Een lied over Tbilisi

სიმღერა თბილისზე

Lasha Bugadze

Lasha Bugadze

Lasha Bugadze (ლაშა ბუღაძე) (Tbilisi, 1977) werkt als toneelschrijver bij het Kote Marjanishvili Staatstheater.  Daarnaast is hij romanschrijver, columnist en producer/presentator van literaire radio- en televisieprogramma’s bij de Georgische Publieke Omroep.  Werk van Bugadze is vertaald in het Russisch, Armeens, Frans, Duits, Pools en Engels.

Close

Tbilisi Alle citybooks

Print

სიმღერა თბილისზე

ლაშა ბუღაძე, 2011

 

1983  წელია.

მარტი.

ვისაც გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები აქვს, თავს უხეიროდ გრძნობს. აგერ, ავიღოთ თუნდაც საქ სსრ დამსახურებული არტისტი, კომპოზიტორი ლადო მენთეშაშვილი - დღეში რამდენჯერმე იზომავს წნევას. ეს ბოლო დღეებია, ისარი ას ორმოცდაათსა და ოთხმოცდაათს შორის ტორტმანებს. კომპოზიტორი წნევის დამწევებს სვამს. წნევის აღმასვლას ორ მიზეზს უკავშირებს: A) ფარული საყვარელი (ყოფილი სტუდენტი ქეთი) და B) კომპოზიტორთა კავშირში გამოცხადებული დახურული კონკურსი. ქეთის ამბავი გასაგებია: მძიმეა, როცა ოცდაორწლიანი სტაჟის მქონე, ასოცკილოიან ცოლსა და ოცდაორი წლის სტუდენტს შორის მერყეობ, მაგრამ კონკურსის შემთხვევაში უფრო რთულადაა საქმე. ახლოვდება დედაქალის მორიგი ზეიმი (მთავრობის მიერ "თბილისობად" წოდებული), საქართველოში საკავშირო გენერალური მდივნის ჩამოსვლას ელიან, ხოლო რესპუბლიკის წამყვან კომპოზიტორებს ცენტრალურ კომიტეტში იბარებენ და თხოვენ, დახურულ კონკურსში მიიღონ მონაწილეობა.

- გვჭირდება სიმღერა თბილისზე, - ამბობს ცენტრალური კომიტეტის მდივანი იდეოლოგიის დარგში, - თანამედროვე, ლამაზი, ადვილად აღქმადი... 
დამატებითი დეტალები: გენ-მდივანს თბილისში ჩამოჰყვება ცნობილი იუგოსლავიელი მომღერალი იოანკა კარლოვიჩი, რომელიც დედაქალაქის იუბილესადმი მიძღვნილ საზეიმო კონცერტზე შეასრულებს ახალ სიმღერას.

- ქართველი მომღერალი რატომ არა? - ეკითხებიან ცეკას მდივანს.

- ქართველები ბანკეტზე ვიმღერებთ, - ეძლევათ პასუხი.

"რა საჭირო იყო შიდა კონკურსის გამოცხადება?" - არ მოსწონთ კომპოზიტორებს, - "პირდაპირ ეთქვათ: შენ დაწერ, ან შენ დაგევალა. რა, არ იციან, ვინ რას წარმოადგენს! ცოტა უხერხულად ხომ არ გამოსდით?"

ოდითგანვე ცნობილი იყო, რომ საბჭოური ჩინოვნიკები  ტელეპატებივით ზუსტად გრძნობდნენ, თუ რა ეფიქრებოდათ ან რა აწუხებდათ კულტურის მუშაკებს კონკრეტულ შემთხვევებში. ახლაც, გეგონება, მათი ფიქრის ხმა შემოესმაო, ცეკას მდივანი გამოცდილი და სათნო პედაგოგივით ჰყვება შიდა კონკურსის გამოცხადების მიზეზების შესახებ და ალაგ-ალაგ სტუმართა მსუბუქ ფერებასაც არ ერიდება; სათითაოდ უახლოვდება ექვსივე კომპოზიტორს (სულ ცენტრალურ კომიტეტში ექვსი სული გამოცხადდა) და მხარზე და წელზე უთათუნებს ხელებს, უცოდველი ბავშვივით შეჰხარის და ისეთ გამომეტყველებას იღებს, თითქოს ერთ დიდ, გაბმულ ბოდიშს იხდიდეს.

- ხალხო, როგორ უნდა აგვერჩიეთ, აბა? - ამბობს, - განა სამართლიანი იქნებოდა, თქვენგან რომელიმე ერთი გამოგვეძახა ცენტრალურ კომიტეტში და მისთვის მიგვეცა შეკვეთა? ვერ გავბედავდით, ბატონო შალვა... ვერ შემოგკადრებდით, ბატონო სანდრო... ვერ გამოგარჩევდით, ბატონო ვლადიმერ... ვერ ავიღებდით ასეთ პასუხისმგებლობას. ყველანი გვეძვირფასებით, ყველა თქვენგანით ვამაყობთ.

კომპოზიტორები იძულებულები ხდებიან, ძალიანაც არ გაიბუტონ (მაღალჩინოსნის გაღიზიანებაც არ ღირს), რადგან ყველა აცნობიერებს, რომ, ასეა თუ ისე, ექვსივე პრივილეგირებულ მდგომარეობაში აღმოჩნდა; ქვეყნად უამრავი კომპოზიტორია, რომელიც ბეჯითად დაწერდა სიმღერას თბილისზე, მაგრამ რჩეულთა შორის მოხვედრის შანსი მხოლოდ ამ ექვსეულს ერგო. ამის არდაფასება დაუნახაობაა. მით უმეტეს, ამ პირობებში:

- ძალიან მრცხვენია, საერთოდ რომ ვეხები ფინანსურ საკითხს, მაგრამ ესეც სათქმელია, რას ვიზამთ, - გაწითლებას ცდილობს მდივანი, - საუკეთესო ნიმუშს კულტურის სამინისტროს მიერ დაკომპლექტებული სამკაციანი ჟიური და პირველი მდივანი გამოავლენენ, გამარჯვებული 50 000 რუბლს მიიღებს პრემიად...

"ჟიურის წევრების ვინაობაა დასადგენი," სახე ეფოთლებათ კომპოზიტორებს, - "დარეკვა, ტაქტიანად თავის შეხსენება".

- და ბოლოს, - ხმას უკლებს ცეკას მოხელე, - უმორჩილესი თხოვნა იქნება: ჯერჯერობით ნურსად წამოგცდებათ კონკურსის შესახებ. ამის თაობაზე ჩვენ თვითონვე გამოვაცხადებთ თავის დროულად. დაიწყება მერე მითქმა-მოთქმა და ყველა გაწვალდებით.

კომპოზიტორ ლადო მენთეშაშვილის გარდა ყველა ცდილობს, როგორმე ცალკე მოიხელთოს ცეკას მდივანი (თითო-თითო პრივატული შესავედრი ყველას მომზადებული აქვს), თუმცა კაბინეტში შეყოვნება არც ერთს გამოსდის - ხელს უშლიან ერთმანეთს, პირველი არავინ დგება. უწინ ბატონი ლადოც იგივეს მოინდომებდა, მაგრამ ახლა თავი არა აქვს, მისი გონება და გული ნასტუდენტარ ქეთის უკავია (ფეხმძიმედ ვარო - დღეს დილით გამოუცხადა ასოცკილოიანი ცოლისა და ორი ზრდასრული შვილის პატრონ კომპოზიტორს), ამიტომ ცეკას მდივანს სხვებზე ადვილად თმობს და კოლეგებს უტოვებს ულუფად, თავად წნევიანის ბარბაცით გადის ოთახიდან.

როგორ უნდა წეროს? რა უნდა წეროს? მელოდია სად მოიძიოს? ერთადერთი, რაც ყურში ჩაესმის, ნასტუდენტარი ქეთის ხმაა. საყვარელ სტუდენტს ორი ნაწარმოები უძღვნა (თუმცა წარწერა არსად დაუტოვებია): საფორტეპიანო სუიტა "მდინარე ვერეს ელეგია" (ერთმანეთს ამ ხეობაში აკოცეს პირველად) და დუეტი კლარნეტისთვის და დასარტყამი ინსტრუმენტისათვის. მაგრამ აწ, გრძნობს, ვერაფერს შექმნის, მითუმეტეს თბილისისათვის (ისე, ამ ქალაქზე, არც მეტი, არც ნაკლები, ოთხი სიმღერა აქვს დაწერილი) - თვალწინ ნამტირალევი, თვალებამოღამებული ნასტუდენტარი ქეთი უდგას და მხოლოდ ეს ესმის: "თუ გინდა, აბორტს გავიკეთებ, მარტო წავალ, ოღონდ შენ უნდა მითხრა, შენ გადაწყვიტო".

კომპოზიტორი მთვრალივით ფეხარეული მიუყვება ძერჟინსკის ქუჩას. უკან იტოვებს ცენტრალური კომიტეტის წინ მჯდომარე ოქროსფერ ლენინს, გამვლელებს არ იმჩნევს, წარმოსახვით ქეთის მიმართავს:

- მე ნუ მეკითხები... მე არაკაცი ვარ... არაფრის ღირსი არა ვარ...

ცენტრალური კომიტეტიდან მის სახლამდე (ბარნოვის 51-მდე) საკმაოდ გრძელი გზაა. გზად ოთხჯერ ასწრებს ტირილს. კიდევ კარგი, გამვლელები ვერ ცნობენ (როგორც წესი, კომპოზიტორებს იშვიათად თუ ცნობს ვინმე ქუჩაში). თუმცა ყოფილა შემთხვევა, როცა სკოლის მოსწავლეებს გაუჩერებიათ ავტოგრაფის გამოსართმევად ("ბატონო ლადო, ძალიან გვიყვარს თქვენი "ტოტზე ვიჯექ, მომკლეს"), მაგრამ იმას თუ გავითვალისწინებთ, რა სიხშირით იბეჭდება მისი პორტრეტი თუნდაც ჟურნალ "საბჭოთა ხელოვნებაში", წესით ბევრად მეტი ადამიანი უნდა აბრუნებდეს მისკენ თავს. ეტყობა, მეტისმეტად ტიპური გარეგნობა აქვს: კეხიანი ცხვირი, შავი ულვაში, მოლიპლიპებული თავი და თმა სარტყელად კეფაზე. ასეთს ხომ ათასობით ნახავთ საბჭოური ხანის თბილისში.

"რა მოეწონა? რამ მიიზიდა ჩემში? რა უნდოდა?" - ქეთიზე თუ საკუთარ თავზე ბრაზობს კომპოზიტორი და თავისი ბინის კარს აღებს. ცდილობს, უცებ შეიცვალოს, დამშვიდდეს, ტრადიციულად ომახიანად შეუბღვიროს ასოცკილოიან მეუღლეს: "დამირეკა ვინმემ?", მაგრამ ხმა უწყდება, გული უჩუყდება, რაკი ხვდება, რომ ეს ყველაფერი - ღირსეული ბღვერა, ასოცკილოიანი ცოლისა და შვილების კეთილგანწყობა და, რაც მთავარია, ტრადიციული შემოსვლა ბინაში - ერთ წამში შეიძლება დაკარგოს.

- რა ჩუმად შემოხვედი, - ეუბნება ცოლი.

- დამირეკა ვინმემ? - ყელში ბურთი ებჯინება ლადოს.
ცოლს საყვარლად ეკიდება მოფამფალებული მკლავები, მისი კანი, ვარცხნილობა, სუნი, დგომის მანერაც კი სიმშვიდესა და სტაბილურობას აფრქვევს, ცოტაც და კომპოზიტორი ყველაფერს დაფქვავს, პირს მოაღებს და ტირილით მოჰყვება თავისი ცოდვის ამბავს, ყველაფერს იტყვის, - ცოდვებისგან დამცლელი ოყნის გაკეთებას შესთხოვს, სენტიმენტალურ ფეკალიად დაიღვრება, სიტყვები კბილებზე ებჯინებიან, სასწრაფოდ კაბინეტში უნდა შევარდეს, თორემ პლომბებიანად ამოყრის უკანონო ინფორმაციას...

