Een liefdeslied voor Gent

Una canción de amor para gante

Ángeles Caso

Ángeles Caso

Ángeles Caso (Gijón, 1959) studeerde Geschiedenis en Kunstgeschiedenis aan de Universiteit van Oviedo (Asturië). Tegelijkertijd studeerde ze Frans, Italiaans, Engels en Portugees. Haar werk als auteur omvat diverse genres. Sinds 1993 publiceerde ze zeven romans, waaronder Un largo silencio (Prix Fernando Lara 2000) en Contra el viento (bekroond met de Planeta 2009-prijs, de Prijs voor Beste Vertaalde Roman in China in 2010 en de Giuseppe Acerbi-prijs 2011 in Italië). Als historica en kunsthistorica is ze daarnaast de auteur van een aantal essays en biografieën. Haar boek Las olvidadas. Una historia de mujeres creadoras, dat de rol van vrouwelijke kunstenaars, filosofen en schrijvers vanaf de Middeleeuwen tot de zeventiende eeuw beschrijft, is uitgegroeid tot een standaardwerk aan Spaanse universiteiten. Daarnaast is schrijft ze korte verhalen, kinderboeken, filmscenarios, is ze werkzaam als vertaalster en becommentarieert en analyseert ze regelmatig de politieke actualiteit voor diverse Spaanse media.

Close

Gent Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Una canción de amor para gante


Creo que ya he descubierto lo que me ocurre: me he enamorado. Ya saben lo que quiero decir. No es que yo sea una persona con tendencias raras. Soy una mujer normal y hetero que se enamora de hombres. Pero a veces un paisaje, un libro, una música, se me meten dentro y me absorben y me entontecen, dejándome tan boquiabierta y exhausta como si fueran un hombre del que me hubiese enamorado.

Esta vez ha sido una ciudad. Esa ciudad. Gante. Gent. Gand. Es como si, a medida que respiraba su aire, el lugar entero hubiese ido entrando en mí, tomándome de la misma manera que me hubiera tomado un hombre nuevo que llegara a mi vida por sorpresa. Y ahora, por las noches sueño con ella, con los trinos de los pájaros y los sauces sobre el canal, y durante el día camino por otras ciudades, las mías, que de pronto me parecen insulsas y feas, igual que me lo parecerían todos los hombres con los que me cruzase si acabara de enamorarme de uno y su fulgor me acompañase incesantemente.

Así que aquí estoy un mes después, echándola de menos, lloriqueando a ratos de nostalgia, recordándola con esa inocencia medio boba con la que se recuerda al amado que se ha ido lejos. Ay, Gante, Gent, Gand, suspiro. Cómo quisiera volver atrás en el tiempo y quedarme ahí, acurrucada contra ti, pegada igual que un pedazo de moho a alguna de las viejas casas del Korenlei, viendo pasar a los niños que siempre se ríen y a las mujeres mayores que nunca parecen ancianas-derrotadas-por-la-dureza-de-la-vida, sino tan solo gentes que descansan y disfrutan. Cómo me gustaría volver a entrar en la catedral y sentarme en silencio ante el Políptico, adorando igual que los propios donantes las florecillas que salpican el prado tan verde, y esas torres flamencas que atraviesan el cielo dorado, y los pliegues de los trajes de las vírgenes, y al Dios Padre barbudo y rojo como un viejo emperador de Babilonia.


Los científicos sostienen que esa cosa tan tortuosa a la que llamamos enamoramiento, ese confuso momento de las vidas responsable de tantas glorias y de tantos infiernos, no es más que un proceso químico. Así de sencillo. Cosa del córtex y el hipotálamo, y secreciones de dopaminas, feniletilaminas y norepinefrinas, yo qué sé, asuntos puramente bioquímicos. Igual tienen razón. La verdad es que creo mucho en la química, qué remedio. Sobre todo en la química del cerebro. A veces incluso la percibo claramente dentro de mi cráneo, corrientes eléctricas que van y vienen, sustancias que se mezclan con otras sustancias y me hacen sentir como si el ángel músico de los Van Eyck, ese que toca eternamente el órgano en la catedral de Gante, tocase en mi propia cabeza leves músicas danzarinas que me empujan a caminar alegre por las calles. (Claro que a veces el ángel interpreta melodías tristes como un cementerio o desafina igual que un pez organista, y hasta cae en hondos silencios trágicos, cosas de la química, supongo).

En cualquier caso, también creo que esa química solo se pone en marcha en ciertas ocasiones, y no siempre en el momento justo. No todos los días estamos dispuestos a enamorarnos, desde luego. En ciertas fechas señaladas, ocurre que justo pasa por delante de nosotros el hombre –o la mujer- de nuestra vida, y nos mira y nos sonríe, pero nosotros hemos tenido una mala noche y fruncimos el ceño o desviamos la mirada con desprecio, como si nos sobrasen los objetos deseables en los que depositarla. Y así ese día, justo ese día, estropeamos el resto de nuestra existencia. Claro que otras veces ocurre exactamente lo contrario: las dopaminas se ponen a saltar tontamente por nuestro cerebro, y nos enamoramos del primer sapo que pasa por nuestro lado disfrazado de príncipe. La verdad es que detesto esas estúpidas sustancias cerebrales.


Mis dopaminas debían de estar muy dispuestas al enamoramiento la tarde en que llegué a Gante. De hecho, ya lo estaban varios días antes, cuando arranqué el coche a la puerta de mi casa en un lugar del norte de España y me lancé por las carreteras camino primero de Francia y de Bélgica más allá, feliz de perder de vista durante un rato este triste país mío. Sí, lo he dicho bien: este triste país mío. Ya sé que para muchos europeos España es el paraíso vacacional, un lugar lleno de sol, bonitas playas, bares nocturnos, fiestas, paellas y alcohol barato. Para buena parte de los españoles, en cambio, España es ahora mismo –en este 2014 en el que escribo- una negrura sin remedio en nuestras almas, un país en ruina que agoniza sobre un estercolero de corrupción, mal gobierno, gestión nefasta y vileza moral. El país de la infamia.

Estamos hundidos, económica y anímicamente. Al menos yo lo estoy. Hace años que la realidad española me provoca una tristeza que me crece sin parar por dentro. Tengo la sensación de que solo hay dos maneras de ser español: o explotas, o eres explotado. O engañas a los demás, o soportas que los demás te engañen. La ética, si alguna vez estuvo aquí, se ha ido volando por los aires, alejándose sin mirar atrás después de echarnos unas cuantas cagarrutas encima. El pensamiento asusta y es perseguido o menospreciado. Todos gritan y farfullan palabras sin sentido, cuanto más vulgares, mejor. A la mayor parte de los ciudadanos -al menos los más visibles-, solo parece importarles de verdad el fútbol, además de ese horrendo espectáculo de crueldad llamado corridas de toros, en el que muchos quieren ver el símbolo cultural por excelencia de España. Y yo no puedo evitar pensar que no pertenezco a este país y, sobre todo, que no quiero pertenecer a él. Me siento como una especie de apátrida mental, y cruzar en Hendaya la frontera que separa a España-La-Triste del resto de Europa, permitirme a mí misma unas semanas de dulzor lejos de toda esta bazofia, es un placer que me provoca un escalofrío –dopamínico, creo- y unas cuantas carcajadas bien sonoras cuando mi coche empieza a circular por autopistas rotuladas en otro idioma.

Y luego está la primavera, claro. La inevitable primavera de toda canción de amor. Acabo de pasar mi primer invierno en la montaña, lejos del impune artificio de la ciudad, y he disfrutado de la nieve y el hielo, de los vendavales y la desnudez espectral de los bosques, de la rara belleza del silencio junto a la chimenea mientras afuera se despliega toda esa pureza mineral, como si la vida se hubiese retirado y estuviera durmiendo ahí debajo, recuperando el aliento. Luego, un día, al levantarme por la mañana, la luz vibraba. Parecía que una fuerza misteriosa estaba a punto de estallar, y el aire había dejado de oler a frío. Y después vino todo lo demás, los pájaros, la nieve desapareciendo de las cumbres, el tronar de los arroyos, las flores diminutas salpicando las praderas reverdecidas y los árboles cubriéndose de repente de hojas frescas. Adoro esa estación del año, así que me pareció que era una gran idea viajar por Europa en medio de todo ese esplendor.

Pero además, lo de elegir esas fechas para llegar a Gante tenía que ver con mi anterior viaje a la ciudad. Fue en 1985 o 1986, no sé muy bien, aunque sí recuerdo que era diciembre. Yo había hecho un corto viaje a Bruselas como periodista, para visitar una exposición de pintura española. Alguno de mis colegas propuso que nos acercásemos al lugar donde había nacido Carlos V. Llegamos a media tarde, y todo estaba ya oscuro. Aunque quizá no estuviera tan oscuro sino, simplemente, cubierto por la niebla. Eso es todo lo que recuerdo: niebla, un canal, un frío insoportable y un café en el que entramos a tomar algo caliente. Podría haber sido Gante o cualquier otro lugar del mundo. Estuve allí físicamente, pisé con mis pies el suelo de Gante, pero a mis neuronas congeladas no les dio tiempo a enterarse. El ángel de los Van Eyck no tocó aquel día para mí, y la dopamina se quedó refugiada en su nido caliente, esperando un momento mejor.

