Haarlem voelen

Feeling Haarlem

Sulaiman Addonia

Sulaiman Addonia

Sulaiman Addonia is een Eritrees-Ethiopische-Britse romanschrijver. Hij debuteerde met Als gevolg van liefde (2008). De roman werd genomineerd voor de Commonwealth Writers’ Prize en in meer dan twintig talen vertaald. In 2019 volgde Stilte is mijn moedertaal. Opnieuw oogstte de auteur lof en volgden nominaties voor de Orwell Prize for Political Fiction in 2019, en de Firecracker Awards in Fiction en Lambda Literary Award in 2021. Addonia putte voor het verhaal uit zijn eigen ervaringen in een Soedanees vluchtelingenkamp. In 2023 zal zijn derde roman The Seers verschijnen bij Canongate UK en Graywolf USA. Addonia woont in Brussel, waar hij een creative writing-school voor vluchtelingen en asielzoekers startte en het Asmara-Addis Literary Festival (in Exile) organiseert, dat schrijvers uit de pan-Afrikaanse diaspora centraal stelt. Hij schrijft columns voor De Standaard.


Haarlem Alle citybooks


Feeling Haarlem

I arrived in Haarlem carrying personal anguish. Even so, I had a smile plastered all over my face as if to shield my hosts from my sadness. Strangely though, it was that contrast between my interior turmoil and exterior projection of ebullience that made me feel at home in Haarlem the moment I set foot on its soil and encountered its splendour. At home in a metaphorical sense. I had the impression that like me this city – that glowed brighter on my way from the station to my residency, a Bed & Bike near the river Spaarne – was also wearing a facade that masked something mysterious, something that swirled and twisted under the bridges of its canals, something that lingered on its narrow streets.


Vincent van Gogh wrote ‘I am not an adventurer by choice but by fate’, and these are words that I often think about whenever I am in a new city. I am of course in Haarlem by choice, but it is on the path of a long adventure that started by force when I was two years old, when we fled the war between my parents' countries, Ethiopia and Eritrea. Ever since then, I have been an outsider to every country I have migrated to and every society I have lived and worked in. So here in Haarlem, on an October evening, and as my sorrow fed on autumn melancholy, I allowed my first impression of Haarlem to shape my outlook for the days that followed. Familiarity mattered to me and holding on to this likeness of my mindset to Haarlem prevented me from feeling like a stranger in this city. I could no longer cope with being a stranger again. Not when I was in the grip of sadness.

So, I left my B&B early that first morning, still treasuring the very first emotions of seeing Haarlem. This didn't feel out of the ordinary. Cities exist in reality as well as a reflection of our imagination. Dipping in and out between the two is what would give birth to an intimate relationship with Haarlem. Of this, I was convinced.


It's all about the feelings

To walk abroad is, not with eyes,
But thoughts, the fields to see and prize;
Else may the silent feet,
Like logs of wood,
Move up and down, and see no good
Nor joy nor glory meet.

This poem by the English poet Thomas Traherne, called ‘Walking’, came to me as I arrived on a white bridge opposite Teylers museum on that first morning. I paused and turned around, glancing up at all the buildings lining the river Spaarne on both sides, opening my chest as if to breathe in the light from the curtainless windows and take in the sound of this part of the city, appearing like shapeless fragments on the water.

Guided by feelings, I ventured deep into the city, first ambling along the Teylers museum, and then wandering towards a narrow street that would lead me to another even narrower alley. Walking in such tight places gave me the feeling of suffocation and elation at the same time, of my lungs being compressed and my chest exploding, as if freedom here lies in being slightly restrained, your wings partially folded.

It became clear to me that my state of mind, my vulnerability which I carried along with me on my strolls, endeared me to Haarlem the deeper I drifted into the city, the closer I got to a square with coffee-scented air, and the longer I stared at the sunlight seeping through the clouds. It was as if my wound was the place where the well-lit Haarlem entered me. Haarlem settled into me quickly.


People: the mirror of a city

When I was a child, I lived in a Sudanese refugee camp. It was inhabited mainly by people who came from different parts of Eritrea, all fleeing the war in their thriving cities and towns to seek shelter in a place of scarcity built with huts. Looking back, it was here that I first learned that you could read places in people’s faces. When these displaced adults talked to us children about the cities and towns they had fled, their features lit up. It was as if their faces turned into projectors for their memories, and each detail of a street, of a cafe, of a field, of a Jacaranda tree, was like an image that flooded their faces. I felt I could see the architecture of their cities drawn in their eyes, their homes rising on their cheekbones. The projections of their cities that I observed on their faces are like paintings permanently hanging in my memory.