"დარდი მუსიკის წერაში უნდა ჩავკლა!".

ლადოს შოსტაკოვიჩის სიტყვები ახსენდება: როგორ ცუდადაც არ უნდა იყო, მაინც ბეჯითად უნდა წეროო.

- ისადილებ? - ეკითხება ცოლი.

როგორ უყვართ ჭამა ამ ოჯახში და რა უსამართლობაა აქ მადის დაკარგვა!

- კი. - ძალით შეჭამს, არც ერთ ჩვეულებას არ უღალატებს!

თუმცა მანამდე ოთახში შედის. პოეტზე ფიქრობს - პოეტის პოვნაა საჭირო. მუსიკას ლექსის მიხედვით დაწერს. თუ იქნებ ჯერ თემა მოიძიოს? სიმღერების ციკლი "მაია" და "დადიანის კუპლეტები" პოეტური ტექსტების მიხედვით შექმნა, ხოლო ცნობილი "მანდოლინა" თავისთავად, უსიტყვებოდ მოუვიდა თავში. მაგრამ გრძნობს, ახლა არც ასე გამოუვა საქმე, არც ისე. თვალწინ ისევ წარმოსახვითი ნასტუდენტარი ქეთი უდგას და შეგონებასავით უმეორებს: "თუ გინდა, აბორტს გავიკეთებ... თუ გინდა, აბორტს გავიკეთებ". ეგებ ბარემ ამ სიტყვებზე დაწეროს სიმღერა ("თბილისო, ფეხმძიმეთა ქალაქო"), ან - კიდევ უკეთესი - ორატორია ("არდაბადებულ ბავშვთა სიმღერები")?

ცუდადაა. საჭმელად გადის. ასოცკილოიანი ცოლი ზედმეტ 500 გრამს იმატებს.

ლადო ვერც იმ და ვერც შემდეგ დღეს ახერხებს მუსიკაზე კონცენტრირებას. ქეთი მელოდიებს დევნის მისი გულიდან. დილით ქუჩის ტელეფონის ჯიხურს პოულობს, აპარატში ორკაპიკიანს აგდებს და ნასტუდენტართან რეკავს.

- საღამოს გნახავ, - ეუბნება, - ასე ხუთისთვის, მოიცლი?

- სად? - გამომწვევად მოწყენილი ხმა აქვს ქეთის.

- "ჩაის სახლში".

ჯიხურიდან ათი წლით დაბერებული გამოდის. მადლობა ღმერთს, ვერ ცნობენ.

რა უნდა უთხრას ქეთის ხუთ საათზე? სიყვარული აუხსნას, თუ თავი შეაძულოს? ვარდები აჩუქოს თუ ფული შეაჩეჩოს? საღამომდე დიდი დროა. საინტერესოა, სად უნდა წავიდეს? კონსერვატორიაში? კომპოზიტორთა კავშირში? ვის თხოვოს შველა, ვის გაუმხილოს გულისნადები? ერთი ძმა ვაკის სასაფლაოზე უწევს, მეორე მოსკოვში ცხოვრობს; ბავშვობის მეგობარ სევასთან საუბარს აზრი არა აქვს, წინასწარ იცის, რასაც ეტყვის. იქნებ შვილ რეზოს დაელაპარაკოს კაცურად? როგორც ბიჭი ბიჭს. არა, ვერ გაუგებს. თანაც, ბიჭს ზაფხულში გამოცდები აქვს, ვერ ააღელვებს - ვაი და, ჩაიჭრას, მერე რაღა ქნას, ვერასდროს აპატიებს საკუთარ თავს! ცეკას მდივანს ხომ არ მიაკითხოს?

ფეხებს ვერის ბაღში მიჰყავთ. აქაურობას სარეველასავით მოდებიან მოთენთილი პენსიონერები, - ჯერ აკრთობს, მერე კი, როცა ხვდება, რომ ჭადრაკის სასახლის ვიტრინებში არეკლილი ორფეხა უბედურება არა ვინმე სხვა, არამედ თვითონ ყოფილა, ბასრ და უცაბედ ჩხვლეტას გრძნობს გულში  - როგორი ახალგაზრდა, მხნე და ბედნიერი იყო თუნდაც ერთი კვირის წინ... საღამომდე კიდევ ათ წელს დაიკლებს.

კომპოზიტორი "ლურჯ მონასტერსთან" ყოვნდება და თითქოს იოცებს კიდეც, რატომ შევჩერდიო, თუმცა ადგილიდან არ იძვრის, სოკოსავით ერჭობა მიწას. ფიქრობს: "ნეტავ მოქმედია?", აქეთ-იქით იხედება (გეგონება, არ უნდა, რომ დაინახონ). ეკლესიაში შედის. ასე, ერთი შეხედვით, მთლად არამოქმედსაც არ ჰგვს, მაგრამ აქტიურად მოქმედიც რომ არაა, ეს კი ცხადია: შიგნით მხოლოდ დამლაგებელი ქალი ხვდება - სველი ჩვრით ხელში, მუხლებზე მდგომი.

- შესვენებაა, გენაცვალე, - ეუბნება ქალი.

- უკაცრავად, - სწუხს კომპოზიტორი ("უცნაურია, ეკლესიებშიც ყოფილა შესვენებები).

- ორამდე, - აგრძელებს ქალი, და უცებ აცემინებს, - ოი, - იცინის, - გამეყინა ხელები...
ლადოს ენაზე ადგება სიტყვა "იცოცხლეთ", მაგრამ არაფერს ამბობს - საერთოდ რატომ უნდა შეიმჩნიოს უცხო ადამიანის დაცემინება? გადის. ისევ იკვირვებს: წასვლა არ უნდა. ფიქრობს: "ახლა შესვენებაა, ესე იგი, ორზე რაღაც უნდა მოხდეს". რჩება. დროს ბაღში ბორიალით კლავს. ორისთვის ეკლესიასთან ბრუნდება. შედის. ამჯერად დამლაგებელი ქალიც აღარ ხვდება. ლადო საათზე იყურება - სამის ათი წუთია.

- რა გნებავთ? - ესმის.

ლადო ვერ ხვდება, საით გაიხედოს.

- ღია იყო, - ამბობს, - შესვენებააო, ქალბატონმა...

მღვდელი ყოფილა - დეკანოზი დავითი. კუთხეში მდგარა.

დეკანოზი გაოცებული უყურებს.

"მიცნო?" - უკვირს ლადოს.

- კი ბატონო, რა გნებავთ? - უმეორებენ.

უმნიშვნელოვანესი შეკითხვაა. მართლაც რა ნებავს? რატომ შემოვიდა ზედიზედ მეორედ?

მცირე პაუზას იღებს (როგორც მძლავრი ალეგროს წინ თავის ორნაწილიან სიმფონიურ პოემაში "უჩინმაჩინი") და ამ სიტყვებს იმდენად ხმადაბლა წარმოთქვამს (ნასტუდენტარი ქეთი იტყოდა: "თოთხმეტ პიანოზე"), გეგონება, ამაზე უხერხული არსად, არასდროს ეთქმოდეს.

- შეიძლება, აღსარება გითხრათ?

- თქვენ ლადო მენთეშაშვილი არ ხართ? - უღიმის მღვდელი.

"როგორ არ მჭირდებოდა ახლა ეს", - სწუხს კომპოზიტორი.

- დიახ... კი, - ამბობს.

- უი, როგორ... უჰ... - ეცინება დეკანოზს, - აი ვის-ვის და თქვენ კი არ გელოდით... ბიჭები ოთხ ხმაში ვმღეროდით თქვენს "ნატვრას"... ჯერ კიდევ ერობაში ყოფნისას, უნივერსიტეტში... ჰო... აღსარება? რაზეა ლაპარაკი... როცა გნებავთ...

კომპოზიტორს მღვდლის ტონი არ მოწონს, წასვლაზე ფიქრობს, მამა დავითიც, თითქოს ჩანაფიქრს უხვდებაო, მისი სტატუსის შესაბამის გამომეტყველებას იღებს.

- საერთოდ გითქვამთ აღსარება? - ეკითხება რაღაცნაირად განრიდებულად.

- კი, - პასუხობს ლადო.

- როდის?

- დიდი ხნის წინ. ჩემი უფროსი ძმა დადიოდა ეკლესიაში, კალისტრატეს იცნობდა...

- რომელ კალისტრატეს?

- კათალიკოსს.

- აჰა.

- კი. ხოდა ვთქვი მეც. სკოლას ვამთავრებდი მაშინ.

- ახლა გნებავთ?

- შესაძლებელია?

- თქვენთვის, კი ბატონო.

ლადო დეკანოზთან ერთად შედის საკურთხევლის გვერდით გამოჭრილ ნიშაში. ფიქრობს: "როგორ გადავუშალო გული აბსოლუტურად უცნობ მამაკაცს? მისი სახელიც არ ვიცი", თუმცა, მისთვისვე მოულოდნელად, რაც ენაზე ადგება (და გულზე აწევს), ყველაფერს ყვება; დეკანოზი დავითი შესაშური პროფესიონალურობით უძღვება პროცესს. კომპოზიტორი ნასტუდენტარ ქეთის ახსენებს, - ამბობს, რომ მოსვენება დაკარგა მის გამო, და რომ სწორედ ამ მიზეზით საქმესაც კი ვეღარ ართმევს თავს - აგერ, თუნდაც ცეკაში გამოცხადებულ კონკურსს, და ისე იგზნება, რომ ცრემლები მოსდის, ამხელს ქეთის ფეხმძიმობის ამბავს და დანაოჭებულ ხელებს იფარებს სახეზე.

ორმოც წუთზე მეტს ლაპარაკობენ.

- თუ უყვარხართ, გააჩენს და ოჯახს არ დაგანგრევინებთ, - ასკვნის დეკანოზი, - მთავარია, მამობაზე არ თქვათ უარი. ნუ მოასპობინებთ სიცოცხლეს. ერთადერთი, პირობებზე უნდა შეუთანხმდეთ. თუ გნებავთ, ჩემთან მოიყვანეთ, მივცემ რჩევას, გავესაუბრები...

ლადო უცნაურ შევებას გრძნობს - დეკანოზს მადლობას უხდის; უნდა ამომეთქვა, თორემ ინფარქტი დამარტყამდაო, ამბობს. ეკლესიას კმაყოფილი ტოვებს ("თუკი ვუყვარვარ, ისე მოიქცევა, როგორც მე მინდა... თუკი ვუყვარვარ..."); აღსარების თქმამ შვება მოჰგვარა, მეტიც, თითქოს იცის, ქეთის რას ეტყვის, - თითქოს სიტყვებიც მოძებნა, თემაც, მელოდიაც... თამამად გადის ჭადრაკის სასახლის ვიტრინების გასწვრივ - წლები აღარ ემატება.

ეს კაცი ახლა აქ უნდა დავტოვოთ. აწ ჩვენს გარეშე, თავად მოაგვარებს თავის პრობლემებს. ჩვენი ინეტრესის ობიექტი დეკანოზი დავით მუჯირია. მას უნდა გავყვეთ.

ხოდა, საინტერესო არაა, სად მიდის? სად და იქ, სადაც დიდად არც სიამოვნებს მისვლა, მაგრამ მიზეზთა გამო ხშირად უწევს ხოლმე. ოღონდ ერთი რამ აქვე უნდა ითქვას (ეს მისთვის მნიშვნელოვანია), - იქ თავისი ნებით არ მისულა, იძულებული შეიქნა, შეიძლება ითქვას, მასზე იძალადეს.