Cuando me propusieron volver a la ciudad, decidí que sería en primavera. Quería ver luz, y poder pasear despacio por las calles, disfrutando, sin necesidad de arrebujarme bajo capas de abrigo. Pero, aun así, no me esperaba que la primavera belga pareciese una primavera mediterránea, ni que los rayos del sol deslizándose sobre los canales despertasen en mí todas las hormonas del amor. Llegué a Gante como una marciana ignorante, cargando en mi maleta con paraguas, jerseys y botas de lluvia abrigadas, y lo que me encontré fue en cambio un esplendor sureño, uno de esos lugares que se desperezan como lagartos bajo el sol, aprovechando cada microsegundo de calor al aire libre.

En realidad, estas últimas frases que acabo de escribir no son más que tonterías, prejuicios de española vencida por los estereotipos. Los españoles tendemos a creer que el sol y la vida alegre en las calles solo existen aquí, o como mucho, aquí y en el Caribe. Y cuando viajamos hacia el norte – lo cual abarca por cierto para nosotros casi toda Europa-, lo hacemos pertrechados de ropa de invierno, aunque sea en pleno agosto, convencidos de que pasaremos frío y tendremos que soportar esa lluvia eterna que cae durante todo el año, pensamos, sobre el resto del continente. Siempre andamos diciéndonos que en ningún otro sitio se vive como en España, con tanto bar y tanta terracita en la que pasar las tardes con los amigos tomando cervezas. Y una y otra vez, el sol ajeno nos asombra, y cuando vemos a la gente disfrutando tranquilamente del aire libre, nos preguntamos si no es un espejismo.

Así que lo primero que me gustó al llegar a Gante, ese Gante que yo recordaba cubierto de niebla y húmedo como un pantano, fue el tiempo espléndido, el cielo azul pálido y las nubecillas horizontales, como las de las tablas de los primitivos flamencos, navegando por el aire sobre las torres. Llegué, aparqué mi coche, dejé mi equipaje y salí a pasear y a cenar algo mientras se hacía de noche. Y entonces, caminando hacia la preciosa Sint Veerleplein, sentí claramente cómo la dopamina comenzaba invadirme. Y me enamoré de golpe. A la mañana siguiente, me desperté como la amante que ha pasado su primera noche con el amado y agradece fervientemente que la luz del día le permita volver a mirarlo una y otra vez, deseando aprenderse de memoria cada uno de sus rasgos, sin cansarse nunca. Solo quería caminar por Gante, verlo, respirarlo, tocarlo, y permitir entretanto que las sustancias placenteras se intensificaran cada vez más en mi cerebro.

Claro que no fueron solo las dulzuras del tiempo las que me afectaron de esta manera. Podría hacer una larguísima lista de todas las cosas hermosas que descubrí en Gante. Por ejemplo:

- Los pájaros que cantan por todas partes, mirlos, creo, o alguna otra especie de tordos, y a los que la gente atrae colgando comederos de los árboles y de las rosaledas de los parques.

- Los canales, claro, con ese aire de irrealidad que confieren a la ciudad, como si en ella la materia gozara de visibles cualidades cuánticas y permitiese a los visitantes disfrutar al mismo tiempo de dos universos paralelos, uno sólido, hecho de ladrillos y piedra y asfalto, ruidoso y duro, y otro fluido y silencioso y suave.

- Los carritos que los adultos llevan sujetos a sus bicis y en los que pasean tranquilamente a sus niños.

- Los edificios del XVI y el XVII, esas viejas casas que tantas veces he visto en la pintura flamenca y que me impresionan aún más porque vengo de un país donde, durante muchas décadas del siglo XX, gobernantes y constructores se dedicaron a demoler buena parte de la antigua arquitectura civil, considerada fea, para “modernizar” los cascos históricos de ciudades y pueblos a base de horrendas construcciones de pacotilla.

- Los adornos que la gente que vive en las plantas bajas coloca en sus ventanas, como un pequeño escaparate de sus vidas ofrecido a los paseantes.

- La silueta plenamente romántica del Castillo de los Condes.

- El nombre de la Torre de los Libros, que a Borges tanto debió de gustarle.

- Y a propósito de nombres, el del Castillo de Gerardo el Diablo, aunque las razones me las callo.

- Las tiendas de iluminación, con sus lámparas de formas asombrosas.

- Y los supermercados bio, con todas esas frutas y verduras limpias y ricos cosméticos sin productos químicos.

- El barroco sosegado de las naves de la catedral, y ese sepulcro de un arzobispo que dialoga con su propio esqueleto.

- Las enormes chimeneas que aún se conservan en los interiores antiguos.

- La manera como el equipo del STAM, el museo de la ciudad, ha sabido combinar la belleza espacial de la antigua abadía que lo acoge con la claridad de la exposición.

- Los barrios primorosos -el Groot y el Klein Begijnhof- en los que vivían las beguinas, esas mujeres asombrosas que son prueba de la larga lucha femenina contra el poder omnímodo de los hombres.

- La fachada de una casita en la zona del Patershol, pintada como las piezas de colores de un puzzle.

- El orgullo burgués del beffroi, guardián altivo de la ciudad frente a la aplastante vigilancia de las torres celestiales de las iglesias.

- Las pequeñas figuritas de bronce, como esfinges diminutas, que sujetan los postigos en la planta baja de un edificio en el Prinzhof ante el que pasaba casi todos los días.

- El extraordinario políptico de los hermanos Van Eyck, esa Adoración del Cordero Místico ante la que podría pasar horas y horas de felicidad.

- Cualquiera de los cuadros de cualquiera de los primitivos flamencos que cuelgan en el Museo de Bellas Artes. Cualquiera de los paisajes al fondo de cualquiera de esas tablas, en los que querría vivir para siempre.

- Las grandes jarras de buena cerveza belga (aunque esto lo incorporo a la lista en nombre de mis amigos, porque yo no bebo alcohol).

- El amanecer en el Graslei, cuando la luz se desliza cálida sobre las fachadas de los viejos edificios, como un anuncio del placer que llegará a lo largo del día. Y el atardecer en ese mismo lugar, cuando todo parece diluirse en la última claridad, y hasta las propias neuronas van adormeciéndose al ritmo del crepúsculo, con su tempo calmado y, al fin, en paz.

- En realidad, el Graslei y el Korenlei y todo lo demás a cualquier hora del día o de la noche, porque Gante es una de las ciudades más bellas que conozco. Aunque no creo que eso baste para que mi dopamina se haya puesto en marcha de la manera como lo ha hecho y me sienta tan bobamente enamorada y nostálgica. Conozco lugares hermosísimos por los que solo siento admiración estética, nada lo suficientemente conmovedor como para añorarlos con la intensidad con la que añoro Gante. Para que eso ocurra necesito algo más, tal vez la percepción de que bajo la cara externa de la ciudad late algo vivo y prometedor. Un alma decente. Sí, eso es: lo que realmente me ha enamorado de Gante es su decencia.

Supongo que lo de la decencia viene de antiguo: siempre he admirado esas ciudades flamencas cuyos habitantes sin apellidos rimbombantes ni grandes- escudos-cubiertos-de-gloria supieron alzarse siglos atrás contra el poder de los nobles y los reyes (incluidos por supuesto los de España, que fueron dueños durante tanto tiempo de esa parte del mundo). Me gusta imaginar a esas gentes comunes llevando una buena vida: los campesinos orondos de las kermesses de la pintura, bien alimentados y felices, o las personas que vivían en esos delicados interiores burgueses de tantas tablas, gozando de unas comodidades que estaban muy lejos de conocer los pobladores de otras zonas de Europa, pobres súbditos sumisos de monarcas y aristócratas crueles.

Creo que algo de ese orgullo ha llegado a través de los tiempos hasta aquí. Pero también la responsabilidad que ese orgullo conlleva, la manera consciente y voluntariosa de formar parte de la ciudad. Hay una palabra para eso, civismo. Y quizá sea el civismo lo que explica el escaso tráfico de coches, la tranquilidad con que las gentes pedalean en sus bicis sorbiendo al mismo tiempo un helado o se permiten dejar objetos personales a la puerta misma de sus casas, seguros de que no desaparecerán.

Y luego está la absoluta carencia de ostentación. No puedo evitar pensar en el nuevorriquismo que ha invadido España en las últimas décadas, la pasión de los políticos autonómicos y municipales por construir costosísimos edificios que ahora resultan ser inútiles, la manera pretenciosa de decorar tantos locales públicos o el gusto privado por la moda más cara, una vieja exigencia social que a ojos de muchos de mis conciudadanos separa a las gentes de éxito de las fracasadas.

En esa ciudad de mi nostalgia, por el contrario, todo tiene un aire sencillo, el arreglo de las gentes y el de las casas y los espacios comunes, como si el interés estético se centrase justamente en poner -o ponerse- solamente lo necesario, sin lujos exhibicionistas e innecesarios. Me gusta esa sencillez, que implica además una manera amable de estar en el mundo, sabiendo que se puede –que se debe- llevar una vida digna sin generar excesos destructores. La buena humildad de Gante-La-Decente.