I moved around the city in the morning, afternoon, early evening, and late at night intending to find Haarlem reflected in the faces of its inhabitants and hear its voice in the throats of its people.

I scrutinized youngsters congregating by one of its fast food outlets. I tuned in to children’s cries in alleys and shop floors of supermarkets and department stores. I spent hours in cafes and bars, drinking, eavesdropping on conversations, and trying to read people, searching for an expression of Haarlem that might be present in their eyes. I heard a city full of yearning, of longing, of impatience, a city complaining of fatigue, a city joining in the mirth of its residents, a city on the lips of lovers. There was love and life everywhere, but it was measured, its tone muffled, its tempo matching the city. Such an observation wasn’t anything new. I had seen it in other cities too, but I couldn’t help noticing a difference here, albeit a subtle one. The way the city insisted on wearing elegance and tranquillity as its facade made me wonder about what it was missing. ‘What is Haarlem missing?’ I wrote on Notes on my iPhone one afternoon while standing next to a tree in a market square.


The sun came and went. The clouds formed and dispersed. The weather oscillated between warm and cold, and so did my mood.


The more I saw of Haarlem, the more I felt that its narrow streets were carefully constructed to mimic a labyrinth. This, to my mind, made getting lost in the city an intended outcome rather than an accident. I also believed that its canals were laid out in ways that enabled the city to reflect itself in fragments, here and there, to give the impression that this was a city of mirrors, of illusions, of trickery. I felt I was in a city created for the flight of imagination, to live in it and out of it at the same time.

I got lost on several occasions. But I could swear that my smile grew wider, as if with each loss in the city, a candle inside me lit up. Perhaps, I thought in those instances of serenity, there was no mystery here. This was what the city was all about, offering beauty to its inhabitants and visitors in abundance, and that it was up to me to accept it and revel in it for the length of my stay.

I imagined I was inside Vermeer’s world, and I thought that, like his paintings, this city's mastery was that it had just enough light to show the tip of its expansive existence while keeping the rest concealed. The possibility of discovery of another part of it propelled me forward towards another street, another round of loss and discovery.


Haarlem‘s missing part

If the streets are the veins of a city’s heart, then the people moving through them are the blood that makes them pump. I noted this thought on my iPhone as I headed out one early morning for another encounter with Haarlem’s streets.

There was a casual eagerness to see and be seen about Haarlem, I felt that morning. The curtainless windows, the streets dressed in magnificent beauty, the bridges designed in ways to mesmerise, streets lined up with architectural gems, of buildings as colourful as the roses rising from pots on windowsills. A city enveloped in colour and its skin sprayed with flowery fragrance is designed to take your breath away, but there was also something about it, something vulnerable, that told me it also wanted to draw its breath from something else, something fresh, something foreign, something that might give Haarlem a new context to see itself.

To my mind, this was a city that had a native language other than Dutch. A language that remained unspoken, perhaps because it was a language that grew out of historical wounds. Haarlem, I felt, was holding on to an impulse that allowed it to keep the past unexpressed. Its eerie quietness at night, as dense as the reflection of yellow light on the dark water of the canal, seemed an invitation to dig deeper, to search, to inquisitively probe beyond the skin, the surface, to excavate its mother tongue.

And now that the narrative of the city was becoming somewhat clearer to me, I could understand the link between Haarlem and its inhabitants.

But is a city made by people or are people made by the city? I wondered.

The city isn't a passive recipient. People may build cities, but cities rebuild people. A city isn't only concrete, trees, and water. Its bricks and woods breathe from the jaws of its inhabitants. A city is a collection of bodies, hearts, languages, pains, love; a history of wars, violence, prayers, love, possibilities, murders, resentments, and repentances. People are carriers of stories, details, ideas, history just as much as the buildings and the city's architecture themselves carry people's stories.


The more I averted my eyes from the cafes and bridges, the boats, the buildings, the water and focused on the people around me, the clearer I felt and saw Haarlem’s missing part:

There’s beauty in clamour too,
in ugliness,
in sorrow,
in filthiness.
Perhaps what Haarlem needed was to give its dark side a chance to showcase itself, to open the gates to the torments swirling under its skin. But this was also advice to myself.


One afternoon, and after a long walk, I took a break at a cafe in one of its squares. I didn’t know the name of the square and didn’t bother to look it up. I had embraced the idea of being a vagabond who’s moved by the poetry of a city, constantly marching with its inhabitants, rather than its fixed location of a place on the map.