რომ ჰკითხო, ჭირივით სძულს ასეთი დღეები. რამდენჯერ მოუმიზეზებია ავადმყოფობა, რამდენჯერ მოუტყუებია მომლოდინენი; მაგრამ ახლა ტყუილის თქმის უფლება არა აქვს - საქვეყნოდ ცნობილ კაცთან, თბილისური ელიტის საყვარელ კომპოზიტორთან მოუწია შეხვედრა. ეს რომ დამალოს - და, ღმერთმა ნუ ქნას, ვინმემ გაუგოს -  სასტიკად დასჯიან. ცნობილებზე განსაკუთრებული მოთხოვნაა, თორემ უბრალო მოკვდავებისთვის (თუკი რაიმე საეჭვოს არ მოჰკრავს ყურს) ჩვეულებრივი მღვდელია.

დავით მუჯირი და ოცდათოთხმეტი წლის ზაურ ცერცვაძე მეტრო "ოცდაექვსი კომისრის" უკან, ავლაბრის ერთ-ერთი სახინკლეს კუპეში ხვდებიან ერთმანეთს. დეკანოზი სამოქალაქო ტანსაცმელშია გამოწყობილი, შეხვედრებზე არასდროს მიდის სასულიერო ტანსაცმლით. საკუთარ თავს პირობას აძლევს, რომ უშიშროების თანამშრომელს არაფერს ეტყვის კომპოზიტორისა და მისი ნასტუდენტარის რომანის შესახებ, - ამ მთავარ ამბავს ხელუხლებლად შეუნარჩუნებს მუსიკოსს, - სხვა დანარჩენს კი, ჩვეულებისამებრ, მოკლედ, კონსპექტური სახით ჩამოყრის. დღეისთვის ოთხი ამბავი აქვს (ოთხი აღსარება), თითოს შვიდ-რვა წუთს უთმობს, ლადოს მონათხრობს ბოლოსთვის იტოვებს.

- ხშირად დადის ეკლესიაში? - ცხოველ ინტერესს იჩენს ცერცვაძე.

- ჩემთან პირველად მოვიდა.

- რელიგიურია?

- უფროსი ძმა ყოლია რელიგიური, ამჟამად გარდაცვლილია.

- რატომ მოვიდა?

- გარდაცვლილი ძმის პატივისცემით.

- რაზე გესაუბრათ?

- ცხოვრებაზე, პროფესიულ პრობლემებზე, ოჯახზე...

- უკმაყოფილოა საბჭოთა წყობით?

- ამ თემას არ შეხებია.

- გამოხატავს თუ არა საერთოდ რაიმეს მიმართ უკმაყოფილებას?

- მხოლოდ საკუთარი თავის მიმართ.

- ახსენით...

- მუსიკას ვერ წერს.

- მუსიკას ვერ წერს?

და მუჯირი დაწვრილებით ყვება, როგორ ვერ დაწერა ბ-ნმა ლადომ ერთი ნოტიც კი ცეკაში გამოცხადებული კონკურსისთვის.

- ცეკაში კონკურსი გამოცხადდა? - ცხოველ ცნობისმოყვარეობას იჩენს ცერცვაძე.

- კი, ასე მითხრა.

- საინტერესოა... რა კონკურსია?

- თბილისზე უნდა დაიწეროს სიმღერა.

- თბილისზე, როგორც უძველეს ისტორიულ ფენომენზე თუ როგორც თანამედროვე სოციალისტურ ქალაქზე?

- ვერ გეტყვით, არ დაუკონკრეტებია.

- ერთი სიტყვით, შემოქმედებითი კრიზისი აქვს?

- დიახ, ასეა.

- კონკურსი ფულადია?

- არ უთქვამს.

- თქვენ მოგწონთ მისი სიმღერები?

- სტუდენტობის დროს ოთხ ხმაში ვმღეროდით მის "ნატვრას".

- გასაგებია. სხვა არაფერი?

მუჯირი მოწყენილად იხსენებს კომპოზიტორის ნაამბობს, ცოტას თავადაც ამატებს, რაღაცებს აკლებს, ქეთის ამბავზე სიტყვასაც არ ძრავს. ორმოც წუთში იშლებიან. მუჯირი კმაყოფილი მიდის ("მთავარი ამბავი არ გავთქვი"), ცერცვაძე არანორმალურად აღელვებულია. ამჯერად ჩვენ მას გავყვებით.

ზაურ ცერცვაძეს მისთვის ჩვეული (სხვებისთვის უცნობი) განცდა ეუფლება - როგორც ასეთ დროს ხდება ხოლმე, ავიწყდება, სად არის, სად მიდის, რა ევალება...

"სიმღერა თბილისზე... სიმღერა თბილისზე...", მხოლოდ ესღა უტრიალებს თავში. არეული ნაბიჯით მიდის მეტროსკენ.

არა, ახლა ვერ ჩავა გვირაბში, სუფთა ჰაერზე ყოფნა სჭირდება... ასეთი რამ იშვიათად ემართება, მაგრამ როცა ემართება, სხვაზე ვეღარაფერზე ფიქრობს.

არ უნდა მოსულიყო დეკანოზთან შეხვედრაზე - ნეტავ მის მაგივრად სხვა გამოეშვათ! თუ პირიქით, იქნებ კარგიცაა, აქ რომ მოვიდა!

მუსიკა მას შემდეგ შეიყვარა, როცა შვიდი წლის ასაკში პირველად ნახა კინოფილმი "ბაში-აჩუკი". მთელი ერთი თვე მღეროდა მთავარი გმირის სიმღერას. ოღონდ ისე არა, როგორც ფილმშია, - სხვანაირად, თავისებურად. ნათესავებს ეგონათ, სმენა არა აქვს. მაგრამ ეს არ იყო უსმენო ბავშვის სიმღერა...

ხელი რომ შეეწყოთ, სულ სხვაგვარად წარიმართებოდა მისი ცხოვრება. არ შეუწყვეს - მამის კვალს გაუყენეს: უშიშროებაში მიუჩინეს ადგილი. ამ დროს, უკვე ოცამდე სიმღერა ექნება დაწერილი. მეგობრებმა იციან. მოწონთ, აქებენ. ზოგი მღერის კიდეც. იცის დედამაც. თანამშრომლებს არ ეუბნება. ფიქრობს, დასცინებენ. არასერიოზულ კაცად ჩათვლიან. ზოგჯერ თავში მოფრენილი მელოდია აღვიძებს ხოლმე - საწოლიდან ხტება და გიტარაზე უკრავს...

ეს მისთვის ბედნიერებაა და ამავდროულად უბედურებაც. რაც დრო გადის, მით უფრო რწმუნდება, რომ არა თვალთვალისთვის, არამედ მუსიკისთვისაა შექმნილი... მუსიკაა მისი ხსნა...

ახლაც ამას ფიქრობს:

- იქნებ სწორედ ახლაა გადამწყვეტი ფაზა? იქნებ ამ ნიშანს უნდა მოვეჭიდო?

მუსიკალური თემა ვირუსივით ეტაკება ხოლმე - მელოდიები თავისთავად, ძალდაუტანებლად ეყრებიან თავზე; თხზვის პროცესი მისთვის სიამოვნებაა. მოცარტიც ასე იყოო, რადიოდან შეიტყო ერთხელ.

ოდესღაც თამრიკომაც უთხრა, კლასელმა, ნიჭს უნდა გაყვეო (თავად თამრიკო, სამწუხაროდ, სხვას გაყვა). ჰო, უნდა გაჰყოლოდა, რამდენ სიბინძურეს აცდებოდა, რამდენ საშინელებას აუვლიდა გვერდს. ლავრენტი ბერიასაც ჰქონია ნიჭი - ხატვა ეხერხებოდაო. მის შვილს ძველი ხატი გაუტეხავს და თავისი ხელით აღუდგენია. მთელი ღამე ხატავდაო. ხატმწერი თუ არა, მხატვარი მაინც გამოსულიყო - ყველაფერი კარგად იქნებოდა!

ცხოვრება გავიდა ამაზე ფიქრში! იმის მაგივრად, რომ მუსიკა წეროს, არასაიმედო სახელმწიფო ელემენტებს დასდევს. საშინელებაა.

როგორც კი დეკანოზმა "სიმღერა თბილისზე" ახსენა, მაშინვე მელოდიათა კასკადი დაეპენტა თავზე, ხმაც კი აღარ ესმოდა მთხრობელის, გული რიტმებად აუჩქარდა და ყურში მკაფიოდ ჩაესმა გიტარის სიმის ხმა...

ზაურ ცერცვაძეს ერთი სული აქვს, გიტარაზე დაუკრას, რამდენიმე აკორდი აიღოს. ასეც შვრება, უკრავს და მშვიდდება. ამ მელოდიას აწ ვეღარაფერი გამოდევნის მისი გულიდან. მხოლოდ სკლეროზი. მაგრამ მეხსიერება კარგი აქვს, ამაზე არ ნერვიულობს (ერთხელ, სამ წუთში დაიმახსოვრა საეჭვო სტუდენტთა სამასკაციანი სია).

ცერცვაძე ორ იდეას ატარებს სამი დღის განმავლობაში - მუსიკალურსა და საბედისწეროს; ქალაქის ქუჩებში დადის, ფიქრობს, ბრაზობს. ათჯერ, ოცჯერ ცვლის გადაწყვეტილებას; გეგონება, ერთი კი არა, მრავალი ცერცვაძე დაიარებოდეს თბილისის ქუჩებში: "საქმეს უნდა დავუბრუნდე, შევეშვა სისულელეებზე ოცნებას", "თავი უნდა მივანებო ყველაფერს და მუსიკის წერა დავიწყო, წერტილი დავუსვა ჩემს ძველ ცხოვრებას, ასე აღარ შემიძლია", "რას იტყვის დედა? რას იტყვის მამა? რას იტყვიან თანამშრომლები? მიმიღებს კი მუსიკალური საზოგადოება?", "თამრიკოს გაუხარდება? ვემახსოვრები, ქმარს მიატოვებს?.. რა სასაცილო ვარ".

ცერცვაძე გვიანობამდე რჩება სამსახურში - ანონიმურ საჩივართა ტექსტებს ეცნობა. გამოცდილ ინფორმატორებს პირველივე წინადადებიდან ცნობს (ყველას თავისი სტილი აქვს): "გაცნობებთ რომ... ", "მინდა, მოგახსენოთ...", "მოვალე ვარ, შეგატყობინოთ..." როგორი ინტერესით ეცნობოდა უწინ ამ ტექსტებს, ახლა კი თვლემა ერევა, არ სიამოვნებს, ასეთ სისულელეებზე რომ ხარჯავს ძვირფას დროს. სულ ერთი და იგივე, ერთი და იგივე: "საეჭვო ახალგაზრდებს ხვდება...", "უსმენს რადიო "თავისუფლებას...", კითხულობს "არქიპელაგ-გულაგს...", "რეიგანის ფოტო უკიდია სამზარეულოში...", "მისმა შვილმა რქები მიახატა ლენინს...", "იყიდა მეორე მანქანა...", "აგინა ანდროპოვს..."

ნეტავ როდემდე უნდა ეცნობოდეს ამ ნაგავს! ახალგაზრდები მაინც წერდნენ, ინფორმატორთა უმეტესობა ოთხმოც წელსაა გადაცილებული - ოცდაათიან-ორმოციან წლებში გამობრძმედილი ხალხი - ძველი სკოლა... ზოგს სულ მთლად აერია გონება - ნახევარი საუკუნის წინ დახვრეტილ ხალხზე წერს საჩივრებს. ერთი ქალი, სტაჟიანი ინფორმატორი, ჯიუტად ასმენს 1937 წელს გამქრალ მეზობელს - ვერავინ არწმუნებს, რომ ეს კაცი კარგა ხნის მკვდარია (მეტიც, ხრუშჩოვის დროს რეაბილიტირებული). ახლაც ამ მოხუცის ტექსტის კითხვას იწყებს, თუმცა პირველივე წინადადებაზე ჩერდება ("მოგახსენებთ, რომ გუშინ ტრამვაიში შემხვდა..."), ქაღალდებს უჯრაში ტენის, ნათურას აქრობს და სრულ წყვდიადში ეფლობა. ზის ასე, სიბნელეში და საკუთარ თავს ელაპარაკება: "თუ არ წავედი, დავიღუპები, ადამიანები შემძულდებიან, ცოლს ვეღარ მოვიყვან, შვილების გაჩენა არ მომინდება".