Llego al final de esta canción de amor y, como ocurre cuando hablo del hombre amado, cuánto más recuerdo sus bellezas, más bailotea la dopamina en mi cerebro y más intensa se hace mi pasión. Ay Gante, Gent, Gand, bella ciudad de mi corazón. Volveré a tus brazos, te lo prometo, incluso en pleno invierno, y te susurraré al oído todas esas ternezas cursis que dicen los amantes. Y entonces me derretiré de amor como una tonta feliz, aunque tenga que estar abrigada bajo varias capas de ropa térmica. Aunque me sienta perdida como un mosquito desorientado en medio de la niebla helada. Ya sabes, amor, para lo bueno y para lo malo.

 

Download de ePub-versie Print

Een liefdeslied voor Gent


Ik denk dat ik al weet wat er met mij aan de hand is: ik ben verliefd. Jullie begrijpen vast wel wat ik bedoel. Niet dat ik iemand ben met rare neigingen. Ik ben een gewone, heteroseksuele vrouw die op mannen valt. Maar soms word ik zo overrompeld en gefascineerd en bedwelmd door een landschap, een boek of een muziekstuk, dat het me sprakeloos en leeg achterlaat, alsof ik mijn hart had verloren aan een man.

Deze keer was het een stad. Die stad. Gent. Gand. Gante. Het leek wel of de hele omgeving langzaam bezit van me nam naarmate ik de lucht inademde, of ze me op dezelfde manier voor zich innam als een onbekende man die onverwachts in mijn leven was gekomen. En nu droom ik ’s nachts van die stad, van het gekwetter van de vogels en van de wilgen die over de grachten hangen, en overdag loop ik door andere steden, de mijne, die ik plots kleurloos en lelijk vind, zoals ik alle mannen die ik tegenkwam kleurloos en lelijk zou vinden als ik net op een van hen verliefd was geworden en voortdurend onder zijn bekoring zou zijn.

Zo staan de zaken dus nu, een maand later: ik mis die stad, zit soms te snotteren van heimwee, denk eraan terug met die dommige naïviteit waarmee je terugdenkt aan een geliefde die ver weg is. Ach, Gent, Gand, Gante, ik verlang naar jou. Wat zou ik graag teruggaan in de tijd en nog steeds daarginds zijn, tegen jou aan gevlijd, als een schimmelplek op een van de oude huizen aan de Korenlei, zodat ik de kinderen zie langslopen die altijd lachen en de oudere vrouwen die er nooit uitzien als door-de-hardheid-van-het-leven-verslagen-bejaarden, maar gewoon als mensen die genieten en zich ontspannen. Wat zou ik graag de kathedraal nog een keer binnengaan en in stilte voor het Lam Gods gaan zitten om, zoals de schenkers zelf, de bloempjes te adoreren waarmee dat diepgroene gras is bezaaid, en die Vlaamse torens die oprijzen tegen een goudkleurige hemel, en de plooien in de gewaden van de maagden, en de baardige God de Vader in het rood, als een oude Babylonische heerser.


Wetenschappers beweren dat het zo grillige gevoel dat we verliefdheid noemen, die chaotische gebeurtenis in een mensenleven die verantwoordelijk is voor zoveel zaligheden en zoveel verschrikkingen, niet meer is dan een chemisch proces. Zo eenvoudig is dat. Het heeft te maken met de cortex en de hypothalamus, en met de afscheiding van dopamines, fenylethylamines en noradrenalines, weet ik veel, louter biochemische toestanden. Wie weet hebben ze wel gelijk. Eigenlijk heb ik best veel vertrouwen in de chemie, dat is nu eenmaal zo. Vooral in hersenchemie. Soms kan ik die processen zelfs duidelijk voelen in mijn hersens, de elektrische stroom die heen en weer flitst, stoffen die zich vermengen met andere stoffen en me het gevoel geven dat de musicerende engel van de gebroeders Van Eyck, die engel die voor eeuwig het orgel in de Gentse kathedraal bespeelt, in mijn eigen hoofd lichtvoetige dansmuziekjes speelt, zodat ik vrolijk over straat huppel. (Natuurlijk gebeurt het ook weleens dat de engel intens treurige melodieën ten gehore brengt, of zo vals speelt als een belabberde organist, of zelfs in een tragische, diepe stilte vervalt, het zal wel iets chemisch zijn.)

Hoe dan ook, ik vermoed dat die chemie alleen werkt in bepaalde omstandigheden, en niet altijd op het juiste moment. We zijn vanzelfsprekend niet alle dagen in de stemming om verliefd te worden. Op bepaalde momenten kan het gebeuren dat de man - of de vrouw - van ons leven pal voor onze neus passeert, ons aankijkt en naar ons glimlacht, maar dat we net een slechte nacht hebben gehad en een nors gezicht trekken, of hooghartig de blik afwenden, alsof er aantrekkelijke mensen zat zijn om het oog op te laten vallen. Zo verpesten we op die dag, die ene dag, de rest van ons leven. En natuurlijk gebeurt in andere gevallen precies het tegenovergestelde: de dopamines beginnen domweg door onze hersenen te stuiteren en we worden verliefd op de eerste de beste als prins vermomde kikker die voorbijkomt. Eigenlijk heb ik de pest aan die idiote stoffen in de hersenen.


De middag dat ik in Gent aankwam waren mijn dopamines kennelijk erg in de stemming om verliefd te worden. Eigenlijk waren ze dat al een paar dagen daarvoor, toen ik de auto startte vóór mijn huis, ergens in het noorden van Spanje, en me op weg begaf, eerst naar Frankrijk en van daar naar België, blij dat ik dat trieste land van mij een tijdje achter me kon laten. Ja, dat meen ik: dat trieste land van mij. Ik weet best dat Spanje voor vele Europeanen een vakantieparadijs is, een land met veel zon, mooie stranden, nachtcafés, feesten, paella en goedkope drank. Voor een groot deel van de Spanjaarden daarentegen is Spanje op dit moment - in 2014, het jaar waarin ik dit schrijf - een molensteen op ons hart, een geruïneerd land dat wegkwijnt op een mestvaalt van corruptie, wanbestuur, een rampzalig beleid en morele verdorvenheid. Het land van de schande.

We zitten financieel en psychisch aan de grond. Ik in ieder geval wel. De Spaanse realiteit doet me al jaren verdriet en het wordt er alleen maar slechter op. Ik heb het idee dat je maar op twee manieren Spanjaard kunt zijn: je bent een uitbuiter of je wordt uitgebuit. Je neemt de anderen beet, of je laat je beetnemen door de anderen. Als we hier ooit al een ethiek hebben gehad, dan is die 'm nu als de bliksem gesmeerd, ervandoor gegaan zonder achterom te kijken, na een paar keutels te hebben achtergelaten. Denken jaagt de mensen angst aan. Het wordt vervolgd of versmaad. Iedereen schreeuwt en kraamt onzin uit, hoe platvloerser hoe beter. Het enige wat het merendeel van de burgers, of toch het meest in het oog lopende deel, echt lijkt te interesseren is voetbal, naast dat gruwelijke, wrede schouwspel dat corrida de toros heet en door velen als hét culturele symbool van Spanje wordt beschouwd. Onwillekeurig denk ik dat ik niet thuishoor in dit land en er vooral niet wil thuishoren. Ik voel me een staatloze in het diepst van mijn gedachten, en wanneer ik in Hendaye de grens tussen het trieste Spanje en de rest van Europa overga en mezelf een paar genoeglijke weken gun ver van die hele klerezooi, barst ik uit in een luid gelach en krijg ik rillingen van genot - het zal wel van de dopamine komen - zodra mijn auto over snelwegen rijdt met borden in een andere taal.

En natuurlijk is het lente. De obligate lente uit alle liefdesliedjes. Ik heb net mijn eerste winter in de bergen doorgebracht, ver van het ongestraft kunstmatige van de stad, en heb genoten van sneeuw en ijs, van de felle wind en de griezelig kale bossen, van de zeldzame bekoring van de stilte bij de open haard, terwijl al die minerale zuiverheid zich buiten ontrolde, alsof het leven zich had teruggetrokken en daar beneden lag te slapen om een beetje bij te komen. Op een dag, toen ik ´s morgens opstond, zinderde het licht. Het leek wel of een geheimzinnige kracht op het punt stond zich te ontladen, en de lucht voelde niet meer zo koud aan. En kort daarop kwam al de rest: de vogels, de sneeuw die van de bergtoppen verdween, het bulderen van de beken, de piepkleine bloempjes die overal in de groenende weiden begonnen te bloeien en de bomen die plots nieuwe blaadjes kregen. Ik ben dol op dat jaargetijde en dus leek het me een uitstekend idee om te midden van al die pracht door Europa te trekken.

Maar dat ik dat seizoen uitkoos om naar Gent te gaan, had ook met mijn vorige reis naar die stad te maken. Het was in 1985 of 1986, ik weet het niet meer precies, maar ik herinner me wel nog dat het december was. In mijn hoedanigheid van journalist had ik een reisje gemaakt naar Brussel om een tentoonstelling over Spaanse schilderkunst te bezoeken. Een van mijn collega’s stelde voor de geboorteplaats van Karel de Vijfde aan te doen. We kwamen aan het eind van de middag aan en alles was al donker. Of misschien was het toch niet zo donker en hing er gewoon mist. Dit is alles wat ik me herinner: mist, een gracht, een ondraaglijke kou en een café waar we iets warms zijn gaan drinken. Het had iedere andere plek ter wereld kunnen zijn. Ik was er fysiek aanwezig, zette mijn voeten op Gentse grond, maar dat drong niet tot mijn verkleumde zenuwcellen door. Die dag speelde de engel van de gebroeders Van Eyck niet voor mij en de dopamine bleef lekker in haar warme schuilplaats zitten, in afwachting van een geschikter moment.