The square became a highway for bicycles going this and that way, at times dangerously swerving around pedestrians. Yet nobody seemed to complain. The square was like a theatre for ballerinas. The way machines, humans, and pets moved around each other seemed to have been choreographed. Everything timed to perfection. A cyclist rang his bell several times, making a musical note, the exact moment a woman clicked her finger at her dog, leashed to her other hand, who suddenly stopped to peer at a fellow pet. A young woman in a suit applied lipstick as she dashed into a building across the square, the heels of her black shoes pressing into the grey cobblestones. A group of children moved like a herd of bulls, pushing and shoving each other. They departed leaving boisterousness and laughter that seemed like a bubble into which a man in a brown cordial flat cap with a bowed head entered.

I left the cafe. I found myself walking behind a man with a slightly hunched back. I was about to speed around him when his appearance caught my attention. His long light-blue overcoat with a brown fedora hat, a grey scarf thrown around his shoulders, gave me the impression that I was witnessing a man who was hesitant to let go of the past, of a way of life. I was also intrigued because earlier this year, I started a novel about a man in his seventies. With my interest peaked, I slowed down, almost mimicking the man’s slow walk, as if curiosity was weighing me down, adding years to my life to bring me in line with the man ahead of me. That's what writing for me is all about: adapting to the needs of the characters roaming in my imagination.

I followed the man at his pace. I became a kind of stalker, a stalker of feelings and portraitist of this man and his thoughts, while now and then imagining myself to be a replica of him, regardless of all that was different between us. I was him, he was me. And for a fleeting moment, I was convinced that this man was Haarlem and that Haarlem was this man.

When the man turned his head to the side, I caught a glimpse of his profile. Wrinkles and signs of old age peppered his face. The colour of the shops, the reflection of the streetlights gave him a glow. At one point, when he passed a beauty shop, he was engulfed by a feminine scent that wafted from the shop. At this instant, I thought that we all, even for a moment and even without realizing it, become as fluid as the city. That a city has no gender. A city isn't a he or she. It is deeper than that. A city is a home to all its people, with fluidity as its beating heart.

I was deep in my thoughts as I trudged along the street behind the man. This made me appreciate old age, how with slow walking you can have a thousand different emotions. As we age, we feel more than we see.

After a while, I left the man at a juncture and turned into an alleyway that looked like a picture in a style magazine: cascading flowers, trees planted as if this was a catwalk for the connoisseurs of beauty. Its front garden chairs faced the street as if in an invitation to sit and while your time at the expense of the owners. The curtainless windows of the homes I strolled past allowed my eyes to feast freely on the interiors. The kitchen and lounges of homes in Haarlem seemed to be inhabited by the people who own them as well as the thousands of gazes of passers-by.


The roofs of colourful buildings sitting under a sky thick with clouds impressed upon me a sensation so sharp that my chest heaved.


It rained. I don’t remember if this was on the second or the third day after my arrival. When you follow people going about their daily lives, you lose yourself and what keeps you anchored to a moment isn’t a time and date but a feeling. So when it poured, I remember leaning against a lamppost as I watched Haarlem take its shower, opening its pores to the sky.

Haarlem arrived in my mind like a jazz notation composed across the ocean in the other Haarlem, by African American musicians. I was, for a moment, something older than myself, my spirit ageless. Music of the city moving my bones.

I fell into deep thought, and ‘thought’ in a city can be like a wand in the hand of a magician. You find yourself transformed into things beyond your control. Entranced, I imagined opening my body for Haarlem. It was as if the entire city was journeying on me. I felt the weight of a daydream as the boats of Haarlem sank into my chest. Perhaps this is how we construct our memories in cities, by granting them unfiltered access to our bodies, our minds, and inner world.

I thought that it was not what I would write about Haarlem that mattered, but what Haarlem would write about me. I imagined myself living in the city's memory long after I was gone, even if no one around me seemed to know of and register my existence. That's the crux of migration, of travelling. As you go from one place to another, you leave behind traces of your thoughts, of your fears, doubts, culture, memories, desires, and attributes that become threaded into the soul of the city, of its trees, its flowers, and become a ghost living in the caves of its souls long after your departure.

Long moments passed. I was awoken from my reverie by the din of the church bells. The sky cleared. Haarlem resurfaced from my depth with the sun breaking through the clouds. I looked around me, wondering which route to take, which part of the city to explore, where to get lost and find something new in Haarlem and in me.


