, notre ville. Ça commençait plus ou moins comme ça :

 

Métamorphoses

De retour vers Ithaque, près de vingt ans après son départ, plein du désir de revoir Pénélope sa bien-aimée, Ulysse passa par le Pays des serpents, le plus bel endroit qu’il eût jamais vu. Charmé par tant de beauté et retardant une fois encore ses retrouvailles avec Pénélope, Ulysse jura d’ériger en ces lieux une cité qu’il baptiserait Ulysseia. La reine de cette contrée, la déesse Ophiusa, mi-femme mi-serpent, apprenant ce qu’Ulysse projetait d’entreprendre, réunit ses combattantes par milliers et lui déclara la guerre.

À Ithaque, il n’y avait plus personne, depuis bien longtemps déjà, pour croire qu’Ulysse fût encore en vie, mais le cœur de Pénélope continuait de lui murmurer que son bien-aimé reviendrait un jour. Ne sachant comment s’opposer à la volonté de son père qui, la pensant veuve, désirait la remarier, Pénélope fit savoir qu’elle n’envisagerait un nouveau mariage que lorsqu’elle aurait terminé de tisser le suaire de Laërte, le père d’Ulysse. Afin que le jour des noces ne vînt jamais, Pénélope défaisait chaque nuit une grande partie de ce qu’elle avait tissé le jour.

 

Dulce était une amie de João, mais on ne s’était pas vues depuis longtemps. J’ai beaucoup aimé João. C’est elle qui m’avait trouvée un jour en train d’errer dans un terrain vague près de chez elle. Pendant des semaines, on s’était observées sans s’approcher l’une de l’autre. Elle m’apportait de la nourriture, mais ma peur était bien plus forte que la faim qui me tenaillait. Des années d’expérience de la rue m’avaient appris que les plus grands dangers portent souvent le masque de la générosité. J’étais une chienne avertie. João s’éloignait pour que je vienne manger et m’épiait à distance, cachée derrière les voitures. Dès que je flairais la nourriture, la faim se faisait encore plus terrible et il devenait impossible de résister. Elle attendait que j’aie fini de manger. Je n’en avais pas pour longtemps, j’étais une chienne gloutonne. Je le suis toujours, le souvenir de la faim vous marque à jamais.

J’avais fait de ce terrain vague ma maison. J’étais pleine, et le mur du métro et quelques hauts arbustes qui poussaient là m’offraient une bonne protection. Après avoir mis bas, deux petits mort-nés et un autre tellement malingre qu’il n’a guère eu le temps de vivre, je n’avais plus de raison de rester là. Seulement, João continuait de venir et de m’attendre à distance, appelant sans appeler. J’ai voulu croire que quelqu’un de malintentionné n’aurait pas fait preuve d’un tel dévouement et j’ai finalement accepté de la laisser s’approcher. Bien m’en a pris. João m’a amenée chez elle, elle m’a offert son cœur et je lui ai offert le mien.

À cette époque, j’ignorais complètement ce que pouvait signifier de se trouver à l’intérieur de quoi que ce soit. Presque tout ce que je connaissais, c’était de l’extérieur uniquement. Comme Lisbonne. Je connaissais bien Lisbonne de l’extérieur. Une ville n’a quasiment pas de secrets pour qui l’habite ainsi, de part en part, à fleur de peau. Cela pourra sembler trop poétique aux imbéciles et aux insensibles. Qu’on pardonne aux premiers et qu’on surveille les seconds.

 

Métamorphoses

Elle continue de marcher. Sans savoir où aller. Un pas. Un autre. Encore un autre. Les pieds déjà terriblement fatigués. Dans les jambes, une résistance inutile. L’air qui pénètre dans les poumons avec peine. Elle n’arrive pas à s’arrêter. Elle marche. Les yeux emplis d’obscurité. Elle marche. Toujours à la même vitesse, sans se hâter, sans traîner, elle n’arrive pas à faire autre chose.

d’ici peu, le jour se lèvera.

tu te trompes, le jour n’est pas près de se lever. Il est tout juste minuit passé. Le jour n’est pas près de se lever et il ne reviendra pas à la maison. Le jour finira pas arriver, mais lui ne reviendra plus jamais à la maison.

tu te mets à parler toute seule maintenant ?

face à une douleur inhumaine, le corps peut choisir la folie comme issue de secours. Il y a une grande intelligence dans les corps.

c’est ce qu’il aurait dit. Ces phrases impressionnaient les esprits les plus limités ou les plus distraits, comme les jeunes femmes qu’il séduisait.

Elle continue de marcher. Ses yeux veulent se fixer sur quelque chose qui les reposeraient, le sommet des grues dégingandées qui tentent de toucher le ciel, le lampadaire à la lumière jaune, les rideaux de fer des boutiques, le ciment du trottoir, l’eau du fleuve qui se couvre de rides en se dirigeant vers la mer, et ensuite des ombres, sombres, claires, plus sombres, plus claires, des fantômes,

quand un danger est imminent, un vrai danger, on commence à voir en noir et blanc pour que toutes les ressources du cerveau se concentrent sur une seule chose : la survie. On est programmés pour la survie, tu comprends ? Si ce n’était pas le cas, tu t’arrêterais de marcher, tu t’approcherais de la berge et tu sauterais. Ce serait le plus simple. Ça en serait fini de ma voix dans ta tête, de cette douleur qui aiguillonne chaque millimètre de ta chair, des jours terribles qui s’annoncent. Tu as envie de vivre les jours qui s’annoncent ? Alors, le plus simple, ce serait que tu sautes. Et, pourtant, tu ne t’approches même pas de la berge. On est faits pour survivre, tu comprends ?