Toen ze me voorstelden naar die stad terug te gaan, nam ik me voor dat in het voorjaar te doen. Ik wilde daglicht zien en op mijn gemak door de straten kunnen slenteren, genietend, zonder dat ik me in verschillende lagen kleding hoefde te hullen. Desondanks had ik niet verwacht dat de Belgische lente zo op een mediterrane lente zou lijken of dat de zonnestralen die over de grachten gleden alle liefdeshormonen in mij zouden mobiliseren. Ik kwam in Gent aan als een onwetende Marsbewoner, zeulend met een koffer vol paraplu’s, truien en gevoerde regenlaarzen, maar trof daar een zuiderse pracht, een van die plaatsen die zich als hagedissen koesteren in de zon, profiterend van elke microseconde warmte in de buitenlucht.

Eigenlijk zijn de zinnen die ik zojuist heb opgeschreven gewoon flauwekul, vooroordelen van een Spaanse die barstensvol stereotypes zit. Wij Spanjaarden zijn geneigd te denken dat je alleen bij ons veel zon en een bruisend straatleven vindt, of toch op zijn hoogst bij ons en in de Caraïben. En als we naar het noorden reizen, wat voor ons overigens overeenkomt met bijna heel Europa, doen we dat met een voorraadje winterkleding, zelfs al is het hartje augustus, in de overtuiging dat we kou zullen lijden en die eeuwige regen zullen moeten trotseren die, zo denken we, op de rest van het continent het hele jaar door met bakken uit de hemel valt. We blijven onszelf wijsmaken dat het leven nergens zo aangenaam is als in Spanje, met al die bars en terrasjes waar je ’s avonds met vrienden een paar biertjes kunt drinken. En telkens weer verbaast het ons als de zon in het buitenland schijnt, en als we de mensen rustig buiten zien zitten, vragen we ons af of het geen gezichtsbedrog is.

Het eerste dat me dus aangenaam trof bij mijn aankomst in Gent, dat Gent dat in mijn herinnering mistig was en zo drassig als een moeras, was het stralende weer, met die helblauwe hemel en die horizontale wolkjes, zoals op de panelen van de Vlaamse primitieven, die hoog boven de torens door de lucht dreven. Ik kwam aan, parkeerde mijn auto, liet mijn bagage achter en ging een ommetje maken en een hapje eten, terwijl de duisternis inviel. Op dat moment, toen ik de kant van het prachtige Sint-Veerleplein op liep, kon ik duidelijk voelen hoe de dopamine zich van mij meester maakte. En ik werd op slag verliefd. De volgende ochtend werd ik wakker als een minnares die voor het eerst de nacht met haar minnaar heeft doorgebracht en dolgelukkig is dat het daglicht haar weer in staat stelt om telkens naar hem te kijken, omdat ze zich elk van zijn trekken in het geheugen probeert te prenten, iets waar ze maar geen genoeg van kan krijgen. Ik wilde alleen maar door Gent lopen, de stad zien, opsnuiven, ervaren, wat ervoor zorgde dat de euforiserende stoffen in mijn hersenen steeds actiever werden.

Natuurlijk was het niet alleen het zachte weer dat me in die toestand bracht. Ik zou een ellenlange lijst kunnen opstellen van alle mooie dingen die ik in Gent heb ontdekt. Ik noem maar wat:

De zingende vogels overal. Merels denk ik, of een andere lijstersoort, die door de mensen worden aangelokt met vogelvoer dat in de bomen en de rozenstruiken in de parken wordt opgehangen.

De grachten, uiteraard, die de stad iets onwerkelijks geven, alsof de materie er waarneembare kwantumeigenschappen bezit, zodat de bezoekers van twee werelden tegelijk kunnen genieten: een solide wereld, opgetrokken uit bakstenen en steen en asfalt, rumoerig en hard, en een andere, die fluïde en stil en zacht is.

De karretjes die de volwassenen aan hun fiets hebben gekoppeld en waarin ze hun kinderen probleemloos transporteren.

De zestiende- en zeventiende-eeuwse gebouwen, die oude huizen die ik zo vaak op Vlaamse schilderijen heb gezien en die des te meer indruk op me maken daar ik uit een land kom waar politici en aannemers zich er in de twintigste eeuw vele decennia lang op hebben toegelegd om de oude civiele architectuur, die zogenaamd lelijk was, grotendeels te slopen en de historische wijken van steden en dorpen met afzichtelijke flutgebouwen te ‘moderniseren’.

De snuisterijen die de bewoners van benedenverdiepingen voor de ramen zetten, alsof ze de passanten een inkijkje in hun leven willen bieden.

Het door en door romantische silhouet van het Gravensteen.

De naam van de Boekentoren, die Borges zo leuk zou hebben gevonden.

En over namen gesproken, die van het Geeraard de Duivelsteen, om redenen die ik voor mezelf houd.

De verlichtingswinkels, die lampen verkopen met de wonderlijkste vormen.

En de biosupermarkten, met al die gezonde groenten en fruit en met hoogwaardige schoonheidsproducten zonder chemicaliën.

De rustige barok in de beuken van de kathedraal, en die tombe van een bisschop die een gesprek voert met zijn eigen geraamte.

De kolossale schoorsteenmantels in oude interieurs die bewaard zijn gebleven.

De manier waarop de mensen van het STAM, het stedelijk museum, erin geslaagd zijn de ruimtelijke schoonheid van de voormalige abdij waarin het is ondergebracht te combineren met een verhelderende tentoonstelling.

Het Groot en het Klein Begijnhof, de charmante wijken waar heel bijzondere vrouwen woonden, de begijnen, en die getuigen van de lange strijd die tegen de almacht van de mannen is gevoerd.

De gevel van een huisje in het Patershol, geschilderd als de stukjes van een puzzel, in verschillende kleuren.

De wereldlijke trots van het belfort, fiere wachter die waakt over de stad, met daarnaast de verpletterende waakzaamheid van de kerktorens van de geestelijke macht.

De bronzen figuurtjes, net piepkleine sfinxen, waarmee de luiken zijn vastgezet op de benedenverdieping van een gebouw in het Prinsenhof waar ik bijna iedere dag langskwam.

Het buitengewoon fraaie polyptiek van de gebroeders Van Eyck, dat Lam Gods waarvoor ik vele gelukzalige uren heb doorgebracht.

Elk schilderij van elke Vlaamse primitief in het Museum voor Schone Kunsten. Elk van de landschappen op elk van die panelen, waarin ik wel voor altijd zou willen verdwijnen.

De grote pullen met lekker Belgisch bier (hoewel ik dit in de lijst opneem uit naam van mijn vrienden, want zelf drink ik geen alcohol).

Het ochtendgloren op de Graslei, wanneer de gloed van het eerste zonlicht over de gevels van de oude gebouwen glijdt, als een voorsmaakje van het plezier dat ons in de loop van de dag nog te wachten staat. En het vallen van de avond op diezelfde plek, wanneer alles in het laatste schijnsel van de ondergaande zon lijkt te vervagen, en zelfs je zenuwcellen in slaap worden gewiegd door de invallende duisternis, wanneer alles langzamer gaat en ten slotte tot stilstand komt.

Bij nader inzien de Graslei en de Korenlei en al de rest op elk moment van de dag en de nacht, want Gent is een van de mooiste steden die ik ken. Hoewel ik niet denk dat dit afdoende verklaart waarom mijn dopamine zo op hol is geslagen en ik zo domweg door verliefdheid en heimwee word geplaagd. Ik ken wondermooie plaatsen waarvoor ik alleen esthetische bewondering voel, niets dat sterk genoeg is om ze zo intens te missen als ik Gent mis. Daarvoor is er iets meer nodig, misschien het idee dat er onder de buitenkant iets hoopgevends leeft. Een fatsoenlijke ziel. Ja, dat is het: het komt door dat fatsoen dat ik mijn hart aan Gent heb verloren.

Ik neem aan dat dat fatsoen uit lang vervlogen tijden stamt: ik heb altijd bewondering gehad voor die Vlaamse steden en hun bewoners, die zonder ronkende namen of met roem overladen blazoenen eeuwen geleden de gelegenheid aangrepen om in opstand te komen tegen de macht van edelen en koningen (uiteraard met inbegrip van de Spanjaarden, die in dat deel van de wereld zo lang de plak hebben gevoerd). Ik stel me graag voor dat die eenvoudige lieden het goed hadden: de zelfvoldane boeren op de kermissen die op de schilderijen zijn afgebeeld, weldoorvoed en gelukkig, en de bewoners van de verfijnde burgerinterieurs die je op zoveel panelen ziet, die voorzien waren van gemakken waarvan de inwoners van andere delen van Europa alleen maar konden dromen, onderworpen als deze stakkers waren aan wrede vorsten en aristocraten.