On my last night in Haarlem, I decided to go out for a last stroll. The emotions I had arrived with were still inside me. The moment I closed the door of my Bed & Bike behind me, and the wind received me with its cold arms. I smiled. I am happiest when out on the street, when in the company of the traces people leave in their wake rather than of people themselves, when dark water is meters away from me. But it could also be that Haarlem and I had begun to feel each other.

In that sea of silence, I stood on the white bridge whose name I had learned earlier. From the Gravestenenbrug I watched the boats anchored to the banks of the canal, swaying as if the water beneath them had gone into a frenzied dance. The autumn leaves twirled to the ground. The streetlights caressed the canal, drawing circles of yellow here and there, an island of brightness splotching the dark water. Everything was in touch with everything else. And the city was in touch with me. A city at night is alone but never lonely. Its different parts find a way to talk and to feel each other. This was the thrill for me, what I had been seeking during my time in Haarlem: to witness an intimacy of the city with itself.

I wanted my trip to end there. The people I had met, the drinks I had had, and the smiles and laughter and exchanges of ideas roamed in my chest. I was ready for a departure. As if the bridge was a wing, I imagined myself gliding high above the sleeping city, watching it from above one last time, as parts of it stretched here and there, reaching deep into hidden places, bringing its unseen and missing parts to light.



Haarlem voelen

Ik kwam aan in Haarlem met mijn persoonlijke pijn op zak. Toch zette ik mijn beste glimlach op, om mijn verdriet te verbergen voor de mensen die me ontvingen. Gek genoeg voelde ik me juist door dat contrast tussen mijn innerlijke onrust en mijn uitbundige uitstraling thuis in Haarlem vanaf het eerste moment dat ik de stad betrad en de pracht ervan aanschouwde. Thuis in metaforische zin. Ik had de indruk dat deze stad – die steeds feller begon te schijnen terwijl ik van het station naar mijn verblijf liep, een Bed & Bike dicht bij het Spaarne – net als ik een façade had opgetrokken die iets mysterieus maskeerde, iets wat kolkte en kronkelde onder de bruggen over de grachten, iets wat als een echo bleef hangen in de smalle straten.


Vincent van Gogh schreef ‘ik ben geen avonturier uit vrije wil maar noodgedwongen’, en ik denk vaak aan die woorden wanneer ik me in een nieuwe stad bevind. Natuurlijk ben ik wel uit vrije wil in Haarlem, maar het is onderdeel van een lang avontuur dat onder dwang begon toen ik twee jaar oud was, op het moment dat we moesten vluchten voor de oorlog tussen Ethiopië en Eritrea, de landen van mijn beide ouders. Sindsdien ben ik een buitenstaander geweest in elk land waar ik naartoe emigreerde en in elke samenleving waarin ik heb gewoond en gewerkt. Zodoende liet ik hier in Haarlem, op een avond in oktober, terwijl de melancholische herfst mijn verdriet nog verder aanwakkerde, mijn eerste indruk van de stad een stempel drukken op mijn verwachtingen van de komende dagen. Ik hechtte belang aan vertrouwdheid, en door vast te houden aan deze gelijkenis tussen mijn stemming en Haarlem zou ik me niet als een vreemde voelen in deze stad. Ik kon het niet meer aan een vreemde te zijn. Niet zolang verdriet me in zijn greep had.

Dus toen ik mijn B&B die eerste ochtend vroeg verliet, koesterde ik nog steeds de emoties van die eerste aanblik van Haarlem. Daar was niets ongebruikelijks aan. Steden bestaan niet alleen in de realiteit, maar ook als een weerspiegeling van onze verbeelding. Door tussen die twee te schakelen, zou er een intieme band tussen mij en Haarlem ontstaan. Daar was ik van overtuigd.


Het gaat allemaal om wat je voelt

To walk abroad is, not with eyes,
But thoughts, the fields to see and prize;
Else may the silent feet,
Like logs of wood,
Move up and down, and see no good
Nor joy nor glory meet.

Ik moest denken aan dit gedicht, ‘Walking’ van de Engelse dichter Thomas Traherne, toen ik op die eerste ochtend bij een witte brug kwam tegenover het Teylers Museum. Ik bleef staan en draaide me om, keek omhoog naar alle gebouwen die in rijen aan weerszijden van het Spaarne staan, en ik opende mijn borst alsof ik zo al het licht kon inademen dat uit de gordijnloze ramen straalde en het geluid in me kon opnemen van dit deel van de stad, dat als vormeloze flarden op het water verscheen.