ზაურ ცერცვაძის სამსახურს ორი გამოსასვლელი აქვს - ერთი ჩიტაძის ქუჩის მხრიდან, მეორე ძერჟინსკის. ცერცვაძე, ტრადიციულად, მეორე გამოსასვლელიდან გამოდის (სწორედ ამ სადარბაზოდან გამოდიოდა თავის დროზე ლავრენტი ბერიაც), შუა ქუჩაზე დგება და თავის სამსახურს აჰყურებს. "იქნებ აღარც ღირდეს აქ დაბრუნება", ფიქრობს. უკვე მერამდენე დღეა, სახლში ფეხით მიდის. უსაშველოდ იხანგრძლივებს სახლში მისვლის პროცესს, მელოდიებს თბილისის ქუჩებში ეძებს. მელოდიებსაც არა - ერთ ისეთ მუსიკალურ თემას, რომელიც საბოლოოდ გაამყარებს მის გადაწყვეტილებას.

აბანოთუბანში ჩადის, ხარბად ისუნთქავს "ჭრელი აბანოდან" ამომავალ გოგირდის სუნს და იმასაც ფიქრობს, ბარემ საერთო-სახალხო საშხაპეში ვიბანავებო, მაგრამ ვერ რისკავს - ეშინია, რომელიმე თანამშრომელს, ან თანამშრომელთა ჯგუფს არ შეეფეთოს (აქ მოსვლა და მობანავე ხალხის თვალთვალი ჩინით მასზე ქვემდგომებს ეკუთვნით), რა გარანტია აქვს, რომ კოლეგები არ დაფრთხებიან მისი დანახვისას - ვაითუ, ჩვენც გვითვალთვალებენო!

ო, როგორ სძულს ეს სამსახური! სიმღერას ოჯახური პროფესიის ზიზღი აწერინებს. მელოდიის კონტურები ისე იკვეთება, როგორც შიშველ თბილისელთა ტანები ერეკლეს აბანოს გოგირდოვან ნისლში... ცერცვაძე მეჩეთს აჰყურებს. აქაც ჭოჭმანობს, ხომ არ ავიდეო; უნდა, ზემოდან გადმოხედოს აბანოთუბანს, თუმცა ვერც ამას ბედავს - მართალია, მეჩეთი მოქმედი არაა, მაგრამ თბილისელ მუსლიმანებს თავისი ზედამხედველები ჰყავთ (შიშობს, ვაი და ამ ადგილებშიც ჩემს რომელიმე კოლეგას გადავეყარო, არასწორი ეჭვები არ აღეძრასო). ცერცვაძის სფერო - ქართული მართლმადიდებლური ტაძრები და მისი მიმდებარე ტერიტორიებია (კათოლიკები, რუსები, ებრაელები და სომხები სხვადასხვა განყოფილებებზეა გადანაწილებული), ამიტომ მეტეხისკენ ჩადის, მდინარე მტკვართან. სკოლაში ასე ასწავლეს: აქ ჩავარდნილა ვახტანგ გორგასლის ხოხობი. აგერ, ქვის გორგასალიც თავზე დაჰყურებს - ხელაწეული აარსებს თბილისს. ამაზე ხომ არ დაეწერა? "ხოხბის სიმღერა": იქ მომკლეს, სადაც ქალაქი დაარსდა... თუ, ეგებ, იქ შემწვეს? კომიკურია, ვერ გაუგებენ. ტექსტზე სხვამ უნდა იფიქროს. თუმცა თავისთავად მშვენიერი თემაა: ხოხბის თვალით დანახული თბილისი... თბილისის მზვერავის თვალი...

ცერცვაძე მტკვარს გადაჰყურებს. წყალი ადიდებულია. ერთ ათ დღეში ორთაჭალ-ჰესის ჯებირებს ახსნიან და წყლის დონეც შესამჩნევად დაიწევს. მტკვარი არანორმალურად სწრაფად გავარდება აზერბაიჯანისკენ. ცერცვაძეს გენერალ-პოლკოვნიკ მიროტაძის სიტყვები ახსენდება (9 მაისის აღსანიშნავ ბანკეტზე თქმული): "თბილისი ჩემთვის მტკვარია; იქ, სადაც მტკვარი არ არის, თბილისიც არაა". ცერცვაძეც ასე ფიქრობს (სიმღერის ტექსტი: ჩემი ცხოვრებაც მტკვარივით მიედინება). ამას ხმამაღლა არასდროს იტყვის, მაგრამ გულწრფელად ეზიზღება საბჭოთა ინტელიგენტთა ელიტური უბანი - ვაკე. ვაკეზე მეტად კი აღმასკომის შედარებით ახალი პირმშო - ათობით ერთნაირი კორპუსით შეთეთრებული ბორცვი - ნუცუბიძის პლატო. ამ დროს, როგორ ამაყობს ამ ახალშენით რესპუბლიკის ხელმძღვანელობა, მას კი გული ერევა კორპუსებიან თბილისზე. ერთხელ პირშიც მიახალა ინსულტგადატანილ მამას: "პრინციპულად, მამა, პრინციპულად არ ვეთანხმები ინდუსტრიალიზაციის რაიაღმასკომისეულ ახალ გეგმას, ეს თეთრი კორპუსები ვირუსივით მოედება ქალაქს, დააავადმყოფებს, თბილისის სულს მოკლავს!"

თბილისის სული... აი, რა არის მთავარი! ამ სიტყვებს უნდა ჩაეჭიდოს...

ცერცვაძე გიტარით ხელში ათენ-აღამებს. აზრების გადაბმას ცდილობს, თითებს ისიებს (ერთმა მეგობარმა ურჩია - თუკი გიტარაზე გინდა დაკვრა, ფრჩხილების მოზრდა მოგიწევსო. მაგრამ, აბა, როგორ უნდა მოიზარდოს? ეთაკილება). ჯერ კიდევ წინა ზაფხულს აეკვიატა ეს თემა, ნახევარ წელზე მეტი ატარა და ახლაღა მიხვდა, თურმე, რისთვის ინახავდა. იმდენად მარტივი მელოდიაა, საქართველოს ჰიმნადაც გამოდგებოდა. ცერცვაძის პირველი შემფასებელი დედაა. როცა მამა იძინებს, ზაური დედასთან ერთად ჯდება სამზარეულოში და გიტარით ხელში, პირმომუწული მღერის ახალ ნაწარმოებს. როცა დედას მოწონს, ის ამბობს: "კიდევ ერთხელ დაუკარი", როცა არ მოწონს, ხელახა იწყებს უკვე გარეცხილი თეფშების რეცხვას.

თეფშები ამჯერად გაურეცხავი რჩება.

- ტექსტი არა გაქვს? - ეკითხება დედა.

- ჯერ არა. მოვძებნი.

- შენებს მოასმენინე, მოეწონებათ.

ზაური თავის ახალ სიმღერებს, როგორც წესი, უახლოესი მეგობრების დაბადების დღეებზე წარმოაგდენს ხოლმე, თუმცა ამჯერად ბევრად უფრო სერიოზულადაა განწყობილი - სიმღერის ნოტებზე გადატანა აქვს ჩაფიქრებული. მაგრამ, სამწუხაროდ, ამას თვითონ ვერაფრით შეძლებს, პროფესიონალი ესაჭიროება. ადამიანი, რომელსაც ნოტების კითხვა (და წერა) ეხერხება. ასეთი კაცის მოძებნაში დედა ეხმარება (თვითონაც მოძებნიდა, თავისი კანცელარიის წყალობით, მაგრამ არ უნდა, რომ მუსიკოსი ცერცვაძის დასახმარებლად უშიშროების სამინისტროში მიღებული გამოცდილება გამოიყენოს). დედა თბილისის ბაქტერიოფაგში მუშაობს, მისი თანამშრომელი კი იზოლდა სამუშია გახლავთ, რომლის შვილიც, მერაბ წეროძე, კონსერვატორიაში სწავლობს საკომპოზიციო-სადირიჟოროზე. მართალია, ეს ბიჭი ჯერ მესამე კურსზეა, მაგრამ საოპერო სტუდიაში უკვე "ევგენი ონეგინის" ფრაგმენტებისთვისაც კი ნადირიჟორები აქვს. დედები ერთობლივად გეგმავენ შვილების შეხვედრას. იზოლდა, თავის მხრივ, მოვალედ თვლის, ერთადერთი ვაჟი გააფრთხილოს: "ზედმეტი არაფერი წამოგცდეს, ეგ ბიჭი კაგებეში მუშაობს". მომავალი დირიჟორი და კაგებედან წამოსასვლელად მზადმყოფი ცერცვაძე ავლაბრის სახინკლეში ხვდებიან ერთმანეთს (ზაურს განსაკუთრებულად უყვარს ეს ადგილი). მერაბი ისმენს, ცოტას ლაპარაკობს (როგორც დედამ დაარიგა), ცერცვაძე კი, როგორც იტყვიან, ენას არ აჩერებს, ფაქტობრივად აღსარებას აბარებს მისი სიმღერის ნოტებად ჩამწერ ახალგაზრდას; ამბობს, რომ ბავშვობიდან ოცნებობდა მუსიკოსობაზე და თავის დროზე უსამართლოდ დამორჩილდა ინსულტიანი მამის ნებას, და რომ ახლა შანსი აქვს, ერთხელ და სამუდამოდ მიატოვოს საძულველი პროფესია. ცერცვაძე არ აკონკრეტებს, რა პროფესიისაა, მერაბიც, გაფრთხილებისამებრ, მდუმარედ ისმენს. ეს ბიჭი პირველად ხედავს ასე ახლოდან ცოცხალ თანამშრომელს და შიშისგან (თუ, კაცმა არ იცის, კიდევ რა მიზეზით) მთელი არსებით ექცევა ცერცვაძის, როგორც გრანდიოზული და ყოვლისმომცველი ორგანიზაციის წარმომადგენლის გავლენის ქვეშ. და, შეიძლება ითქვას, წინასწარ მოსწონს მისი ჯერ არმოსმენილი სიმღერა. ბოლოს და ბოლოს, ეს წუთიც დგება: ცერცვაძე გიტარას იღებს (სახინკლეში თავისი გიტარით მოვიდა) და მოგონილი სიტყვებით (უმეტესად, პირმომუწული) ასრულებს სიმღერას. მერაბი აღტაცებულია (თავადაც უკვირს, იმდენად გულწრფელად), ვერ იჯერებს, რომ ცერცვაძე არაპროფესიონალია, "უაღრესად დახვეწილი თემაა," - ამბობს. ცერცვაძე ოფლიანდება, ღელავს, არ იცის, გაუხარდეს თუ პროფესიულ-ეჭვიანი შეკითხვები დასვას. მერაბი, არც მეტი, არც ნაკლები, ოთხჯერ ამეორებინებს სიმღერას. ბოლოს მთვრალი კაცი შემოდის მათ კუპეში და ბიჭებს გულაჩუყებული კოცნის - თქვენ გენაცვალეთ, კიდევ ერთხელ იმღერეთო. ცერცვაძე მღერის. კაცი ოცდახუთმანეთიანის ჩუქებას აპირებს, ცერცვაძე მსუბუქად და ზრდილობიანად ეჭიდავება, კაცი არ ცხრება, დაკუჭულ ფულს მერაბს ტენის კისერში (ჟაკეტსა და პერანგს შორის). ბიჭები იცინიან. ცერცვაძე კაცის გასტუმრებისთანავე ამხელს თავის გულის წადილს: "მინდა, კონკურსში მივიღო მონაწილეობა". შეშინებულ მერაბს კვლავაც ეშინია შეკითხვის დასმა.