 

C’est Ana, une amie commune, qui a prévenu Dulce à travers le chat de Gmail : Jinja est morte, notre Jinja est morte. La nouvelle de ma mort dans le coin inférieur droit de l’écran de l’ordinateur, comme un encadré dans le texte « Métamorphoses ». Métamorphoses. Certaines plus incompréhensibles que d’autres. Certaines plus inutiles que d’autres.

Il n’est pas facile de pénétrer dans la tête de quelqu’un. Le système de défense de notre pensée est en alerte permanente. Et le niveau d’alerte augmente face à ce qui est étrange, face à ce qui lui est étranger. Mais il arrive parfois que des circonstances soient réunies qui affaiblissent l’espace d’un instant le puissant système défensif de la pensée. Un message dans le coin inférieur droit de l’écran de l’ordinateur, un coup de poing dans l’estomac, l’entendement incrédule, le cœur vacillant, voilà la brèche par laquelle, durant quelques secondes, je peux me faufiler, une brèche qui se refermera aussitôt derrière moi. Mais, désormais, j’y suis, j’y reste.

Cela dit, ce n’est pas facile de s’épanouir là-dedans. Vraiment pas facile. La fonction principale de la pensée dominante – celle de l’extérieur comme celle de l’intérieur – est précisément d’exercer cette domination : si on ne sait quasiment rien sur ce qui est semblable à soi, comment pourrait-on en savoir plus sur ce qui est différent ? Si on ne peut ni connaître ni comprendre ce qui est différent de soi, comment serait-il possible de l’accepter ? Le monde qui existe dans la tête de quelqu’un est très différent de celui qui existe dans la tête de quelqu’un d’autre. Et tous deux sont très différents – des différences effrayantes – du monde qui existe hors de nous, ce monde qui nous arrive filtré par nos sens. Nous ne savons pas ce que les sens des uns et des autres sentent ni comment ils le sentent, c’est pourquoi nous ne pouvons faire mieux que pressentir ce que nous sommes les uns et les autres.

On dit que les chiens voient en noir et blanc.

Mais peut-être n’est-ce guère important de savoir ce que les autres sentent ou comment ils sentent. Peut-être la connaissance et la compréhension n’ont-elles qu’une utilité fort limitée. L’amour, en revanche, c’est autre chose.

Est-il possible d’aimer quelqu’un qui est daltonien ? Oui ? Alors, c’est pareil.

On dit que les humains n’entendent qu’une infime partie de ce qu’entendent les chiens.

Est-il possible d’aimer quelqu’un qui est sourd ? Oui ? Alors, c’est pareil.

La nouvelle dans le coin inférieur droit de l’écran de l’ordinateur ne pouvait pas être effacée. Elle ne pouvait pas être supprimée. Ni la nouvelle ni la mort ne pouvaient l’être. Le texte, si. Toujours.

 

Métamorphoses

C’était le jour de la Toussaint, en milieu de matinée, le peuple priait dans les nombreuses églises bâties grâce aux richesses tirées de l’or et des épices venus des confins de l’Empire lorsque le tremblement de terre ouvrit dans le sol des abîmes qui engloutirent maisons, couvents et palais. Des arbres, des animaux et des hommes furent aspirés vers le centre de la terre, victimes d’un châtiment comme jamais il n’en avait été infligé à aucune autre ville. Puis les eaux se retirèrent, et les survivants hébétés purent voir le fond du fleuve et de la mer où gisaient des navires et toutes sortes de débris. Des vagues géantes, de six, quatorze, vingt mètres avaient grimpé par le port, noyé la ville et poursuivi jusqu’à Séville, condamnant aux abysses tous ceux qu’elles avaient emportés. Ceux qui, par chance ou par malheur, avaient été épargnés allaient devoir affronter la tempête de flammes déclenchée par les chandelles et les feux de cheminée abandonnés, qui dévora ce qui avait résisté aux secousses et à l’eau, comme s’il était écrit qu’il ne devait plus rester deux pierres l’une sur l’autre dans toute la ville. Lisbonne brûla cinq jours durant. Près de quatre-vingt-dix mille de ses habitants périrent sur les deux cent soixante-quinze mille qu’elle comptait et la quasi-totalité de ses édifices fut détruite, notamment le palais royal, l’opéra, la bibliothèque avec ses soixante-dix mille volumes et des peintures du Titien et de Rubens, les archives royales et les documents relatifs aux voyages de Vasco de Gama et de Christophe Colomb qui levaient en grande partie le mystère d’un monde à découvrir. Au matin du premier novembre mille sept cent cinquante-cinq, Lisbonne aurait pu mourir.

 

Les villes ne peuvent pas mourir. Du moins, pas d’une mort qui exige le transport et l’inhumation du corps, comme dans mon cas. Les villes ne peuvent mourir que de morts qui les rendent éternelles. Comme Sodome et Gomorrhe, qui ont péri sous le feu et le soufre divins, comme Pompéi et ses amants enlacés, qui ont péri sous la lave du Vésuve. Lisbonne aurait pu mourir à cause de ce tremblement de terre. Lisbonne aurait pu accéder à l’éternité en mourant.

Personne n’ose comprendre ce qui est si tragiquement incompréhensible. Kant, Voltaire, Rousseau, Goethe et d’autres producteurs de cette pensée qui nous façonne ont réfléchi sur le tremblement de terre de Lisbonne. Châtiment d’un dieu ironique qui laissa la vie sauve à ceux qui péchaient dans les bordels au lieu d’épargner ceux qui priaient dans les églises, manifestation d’un dieu cruel qui faucha ses victimes sans distinction, ou rien d’autre que la néfaste conjonction de causes naturelles que la science mettrait des siècles à expliquer complètement ? Culpabilité et expiation ou simple hasard ? Puis vinrent le Rationalisme et les Lumières, et le monde avança, conformément à ce qui était sans doute son destin.