Ik denk dat iets van die trots de eeuwen heeft overleefd. En hetzelfde geldt voor de verantwoordelijkheid die voortvloeit uit die trots: de bewuste en bereidwillige manier waarop de mensen zich inzetten voor de stad. Daar is een woord voor: burgerzin. En misschien verklaart die burgerzin het schaarse autoverkeer, de onbezorgdheid waarmee mensen door de stad fietsen terwijl ze aan een ijsje likken, of persoonlijke bezittingen bij de voordeur durven te laten staan, in de zekerheid dat ze niet zullen verdwijnen.

En er is de absolute afwezigheid van uiterlijk vertoon. Ik moet onwillekeurig denken aan de parvenuachtige praalzucht die zich de jongste decennia van Spanje meester heeft gemaakt, aan de voorliefde van regionale en gemeentelijke politici voor het optrekken van peperdure gebouwen die achteraf onbruikbaar blijken te zijn, aan de pronkzuchtige manier waarop zoveel openbare ruimten zijn ingericht en aan de particuliere smaak voor de duurste mode, een oude sociale verplichting die in de ogen van velen van mijn landgenoten de winners en de losers van elkaar onderscheidt.

In die stad waar ik met heimwee aan terugdenk oogt alles juist eenvoudig, zowel de mensen als de huizen en de publieke gebouwen, alsof de esthetische criteria er nu net op gericht zijn alleen voor de hoogstnodige aankleding, of kleding, te zorgen, zonder opzichtige en overbodige luxe. Ik hou van die eenvoud, die bovendien samengaat met een sympathieke levenshouding, in de wetenschap dat je een waardig leven kunt - en moet - leiden zonder je te buiten te gaan aan een destructieve overdaad. De weldadige eenvoud van Gent-de-Decente.


Ik ben aan het eind gekomen van dit liefdeslied en, zoals wel vaker wanneer ik het over mijn geliefde heb, slaat de dopamine in mijn hersens op hol en gaat mijn hart des te sneller slaan naarmate ik meer aan zijn of haar charmes denk. Ach, Gent, Gand, Gante, mooie stad van mijn hart. Ik zal me weer in je armen vlijen, beloofd, zelfs al is het hartje winter, en je al die lieve onbenulligheden in het oor fluisteren die minnaars tegen elkaar zeggen. En dan zal ik branden van liefde, als een gelukkige dwaas, ook al moet ik me van top tot teen inpakken in verschillende lagen thermokleding. Ook al voel ik me verloren als een mug die verdwaald is in de ijsmist. Je weet wel, liefste, in voor- en tegenspoed.

 

 

Vertaald uit het Spaans door Marijke Arijs

 

Marijke Arijs (1961, Antwerpen) studeerde aan het Hoger Instituut voor Vertalers en Tolken in Antwerpen en aan de Universidad Complutense in Madrid. Ze is literair vertaalster en recensente Franse en Spaanse literatuur voor De Standaard der Letteren. Van haar hand verschenen een groot aantal vertalingen van romans van Amélie Nothomb, Françoise Sagan, Eric-Emmanuel Schmitt, Olivier Rolin, Colette, Yannick Grannec en Colombe Schneck. Ze ontsloot de memoires van prins Charles-Joseph de Ligne voor ons taalgebied, vertaalde de bewerking van Lazarillo de Tormes van Fernando Fernán Gómez voor theater en publiceerde In een dorpje van La Mancha (Manteau-Meulenhoff, 1995). Daarnaast was ze jurylid voor de Academica Literatuurprijs (voorheen Debutantenprijs Stichting Perspectief), de Prijs der Nederlandse Letteren (2007) en de Libris Literatuur Prijs (2011). In 2010 werd ze bekroond met de Prix de la traduction littéraire de la communauté française.

 

Download de ePub-versie Print

Une chanson d’amour pour Gand


Je crois que j’ai réussi à découvrir ce qui m’arrive : je suis tombée amoureuse. Vous comprenez bien ce que je veux dire : je ne suis pas quelqu’un aux goûts bizarres. Je ne suis qu’une femme normale et hétérosexuelle qui aime les hommes. Mais parfois un paysage, un livre, une musique, entrent en moi et m’envahissent et me laissent épuisée et stupéfaite, exactement comme si j’étais tombée amoureuse d’un homme.

Cette fois-ci il s’agit d’une ville. Cette ville. Gand. Gent. Gante. Au fur et à mesure que je respirais son air, le lieu entier se glissait en moi, me prenant tel un homme nouveau qui serait arrivé par surprise dans ma vie. Et maintenant je rêve d’elle la nuit, du chant de ses oiseaux et des saules sur les canaux, et pendant la journée je marche dans d’autres villes qui sont les miennes et que tout d’un coup je trouve fades et laides, comme je trouverais fades et laids les hommes que je croiserais si je venais de tomber amoureuse d’un certain homme et que son éclat m’accompagnait sans cesse.

Me voici donc un mois après à la regretter, à pleurnicher même de nostalgie, à penser à elle avec la même innocence niaise que l’on ressent quand on pense à l’amant qui est parti loin. Aïe, Gand, Gent, Gante, je soupire, comme je voudrais retourner sur mes pas dans le temps et rester là-bas, blottie contre toi, collée comme un morceau de moisi contre une de ces vieilles maisons du Korenlei, à regarder passer les enfants qui rient tout le temps et les femmes âgées qui n’ont jamais l’air de vieilles-dames-battues-par-la-dureté-de-la-vie, mais plutôt celui des gens qui se reposent et s’amusent. Je voudrais entrer à nouveau dans ta cathédrale et m’asseoir en silence devant le Polyptyque, à adorer comme les donateurs eux-mêmes les petites fleurs saupoudrées sur le pré si vert, et les beffrois qui traversent le ciel doré, et les plis des vêtements des vierges, et ce Dieu-Père barbu et rouge comme un vieil empereur de Babylone.


Les scientifiques assurent que le tortueux fait du coup de foudre, ce confus moment de nos vies responsable de tant de gloires et tant d’enfers, n’est qu’un processus chimique. Tout simplement. Une affaire du cortex et de l’hypothalamus, des sécrétions de dopamines, phényléthylamines et norépinéphrines, que sais-je, une chose purement biochimique. Peut-être ont-ils raison. En fait, j’ai une grande foi dans la chimie, moi. Surtout dans la chimie du cerveau. Il y a des moments où je la perçois même à l’intérieur de mon crâne, des courants qui vont et viennent là dedans, des substances qui se mêlent à d’autres substances et réussissent à me faire sentir comme si l’ange musicien des Van Eyck, celui qui joue éternellement l’orgue dans la cathédrale de Gand, jouait dans ma tête à moi des musiques légères, à me faire danser dans les rues. (Il faut dire aussi qu’il y a des jours où les mélodies de l’ange sont tristes comme un cimetière, des jours où il joue faux comme un poisson organiste, et des jours où il lui arrive même de tomber dans de profonds silences tragiques, affaire chimique, je suppose).

En tout cas, je crois bien que cette fameuse chimie ne se met en marche que de temps en temps, et, trop souvent, pas tout-à-fait au moment juste. Ce n’est pas tous les jours qu’on est prêt à tomber amoureux, évidemment. Il y a des fois où l’homme –la femme- de notre vie passe devant nous et nous regarde et nous sourit, mais nous venons d’avoir une mauvaise nuit et faisons la moue, ou bien nous détournons le regard, méprisants, comme s’il y avait autour de nous trop d’objets désirables. Et c’est bien comme ça que ce jour-là, juste ce jour-là, nous gâchons le reste de notre vie. D’autres fois il nous arrive juste le contraire : les dopamines commencent à bondir bêtement dans notre cerveau, et voilà que nous tombons amoureux du premier crapaud qui passe à côté de nous déguisé en prince. Vraiment, je déteste ces stupides substances cérébrales !


Mes dopamines à moi devaient être bien disposées à l’amour le soir où je suis arrivée à Gand. En fait, elles l’étaient déjà depuis plusieurs jours, depuis que j’ai démarré ma voiture devant ma maison, quelque part dans le Nord de l’Espagne, et me suis lancée sur les routes, vers la France d’abord et puis la Belgique plus loin, heureuse de perdre de vue pendant quelque temps mon triste pays. Oui, j’insiste : mon triste pays. Je sais qu’il y a beaucoup d’européens qui voient l’Espagne comme un paradis de vacances, un endroit plein de soleil, belles plages, bars qui ouvrent tard dans la nuit, fêtes, paellas et boissons alcooliques bon marché. Pour une grande partie des espagnols, par contre, l’Espagne est en ce moment –en cette année 2014 où j’écris ce texte- un trou noir sans remède dans nos âmes, un pays ruiné, qui agonise sur un margouillis de corruption, mauvais gouvernement, néfaste gestion et bassesse morale. Un pays d’abjection.