- არ გაინტერესებს, რა კონკურსია? - ეკითხება ცერცვაძე; და დეკანოზის, უფრო სწორად, ლადო მენთეშაშვილის, უფრო ზუსტად კი, ცეკას მდივნის სიტყვებს იმეორებს.

"აჰა, თურმე, რა ხდება," - ფიქრობს მერაბი. ერთ საათში უკვე მერაბთან არიან, სახლში. ცერცვაძე თავიდან არ მოჰყვებოდა (მერაბი საბურთალოზე ცხოვრობს, ამ უბანს ზაურის ქვეგანყოფილება ფარავს; უხერხულია, იქ რომ დაინახონ), მაგრამ მერე მაინც დაყაბულდა - ფეხებზე დაიკიდა პროფესიული ფობიები და თავსაც შეუძახა - მორჩა, აწი თავისუფლად უნდა ვიცხოვროო. ბიჭებს იზოლდა ხვდება სახლში (და მერაბის მოხუცი ბებია, 83 წლის ოლია ჩიმაკიძე), ფრთხება, თუმცა არ იმჩნევს: "ბინაში არ უნდა მოეყვანა, მიკროფონები არ დაგვიყაროს". მერაბი ცერცვაძეს სთხოვს, დედას და ბებიას უმღეროს სიმღერა. ცერცვაძეს ერიდება, აღარც ხმა აქვს და აღარც თავი, მაგრამ მაინც მღერის. "მორჩა, ყველა ხიდი დამწვარია", ფიქრობს, "უკვე უცნობებმაც გაიგეს, რა მინდა". 83 წლის ოლია ჩიმაკიძე გაოგნებულია, იზოლდა უხერხულად იცინის. მერაბი სანოტო რვეულში იწერს ცერცვაძის სიმღერას. შუაღამემდე მუშაობს. ზაური თვალებს არ უჯერებს, ნოტებს გაოგნებული დაჰყურებს: "ასე გამოიყურება ჩემი სიმღერა? ეს მე დავწერე?". მერაბი მეორე დღეს იბარებს ზაურს - ღამე წავიმუშავებ, შეცდომებს გავასწორებო. ცერცვაძე ბოდიშებს იხდის - როგორ მრცხვენია, დრო წაგართვიო, და ბედნიერი მიდის. გადაწყვეტილება მიღებულია - ის უკვე კომპოზიტორია. დედასთან დღესვე ჩამოაყალიბებს თავის არგუმენტებს. მამაზე ახლა არ ფიქრობს.

- ესე იგი, თქვენც იცოდით ცეკაში გამოცხადებული კონკურსის შესახებ? - ეკითხება მერაბი თავის აღმზრდელს, კონსერვატორიის პროფესორს, ცნობილ კომპოზიტორ აკაკი მგელაძეს.

ბატონ აკაკის ის უკვირს, მერაბმა საიდანღა გაიგო, თორემ თვითონ... თვითონ, საერთოდ, იმ ექვსეულშია. ამ ქალაქში არაფერი იმალებაო, ამბობს. ამ დროს, როგორ გააფრთხილეს, საიდუმლოდ შეინახეთო...

- სულ ექვსნი ხართ? - ეკითხება მერაბი.

- ჰო... უფრო სწორად, ხუთნი. ლადო, როგორც ჩანს, გამოეთიშება...

- მენთეშაშვილი? რატომ?

- ინფარქტი აქვს, დილით რეანიმაციაში გადაუყვანიათ.

- საწყალი...

- საღამოს მივალ... ცოლს ხომ ვნახავ...

- კონკურსი მაინც ჩატარდება?

- აბა, რა გგონია, ანდროპოვს ეტყვიან, ინფარქტმა დაარტყა მენთეშაშვილს და თბილისობას ვერ ჩავატარებთო? შენ საიდან გაიგე?

მერაბი უშიშროების ორგანოებში მომუშავე, მუსიკალური ნიჭით დაჯილდოებული ვინმე ზაურ ცერცვაძის შესახებ უამბობს პროფესორს. ჰყვება იმას, რაც ცერცვაძემ მოუყვა - მის აღსარებას სიტყვა-სიტყვით აღდგენს. ასე მითხრა: ეს კონკურსი ჩემი შანსიაო.

- სიმღერაც დაწერა, თან მაქვს, - ამბობს მერაბი.

პროფესორს ეცინება. ასეთი რამ წიგნებშიც არ წაუკითხავს. იცინის მერაბიც.

- ნორმალურია? გიჟი ხომ არაა? - ეკითხება აღზრდილს.

- რა ვიცი... მუსიკას კი წერს და...

- დავერბოვკებას ხომ არ გიპირებს?

- ნოტები არ იცის. სიმღერა ნოტებზე გადავუტანე.

- აუფ, - ეცინება პროფესორს.

- ნუ იცინით, ცოდოა, - ეღიმება მერაბს.

- კი ბატონო, წეროს, ვინ უშლის, - ამბობს პროფესორი, - მაგრამ უნდა აწყენინო, მერაბ... ეტყობა, კარგად ვერ გაუგია: დახურული კონკურსია. მარტო ჩვენ ვიღებთ მონაწილეობას; ის ხალხი, ვინც ცეკაში შეირჩა. დებიუტანტს ვინ გაიკარებს! გაზეთებშიც არ დაბეჭდილა, ხომ ხედავ! ასე რომ, ბოდიში-თქო, სხვა დროს... რაც დროზე მოიშორებ, მით უკეთესია.

- აბსოლუტურად გამორიცხულია მისი მონაწილეობა?

- ჩასვამენ, ანდროპოვს თუ დაარეკინებს, - ეღიმება პროფესორს.

- ამ დროს, არაა ცუდი სიმღერა.

- კაი, ერთი, შენი ჭირიმე, - იმანჭება პროფესორი.

- მართლა, მართლა...

და მერაბი სანოტო რვეულს აძლევს პროფესორს. პროფესორი ამრეზით ართმევს, ფურცელს ზიზღით დაჰყურებს, თუმცა ცოტა ხანში წარბებს მაღლა სწევს და ტუჩების ცმაცუნს იწყებს.

- როგორია? თემაა, არა? - უხარია მერაბს.

პროფესორი ფორტეპიანოსთან მიდის და ცერცვაძის მელოდიას არჩევს.

- შენ დაამატე რამე? - ეკითხება აღზრდილს.

- არც ერთი ნოტი.

პროფესორი ხელახლა უკრავს. ჩერდება. ნოტებს დაბღვერილი სახით შესცქერის.

- პრიმიტიულია, - ამბობს, - მაგრამ ადვილად დასამახსოვრებელი.

- თბილისს მიუძღვნა, სპეციალურად დაწერა, - უხარია მერაბს.

- ჰო, მაგრამ არ მიუშვებენ. ასე, ყველამ ის რომ აკეთოს, ვისაც რა უნდა, სად გაგონილა!

- ვერაფრით დავეხმარებით? - დანებება არ უნდა მერაბს, - კაცის გადარჩენაზეა საქმე... შეიძლება ითქვას, სულის გადარჩენაზე...
- ხომ არ შეგიყვარდა, ბიჭო? - ეცინება პროფესორს. მერაბს ღიმილი აშრება სახეზე; ხვდება - თუკი კიდევ იტყვის რამეს, კვლავაც გაგრძელდება შეურაცხყოფები (კარგად იცნობს თავის აღმზრდელს). ამიტომ დუმდება.

- სულს ეგენი ასე ადვილად ვერ გადაირჩენენ, - ცხარობს პროფესორი, - უკაცრავად... ასე არაა, მთელი ცხოვრება ნაძირალა იყო და უცებ ანგელოზი გახდე! სტალინიც წერდა ლექსებს, მაგრამ ის ლექსები ვერ უშველიან...

მერაბი კამათს არ აპირებს, სანოტო რვეულის აღება უნდა.

- იყოს ეს აქ, - აჩერებს აღმზრდელი, - ხვალ მოგცემ.
მერაბს უკვირს, თუმცა არც ამჯერად ამბობს რამეს. მიდის. აღელვებულ ცერცვაძეს კვლავ ავლაბრის სახინკლეში ხვდება. უხსნის, თუ რატომ ვერ შეძლებს კონკურსში მონაწილეობას, მაგრამ იქვე იმაშიც არწმუნებს, რომ გენიალური სიმღერა დაწერა; უმხელს, ჩემს პროფესორს ვაჩვენე და ზედიზედ ორჯერ დაუკრაო. ცერცვაძე იმდენად ბედნიერია ამ აღიარებით, რომ, მიუხედავად გულდაწყვეტისა, კონკურსი აღარც ადარდებს - მთავარი ისაა, მუსიკოსებმა რომ აღიარეს, ნიჭიერ კაცად რომ ჩათვალეს.

- იქნებ მთავრობიდან ჩაგერია ვინმე? - ურჩევს მერაბი.

არა, ამას ცერცვაძე ვერაფრით იკადრებს - ჯერერთი, ამხელა გავლენა არა აქვს, ორგანოების ერთი რიგითი თანამშრომელია და მეორეც, ცერცვაძე-უშიშროების თანამშრომელი და ცერცვაძე-თბილისზე დაწერილი სიმღერის ავტორი ორი სხვადასხვა პიროვნებაა. საკმარისია პირველმა მეორეს დასახმარებლად მოიმოქმედოს რამე, რომ ამ უკანასკლენს აუცილებლად გათარსავს. მათი გზების გადაკვეთა შეუძლებელია. "როგორი ღირსეული ადამიანია", ფიქრობს მერაბი, "მგონი, მართლა შემიყვარდა". დილამდე სვამენ.

ცერცვაძე სამსახურიდან წამოსვლის პროცედურას იწყებს (არცთუ ისე ადვილია უშიშროების სამინისტროდან წამოსვლა - შეიძლება, არ გამოუშვან), წერს განცხადებას, ავსებს მრავალგვარ ანკეტას; მშვენივრად უწყის, რა საშინელ გზაზეც შედგა - ცხოვრებას გაუმწარებენ, დღეში ხუთჯერ დაკითხავენ, ორ (ან მეტ) აგენტს მიუჩენენ და პირდაპირ დაბომბავენ მუქარებითა და დამთრგუნველი გაფრთხილებებით. შესაძლოა, იძულებითი სამედიცინო კვლევაც ჩაუტარონ. მაგრამ მორჩა - ყველაფერი გადაწყვეტილია: საუბარია, არც მეტი, არც ნაკლები, სულის გადარჩენაზე. ამხელა დაწესებულებაში ერთ კაცს მაინც უნდა მიეცეს შანსი.

კვირები გადის, პროფესორი მგელაძე კი ცერცვაძის სიმღერითაა დაკავებული. თხზავს ვარიაციებს, ასწორებს, ხვეწს. ამ თემამ უკლებლივ ყველა მელოდია გამოუდევნა თავიდან. ნოტებს წითელი ფანქრით აჭრელებს. ვინმე ცერცვაძე აღარც ახსენდება - პირიქით, კმაყოფილიც კია, შურისძიების საშუალება რომ მიეცა ვიღაც ვიგინდარა კაგებეშნიკზე; არა კონკრეტულად ამ სიმღერის დამწერზე, არამედ, ზოგადად, უშიშროების სამინისტროს ერთ-ერთ მოხელეზე. სიამოვნებას გვრის იმის განცდა, რომ კათარზისის შესაძლებლობას არ აძლევს ჯალათ-მელომანს. მათ კი მისცეს მილიონობით ადამიანს გადარჩენის შანსი? რამდენი დაღუპეს, რამდენი მოსპეს; ღმერთო, როგორ აშინებდნენ თუნდაც მას, მგელაძეს, ორმოციან წლებში, სტუდენტობის ჟამს... ახლა კი ფეხებს ვერ მოჭამენ, რადგან ამჯერად საკუთარ მოედანზეა - ამჯერად თავად არის მოსამართლე!