Lisbonne a relevé tous les défis, s’est reconstruite et, en s’épanouissant, a pris sa revanche. Lisbonne a décidé de ne pas mourir. Ou quelqu’un a décidé que Lisbonne ne mourrait pas. Il est impossible de savoir et encore plus d’expliquer comment ces choses-là arrivent. Peut-être certains sont-ils plus têtus que d’autres, et persistent à ne pas mourir. Ou renaissent dès après leur mort. Jinja avec un j. Tout ce qui est aimé devient immortel. Ou du moins vit un peu plus longtemps. São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas. Lisbonne a tremblé comme jamais aucune autre ville n’a tremblé, ni avant ni depuis. Lisbonne a tremblé, son corps en a été meurtri, mais ses sept collines sont restées debout : São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas.

Il est dit dans les livres anciens que les Romains, à leur arrivée, ont reconnu dans ces sept collines une configuration géographique semblable à celle de Rome et qu’ils sont tombés amoureux de cet endroit. Mais ce n’est peut-être pas la seule explication. S’agissant des endroits, physiques ou autres, où l’on aborde, il est bien difficile de percer le mystère qui fait que l’on s’y sent chez soi, ou qu’il semble possible d’en faire son « chez soi ». Du reste, c’est peut-être le contraire, ce sont peut-être les endroits qui nous choisissent, comme le font les autres animaux à l’égard des humains, à ce que l’on croit.

Mais le passé et l’avenir, l’Histoire et les histoires importent peu devant la mort, la mort qui laisse les corps à l’abandon, bons à rien, sous le ciel, et c’est égal s’il est presque toujours bleu comme celui de Lisbonne ou presque toujours gris comme celui de Berlin. C’est peut-être pour cette raison que je ne comprends pas, que je ne veux pas comprendre, pourquoi on accorde tant d’importance à ces passés auxquels on est dans l’impossibilité de revenir ou à ces avenirs qu’on peut très bien ne jamais atteindre. On vit tellement mieux dans le présent, un présent aussi vaste que ce moment d’éternité où je me couche dans le patio pour prendre le soleil ou contempler les étoiles.

 

Métamorphoses

Ne craignant pas même son destin, défiant Ophiusa et ses redoutables guerrières serpents, Ulysse bâtit en une nuit la cité d’Ulysseia à l’endroit exact où se trouve à présent Lisbonne. En voyant qu’Ulysse avait construit une si belle ville, Ophiusa s’inclina devant son intrépide ennemi et, à la stupeur de ses guerrières serpents, en tomba éperdument amoureuse. En bon aventurier, Ulysse répondit généreusement à sa passion sans pour autant oublier son destin, car il ne saurait y avoir d’homme sans destin, même si c’est là la cause de sa plus grande tristesse. Ulysse et Ophiusa connurent pendant des jours et des jours un bonheur fulgurant ; Pénélope faillit en perdre la vue, à force de faire et défaire le suaire avec lequel elle dupait son père.

 

C’est João qui a inventé le « Jinja avec un j ». Elle l’a répété tant de fois que l’expression a fini par s’imposer naturellement, mais je me rappelle qu’elle m’avait étonnée la première fois que je l’avais entendue. Jinja avec un j, pourquoi ? Le sens que peut avoir un nom, ou n’importe quoi d’autre, finit presque toujours par se perdre si on en fait une utilisation répétée. On perd également les questions qui auraient pu être posées. D’autant plus s’il s’agit d’une chose apparemment aussi dérisoire que le nom qu’on porte. Je me suis mise à considérer « Jinja avec un j » comme mon nom complet. Prénom : Jinja. Nom complet : Jinja avec un j. Mais la question à poser avant d’être oubliée est d’autant plus pertinente qu’un chien – une chienne en l’occurrence – est dans l’impossibilité de lire ; or, Jinja avec un j se prononce exactement comme Ginja avec un g. Qui plus est, « ginja » désigne en portugais un fruit beau et savoureux, la griotte. Alors, pourquoi Jinja avec un j ?

Ce n’est que maintenant, tandis que j’écris ce texte, que la question m’est revenue. À vrai dire, ce n’est pas la question qui est revenue, mais la réponse qui a surgi. En écrivant, je tombe soudain sur la réponse à la question oubliée, et c’est la réponse qui ressuscite la question : pourquoi Jinja avec un j ? Il ne fait pas de doute qu’une question n’est rien d’autre qu’une réponse qui nous appelle depuis le futur.

Plutôt que de choisir un nom inexistant ou rare dans l’idée de rendre unique ce qui n’a pas encore de nom mais qu’on aime ou désire aimer, au moment de décider comment nommer ce qui peut encore être tout, on ne résiste pas à la tentation de lui imprimer une marque portant quelque chose de nous. Pour qu’on existe aussi dans cet autre. Pour que cet autre nous appartienne à jamais. Jinja avec un j. Le j non pas de Jinja – Jinja n’était pas encore inventé – mais le j de João. Comme l’Ulysseia d’Ulysse.

Parfois, les noms des choses en disent plus long que leur description ou la présentation de leur corps, si elles en ont un. Les noms, avec leur existence abstraite, peuvent transmettre ce qu’il y a en elles d’indescriptible. Rien de mieux que les noms – et leur douce répétition – pour conserver l’amour dont les choses sont faites, l’amour avec lequel on les recrée en nous. Découvrir le nom exact de ce qu’on aime, voilà ce qui peut nous sauver.

 

Métamorphoses

je suis toujours en train de penser à elle, tu comprends ?

tais-toi.

Elle continue de marcher. Le quai presque silencieux. Entraînée doucement par le vent, une cannette de bière roule sur le sol. Depuis qu’on ne part plus ni pour les Indes ni pour l’Afrique, les rives du Tage affichent toujours cette désolation, semblable à celle des films sur l’Ouest américain après la fin de l’or. L’effervescence à l’arrivée des bateaux de croisière ne dure pas plus de dix minutes et le débarquement ne se fait jamais à des heures indues, car il ne faut pas que les touristes voient la ville dans cet état d’abandon. Ça fait mauvais effet sur les photos. Il vaut mieux photographier le bonheur. Ou essayer de l’inventer en le photographiant.