Geleid door mijn gevoelens drong ik tot diep in de stad door, ik kuierde eerst langs het Teylers Museum en dwaalde daarna een smalle straat in die me naar een nog smallere steeg leidde. Deze krappe ruimtes benauwden me, maar ik was tegelijkertijd ook opgewekt, het was alsof mijn longen ineengedrukt werden en mijn borstkas openbarstte, alsof vrijheid hier besloten ligt in een beetje ingeperkt, je vleugels deels samengevouwen.

Het werd me duidelijk dat mijn gemoedstoestand, de kwetsbaarheid die ik meenam als ik rondliep, mijn hart steeds meer deed opengaan voor Haarlem, hoe dieper ik de stad in dwaalde, hoe dichter ik bij een pleintje waar het naar koffie rook kwam, en hoe langer ik naar het zonlicht staarde dat door de wolken sijpelde. Het was alsof het helverlichte Haarlem via mijn wond bij me binnenkwam. Haarlem nestelde zich snel in me.


Mensen: de spiegel van een stad

Als kind woonde ik in een Soedanees vluchtelingenkamp. Daar leefden vooral mensen die uit verschillende delen van Eritrea kwamen, allemaal waren ze hun bloeiende steden en dorpen ontvlucht om veiligheid te zoeken op deze plek van schaarste waar enkel hutten stonden. Achteraf zie ik dat ik er daar achter kwam dat je plekken kunt aflezen aan gezichten. Wanneer de ontheemde volwassenen daar de kinderen vertelden over de steden en dorpen waaruit ze gevlucht waren, begonnen ze te stralen. Dan lichtten hun gezichten op als een projectiescherm voor hun herinneringen, en elk detail van een straat, van een café, van een veld, van een jacarandaboom, was als een afbeelding die over hun gezicht stroomde. Ik kon de architectuur van hun steden in hun ogen zien, hun huizen verschenen op hun jukbeenderen. De projecties van hun steden die ik op hun gezichten zag, hangen voorgoed als schilderijen in mijn geheugen.

Die ochtend, middag, vroege avond en nacht bewoog ik me door de straten met de intentie om Haarlem te vinden in de gezichten van de inwoners, en om de stem van de stad uit de kelen van de mensen te horen klinken.

Ik keek nauwlettend naar jongeren die bij een snackbar rondhingen. Ik stemde mijn gehoor af op het gehuil van kinderen in stegen en in supermarkten en warenhuizen. Ik bracht uren door in cafés en kroegen, dronk, luisterde gesprekken af en probeerde mensen te lezen, op zoek naar een glimp van Haarlem in hun ogen. Ik hoorde een stad die vol was van smachten, van verlangen, van ongeduld, een stad die klaagde over vermoeidheid, een stad die deelde in de vrolijkheid van de inwoners, een stad op de lippen van geliefden. Er was overal liefde en leven, maar het was afgemeten, de toon ervan gedempt, het tempo ervan afgestemd op de stad zelf. Die observatie was niet opzienbarend. Ik had hetzelfde in andere steden gezien, maar toch merkte ik hier een verschil op, hoe subtiel ook. De manier waarop de stad erop stond een masker van elegantie en rust voor te houden, deed me afvragen wat er ontbrak.‘Wat ontbreekt er aan Haarlem?’ schreef ik in de notitie-app van mijn iPhone toen ik op een middag naast een boom op een marktplein stond.


De zon verscheen en verdween weer. De wolken pakten samen en dreven weer uiteen. Het weer schommelde tussen warm en koud, net als mijn gemoedstoestand.


Hoe meer ik van Haarlem zag, des te meer ik het idee kreeg dat de nauwe straten hier zorgvuldig waren geconstrueerd om een labyrint na te bootsen. Dat, zo meende ik, maakte verdwalen in de stad eerder het beoogde resultaat dan een toevalligheid. Ik dacht ook dat de grachten zo waren aangelegd dat de stad zichzelf in fragmenten kon weerspiegelen, hier en daar, om de indruk te wekken dat dit een stad was van spiegels, van illusies, van trucage. Ik had het gevoel dat ik me in een stad bevond die gecreëerd was als toevlucht voor de verbeelding, zodat je er tegelijkertijd zowel binnen als buiten kon bestaan.