პროფესორი მგელაძე ცერცვაძის მელოდიას ეჩხუბება: "ბანალურია, ბავშვურია, პრიმიტიულია", თუმცა თუკი რაიმეს უკრავს თავის ინსტრუმენტზე, მხოლოდ ეს მელოდიაა; მხოლოდ ამ სიმღერითაა მოცული...

- ინფანტილურია... უხერხულად სწორხაზოვანია, - ამბობს ჩურჩულით.

...

 

1983 წლის ოქტომბერია. "თბილისობა". ქალაქი სტუმრებს ვერ იტევს. ქუჩები გადაკეტილია - რეგიონებიდან ჩამოსულები პირდაპირ პროსპექტზე ხარშავენ ხინკალს, წვავენ მწვადს, ჩურჩხელებს ყიდიან. ქალაქში დამწვარი ხორცის სუნი დგას. საითაც არ უნდა გაიხედო, ყველგან ქაბაბს ჭამენ. საღამოს ხუთი საათია. ხალხთა "დიდი სეირნობა" დასარულს უახლოვდება - მოქალაქენი რიყეზე შეგროვებულან. მართალია, ძვირფასი სტუმარი (სსრკ გენერალური მდივანი) ვერ ჩამოვიდა, მაგრამ, სამაგიეროდ, ადგილობრივი ხელმძღვანელებიდან ყველა ადგილზეა. თეატრონზე თბილისის ჯაზ-ორკესტრის მუსიკოსები სხედან. სცენაზე ცნობილი იუგოსლავიელი მომღერალი, იოანკა კარლოვიჩი დგას და თბილისზე შექმნილ ახალ სიმღერას ასრულებს.

სიმღერის ავტორი ცნობილი კომპოზიტორი, კონსერვატორიის პროფესორი, ბატონო აკაკი (კაკო) მგელაძეა. საქ სსრ ცენტრალური კომიტეტის პირველმა მდივანმა, ამხანაგმა ედუარდ შევარდნაძემ სწორედ მას გადასცა საპატიო ჯილდო. იოანკა დამტვრეული ქართულით მღერის. მის სიმღერას მთელი საქართველო ისმენს სახელმწიფო რადიოს წყალობით. მელოდია მარტივი, ლირიკული და ადვილად დასამახსოვრებელია. ბ-ნი აკაკის ახალ ქმნილებას რადიოსა თუ ტელევიზიით კიდევ მრავალჯერ გაიმეორებენ. მოედანზე, ხალხს შორის, გამარჯვებული კომპოზიტორის მოწაფე, ახალგაზრდა მერაბ წეროძეც დგას. მერაბი ადვილად ხვდება, რას ისმენს - მადლობა ღმერთს, კარგი სმენა აქვს: ეს ორგანოელი ცერცვაძის მელოდიაა. სწორედ ის, ავლაბრის სახინკლეში რომ მოისმინა ოდესღაც. ოდნავ სახეცვლილი, ორკესტრირებული, მაგრამ მაინც კარგად ნაცნობი. მერაბი გაოგნებულია: "ნუთუ ქურდულად მოპარა? ნუთუ ასე თავხედურად მიითვისა? რაღა ნუთუ - ესაა! აქ კი ჩემს მეტი არავინ იცის, რომ გამარჯვებული პლაგიატორია!". სხვა დროს მერაბი აუცილებლად მიულოცავდა თავის პროფესორს, ახლა კი ხალხში ირევა და ცდილობს, რაც შეიძლება სწრაფად გაეცალოს დანაშაულის ადგილს. ცხოვრების გაკვეთილიც ამას ჰქვია. ვისგან და პროფესორისგან არ მოელოდა! "რა საშინელი ქალაქია", ფიქრობს, "მეზიზღება აქაურობა". შინ მისული ასეთ სიტყვებსაც მიახლის დედამისს: "ამ ქალაქში მარტო ბებრებს აქვთ ცხოვრების შანსი, ბებრებს და ცეკას ხალხს, ეს მათი ქალაქია", თუმცა მანამდე, გზაში, გულგახეთქილი წარმოიდგენს, რა შეიძლება უქნას მას და პლაგიატორ პროფესორს განრისხებულმა და გაქურდულმა ცერცვაძემ. მერაბს ეშინია, რომ ცერცვაძე აუცილებლად გამოაჩენს თავის ჭეშმარიტ (ჭეშმარიტი ორგანოელის) სახეს და პასუხს მოსთხოვს მასაც და ქურდ მგელაძესაც. "რა სულელი კაცი ყოფილა," ბრაზობს აღმზრდელზე, "რა გონია, თავის მელოდიას ვერ იცნობს? ციხეში ამოგვალპობს! შურს იძიებს, გვაწამებს! არ გვაპატიებს!" მერაბი ნაბიჯს უმატებს, ოფლად იღვრება, გეგმებს აწყობს - ეგებ ის ჯობდეს, მოვძებნო და დავარწმუნო, რომ წარმოდგენაც არ მქონდა, ასეთ რამეს თუ იკადრებდაო. თავის თავზე ბრაზობს: "რამ მიმატანინა ნოტები? ნეტა ფეხი მომტეხოდა და კაკოსთან არ მივსულიყავი!". "უნდა წავიდე ამ ქალაქიდან", - უყვირებს დედას, - "არ მინდა აქ! რომც არ მინდოდეს, შარში გამხვევენ, შემაძულეს აქაურობა!". დედა, ქალბატონი იზოლდა, ათასგავარ უბედურებას წარმოიდგენს; რას აღარ იფიქრებს, ნერვიულობისგან წითლად გამოაყრის, - "რა მოხდა?" - შეჰკივლებს, - "მითხარი, რა მოგივიდა? ვინმეს ეჩხუბე?"

ცერცვაძე კი მხოლოდ მეორე დღეს, ტაქსის რადიოდან მოისმენს თავის სიმღერას; მოისმენს მორიგი დაკითხვიდან მობრუნებული (სამსახურიდან წამოსვლა იმაზე ძნელი აღმოჩნდება, ვიდრე თავიდან ეგონა), მოისმენს და უცებ ვერც იცნობს; სიმღერა რომ დასრულდება, მაშინღა მიხვდება, რა მოისმინა. ჯერ, ცხადია, აღელდება, იფიქრებს, მომეჩვენაო, მერე გულუბრყვილოდ გაუხარდება, ბოლოს კი, ალბათ, გაცხარდება...

და, საინტერესოა, რას მოიმოქმედებს? თბილისის რომელი წერტილიდან დაიწყებს სამართლიანობის აღდგენას? რა მიმართულებას მიუთითებს ტაქსისტს? ცეკას შენობისკენ? კომპოზიტორთა კავშირისკენ? "ლურჯი მონასტრისკენ"? ავლაბრის სახინკლესკენ? მერაბის სახლისკენ თუ იქ, სადაც ხოხობი ჩაიხარშა ოდესღაც?           


Download de ePub-versie Print

Een lied over Tbilisi


Het is het jaar 1983.
Maart.

Wie lijdt aan bloed- en hartvatenziekte, klaagt dat hij te weinig lucht binnenkrijgt. Neem nu bijvoorbeeld de verdienstelijke kunstenaar van de Sovjetrepubliek Georgië, de componist Lado Mentesjasjvili, die de gewoonte heeft een paar keer per dag zijn bloeddruk te meten. De voorbije dagen blijft de wijzer tussen vijftig en negentig hangen. De componist slikt pillen om zijn bloeddruk te laten zakken. Dat zijn bloeddruk de hoogte in schiet, is volgens hem te wijten aan twee zaken: a) een geheime minnares (zijn oud-studente Keti) en b) de gesloten wedstrijd die de componistenbond heeft uitgeroepen. Keti's zaak spreekt voor zich: het is een moeilijke opgave als je moet kiezen tussen je vrouw met wie je al twintig jaar samen bent en die honderdtwintig kilo weegt en een tweeëntwintigjarige studente. Maar al bij al baart de wedstrijd hem grotere zorgen. Het volgende stadsfeest van Tbilisi staat voor de deur (door de overheid Tbilisoba genoemd), het bezoek van de secretaris-generaal van de USSR aan Georgië staat vast, het Centraal Comité roept de meest vooraanstaande componisten bijeen en nodigt hen uit deel te nemen aan een gesloten wedstrijd.

'We willen een nieuw lied over Tbilisi,' zegt de secretaris van het Centraal Comité inzake ideologie, 'het moet modern en mooi zijn en makkelijk te leren...'

Verdere details: de secretaris-generaal zal tijdens zijn reis naar Tbilisi vergezeld worden door de beroemde Joegoslavische zangeres Ioanka Karlovitsj die het nieuwe lied ten gehore zal brengen op het concert dat is opgedragen aan het jubileum van de stad.

'Waarom geen Georgische zangeres?' vragen de componisten aan de secretaris van het Centraal Comité.

'Wij Georgiërs zullen op het banket zingen,' klinkt het antwoord.

'Waarom moest er zo nodig een gesloten wedstrijd aan te pas komen?' mopperen de componisten, 'ze kunnen toch rechtuit zeggen: jij zult het lied schrijven, of jij krijgt de opdracht. Ze weten toch maar al te goed wie waar voor staat? Dit is toch pijnlijk.'

Het is algemeen bekend dat Sovjetambtenaren telepathisch konden aanvoelen wat cultureel actievelingen dachten of waar ze zich zorgen over maakten. Ook nu zou je zweren dat de stem van hun gedachten weerklonk, de secretaris van het Centraal Comité legt als een ervaren en betrouwbare pedagoog uit waarom er een gesloten wedstrijd is uitgeroepen. Hij ziet er ook niet tegen op om de gasten hier en daar zacht te sussen: hij stapt op elk van de zes componisten af (in het totaal werden niet meer dan zes personen aangemeld voor de wedstrijd) en laat zijn handen over hun schouders en rug strijken, als een onschuldig kind kijkt hij hen aan en neemt een uitdrukking aan alsof hij zich diep wil verontschuldigen.

'Beste mensen, hoe hadden we zoiets kunnen doen?' zegt hij, 'Was het dan rechtvaardig geweest om een van jullie naar het Centraal Comité te laten komen en de opdracht aan die persoon te hebben gegeven? Dat hadden we nooit gedurfd, meneer Sjalva... Dat hadden we ons nooit kunnen veroorloven, meneer Sandro... We hadden nooit voor een van u kunnen kiezen, meneer Vladimir... Die verantwoordelijkheid hadden we nooit kunnen nemen. U bent ons allen lief, we zijn trots op u allen.'

De componisten beseffen dat ze niet langer kunnen zeuren (het heeft nooit zin een hoge ambtenaar te ergeren), want ze weten dat ze, om het even hoe je het bekijkt, alle zes gefortuneerd zijn: er zijn zoveel componisten in de wereld die al te graag een lied over Tbilisi zouden schrijven, maar enkel deze zes zijn uitverkoren. Het kan niet dat je dit niet weet te waarderen. Vooral niet gezien de omstandigheden:

'Het spijt me zeer ook de financiële kant van de zaak ter sprake te moeten brengen, maar ook dat moet gebeuren, daar valt niet aan te ontsnappen.' De secretaris doet zijn best te blozen: 'Een door het Ministerie van Cultuur samengestelde jury van drie personen en de eerste secretaris zullen het beste werk bekronen met een prijs van 50.000 roebel...'

'We moeten achterhalen wie in de jury zetelt,' valt er van de gezichten van de componisten te lezen, 'we moeten rondbellen, tactvol informatie verstrekken over onszelf.'