Ils avaient tellement de photos sur lesquelles ils étaient heureux. Même à Noël ils étaient heureux. Ils mettaient sur la tête les bonnets avec les rennes volants que leur fils leur avait offerts et ils riaient. C’était probablement une idée de sa petite amie, leur fils n’aurait jamais pensé à leur faire un cadeau aussi bêta. Ils étaient tellement heureux qu’ils souriaient à l’appareil photo sans craindre de se voir, plus tard, avec sur la tête ces pathétiques bonnets aux rennes volants.

Si ça se trouve, à cette époque, le mari avait déjà décidé qu’il s’en irait. On ne sait jamais ce qui peut passer par la tête de quelqu’un, même si ce quelqu’un dort dans votre lit. Ça ne devrait pas être possible d’ourdir une trahison en catimini. Il devrait y avoir un avertissement, une sirène comme dans les centrales nucléaires, un néon qui se mettrait à clignoter au niveau du cœur, quelque chose qui pourrait apparaître sur les photos, quelque chose qui expliquerait le sens de la question que le mari posait parfois, et maintenant ?

et maintenant ?

Elle continue de marcher. De temps en temps, la lune se détache des nuages et entame l’obscurité du quai. Il y a longtemps déjà que les lumières de la ville ont fait fuir les étoiles. Les fils d’acier du pont non plus n’ont pas leur place dans cette nuit. Un pas. Un autre. Dans la même direction que l’eau du fleuve qui s’en va vers la mer.

je suis amoureux, tu comprends ?

tais-toi.

Si elle marche plus vite, peut-être arrivera-t-elle à faire taire la voix de son mari.

je n’ai pas fait exprès. C’est arrivé tout seul.

mais on était tellement heureux.

tu as toujours eu cette manie de te raconter des histoires.

tais-toi.

La ville peut avoir une fin, mais le sol ne finit jamais. Il y aura un sol dans les banlieues, puis dans les environs des banlieues, des étendues couvertes de mauvaises herbes, il y aura toujours un sol, les pieds terriblement fatigués dans les chaussures, il ne reviendra pas à la maison, il a tout emporté, ses chaussures, y compris celles qu’il ne mettait que pour les mariages ou les occasions de ce genre, les disques, le réveil, l’appareil pour prendre la tension, il a tout rangé dans des cartons, des gros sacs et des petits sacs, ses mains n’ont même pas tremblé, il ne reviendra pas à la maison, elle continue de marcher, les pieds terriblement fatigués dans les chaussures, des chaussures de vieille, des mocassins, il n’a jamais aimé ces chaussures,

ton mari s’en va après vingt-sept ans de mariage et toi tu te mets à penser qu’il n’a jamais aimé tes mocassins,

on ne peut jamais savoir ni quand ni pourquoi ils cessent de nous aimer,

tu sors avec une fille qui a l’âge d’être la petite amie de ton fils

ça peut être pour des choses dérisoires, comme des mocassins

je ne voulais pas tomber amoureux d’elle. C’est arrivé tout seul.

tais-toi

concentre-toi. Si tu te concentres, tu arrêteras de penser que sauter dans l’eau froide du fleuve ne serait qu’un geste, moins qu’un saut, un mouvement impulsif, ça ne prendrait pas longtemps, tu marcherais jusqu’à la berge, un léger élan, les mocassins disparus à jamais dans les eaux du fleuve

Elle marche. Dans le sens des eaux du fleuve, de temps en temps une embarcation, des voiles tremblotantes sur la longue nuit du fleuve, elle ne sent plus ses pieds

les pieds,

ce sont des extrémités qui reposent sur le sol et dont sont pourvus tous les animaux terrestres, ils servent à tous les animaux terrestres à se mouvoir, le professeur de biologie aurait dû préciser que les pieds servent également à ce qu’un animal terrestre s’éloigne des eaux froides d’un fleuve, le pied des mammifères comprend le tarse, le métatarse et les orteils, chaque pied humain compte vingt-six os

Par terre, comme un étroit tapis noir devant elle, une ombre très longue, son ombre. Le jour se lève à Lisbonne. Si tu te retournes, tu verras le soleil se décoller du pâté de maisons. Si tu te retournes, tu verras ce miracle qu’est la lumière de Lisbonne.

 

Le jour se levait quand j’ai vu Lisbonne pour la première fois. C’était la veille de mes onze ans. Contrairement à Ulysse et aux Romains, je ne suis pas tombée immédiatement amoureuse de la ville. Il faut être disponible pour tomber amoureux, et moi j’arrivais après avoir fui une guerre civile, après avoir fui un endroit auquel je croyais appartenir : Luanda. Qui plus est, je ne parlais pas comme on parle ici, je n’avais pas l’apparence de ceux d’ici. Il a fallu très longtemps pour qu’existe ne serait-ce que la volonté de se comprendre. Pour toutes ces raisons, ou pour aucune d’elles – peu importe –, mon amour pour Lisbonne a mis du temps à se manifester. Lisbonne ne m’en a pas tenu rigueur et m’a attendue.

J’ai rencontré Jinja vingt-cinq ans plus tard. Lisbonne était déjà ma maison.