On est effondré, non seulement du point de vue économique, mais aussi quant à notre état d’esprit. Moi au moins, je suis effondrée. Ça fait des années que la réalité espagnole me produit une tristesse qui ne fait que grandir. J’ai l’impression qu’il n’y a que deux façons d’être espagnol : ou bien on exploite les autres, ou bien on se fait exploiter. Ou bien on trompe tout le monde, ou bien on supporte que les autres vous trompent. L’éthique, si jamais elle a été ici, s’est envolée et s’éloigne sans regarder en arrière, après nous avoir jeté dessus quelques crottes. La pensée fait peur : elle est poursuivie ou méprisée. Tout le monde crie et bafouille des mots qui n’ont pas de sens, et plus ils sont vulgaires, mieux c’est. La plupart des citoyens –au moins, les plus visibles- ne s’intéressent vraiment qu’au football, à part ce terrible spectacle de cruauté qu’on appelle les corridas de taureaux, le symbole culturel espagnol par excellence pour trop de gens. Et moi, je ne peux pas m’empêcher de penser que je n’appartiens pas à ce pays-là. Que je ne veux surtout pas y appartenir. Je me sens comme une apatride de l’esprit. Traverser donc à Hendaye la frontière qui sépare La-Triste-Espagne du reste de l’Europe, me permettre quelques semaines de douceur loin de cette cochonnerie, c’est un vrai plaisir qui me produit un frisson –dopaminiaque, je crois- et me fait rire toute seule aux éclats lorsque ma voiture commence à rouler sur des autoroutes dont les panneaux sont écrits en une autre langue.

Et puis, il y a le printemps, bien sûr. L’inévitable printemps de chaque chanson d’amour. Je viens de passer mon premier hiver à la montagne, loin de l’indemne artifice de la grande ville, et j’ai joui de la neige et du gel, des grands vents et de la nudité spectrale des forêts, de la rare beauté du silence près de la cheminée tandis que, dehors, toute cette pureté minérale se déploie, comme si la vie s’était retirée et dormait là-bas, à reprendre son souffle. Puis un matin, au lever, la lumière s’est mise à vibrer. On aurait dit qu’une force mystérieuse était sur le point d’éclater. L’air ne sentait plus le froid. Et après il y a eu tout le reste, les oiseaux, la neige qui disparaissait des sommets, le fracas des ruisseaux, les fleurs minuscules parsemées sur les prés de nouveau verts et les feuilles toutes fraîches qui recouvraient soudain les arbres. J’adore cette saison, et j’ai pensé que c’était une grande idée de voyager en Europe au milieu de toute cette splendeur.

Mais le fait d’avoir choisi cette date-là pour arriver à Gand se rapportait aussi à mon antérieur voyage dans la ville. C’était en 1985 ou 1986, je ne me rappelle plus très bien, mais je sais que c’était le mois de décembre. J’avais fait un court voyage à Bruxelles en tant que journaliste pour visiter une exposition de peinture espagnole. Un de mes collègues a proposé d’aller découvrir l’endroit où Charles Quint était né. On est arrivés en fin d’après-midi, et il faisait noir. Peut-être pas si noir que ça. Peut-être, tout simplement, la ville était couverte par le brouillard. C’est bien tout ce dont je me rappelle : du brouillard, un canal, un froid insupportable et un café où nous sommes entrés boire quelque chose de chaud. Ça aurait pu être Gand ou n’importe quel autre ville dans le monde. J’y ai été physiquement, j’ai mis mes pieds sur le sol de Gand, mais mes neurones gelés n’ont pas eu le temps de se rendre compte. L’ange des Van Eyck n’a pas joué ce jour-là pour moi, et la dopamine est restée réfugiée dans son nid chaud, à l’attente d’un meilleur moment.

Lorsqu’on m’a proposé de revenir dans la ville, j’ai donc décidé que ce serait au printemps. Je voulais la connaître dans la clarté du jour, et me promener lentement dans ses rues, à en jouir, sans être obligée de m’emmitoufler sous plusieurs couches de vêtements. Mais même alors, je ne m’attendais pas à ce que le printemps belge ait l’air d’un printemps méditerranéen, ni aux rayons de soleil qui, glissant sur les canaux, devaient réveiller en moi toutes les hormones de l’amour. Je suis donc arrivée à Gand comme une ignorante venue de Mars, munie de parapluies et de grosses bottes chaudes, et je suis par contre tombée sur un épanouissement propre du Sud, sur un endroit qui s’étirait comme un lézard sous le soleil, profitant de chaque microseconde de chaleur en plein air.

A vrai dire, les dernières phrases que je viens d’écrire ne sont que des bêtises, des préjugés d’Espagnole vaincue par les stéréotypes. Nous, les Espagnols, on croit que le soleil et la belle vie dans les rues n’existent qu’ici, en Espagne, ou au plus dans les Caraïbes. Et lorsqu’on voyage vers le Nord –ce qui comprend pour nous l’Europe presqu’en entier- on le fait pourvu de vêtements d’hiver, même en plein mois d’août, sûr comme on est qu’on aura froid et qu’il nous faudra supporter cette pluie éternelle qui d’après nous tombe toute l’année sur le reste du continent. On se dit qu’on ne vit nulle part comme en Espagne, avec tous nos bars et les terrasses où nous passons le soir à prendre des bières avec les copains. A chaque fois, le soleil étranger nous étonne, et lorsque nous voyons des gens qui s’amusent tranquillement en plein air, nous nous demandons s’il ne s’agit pas d’un mirage.

La première chose qui m’a donc plu en arrivant à Gand, ce Gand que je me rappelais couvert de brouillard et humide comme un marécage, ça a été le temps splendide, le ciel d’un bleu pâle, et les petits nuages étendus à l’horizontale, comme ceux qui apparaissent sur les peintures des primitifs flamands, navigant dans l’air sur les beffrois. Je suis arrivée, j’ai garé ma voiture, j’ai déposé mes bagages et je suis sortie me promener et manger quelque chose tandis que la nuit tombait. Et alors, quand je marchais vers la belle Sint Veerleplein, j’ai clairement senti la dopamine qui commençait à m’envahir. Et immédiatement, j’ai eu le coup de foudre. Le lendemain je me suis réveillée comme l’amoureuse qui vient de passer sa première nuit avec l’homme aimé et se sent reconnaissante parce que la lumière du jour lui permet de le regarder sans cesse, désirant apprendre par cœur tous ses traits, sans jamais se fatiguer. Je ne voulais que me promener à Gand, le voir, le respirer, le toucher, et permettre en même temps que les substances du plaisir deviennent de plus en plus puissantes dans mon cerveau.

Evidemment, il n’y a pas eu que les douceurs du temps à me toucher de cette façon. Je pourrais faire une très longue liste de toutes les belles choses que j’ai découvertes à Gand. Par exemple:

- Les oiseaux qui chantent partout, des merles, je crois, ou peut-être une autre espèce de grives, et que les gens attirent en accrochant de petites mangeoires aux arbres et aux roseraies des parcs.

- Les canaux, bien sûr, et l’air d’irréalité qu’ils accordent à la ville, comme si la matière y jouissait de qualités quantiques bien visibles et permettait aux voyageurs de contempler en même temps deux univers parallèles, dont l’un solide, fait en briques et pierre et béton, bruyant et dur, et l’autre fluide, silencieux et doux.

- Les petits chariots accrochés aux vélos des adultes, où ils promènent tranquillement leurs enfants.

- Les bâtiments du XVIe et XVIIe siècles, ces vieilles maisons que j’ai si souvent vues dans les peintures flamandes et qui me touchent davantage parce que j’arrive d’un pays où, pendant de longues décennies du XXe siècle, les hommes politiques et les bâtisseurs se sont employés à démolir une bonne partie de l’ancienne architecture civile, censée laide, pour rendre “modernes” les villes et les petits villages avec d’atroces bâtiments de pacotille.

- Les objets que les habitants des rez-de-chaussée placent aux fenêtres, comme de petites vitrines de leurs vies offertes aux passants.

- La silhouette tout-à-fait romantique du Château des Contes.

- Le nom de la Tour des Livres, que Borges a dû tant aimer.

- Et, à propos de noms, celui du Château de Gérard-le-Diable, même si je garde le silence sur mes motifs.

- Les magasins d’éclairage, avec leurs lampes aux formes étonnantes.

- Et les supermarchés bio, tous ces bons fruits et légumes propres et les produits cosmétiques libres de chimie.

- Le baroque calme des nefs de la cathédrale, et ce tombeau d’un évêque qui discute avec sa propre carcasse.

- Les énormes cheminées sauvées à l’intérieur des vieux bâtiments.

- La façon dont l’équipe du STAM, le musée de la ville, a su unir la beauté de l’espace de la vieille abbaye qui l’accueille avec la clarté de l’exposition.

- Les quartiers ravissants –le Groot et le Klein Begijnhof- où habitaient les béguines, ces femmes étonnantes qui font preuve de la longue lutte féminine contre le pouvoir souverain des hommes.

- La façade d’une petite maison dans le quartier du Patershol, peinte comme les pièces coloriées d’un puzzle.

- L’orgueil bourgeois du beffroi, ce fier gardien de la ville face à l’incessante surveillance des tours célestes des églises.

- Les petites figurines en bronze -de minuscules sphynx- qui soutiennent les volets au rez-de-chaussée d’un bâtiment du Prinzhof que je voyais chaque jour.

- Le magnifique polyptyque des frères Van Eyck, cette Adoration de l’Agneau Mystique, devant laquelle je serais capable de passer des heures entières de bonheur.

- N’importe quel tableau de n’importe quel primitif flamand parmi tous ceux qui se trouvent au Musée des Beaux Arts. N’importe quel paysage au fond de n’importe lequel de ces tableaux, où je voudrais vivre pour toujours.