'En tot slot,' de medewerker van het Centraal Comité laat zijn stem zakken, 'hebben we nog een belangrijk verzoek: laat voorlopig nog niemand weten dat er een wedstrijd is uitgeroepen. We zullen zelf het geschikte moment afwachten om dat wereldkundig te maken. Anders beginnen de mensen te kletsen en dat zou u alleen maar parten spelen.

Behalve de componist Lado Mentesjasjvili probeert iedereen op de een of andere manier een paar woorden te wisselen met de secretaris (elk van hen heeft iets persoonlijks te melden), maar in dit kantoor is er niemand die daarin slaagt, want ze steken elkaar stokken in de wielen, niemand durft als eerste actie te ondernemen. Vroeger zou meneer Lado net hetzelfde geprobeerd hebben, maar nu staat zijn hoofd daar niet naar, nu zijn zijn geest en hart helemaal in beslag genomen door zijn oud-studente Keti. 'Ik ben zwanger,' zei ze tegen de componist met de echtgenote van honderdtwintig kilo en twee volwassen kinderen. Hij geeft zich dus bij de secretaris sneller dan de anderen gewonnen en laat hem over aan zijn collega's en verlaat met een hoge bloeddruk de kamer.

Hoe kan hij nu componeren? Wat moet hij nu componeren? Waar moet hij nu een melodie vandaan halen? Het enige wat zijn oor opvangt, is de stem van zijn oud-studente Keti. Hij heeft twee werken aan zijn lievelingsstudente opgedragen (maar de opdracht zelf heeft hij nergens neergeschreven): de suite voor piano De elegie van de rivier Vere (in die vallei hebben ze elkaar voor het eerst gekust) en het duet voor klarinet en slagwerk. Maar nu is hij helemaal niet in staat om iets te schrijven, laat staan over Tbilisi (op zich heeft hij over deze stad niet meer en niet minder dan vier liederen geschreven). Nu ziet hij de oud-studente met betraande en slapeloze ogen voor hem staan en het enige wat hij hoort, is: 'Als je wilt, laat ik het weghalen, ik kan alles alleen regelen, maar jij moet me wel zeggen wat ik moet doen, jij moet beslissen.'

De componist loopt als een dronken man de Dzjerzjinskistraat af. Hij loopt weg van de gouden Lenin die voor het Centraal Comité staat, hij kijkt geen enkele voorbijganger aan, hij roept het beeld van Keti op en richt het woord tot haar: 'Verlang dat niet van mij... Ik ben niet eens een echte man... Ik deug nergens voor...' De afstand is vrij groot van het Centraal Comité naar zijn huis (Barnovstraat 51). Onderweg krijgt hij wel vier keer tranen in de ogen. Gelukkig herkennen de voorbijgangers hem niet (het gebeurt maar heel zelden dat een componist op straat herkend wordt). En toch is het wel eens gebeurd dat scholieren hem tegenhielden en om zijn handtekening vroegen ('Meneer Lado, we vinden uw Ik zat op een tak en toen werd ik doodgeschoten zo mooi.'), maar als we rekening houden met het aantal keren dat zijn portret bijvoorbeeld in 'Sovjetkunst' werd afgedrukt, dan zouden eigenlijk veel meer mensen het hoofd naar hem moeten toedraaien. Waarschijnlijk ziet hij er veel te gewoon uit: een haakneus, een zwarte snor, een kale kruin en wat haar dat als een sikkel tegen zijn schedel plakt. Zulke types lopen er toch bij duizenden rond in Sovjet-Tbilisi.

'Wat vond ze zo aantrekkelijk? Wat zag ze in mij? Wat wilde ze eigenlijk?' maakt de componist zich boos over Keti en zichzelf en hij maakt de deur van zijn flat open. Hij probeert meteen te veranderen, tot rust te komen, zijn echtgenote van honderdtwintig kilo waardig te begroeten met de woorden: 'Heeft iemand voor me gebeld?', maar zijn stem breekt, zijn hart breekt, nu het tot hem doordringt dat hij alles – dat waardige gebrom, het welzijn van zijn echtgenote van honderdtwintig kilo en zijn kinderen, en vooral zijn traditionele binnenkomst in de flat – in een oogwenk kan verliezen.

'Wat ben je stilletjes binnengekomen,' zegt zijn echtgenote.

'Heeft iemand voor me gebeld?' Lado krijgt de krop in de keel. Hoe lieflijk zijn de papperige armen van zijn echtgenote, haar huid, haar kapsel, haar geur, hoe straalt haar manier van staan rust en evenwicht uit. Nog even en de componist gooit er alles uit, hij zal zijn mond openen en snikkend zijn zondige verhaal doen, hij zal alles opbiechten: hij zal om een klisteerspuit smeken om zich van zijn zonden te bevrijden en sentimentele stront af te scheiden. Een woordenstroom beukt tegen zijn tanden aan, hij moet zich als de bliksem in zijn werkkamer terugtrekken, anders schiet de onwettige informatie nog met plomberingen en al uit zijn mond...

'Ik moet mijn zorgen verdringen door muziek te schrijven!'

Lado moet denken aan de woorden van Sjostakovitsj: 'hoe slecht je je ook voelt, je moet vastberaden doorgaan met componeren'.

'Kom je eten?' vraagt zijn echtgenote.

Hoe dol zijn ze niet op eten in dit gezin en hoe onrechtvaardig is het niet om hier geen trek te hebben!

'Ja hoor,' hij zal zich dwingen te eten, hij zal geen enkele gewoonte verraden! Maar hij loopt toch even de werkkamer in. Hij denkt na over een dichter: hij moet een dichter zien te vinden. Hij zal de muziek op een gedicht zetten. Of werkt hij beter eerst een thema uit? De liedcyclus Maia en Coupletten van Dadiani heeft hij op poëtische teksten gezet, maar het beroemde Mandoline is uiteraard zonder woorden in hem opgekomen. Hij voelt dat hij op geen van beide manieren vat zal krijgen op deze klus. Weer duikt het beeld van zijn oud-studente Keti op, die belerend herhaalt: 'Als je wilt, laat ik het weghalen... Als je wilt, laat ik het weghalen...' En als hij nu eens met die woorden een lied zou schrijven ('O Tbilisi, zwangere stad'), of nog beter – een oratorium ('Liederen van het ongeboren kind')?

Hij voelt zich niet goed. Nu gaat hij eten. Zijn echtgenote van hondertwintig kilo werkt 500 gram teveel naar binnen.

Lado slaagt er die dag maar ook de volgende dag niet in om zich op muziek te concentreren. Keti jaagt elke melodie uit zijn hart. 's Morgens gaat hij op zoek naar een telefooncabine, hij gooit twee cent in het apparaat en belt de oud-studente op.

'Laat ons elkaar vanavond zien,' zegt hij, 'rond vijf uur, kan dat?'

'Waar?' vraagt Keti met een diepdroevige stem.

'In het theehuis.'

Hij voelt zich tien jaar ouder als hij uit de cabine komt. Goddank, is er niemand die hem herkent.

Wat moet hij Keti zeggen om vijf uur? Moet hij haar de liefde verklaren of zichzelf net onmogelijk maken? Geeft hij haar een ruiker bloemen of stopt hij haar geld toe? Er rest nog wat tijd tot de avond. Een interessante vraag is, waar hij nu naartoe moet. Naar het conservatorium? Naar de componistenbond? Wie kan hij om hulp vragen, wie kan hij zijn geheime gedachten toevertrouwen? Eén broer heeft hij op het kerkhof van Vake liggen, de andere woont in Moskou. Een gesprek met zijn jeugdvriend Seva heeft geen zin, hij weet nu al wat hij zal zeggen. Zou hij met zijn zoon Rezo kunnen praten? Van man tot man. Nee, hij zal er niets van snappen. En bovendien heeft de jongen deze zomer examens, hij mag hem nu niet storen – o wee als zijn zoon zou zakken, wat zou hij dan moeten beginnen, dat zou hij zichzelf nooit kunnen vergeven! Misschien kan hij even bij de secretaris van het Centraal Comité langsgaan?

Zijn voeten leiden hem naar het Verapark. Uitgeleefde gepensioneerden hebben die plek als onkruid ingenomen. Plots is hij een rilling gewaar als hij een of andere ellendige tweevoeter in de ramen van het schaakpaleis weerspiegeld ziet. Maar als vervolgens tot hem doordringt dat die weerspiegeling niet van iemand anders is, maar van hemzelf, schiet er een scherpe steek door zijn hart: hoe jong, sterk en gelukkig voelde hij zich niet, zelfs nog maar een week geleden... Tot vanavond zal hij nog tien jaar ouder worden.

De componist komt in de buurt van het Blauwe Klooster en hij vraagt zich nog af waarom hij halt houdt, maar hij verzet echt geen voet meer, als een paddenstoel haakt hij zich vast aan de grond. Hij denkt: 'Zou die kerk nog werken?' Hij kijkt om zich heen (hij wil blijkbaar vooral niet dat iemand hem ziet). Hij loopt de kerk binnen. Op het eerste zicht is niet alle bedrijvigheid stilgelegd, maar echt actief komt de plek ook niet over: hij komt enkel een poetsvrouw tegen, met een natte dweil in de handen, op haar knieën.

'Het is nu pauze, mijn beste,' spreekt de vrouw.

'Excuseer,' zegt de componist bezorgd (vreemd dat er ook in kerken pauzes zijn).

'Tot twee uur,' gaat de vrouw door, en plots moet ze niezen. 'Oei,' lacht ze, 'ik heb koude handen...'

Het woord 'Gezondheid!' ligt op het puntje van zijn tong, toch zegt hij maar niets: waarom zou je in hemelsnaam belang hechten aan het genies van een onbekende? Hij loopt naar buiten. En weer slaat de verbazing toe: hij wil helemaal niet weg. Hij denkt: 'Het is nu pauze, dus om twee uur staat er iets te gebeuren.' Hij blijft. Hij doodt de tijd met ijsberen door het plantsoen. Om twee uur wandelt hij terug naar de kerk. Hij loopt naar binnen. Deze keer komt hij zelfs de poetsvrouw niet meer tegen. Lado kijkt op zijn uurwerk – het is tien over twee.

'Waarmee kan ik u helpen?' hoort hij.

Lado weet niet welke kant hij moet uitkijken.

'De kerk was open,' zegt hij, 'maar een vrouw zei me dat er pauze was...'

Het was de priester, diaken Davit. Hij staat in een hoek.

De diaken kijkt hem verwonderd aan.

'Dat klopt, waarmee kan ik u helpen?' vraagt hij nog een keer.

Dat is een uiterst belangrijke vraag. Inderdaad, waar kan hij hem mee helpen? Waarom is hij een tweede keer naar binnengelopen?

Hij laat een korte pauze vallen (zoals voor het zware allegro in zijn tweeledig symfonisch gedicht De onzichtbare) en de volgende woorden spreekt hij zo zacht uit (zijn oud-studente Keti zou zeggen: Veertien keer piano), alsof hij zoiets pijnlijks nog nooit gezegd heeft.

'Is het mogelijk om te biechten?'

'Bent u niet Lado Mentesjasjvili?' glimlacht de priester.

'Dit kan ik nu echt niet hebben,' betreurt de componist.

'Ja, dat klopt,' zegt hij.

'Ach, hoezo... nu ja...,' lacht de diaken, 'ik verwachtte iedereen behalve u... Samen met mijn vrienden heb ik uw Gemis in vier stemmen gezongen... In het begin in het cultureel centrum van het dorp en later ook op de universiteit... maar... biechten, zegt u? Uiteraard... wanneer u maar wilt...'

De toon van de priester bevalt de componist niet, hij denkt eraan te vertrekken. Het lijkt wel alsof de priester snapt waar de componist aan denkt en hij neemt weer een adequate houding volgens zijn beroep aan.

'Heeft u wel eens gebiecht?' vraagt hij hem voorzichtig.