 

Métamorphoses

Il arrive toujours un moment où le destin demande des comptes, même au plus aimé de ses obligés, et Ulysse ne put faire autrement que d’accomplir le sien. Ne voulant pas qu’Ophiusa entende les pas qui l’éloigneraient d’elle, Ulysse attendit une nuit d’orage et, protégé par les rugissements du ciel, il quitta la couche qu’ils partageaient et qui avait le fleuve pour tête de lit. Ulysse prit le départ, sans avoir rien d’autre pour embarcation que le tronc d’un arbre et pour rames ses bras vigoureux. Il n’avait pas encore atteint la mer qu’Ophiusa s’était déjà aperçue de son absence et faisait entendre de tous côtés des cris de désespoir plus retentissants et plus menaçants que n’importe quel coup de tonnerre. Comme jamais rien ne peut s’interposer entre un homme et son destin, Ulysse prit la mer au moment exact où Ophiusa jurait aux dieux qu’elle le ramènerait, vivant pour l’aimer, ou mort pour l’adorer. Ophiusa traîna son corps de serpent énorme et destructeur jusqu’au rivage et, une fois arrivée, voyant Ulysse déjà hors de sa portée, elle se contorsionna si violemment et dans un tel accès de douleur que sept collines surgirent sur la plaine où avait existé Ulysseia. Puis Ophiusa s’enfonça dans l’eau en réclamant la mort. Parmi les nombreux écrits qui relatent le voyage d’Ulysse, rares sont ceux qui évoquent Ophiusa et plus rares encore ceux qui reproduisent les dernières paroles qu’elle adressa aux dieux sous forme de vœux : qu’à la place d’Ulysseia soit érigée la plus belle ville du monde comme symbole de son amour infini pour Ulysse et que la cité conserve ses sept collines pour que personne n’oublie combien l’amour peut être déchirant. Tandis que la moitié serpent du corps d’Ophiusa reposait déjà dans les profondeurs de la mer et que sa moitié femme faisait lentement et tristement ses adieux à ce monde, les guerrières serpents entonnèrent les plus beaux cantiques qu’on eût jamais entendus. Compatissants, les dieux exaucèrent promptement ses deux premiers désirs, mais feignirent de ne pas avoir entendu le troisième, le sachant impossible à satisfaire : que jamais personne ne se laisse plus mourir d’amour.

 

Le huit octobre deux mille treize, je ne suis pas morte. Bâtarde, de petite taille, cheveux teints, presque dorés, yeux myopes à la couleur indéfinie qui change au gré de la lumière. Jinja est toujours présente en moi. Je m’appelle Dulce.

 

 

Traduit du portugais par Dominique Nédellec

Lu à haute voix par Béatrice Marlier

 

Dominique Nédellec est né en 1973. Il vit à Figeac, dans le sud de la France. Il traduit de la littérature portugaise (António Lobo Antunes, Dulce Maria Cardoso, Wenceslau de Moraes, Gonçalo M. Tavares, João Tordo…) et brésilienne (Vanessa Barbara, João Paulo Cuenca, Rubens Figueiredo, Rodrigo Lacerda, Michel Laub, Adriana Lisboa). Il a également traduit des bandes dessinées : Le Plus Mauvais Groupe du monde, du Portugais José Carlos Fernandes ; Cachalot, des Brésiliens Daniel Galera/Rafael Coutinho.

Download de ePub-versie Print

They’re all love stories

My name is Jinja. Jinja with a J. I’m a mongrel, medium-sized, golden mane, floppy ears, eyes that could melt the coldest heart. I died in Lisbon on 8 October 2013, around ten thirty in the morning. It was a Tuesday. There was a metro strike and the traffic was even more chaotic than usual. The sun was shining. The temperature registered a high of 28ºC degrees and a low of 17ºC. Statistics show that average temperatures for that time of year hover between 21ºC and 14ºC. So it was an unusually hot day. I’ve never known when I was born, but I know I was old when I died. I had heart disease and a cough and creaking joints.

On the day of my death, the Prime Minister gave a speech on Portugal’s economic crisis at the 5th National Congress of Economists, guaranteeing that the country in its entirety, including all its institutions, would serve as an example to Europe and the rest of the world, one that would be remembered for a very long time. There was yet another EuroMillions draw, the 631st, and the numbers 23, 24, 26, 33 and 42 came up. The Lucky Stars were 3 and 5. There was no winner.

Likewise, I did not win against death. Perhaps it’s not quite right to speak of winning against death, especially as there was no fight. Death came and I let it take me. As death is often portrayed as an opponent to the dying, I don’t think I’ll come across as being overly metaphorical if I say I didn’t win against death. In a way I did win, of course, for here I am writing this. A dog being able to write after death doesn’t just sound odd, it is odd, incredibly odd. Reality is often stranger than the strangest fiction. Which is why so much of reality has no place in literature. But that’s another matter, a matter I’ll perhaps return to later, should I wish to. I’ll certainly have the time. Eternity is made up of time, so much time that no living being could ever imagine the immensity of it all. Or the uselessness. Whenever something is left over, it automatically becomes useless, and for humans, useless things have no reason to exist. Finding uses for things is the big challenge humans set for themselves in life. I’ll have time to return to this matter too. I doubt I’ll wish to. Despite being new to this death business, I’ve already noticed that excess time makes you put everything off until later, even your wishes.

I realise I still haven’t mentioned the most important thing: I’m writing a text about Lisbon because I’ve entered Dulce’s head. I should have started off by saying this. A beginner’s mistake, I admit. There’s an order to things, and order ought to be respected when recounting something. Maybe it doesn’t matter too much. Mistakes can lessen the distance between reader and writer. It’s the same in life. Perfection attracts us, but we end up falling for faults. Never-ending opportunities for starting again, yet another matter. If there were never-ending opportunities for starting again in life as in literature, the two things could be one and the same.

Starting again: My name is Jinja. I died about a month ago on a hot autumn morning. After dying, I entered Dulce’s head. Dulce was trying out various ways of writing a text about Lisbon, our city. The start went something like this:

 

Metamorphoses

Journeying home to Ithaca almost 20 years after setting forth, yearning for his lover, Penelope, Ulysses happened upon the Land of the Serpents, the most beautiful place he’d ever seen. Enchanted by so much beauty, further delaying his reunification with Penelope, Ulysses promised to build a city in the Land of the Serpents and to call it Ulysseya. When the queen of the Land of the Serpents, the goddess Ophiussa, who was half-woman and half-serpent, learned of Ulysses’ ambitions, she rallied her legions of female warriors and declared war.