Ik ben meer dan eens de weg kwijtgeraakt. Maar toch ging ik steeds breder glimlachen, alsof er met elke keer dat ik iets verloor in de stad een kaarsje binnen in me werd aangestoken. Misschien, dacht ik op die momenten van kalmte, was er hier helemaal geen mysterie. Dit was precies waar de stad om draaide, een overdaad aan schoonheid aan alle inwoners en bezoekers bieden, en het was aan mij om die te accepteren en ervan te genieten zolang ik er verbleef.

Ik stelde me voor dat ik me in de wereld van Vermeer bevond, en ik bedacht dat het meesterschap van de stad – net als in zijn schilderijen – lag in het feit dat er net genoeg licht was om een glimp van het immense bestaan ervan te tonen, terwijl de rest verborgen bleef. De mogelijkheid om er steeds weer een nieuw deel van te ontdekken deed me steeds weer een nieuwe straat inslaan, voor steeds weer een nieuwe ronde van verlies en ontdekking.


Het ontbrekende deel van Haarlem

Als de straten de aderen van het hart van een stad zijn, dan zijn de mensen die zich erop begeven het bloed dat ze doet kloppen. Ik noteerde deze gedachte op mijn iPhone toen ik op een vroege ochtend naar buiten ging om de straten van Haarlem opnieuw te verkennen.

Die ochtend voelde ik een ongedwongen gretigheid om te kijken en bekeken te worden in Haarlem. De gordijnloze ramen, de wonderschone straten, de bruggen die ontworpen zijn om nooit meer te vergeten, straten vol architecturale hoogstandjes, gebouwen zo kleurrijk als de rozen die in de bloembakken op de vensterbanken groeien. Een stad omhuld in kleur, de huid ervan besprenkeld met een bloemenparfum, alles om je de adem te benemen – maar er was ook iets anders, iets kwetsbaars, iets wat me zei dat de stad ook iets anders wilde inademen, iets nieuws, iets onbekends, iets wat Haarlem een nieuwe context zou bieden om zichzelf in te beschouwen.

Dit was een stad die een andere moedertaal had dan Nederlands, zo zag ik het. Een taal die niet gesproken werd, misschien omdat het een taal was die uit vroegere verwondingen was ontstaan. Haarlem, zo voelde ik, hield vast aan de impuls om het verleden niet tot uiting te brengen. De ondoorgrondelijke stilte ’s nachts, zo dik als de weerspiegeling van geel licht op het donkere water van de gracht, leek een uitnodiging om dieper te graven, om te speuren, om onderzoekend door de huid, door de oppervlakte te prikken, om de moedertaal van de stad op te graven.

En nu ik het verhaal van de stad iets duidelijker voor ogen kreeg, kon ik het verband tussen Haarlem en de inwoners ervan begrijpen.

Maar is een stad door mensen gemaakt, of zijn mensen door de stad gemaakt? vroeg ik me af.

De stad is geen passieve ontvanger. Mensen bouwen misschien wel steden, maar steden herbouwen mensen. Een stad is niet alleen beton, bomen en water. Het steen en hout ervan ademt via de kaken van zijn inwoners. Een stad is een verzameling van lichamen, harten, talen, leed en liefde; een geschiedenis van oorlogen, geweld, gebeden, liefde, mogelijkheden, moorden, wrok en berouw. Mensen zijn dragers van verhalen, details, ideeën, geschiedenis, net zo goed als de gebouwen en de architectuur van de stad dragers zijn van de verhalen van mensen.


Hoe meer ik mijn ogen afwendde van de cafés en bruggen, de boten, de gebouwen en het water en ik me concentreerde op de mensen om me heen, des te helderder voelde en zag ik het ontbrekende deel van Haarlem:

Er is ook schoonheid in lawaai,
in lelijkheid,
in leed,
in vuil.

Misschien moest Haarlem eens ruimte bieden aan de duistere kant ervan, de poorten openen naar de kwellingen die onderhuids broeiden. Maar dit advies gold evengoed voor mezelf.


Op een ochtend nam ik na een lange wandeling even pauze in een café aan een van de pleinen van de stad. Ik wist niet hoe het plein heette en deed geen moeite om dat op te zoeken. Ik omarmde het idee dat ik een vagebond was, iemand die geraakt werd door de poëzie van een stad, iemand die meebeweegt met de inwoners ervan in plaats van vast te zitten op één plek van de kaart.