- Les grandes chopes de bonne bière belge (mais ça je l’agrège au nom de mes amis, car je ne bois pas d’alcool).

- L’aube au Graslei, quand la lumière glisse tiède sur les façades des vieux bâtiments, comme une annonce du plaisir qui arrivera pendant la journée. Et la tombée du jour au même endroit, lorsque tout semble se diluer dans la dernière clarté, et les neurones mêmes s’endorment au rythme du crépuscule, avec son tempo rasséréné et, finalement, en paix.

- A vrai dire, le Graslei et le Korenlei et tout le reste à n’importe quelle heure du jour ou de la nuit, parce que Gand est une des plus belles villes que j’aie connues. Mais tout ça ne suffit pas à expliquer le fait que ma dopamine se soit mise en marche et que je me sente si bêtement amoureuse et nostalgique. Je connais des endroits très beaux pour lesquels je ne sens que de l’admiration esthétique, rien qui me fasse les regretter comme je regrette Gand. Il m’est arrivé quelque chose de plus touchant, la perception, je crois, que sous l’apparence de cette ville il y a quelque chose de vivant qui bat, séduisante : une âme décente. Voilà, c’est ça la raison pour laquelle j’aime Gand, sa décence.

Je pense que cette histoire de décence est très vieille : j’ai toujours admiré les panneaux peints de l’ancienne Flandre dont les habitants, dépourvus de noms ronflants et de grands-blasons-recouverts-de-gloire, ont su se dresser il y a très longtemps contre le pouvoir des nobles et des rois (y compris bien sûr ceux de l’Espagne de l’époque, qui ont été les propriétaires pendant si longtemps de cette partie du monde). J’aime imaginer ces gens communs avec leur bonne vie : les gros paysans des kermesses des peintures, bien nourris et heureux, ou les gens qui vivaient dans les jolies pièces représentées sur tant de tableaux et qui jouissaient d’un confort que les habitants du reste de l’Europe étaient très loin de connaître, pauvres sujets soumis aux rois et aux nobles cruels.

Je crois que quelque chose de cet ancien orgueil est arrivé à travers le temps jusqu’ici. Mais aussi la responsabilité que cet orgueil implique, cette façon consciente et pleine de volonté de faire partie de la ville. Il y a un mot pour cela, le civisme. Et c’est peut-être le civisme qui explique la faible circulation de voitures, le calme des gens qui roulent avec leurs vélos et prennent en même temps une glace ou la tranquillité avec laquelle ils se permettent de laisser des objets personnels devant leurs maisons, sûrs qu’ils ne vont pas disparaître.

Et puis il y a aussi le manque absolu d’ostentation. Je pense au caractère nouveau riche qui a envahi l’Espagne dans les dernières décennies, la passion des représentants des régions et des municipalités pour construire de coûteux bâtiments qui finalement sont devenus inutiles, la façon prétentieuse dont on décore tant d’endroits publics ou le goût particulier pour la mode la plus chère, une vieille exigence sociale qui, d’après beaucoup de mes concitoyens, sépare les gens qui ont eu du succès de ceux qui ont échoué.

Dans cette ville de ma nostalgie, au contraire, toutes les choses ont un air simple, la façon de s’habiller et les maisons particulières et les espaces communs. On dirait que l’intérêt esthétique se concentre sur l’idée de ne mettre –ou ne se mettre- que ce qui est nécessaire, loin du luxe exhibitionniste et inutile. J’aime bien cette simplicité. Elle implique, je crois, une façon gentille d’être dans le monde, sachant que l’on peut –que l’on doit- mener une vie digne sans produire des excès destructeurs. La bonne humilité de Gand-La-Décente.


Je suis sur le point de finir cette chanson d’amour et, comme si j’étais en train de parler de l’homme aimé, plus je me souviens de sa beauté, plus la dopamine danse dans mon cerveau et fait que ma passion devienne forte. Aïe, Gand, Gent, Gante, belle ville de mon cœur. Je serai de nouveau dans tes bras, je te le promets, même en plein hiver, et je chuchoterai à ton oreille tous ces mots recherchés que les amoureux disent. Et je fondrai alors d’amour comme une femme heureuse et un peu bête, même si je suis obligée de me couvrir avec plusieurs couches de vêtements thermiques. Même si je me sens perdue comme un moustique paumé au milieu du brouillard gelé. Tu sais, mon amour, pour le meilleur et pour le pire.

 

 

Traduit de l’espagnol par Ángeles Caso

 

Download de ePub-versie Print

A Ghent Love Song


I think I've figured out what's happened to me: I've fallen in love. You know what I mean. It's not as if I'm a creature of unusual habit. I'm a heterosexual woman prone to falling in love with men. Yet sometimes a landscape, a book, a piece of music gets inside me, absorbs me and drives me crazy, leaving me as exhausted and dumbstruck as when I fall in love with a man.

This time it's a city. This city. Ghent. Gent. Gand. It's as if the whole place entered me as I breathed in its air, like when a new man comes unexpectedly into my life. And now I dream of it at night, its birds chirping in the willow trees over the canal, and when I walk through other cities by day, including my own, they suddenly seem pale and ugly by comparison, the same way other men do if I've fallen in love with a man and his glow accompanies me everywhere.


So here I am, a month later, pining for the place, crying tears of nostalgia from time to time, cherishing it with the same sense of stupid innocence we cherish distant lovers. Oh Ghent, Gent, Gand, I sigh. How I'd like to travel back in time and be with you, stay with you, snuggle up beside you, stick to you like moss on the town houses in Korenlei, watch the children go by, always laughing, and the old ladies, not the defeated-by-life's-travails sort, just people who like resting and having fun. How I'd like to travel back in time and go into the cathedral, sit down in silence before the Altarpiece, worship the little flowers that speckle the so very green field, the donors themselves, the Flemish towers that cut through the golden sky, the folds in the robes of the holy virgins, and God the Father, in his red dress and beard, like an ancient emperor of Babylonia.

Scientists claim this torturous thing we call love – a momentary sense of confusion that descends upon our lives to cause so much bliss and pain – is a mere chemical reaction. As simple as that. Something to do with the cortex and the hypothalamus, secretions of dopamine, phenethylamine and norepinephrine, or some such; a simple biochemical process. Maybe they're right. The truth is, I put a lot of faith in chemistry. Especially chemistry of the brain. Sometimes I can even sense the electric currents in my cranium, coming and going, matter mixing with other matter, as if the Van Eyck brothers' musical angel, eternally playing the organ in Ghent cathedral, is playing a little ditty inside my head as I walk happily through the streets. (Of course, sometimes the angel plays melodies as sad as a cemetery, or hits the wrong notes like a fish at the organ; sometimes he even falls into deep and tragic silences, a chemical thing, I suppose.)

In any case, I believe this chemical reaction only happens sometimes, and not always at the right moment. After all, we're not predisposed to fall in love every day. There are certain days on the calendar when it might so happen that the perfect man or woman – 'the one' – passes right before you, but you’ve had a bad day, so you frown and look away disdainfully, as if spoilt for choice in terms of desirable things to look at. And so that day, that very day, you ruin the rest of your life. Of course, at other times the exact opposite occurs: dopamine leaps crazily about in your brain and you fall in love with the first frog that appears before you dressed as a prince. The truth is, I hate these idiotic brain chemicals.


My dopamine must have been especially predisposed to falling in love the day I arrived in Ghent. In fact, it had been that way for several days, ever since I got in my car outside my house in northern Spain. I launched onto the motorway bound for France and Belgium, happy to be putting my sad country behind me for a while. Yes, you heard me right: my sad country. I know for a lot of Europeans Spain is a holiday paradise, a land of sun, beautiful beaches, late-night bars, parties, paella and cheap booze. But for a lot of Spaniards at the moment – I write in 2014 – Spain is an endless black cloud casting a shadow upon our souls; it's a country in ruins, a writhing dunghill of corruption, mismanagement, bad government and moral depravity. A disgrace of a country.

We are sunk, economically and emotionally. At least I am. For years now, the situation in Spain has filled me with never-ending depression. I get the feeling there are only two ways of being Spanish: either exploit or be exploited; trick others or have others trick you. Ethics in Spain, assuming they ever did exist, are long gone, vanished in the wind and looking back only to shit on us down below. Thinking disturbs people, and is therefore restrained or demeaned. People shout and jabber meaningless words, the more vulgar the better. The only thing that seems to actually matter to most people – the most visible at least – is football, and that horrible display of cruelty known as bullfighting, considered by many to be Spain's cultural symbol par excellence. And so I can't help thinking I don't belong to this country; and above all else, I don't want to belong to this country. I feel mentally stateless, and when I pass through Hendaye, crossing the border that separates Sad Spain from the rest of Europe, knowing I'm to be afforded several sweet weeks away from this pigswill, I shiver with pleasure – the dopamine, I suppose – and I laugh out loud as I pull onto a motorway signposted in a different language.