Back in Ithaca, people had long ago stopped believing Ulysses was alive, but in her heart of hearts, Penelope still secretly longed for her lover’s return. Penelope’s father, however, deeming her a widow, and wished for her to remarry. Unwilling to defy her father, Penelope agreed that she would remarry the day she finished weaving a shroud for Laertes, Ulysses’ father. To ensure that day never came, Penelope unwove at night what she wove during the day.

 

Dulce was friends with João, though we hadn’t seen each other for a long time. I loved João a lot. It was João who found me, roaming around some wasteland near her house. João and I watched each other for several weeks, though we never approached each other. She brought me food, but my fear was bigger than my terrible hunger. From years spent living on the streets, I’d learned that the worst dangers often come disguised as generosity. I was a cautious dog. João would move away so that I’d eat, although she hung around and watched me from a distance, hiding behind some cars. As soon as I sniffed the food, my hunger grew all the more and it was impossible to resist. João always waited until I’d finish the food. It didn’t take long, I was a greedy dog. I always was, you never forget hunger.

I made that wasteland my home. I was pregnant, and the walls of the metro station and a few high bushes offered good protection. After giving birth, two stillbirths and one that was so scrawny it didn’t survive either, I no longer had any reason for being there. Except that João kept coming and waiting for me, at a distance, calling me without calling. I let myself believe that someone with evil intentions wouldn’t show such great dedication, and so I let her approach me. I did right. João took me home and into her heart, and I took her into mine.

Up until then, I’d never been into anything. Almost everything I knew, I knew from the outside. Like Lisbon. I knew Lisbon extremely well from the outside. A city holds few mysteries for someone like me, who inhabits it from one end to the other, who wears it like a second skin. This might sound overly poetic to stupid or insensitive types. I forgive the first and am wary of the second.

 

Metamorphoses

On she walks. She knows not where she’s going. One step. Another. Another. Her feet so tired. Her legs protest in vain. She struggles to get air into her lungs. She can’t bring herself to stop. She walks. Her eyes filled with darkness. She walks. Always the same speed, neither hurrying nor dawdling. She can’t bring herself to do anything else.

it will soon be morning.

you’re mistaken, morning is still some way off. It’s only just after midnight. Morning is still some way off and he won’t be coming home. Morning will come, but he’ll never come home.

reduced to talking to yourself?

when confronting inhuman pain, the body may chose madness as an emergency exit. Bodies are very intelligent.

that’s what he would have said. Pronouncements like that always impressed people less capable of thinking, or less attentive, like the young women he seduced.

On she walks. Her eyes long for something to fix on, the tops of cranes that reach, ungainly, for the sky, the street lamps full of yellow light, the metal shuttered doors of warehouses, the cement of the pavement, the water of the river rippling on its journey to the sea, and the shadows, dark, bright, darker, brighter, ghosts.

when on the brink of danger, serious danger, our vision turns black-and-white, so that the brain can focus all its energy on survival. We’re programmed for survival, you see? Otherwise you’d stop walking, you’d go over to the water’s edge and you’d jump. It would be the easiest thing in the world. You’d put a stop to my voice being inside your head, to the pain that clings to every inch of your body, to all the awful days still to come. Do you really want to live through all those awful days still to come? Well then, the easiest thing would be to jump. And yet you won’t go anywhere near the water’s edge. We were made to survive, you see?

 

It was Ana, a mutual friend, who broke the news to Dulce, via Gmail chat: Jinja has died, our Jinja has died. My death, announced in the bottom right-hand corner of the computer screen, like an aside in the Metamorphoses text. Metamorphoses. Some more incomprehensible than others. Some more useless than others.

It’s not easy to enter someone’s head. The defence system around a person’s thoughts is constantly alert. And it’s especially alert to anything strange, anything it deems strange. But sometimes circumstances conspire to momentarily disable the mighty defence system. A message in the bottom right-hand corner of the computer screen, a punch in the stomach, sudden disbelief and realisation, faltering heart, and the chink that, just for an instant, I can enter through, a chink that closes immediately behind me. And here I am. There’s no way out.

But it’s not easy existing in here. Not easy at all. The main purpose of dominant thought – out there and in here – is to exert control: if we know practically nothing about things that are similar to us, how can we expect to know about things that are different? If we don’t know about or understand things that are different, how can we accept them? The world that exists in one person’s head is very different to the one that exists in another’s. And both are different – the differences surprising – from the world that exists outside our heads, the world that is filtered to us through our senses. We don’t know what other people’s senses sense, nor how they sense them. We can merely grasp at their essence.

It’s said that dogs see in black-and-white.

But maybe knowing what others sense, or how others sense, serves little purpose. Perhaps knowledge and understanding serve us little. Love’s another matter.

Is it possible to love someone who’s colour-blind? Yes? Well then, it’s the same thing.

It’s said that humans hear only a fraction of what dogs hear.

Is it possible to love someone who’s deaf? Yes? Well then, it’s the same thing.

The news in the bottom right-hand corner of the computer screen could not be switched off. Could not be undone. Not the news and not my death. What could be, of course, is the text on Lisbon. Texts always can be.