Het plein werd een snelweg voor fietsers die alle kanten opgingen en soms gevaarlijk dicht langs voetgangers scheerden. Maar niemand leek te klagen. Het plein was een soort theater voor ballerina’s. Machines, mensen en huisdieren bewogen om elkaar heen als in een choreografie. Alles was perfect getimed. Een fietser belde een paar keer, een muzikale toon, op exact het moment dat een vrouw in haar vingers knipte naar haar hond, die ze in haar andere hand aan de riem hield en die opeens was blijven stilstaan om naar een ander dier te loeren. Een jonge vrouw in pak stiftte haar lippen terwijl ze een gebouw aan de overkant van het plein in rende, de hakken van haar zwarte schoenen drukten op de grijze kasseien. Een groep kinderen bewoog zich voort als een kudde stieren, trekkend en duwend. Toen ze weg waren bleef hun onstuimigheid en gelach hangen als een soort luchtbel, waarin een man met een bruine platte pet binnentrad, zijn hoofd gebogen.

Ik verliet het café. Het volgende moment liep ik achter een man met een licht gebogen rug. Ik stond op het punt hem voorbij te lopen toen zijn verschijning me opviel. Zijn lange lichtblauwe jas en blauwe fedora, een grijze sjaal om zijn schouders, deden vermoeden dat ik hier getuige was van een man die het verleden, een manier van leven, maar moeilijk los kon laten. Ik was ook geïntrigeerd omdat ik eerder dit jaar was begonnen met schrijven aan een roman over een man van in de zeventig. Mijn interesse was gewekt en ik ging langzamer lopen, bijna in dezelfde trage pas als die van de man, alsof ik verzwaard werd door mijn nieuwsgierigheid, die jaren bij mijn leeftijd optelde zodat ik meer op de man voor me ging lijken. Dat is waar schrijven voor mij om gaat: me aanpassen aan de behoeftes van de personages die in mijn verbeelding ronddwalen.

Ik bleef de man in zijn eigen tempo volgen. Ik werd een soort stalker, een stalker van gevoelens en een portretteerder van deze man en zijn gedachten, terwijl ik mezelf af en toe als een replica van hem zag, ongeacht alle verschillen tussen ons. Ik was hem, hij was mij. En heel even was ik ervan overtuigd dat deze man Haarlem was en Haarlem deze man.

Toen de man opzijkeek, zag ik hem heel even en profil. Rimpels en tekenen van ouderdom waren over zijn gezicht gesprenkeld. De kleuren van de winkels en de weerspiegeling van de straatverlichting baadden hem in een gloed. Op een bepaald moment liep hij langs een cosmeticazaak en werd hij overspoeld door een feminiene geur die uit de winkel walmde. Ik dacht op dat ogenblik dat we allemaal, al is het maar heel kort en zijn we ons er niet van bewust, net zo vloeibaar worden als de stad. Dat een stad geen gender heeft. Een stad is geen hij of zij. Het gaat dieper dan dat. Een stad is een thuis voor alle mensen, met vloeibaarheid als kloppend hart.

Ik was diep in gedachten verzonken terwijl ik over straat achter de man aansjokte. Hierdoor ging ik ouderdom meer waarderen: je kunt duizend verschillende emoties hebben als je langzaam loopt. Naarmate we ouder worden, voelen we meer dan dat we zien.

Na een tijdje liet ik de man bij een kruispunt gaan en sloeg ik een steeg in die zo uit een tijdschrift leek te komen: overal bloemen, bomen op een rij alsof het een catwalk voor de echte schoonheidsexperts was. De stoelen in de voortuintjes stonden naar de straatkant gericht, alsof ze je uitnodigden te komen zitten, je tijd te verdoen op kosten van de eigenaren. Door de gordijnloze ramen kon ik mijn ogen de kost geven aan de interieurs van de huizen waar ik voorbij liep. De keuken en zitkamers van Haarlemse huizen leken bewoond door zowel de mensen die ze bezaten als de duizenden blikken van voorbijgangers.


De daken van kleurrijke gebouwen onder een hemel met een dicht opeengepakt wolkendek drongen zich zo scherp aan me op dat de adem in mijn keel stokte.


Het regende. Ik weet niet meer of dit op de tweede of de derde dag sinds mijn aankomst was. Als je mensen in hun dagelijkse leven volgt, verlies je jezelf, en wat je aan een bepaald moment gebonden houdt is geen tijd of datum maar een gevoel. Dus wat ik me herinner van toen het regende, is dat ik tegen een lantaarnpaal leunde en zag hoe Haarlem schoongespoeld werd, de poriën opende naar de hemel.