And it's spring, of course. The inevitable spring of every love song. I've just spent my first winter in the mountains, far away from the false impunity of the city, and I've enjoyed the snow and the ice, the strong winds and the ghostly nakedness of the forests, the rarefied beauty of silence; sitting by the chimney watching mineral purity unfold outside, as if life were withdrawing, sleeping beneath the ice, getting its breath back. Until one day I got up to vibrant light, as if a mysterious force were about to explode, and the air had stopped smelling of cold. Then came everything else, the birds, the snow disappearing from the summits, the thunder of the streams, the tiny flowers speckling green-again meadows, the trees suddenly covered in fresh leaves. I love this season, and I decided it was the perfect time to travel across Europe, to journey through this seasonal splendour.

Deciding spring was the time to go to Ghent also had something to do with the last time I'd been there. That was back in 1985 or 1986, I don't remember exactly, though I do know it was in December. It was during a brief trip to Brussels, where I'd been sent as a journalist to cover an exhibition by a Spanish artist. One of my colleagues suggested we visit the birthplace of Charles V. We arrived in the mid-afternoon and it was already dark, though perhaps not as dark as it seemed, for everything was covered in thick fog. All I remember is fog, a canal, unbearable cold, and a cafe we took refuge in to drink something hot. It could have been Ghent or anywhere. I was physically there, I set foot on Ghent soil, but my frozen neurons hadn't time to realise it. The Van Eyck brothers' angel wasn't there for me that day and my dopamine refused to stir from its snug nest, preferring to wait for a more opportune moment to reveal itself.

When it was suggested I return to the city, I decided it would have to be in the spring. I wanted to see light, to wander the streets at leisure without having to wrap myself up in several layers of coat. Even so, I didn't expect the Belgium spring to resemble the Mediterranean spring, the sun's rays to glide over the canals and set my love hormones in motion. I arrived in Ghent like an ignorant Martian, my suitcase full of umbrellas, jumpers and padded waterproof boots, only to be greeted by a scene of southern splendour; Ghent stretched out before me like a lizard in the sun, outdoors to enjoy every last second of warmth.

These last few sentences are obviously stupid, the preconceived ideas of a silly Spanish woman prone to stereotype. We Spanish tend to think the sun and the good life – living life outside in the streets – is somehow exclusive to Spain, or at a push, Spain and the Caribbean. Whenever we travel north – which to us means almost anywhere in Europe – we do so equipped with our winter wardrobe, even if it's mid-August, convinced that we're going to be cold and have to put up with the rain that falls eternally, or so we think, over the rest of the continent. We're forever saying nobody has it as good as we have it in Spain, with all our bars and terraces to while away sunny afternoons drinking beers with friends. And yet time and time again, we sit beneath foreign suns with people calmly enjoying the fresh air, and we think it must be a mirage.

So the first thing I liked about Ghent – a Ghent that in my head was cloaked in fog and as misty as a marsh – was the lovely weather: pale blue skies, horizontal fluffy clouds sailing over the tops of towers, just like in the panel paintings of the Flemish Primitives. I arrived, parked my car, dropped my luggage off and headed out for a walk and a bite to eat. Night was falling as I made my way across the delightful Sint Veerleplein, when I clearly felt the dopamine flood through me. I fell suddenly in love. Next morning, I awoke as if having spent a first night with a lover, brimming with gratitude that the daylight would let me see his face again and again, eager to get to know his every last feature by heart, never tiring of exploring him. All I wanted to do was around Ghent, to see it, breathe it, touch it, let the substances of my placenta intensify in my brain.

Of course it wasn't only the lovely weather that affected me in this way. I could make a long list of all the delightful things I discovered in Ghent. For example:

- The birds that sing everywhere, blackbirds, I think, or some other species of thrush, which people attract by hanging feeders in trees and from rose bushes in parks.

- The canals, of course, and the sense of fantasy they convey upon the city; as if the city is blessed with quantum properties that allow the visitor to inhabit two parallel universes at the same time: one of solid matter, of bricks and stone and mortar, noisy and hard; the other fluid, silent and soft.

- The little trailers parents attach to the backs of their bikes, in which their children calmly travel.

- The 16th- and 17th-century buildings, old houses I've seen so often in Flemish paintings, which impress me all the more because where I'm from governments and constructors spent the better part of the 20th-century demolishing ancient architecture, deeming it ugly, deciding that historic quarters of cities and towns needed 'modernising' with horrendously tacky constructions.

- The decorations people living in ground floor flats place in their windows, offering snapshots of their lives to passers-by.

- The extremely romantic silhouette of the Castle of the Counts.

- The Book Tower, a name Borges would have liked no end.

- And on the subject of names, The Castle of Gerald the Devil, for reasons of my own.

- The lighting shops, with lamps in amazing shapes and sizes.

- The organic supermarkets, full of wholesome fruit and veg and beauty products free from chemicals.

- The baroque calm of the cathedral naves, and the tomb of a bishop shown talking to his skeleton.

- The huge chimneys you still get inside old buildings.

- The way the team at STAM, the city museum, manages to display exhibits so clearly while making the most of the spatial beauty of the building – an old abbey.

- The charming neighbourhoods of Groot and Klein Begijnhof, where the Beguines once lived, amazing women who bear testimony to the long female struggle against male dominance and power.

- The façade of a little house in the Patershol district, which has been painted like coloured pieces of a jigsaw puzzle.

- The civic beffroi, proud guardian of the city, holding out against the manifold heavenly vigilance of the church towers.

- The small bronze figures, like mini sphinx, that hold the shutters in place on the ground floor of a Prinzhof building I walked past almost every day.

- The Adoration of the Mystic Lamb, the extraordinary altarpiece by the Van Eyck brothers, before which I could happily sit for hours and hours.

- Any of the pictures by the Flemish Primitives that hang in the Museum of Fine Arts. Any of the landscapes that serve as the background of these panels, landscapes I'd live in forever more.

- The big tankards of delicious Belgian beer (though I include this item on behalf of my friends, for I don't drink alcohol).

- Dawn in Graslei, when the light slides warmly over the fronts of the old buildings, like an announcement of the day's pleasures to come. And dusk in the same place, when everything seems to dissolve in the last light, and even my neurons start falling asleep in the twilight, bringing first calm, then peace.

- Indeed Graslei, and Korenlei, and anywhere else, any time of day or night, because Ghent is one of the prettiest cities I know.

But I don't think any of this is enough for my dopamine to have stirred the way it stirred, and for me to now feel so stupidly in love and nostalgic. I know of several very beautiful places, but I love them with merely aesthetic admiration; they don't move me the same way Ghent does, and I don't pine for them the way I pine for Ghent. For this to happen, I need something more, perhaps the sense that beneath the surface there is a heartbeat. A dignified soul. Yes, that's it: what I really love about Ghent is its dignity.

I suppose this dignity comes of old: I have always admired those Flemish cities where inhabitants without pompous surnames or big-glorifying-coats-of-arms managed to rise up, centuries ago, against the power of the nobility and royalty (including Spanish royalty, of course, which ruled this part of the world for so long). I like to picture common people living good lives: the rotund country folk of the kermesse we see in paintings, looking well-fed and happy; the everyday folk of the cities who decorated their homes, as portrayed in countless tableaus, enjoying comforts that were as yet unimagined in other parts of Europe, where populations remained poor submissive subjects of cruel monarchs and aristocrats.

I think some of this sense of pride has survived to the present day. Likewise the sense of responsibility that such pride entails, a conscious and voluntary will to form part of a city. There is an expression for it: civic-mindedness. And perhaps it is this civic-mindedness that explains the lack of traffic, the calmness with which people pedal their bicycles while at the same time enjoying an ice cream, or leaving personal belongings outside the doors of houses safe in the knowledge that they won't disappear.

And it's also the total lack of ostentation. I can't help thinking of the nouveau riche tendencies that have ripped through Spain in the last few decades, the passion regional and municipal politicians have shown for building incredibly expensive and totally useless public buildings, the pretentious way so many public spaces have been decorated, the inclination people have for following the latest expensive fashions, an ancient social convention that still separates the successful from the failures in the eyes of many of my fellow citizens.

In Ghent, however, my city of nostalgia, everything has a simple feel: people, houses and public spaces display themselves as if to prove that the aesthetics of dress – or being dressed – is that of being adorned by no more than is necessary, to be free of exhibitionism and unnecessary luxuries. I like this simplicity, a simplicity that implies an agreeable approach to life, as well as an appreciation that one can – that one ought to – live modestly, without causing too much destruction. The fine humility of Ghent The Dignified.


I'm coming to the end of this love song and, just like when I talk about the men I love, the more I remember Ghent's charms, the more the dopamine dances in my brain and the more intense my passion becomes. Oh Ghent, Gent, Gand, beautiful city, I give you my heart. I will return to you, I promise, even in the middle of winter, to whisper cheap sweet nothings in your ear, the way lovers do. And I'll melt with happiness, a love-crazed woman, even though I'll be wrapped up in several layers of thermal clothing, even though I'll be as disorientated as a mosquito lost in the ice. For better and for worse, as they say, my love.

 

 

Translated from Spanish by Jethro Soutar

Jethro Soutar is an English writer and a translator of Spanish and Portuguese. He has translated Argentinian and Brazilian crime fiction for Bitter Lemon Press, and his translation of By Night the Mountain Burns by Juan Tomás Ávila Laurel will be published by And Other Stories in late 2014. He is co-editor of The Football Crónicas and a co-founder of Ragpicker Press.