 

Metamorphoses

It was All Saints’ Day, late mid-morning. People were praying in the city’s plentiful churches, built on the Empire’s gold and spices, when the earthquake struck. Fissures swallowed up houses, convents and palaces, trees, animals and people were sucked into the earth’s core, an act of punishment inflicted on a city the like of which nobody had ever heard before. Then the waters withdrew, revealing river and sea beds to stunned survivors, ships laid to rest alongside all manner of wreckage. Giant waves, 20 feet, 45 feet, 65 feet, leapt over the port and buried the city, reaching as far as Seville and sending anyone they swept up down to the depths. Those saved by luck or by chance still had to endure the fire storm, provoked by abandoned candles and hearths, which devoured anything that had resisted the tremors and floods, as if determined that not one stone would be left on top of another in the entire city. Lisbon burned for five days. By the end of it all, the city had seen 90,000 of its 275,000 inhabitants killed. It had lost the majority of its buildings, including the Royal Palace, the Opera House, the library with its 70,000 volumes and paintings by Titian and Rubens, the Royal Archive with its documents of Vasco de Gama’s and Christopher Columbus’ voyages of discovery, voyages that put an end to much of the mystery about the world. On the morning of 1 November 1755, Lisbon could have died.

 

Cities can’t die. At least they can’t die the sort of death that requires the burial of a body, like my death. Cities can only die deaths that make them eternal. Like Sodom and Gomorrah, death by God’s fire and sulphur; or like Pompeii and its embraced lovers, killed by Vesuvius’ lava. Lisbon could have died from that earthquake. Lisbon could have gained eternity in death.

Nobody dares comprehend the tragically incomprehensible. Kant, Voltaire, Rousseau, Goethe and other shapers of modern thought speculated on the Lisbon earthquake. Was it the punishment of a cynical God who saved those sinning in the brothels, but slayed those praying in the churches? Was it the work of a cruel God who metes out destruction arbitrarily? Was it nothing more than a tragic combination of natural causes, which science would take centuries to fully explain? Guilt and atonement, or mere chance? The Age of Reason and Enlightenment came, and the world moved forward, as doubtless it was destined to do.

Lisbon defied whoever and whatever there was to defy, rebuilding itself, rising from the ashes with a vengeance. Lisbon decided not to die. Or someone decided Lisbon would not die. It’s impossible to know how these things really happen, much less manage to explain them. Perhaps some creatures are more stubborn than others, and simply refuse to die. Or perhaps they’re reborn as soon as they die. Jinja with a J. Things become immortal if they’re loved. At least for a little while. São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas. Lisbon shook like no city had ever shook, not before or after. Lisbon shook, its body was wounded, but its seven hills stayed standing: São Jorge, São Vicente, Santo André, Santa Catarina, São Roque, Sant’Ana, Chagas.

Ancient manuscripts reveal that when the Romans came here they saw the seven hills, thought of Rome and fell in love. Though perhaps it wasn’t like that. What makes us come across a place, physical or otherwise, and recognise our home, or the possibility of building a house there, is a mystery. Perhaps it’s just the opposite: perhaps places choose us, the way it’s thought that animals choose humans.

But past and future, history and histories are of minor importance in the face of death, a death that leaves bodies strewn, abandoned and worthless, beneath the sky. Nor does it matter whether that sky is almost always blue, like Lisbon’s, or almost always grey, like Berlin’s. Perhaps that’s why I’ve never understood, never cared to understand, the importance placed on pasts we can no longer return to and futures we can never reach. Better to live in the present, a present as enduring as the eternal moment in which I lie down in the yard to catch some sun or contemplate the stars.

 

Metamorphoses

Fearing nothing, not even destiny itself, and defying Ophiussa and her fearsome serpent warriors, one night Ulysses built the city of Ulysseya, on the exact spot where Lisbon now stands. On seeing what a beautiful city Ulysses had built, Ophiussa surrendered to her fearless adversary and, much to the amazement of her serpent warriors, fell irremediably in love. As is appropriate for adventurers, Ulysses returned her love twofold, albeit without losing sight of his destiny, for no man can ignore his destiny, and this is man’s greatest tragedy. Ulysses and Ophiussa lived for many, many years in glimmering happiness, and Penelope almost blinded herself weaving and unweaving the shroud designed to trick her father.

 

It was João who invented ‘Jinja with a J’. I heard her say it so many times that it ended up sounding natural, but it was jarring the first time. Why Jinja with a J? Like all things, the sense of a name gets lost through repeated use. Questions that might be asked get lost, too. Especially in regards to an apparently irrelevant matter, such as what names we respond to. I ended up understanding ‘Jinja with a J’ as my full name. First name: Jinja. Last name: with-a-J. And the question that forms, but gets lost, is all the more pertinent for a dog – a bitch, in my case – because a dog never gets to see the name written down, and Jinja with a J sounds the same as Ginja with a G. And in Portuguese, ‘ginja’ is a delicious fruit – a cherry. So why Jinja with a J?

The question returns now, as I write this text. Although it’s not actually the question that returns so much as the answer that presents itself. While I was writing, the answer to the forgotten question suddenly jumped out at me, and the answer revives the question: Why Jinja with a J? Doubtless questions are merely answers calling out to us from the future.

When naming something we love, or want to love, if we choose a strange name, or a name that’s not even a name, out of all the endless possibilities we have, we’re not only trying to make what we’re naming unique, we’re also giving in to the temptation to imprint a part of ourselves onto whatever we’re naming. So that we exist within the other. So that the other belongs to us forever. Jinja with a J. J not for Jinja – for Jinja still had to be invented – but J for João. Like Ulysses and Ulysseya.

Sometimes names of things are more revealing than descriptions or sightings of a thing’s form, if it even has a form. Names, in all their abstract existence, speak of what’s indescribable in a thing. There’s nothing better than a name – its sweet repetition – for preserving the love a thing brings us, the love with which we project ourselves onto other things. Finding just the right name for what we love, that can save us.

 

Metamorphoses

you do realise I think about her all the time?

shut up.

On she walks. The quay almost silent. An empty beer can rolls along the ground, disturbed by a gentle breeze. Once the routes to the Indies and Africas closed, the banks of the Tagus became desolate, scenes reminiscent of films about the American West after the gold ran out. The hubbub of cruise ships spitting out people lasts no more than ten minutes, and never happens after hours, for tourists shouldn’t see the city so abandoned. Their photos wouldn’t turn out nice. It’s nicer to photograph happiness. Or to try and conjure up happiness by taking photographs.