Haarlem kwam mijn hoofd binnen als een jazzcompositie, gecomponeerd in dat andere Haarlem aan de overzijde van de oceaan, door Afro-Amerikaanse muzikanten. Een ogenblik was ik ouder dan mezelf, had mijn ziel geen leeftijd. De muziek van de stad bewoog mijn botten.

Ik zonk weg in mijn gedachten, en ‘gedachten’ in een stad kunnen als een toverstaf in de hand van een goochelaar zijn. Plots verander je in dingen waar je geen controle meer over hebt. Betoverd stelde ik me voor hoe ik mijn lichaam openstelde voor Haarlem. Het was alsof de hele stad me bereisde. Ik voelde het gewicht van een dagdroom toen de boten van Haarlem in mijn borstkas zonken. Misschien is dit hoe we onze herinneringen in steden vormgeven, door ze onbeperkte toegang te geven tot ons lichaam, onze geest en innerlijke wereld.

Ik bedacht dat het niet draaide om wat ik over Haarlem zou schrijven, maar om wat Haarlem over mij zou schrijven. Ik stelde me voor hoe ik in het geheugen van de stad zou voortleven, lang nadat ik vertrokken was, zelfs als niemand hier mij nog kent of zich bewust is van mijn bestaan. Dat is de crux van migratie, van reizen. Terwijl je van de ene plek naar de andere gaat, laat je sporen achter van je gedachten, van je angsten, twijfels, cultuur, herinneringen, verlangens en eigenschappen die verweven worden met de ziel van de stad, de bomen en bloemen ervan, en een geest worden die nog lang na je vertrek blijft voortleven.

Er gingen lange momenten voorbij. Ik werd uit mijn dagdromen gewekt door het geluid van de kerkklokken. De lucht klaarde op. En met de zon die door de wolken brak, kwam ook Haarlem weer tevoorschijn uit mijn diepten. Ik keek om me heen, vroeg me af welke kant ik op zou gaan, welk deel van de stad ik zou verkennen, waar ik zou verdwalen en iets nieuws zou vinden in Haarlem en in mij.


Op mijn laatste avond in Haarlem besloot ik naar buiten te gaan voor een laatste wandeling. De emoties waarmee ik hier was aangekomen, droeg ik nog steeds met me mee. Zodra ik de deur van mijn Bed & Bike achter me sloot en de wind me met zijn koude armen ontving, glimlachte ik. Ik ben het gelukkigst als ik buiten op straat ben, als ik bij de sporen ben die mensen hebben achtergelaten in plaats van bij de mensen zelf, als het donkere water slechts enkele meters van me verwijderd is. Maar het kan ook zijn dat Haarlem en ik elkaar begonnen aan te voelen.

In die zee van stilte stond ik op de witte brug, waar ik recentelijk de naam van had geleerd. Vanaf de Gravestenenbrug zag ik de aangemeerde boten langs de kades van de gracht, deinend alsof het water eronder uitzinnig aan het dansen was. De herfstbladeren dwarrelden naar de grond. De straatverlichting streelde de gracht, tekende hier en daar gele cirkels, een eiland van helderheid als vlekken op het donkere water. Alles raakte al het andere aan. En de stad raakte mij aan. Een stad in de nacht is alleen, maar nooit eenzaam. De verschillende delen ervan vinden manieren om met elkaar te praten en elkaar te voelen. Dit was waar het me om ging, dit is wat ik tijdens mijn verblijf in Haarlem hoopte te vinden: getuige zijn van de stad die intiem contact heeft met zichzelf.

Ik wilde dat mijn reis daar eindigde. De mensen die ik had ontmoet, de drankjes die ik had gedronken, de glimlachen en de uitwisselingen van ideeën dwaalden rond in mijn borstkas. Ik was klaar voor een vertrek. Alsof de brug een vleugel was, stelde ik me voor hoe ik hoog boven de slapende stad zweefde, hoe ik er van bovenaf een laatste keer naar keek, terwijl delen ervan zich in alle kanten uitstrekten, diep in verborgen plaatsen reikte en de ongeziene en ontbrekende delen van de stad in het licht bracht.



Vertaald uit het Engels door Irwan Droog


Irwan Droog (Den Haag, 1984) studeerde literatuurwetenschap en Nederlandse letterkunde aan de Vrije universiteit in Amsterdam. Hij publiceerde onder andere in de literaire tijdschriften De Revisor en Tirade en vertaalde werk van onder anderen David Garnett, Behrouz Boochani en Sinéad O'Connor. In januari 2022 verschijnt Het huis aan het einde, het boek dat hij schreef over leven op een afgelegen eiland in de poolcirkel.