There are a great many photographs of them happy. They were happy only last Christmas. They wore hats with flying reindeer, presents from their son, and they laughed. It must have been their son’s girlfriend’s idea, he’d never have thought of giving them such a silly present. They were so happy they smiled for the camera, not the least bit worried they might look pathetic in their flying reindeer hats one day in the future.

Perhaps by then her husband had already decided to leave. You never can tell what goes on in another person’s head, even when that other person sleeps in the same bed. It shouldn’t be possible to plan such a betrayal without causing a stir. There should be some sense of warning, a siren going off, like at a nuclear plant, a flashing neon sign somewhere in the vicinity of the heart, something that would show up in photos, something to make sense of that question her husband used to ask, now what?

now what?

On she walks. At times the moon breaks loose from the clouds, undermining the darkness on the quay. The city lights drove the stars away long ago. The steel cables of the bridge are likewise absent from the night. One step. Another. Following the flow of the river, heading for the sea.

you do realise I fell in love?

shut up.

perhaps if she hurries she’ll be able to block out her husband’s voice.

it wasn’t deliberate. It just happened.

but we were so happy.

you always did like kidding yourself.

shut up.

The city might end, but the earth never ends. There was earth in the suburbs, and then beyond the suburbs, fields of weeds, there will always be earth, tired feet inside shoes, he won’t be coming home, he took everything, including his shoes, even the ones he used only for weddings and special occasions, all his records, the alarm clock, the blood pressure monitor, he put it all in boxes, bags and holdalls, his hands didn’t even shake, he’ll never come home, on she walks, tired feet inside shoes, old shoes, moccasins, he never liked those shoes,

your husband is leaving you after 27 years of marriage and all you can think about is how he never liked moccasins,

you can never tell when or why they’ll stop loving you,

you’re acting young enough to be your son’s girlfriend

it might be because of some nothing, like moccasin shoes

falling in love with her wasn’t something I wanted. It just happened.

shut up

concentrate. Concentrate and stop thinking that jumping into the cold water would be an empty gesture, not even a jump, a tiny propulsion, it wouldn’t last long, you’d walk over to the edge, the slightest propulsion and the moccasin shoes would be lost forever in the river’s waters

She walks. In the same direction as the river, from time to time there’s a vessel, a boat’s sails fluttering in the long river night, she can no longer feel her feet

feet

extremities that settle on the ground, that all land animals have, that enable all land animals to move about, surely your biology teacher taught you that feet also allow land animals to step down into cold river waters, that the foot of a mammal is divided into tarsus, metatarsus and toes, that every human foot has 26 bones.

Stretched out before her like a black carpet, a lengthy shadow, her shadow. Dawn breaks in Lisbon. If you turn around, you’ll see the sun rising above the houses. If you turn around, you’ll see the miracle that is the Lisbon light.

 

Dawn was breaking when I saw Lisbon for the first time. I was about to turn eleven. Unlike Ulysses or the Romans, I didn’t fall immediately in love with the city. To fall in love you have to be open to falling in love, and I arrived fleeing a civil war, fleeing a place I thought I belonged to: Luanda. Besides, I spoke differently from the way they spoke here, looked different from the way they looked. It took a long time for me to even summon the will to try and understand the place. Because of all this or because of none of it – ultimately it makes no difference – my love for Lisbon took its time in coming. Lisbon didn’t mind. It waited for me.

I met Jinja 25 years later. By then, Lisbon was my home.

 

Metamorphoses

Destiny always calls, even to favoured sons, and Ulysses was eventually summoned to fulfil his. Not wanting Ophiussa to hear the footsteps that would lead him away from her, Ulysses waited for a night of thunder when, protected by the roar of the skies, he sneaked out of the bed they shared, a bed with a river for a head. Ulysses fulfilled his destiny, with nothing but a tree trunk for a boat and strong arms for oars. He hadn’t yet reached the sea when Ophiussa noticed his absence. Her desperate screams rang out into the night and were heard far and wide, for they were louder than any thunderclap. But as nothing can come between a man and his destiny, Ulysses reached the sea just as Ophiussa invoked the Gods to bring him back, alive to love or dead to adore. Ophiussa dragged her enormous, destructive serpent’s body to the waters and once there, seeing that Ulysses was beyond her reach, she writhed so violently and forcefully that seven hills formed on the flat plain where Ulysseya once lay. Then Ophiussa entered the sea seeking death. Among the many writings that tell of Ulysses’ journey, few mention Ophiussa and fewer still relate her last words, spoken to the Gods, her dying wishes: that as a symbol of her great love for Ulysses, where Ulysseya stood there should rise the most beautiful city in all the world, and that this city should keep its seven hills lest anyone forgot how cruel love can be. The serpent-half of Ophiussa’s body was already on the sea bed as she spoke, and the woman-half then bid a slow and sad farewell to this world, as the serpent warriors sang the most wondrous songs ever sung. Taking pity on Ophiussa, the Gods promptly acceded to her wishes, though they pretended not to hear the third wish, for it was impossible to enact: that no one be killed by love ever again.

 

On 8 October 2013, I didn’t die. Mongrel, medium-sized, dyed hair, short-sighted eyes of an indeterminate colour that changes with the light. I keep Jinja with me. My name is Dulce.

 

 

Translated from Portuguese by Jethro Soutar
Podcast read by Cathy Smith

 

Jethro Soutar is an English writer and a translator of Spanish and Portuguese. He has translated Argentinian and Brazilian crime fiction for Bitter Lemon Press, and his translation of By Night the Mountain Burns by Juan Tomás Ávila Laurel will be published by And Other Stories in late 2014. He is co-editor of The Football Crónicas and a co-founder of Ragpicker Press.