'Jawel,' antwoordt Lado.

'Wanneer?'

'Lang geleden. Mijn oudste broer was een kerkganger, hij kende Kalistrate...'

'Welke Kalistrate?'

'De katholikos.'

'Ach zo.'

'Tja. En ik heb dus ook eens gebiecht. Ik was toen bijna klaar met school.'

'Wilt u nu biechten?'

'Kan dat?'

'Voor u, geen probleem.'

Lado loopt samen met de diaken naar een niche naast het altaar. Hij denkt: 'Hoe kan ik mijn hart openen voor deze onbekende man? Ik weet niet eens hoe hij heet.' Maar hij verrast zichzelf als hij alles vertelt wat op zijn tong (en zijn lever) ligt. Diaken Davit leidt het proces met benijdenswaardige professionaliteit. De componist vermeldt zijn oud-studente Keti, (hij zegt dat hij door haar rusteloos is geworden en dat hij daarom niet eens meer met zijn werk bezig kan zijn) hij heeft het over de wedstrijd die het Centraal Comité heeft uitgeroepen, en als het nieuws van Keti's zwangerschap aan de beurt is, windt hij zich in die mate op dat er tranen vloeien en hij zijn gerimpelde handen voor zijn gezicht slaat.

Ze praten meer dan veertig minuten.

'Als ze echt van u houdt, zal ze het kind ter wereld brengen en uw gezin niet uit elkaar drijven,' veronderstelt de diaken, 'u mag vooral niet weigeren vader te zijn. Vernietig geen leven. U moet gewoon de voorwaarden goed afspreken. Als u wilt, kunt u haar naar me toe sturen, ik zal haar raad geven, ik zal met haar praten...'

Lado voelt zich op een vreemde manier opgelucht. Hij bedankt de diaken: 'Ik moest het iemand vertellen, anders had ik een hartaanval gekregen,' zegt hij. Als een tevreden man verlaat hij de kerk ('Als ze van me houdt, dan gaat ze doen wat ik wil dat ze doet... als ze van me houdt...'), de biecht heeft hem dus opgelucht, meer nog, eigenlijk weet hij wat hij Keti moet zeggen, eigenlijk heeft hij al de juiste woorden gevonden, het juiste onderwerp, de juiste melodie... Zelfverzekerd loopt hij langs de ramen van het schaakpaleis: hij wordt toch niet nog een paar jaar ouder.

Hier moeten we deze man nu loslaten. Vanaf nu gaat hij zijn problemen zelf aanpakken, zonder ons. Onze belangstelling gaat nu uit naar diaken Davit. We lopen even met hem mee.

Tja, interessant toch waar hij naartoe gaat, nietwaar? Waar gaat hij dan wel naartoe? Wel, daar waar hij liever niet naartoe zou gaan, maar waar hij om verschillende redenen wel vaker naartoe moet. Maar één ding moeten we meteen duidelijk stellen (hij staat daarop): hij gaat daar niet naartoe uit vrije wil, hij moet wel, je zou kunnen zeggen dat ze hem daartoe gedwongen hebben.

Als je het hem vraagt, dan haat hij zulke dagen als de pest. Een paar keer heeft hij zich ziek gemeld, soms vertelt hij leugens aan wie wacht op zijn informatie, maar deze keer heeft hij niet het recht te liegen, deze keer kwam hij de geliefde componist van de elite van Tbilisi tegen. Als hij dat zou verbergen en – god beware me – ze zouden daarachter komen, dan staat hem een meedogenloze straf te wachten. De vraag naar beroemde exemplaren is groot, voor gewone stervelingen (als hij verder niets verdachts over hen verneemt) is hij een gewone priester.

Davit Moedjiri en de vierendertigjarige Zaoer Tsertsvadze hebben een afspraak achter het metrostation Zesentwintig Commissarissen, aan een tafeltje in een van de chinkalirestaurants* in de Avlabariwijk. De diaken is nu in burger, hij gaat nooit naar een afspraak in zijn priesterkleding. Hij heeft voor zichzelf uitgemaakt dat hij de medewerker van de veiligheidsdienst niets zal vertellen over de romance tussen de componist en zijn oud-studente – dat belangrijke verhaal laat hij onaangeroerd over aan de musicus zelf –, de rest zal hij – zoals gewoonlijk – kort en bondig prijsgeven. Vandaag heeft hij vier gevallen (vier biechten), voor elk geval heeft hij zeven tot acht minuten nodig, wat hij over Lado te vertellen heeft, zal hij voor het laatst bewaren.

'Komt hij vaak naar de kerk?' vraagt Tsertsvadze met grote belangstelling.

'Ik zag hem voor het eerst.'

'Is hij gelovig?'

'Zijn oudste broer was gelovig, maar die is overleden.'

'Waarom kwam hij?'

'Uit respect voor zijn overleden broer.'

'Wat heeft hij je verteld?'

'Over het leven, over het beroepsleven, over zijn gezin...'

'Is hij ontevreden met het Sovjetsysteem?'

'Dat onderwerp is niet ter sprake gekomen.'

'Heeft hij überhaupt ergens ontevredenheid over geuit?'

'Alleen over zichzelf.'

'Vertel eens...'

'Hij kan niet langer muziek schrijven.'

'Hoezo kan hij niet langer muziek schrijven?'

En Moedjiri geeft alle details prijs over hoe meneer Lado geen noot op papier kan zetten voor de wedstrijd die het Centraal Comité heeft uitgeroepen.

'Heeft het Centraal Comité een wedstrijd uitgeroepen?' Tsertsvadze geeft blijk van een scherpe nieuwsgierigheid.

'Dat klopt. Dat is wat hij me heeft verteld.'

'Interessant... Wat voor wedstrijd?'

'Voor een lied over Tbilisi.'

'Over Tbilisi, als een oeroud historisch gegeven of als een moderne socialistische stad?'

'Dat kan ik u niet zeggen. Verdere details heeft hij me niet gegeven.'

'Kortom, hij heeft last van een creatieve crisis?'

'Ja, dat klopt.'

'Is er een geldprijs verbonden aan de wedstrijd?'

'Dat heeft hij me niet verteld.'

'Vindt u zijn liederen mooi?'

'In mijn studententijd zongen we zijn Gemis in vier stemmen.'

'Goed. Verder nog iets?'

Moedjiri doet verveeld het verhaal van de componist over, af en toe overdrijft hij wat, hier en daar zwakt hij wat af, over Keti lost hij geen woord. Veertig minuten later gaan ze uit elkaar. Moedjiri vertrekt als een tevreden man ('Het belangrijkste heb ik niet verteld.'), Tsertsvadze is door het dolle heen van opwinding. Vanaf nu lopen we met hem mee.

Zaoer Tsertsvadze overvalt een voor hem vertrouwd (voor anderen onbekend) gevoel, op zulke momenten vergeet hij waar hij is, waar hij naartoe gaat, wat hem te doen staat...

'Een lied over Tbilisi... een lied over Tbilisi...,' alleen die woorden malen nog door zijn hoofd. Struikelend loopt hij naar de metro.

O nee, nu wil hij niet de tunnel in, hij heeft frisse lucht nodig... Zoiets overkomt hem maar heel zelden, maar als het hem overkomt dan kan hij echt nergens anders meer aan denken.

Hij had de diaken niet zelf mogen ontmoeten, had hij maar iemand anders gestuurd! Of is het net goed dat hij zelf gekomen is?

Nadat hij op zevenjarige leeftijd voor het eerst de film Basji-Atsjoeki zag, ging hij heel erg van muziek houden. Een maand lang zong hij de liedjes van het hoofdpersonage. Niet zoals in de film, anders, op zijn eigen manier. Zijn familie vond dat hij geen gehoor had. Maar dat waren echt geen liedjes van een kind dat geen gehoor had...

Hadden ze hem een beetje gesteund dan zag zijn leven er nu helemaal anders uit. Ze hebben hem niet gesteund, ze hebben hem in de sporen van zijn vader laten lopen: een baan bij de veiligheidsdienst, daar hebben ze voor gezorgd. Terwijl hij toen al een twintigtal liedjes had geschreven. Zijn vrienden weten dat. Ze vinden ze goed, ze geven complimentjes. Sommigen zingen ze zelfs. Zijn moeder weet het ook. Zijn collega's heeft hij er niets over gezegd. Hij vreest dat ze hem zullen uitlachen, dat ze hem niet langer voor vol zullen aanzien. Soms komt er een melodie in zijn hoofd op: dan springt hij uit bed en begint hij gitaar te spelen...

Hij voelt zich dan erg gelukkig, maar ook ongelukkig. Hoe meer tijd eroverheen gaat, hoe zekerder hij weet dat hij niet voor spionage geboren is, maar voor muziek... Muziek is zijn enige redding...

Ook nu denkt hij: 'Misschien is nu wel het ogenblik aangebroken om de knoop door te hakken? Misschien moet ik het als een teken zien?'

Soms overvalt een muzikaal thema hem als een virus: de melodieën komen vanzelf, ongedwongen in hem op, hij geniet van het schrijfproces. Mozart ervoer net hetzelfde, dat heeft hij eens op de radio gehoord.

Op een keer heeft Tamriko, een klasgenote, hem zelfs gezegd dat hij zijn talent moest volgen (zelf heeft Tamriko jammer genoeg een ander gevolgd). Natuurlijk had hij zijn talent moeten volgen, aan hoeveel smeerlapperij was hij dan niet ontsnapt, hoeveel vreselijke dingen had hij dan niet gewoon naast zich kunnen neerleggen. Lavrenti Beria zou ook talent hebben gehad. Hij kon naar het schijnt goed schilderen. Een van zijn kinderen had een icoon kapotgemaakt en hij heeft die eigenhandig gekopieerd. Hij zou de hele nacht geschilderd hebben. Een icoonschilder hoefde de man nu ook niet geworden te zijn, maar op zijn minst een gewone schilder: dan was alles veel beter geweest!

Het leven vloog voorbij door hier alleen maar over te piekeren! In plaats van muziek te schrijven, zat hij staatsverdachte elementen op de hielen. Vreselijk is dat.

Zodra de diaken de woorden 'een lied over Tbilisi' had uitgesproken, ruiste er een cascade van melodieën op hem neer, hij hoorde de stem van de verteller zelfs niet meer, zijn hart ging sneller slaan en hij ving duidelijk het getokkel van een gitaar op...

Zaoer Tsertsvadze staat nu te springen om op een gitaar te spelen, om een paar akkoorden te laten weerklinken. Als hij speelt, komt hij tot rust. Vanaf nu kan niets of niemand die melodie nog uit zijn hart drijven. Behalve sclerose dan. Maar hij heeft een goed geheugen, daar maakt hij zich geen zorgen over (ooit heeft hij in een paar minuten een lijst van driehonderd onbetrouwbare studenten kunnen opzeggen).

Tsertsvadze speelt drie dagen lang met twee ideeën: een dat met muziek te maken heeft, en een met zijn levenslot. Hij loopt door de straten van de stad, denkt na, maakt zich druk. Tot tien, twintig keer toe verandert hij van gedachte; het lijkt wel alsof er niet één, maar veel Tsertsvadze's door de straten van de stad hollen: 'Ik moet weer aan het werk, ik moet ophouden van dommigheden te dromen, ik moet alles laten vallen en muziek gaan schrijven, een punt zetten achter mijn oude leven, zo kan het niet meer langer, wat zal moeder zeggen, wat zal vader zeggen, wat zullen de collega's zeggen, zal de muziekwereld me wel opnemen, zal Tamriko hier blij om zijn, wat maak ik me belachelijk.'

Tsertsvadze blijft tot heel laat op het werk. Hij neemt anonieme klachten door. Vanaf de eerste zin heeft hij al door wie de ervaren informanten zijn (ieder heeft zijn eigen stijl): 'Ik breng u op de hoogte van...', 'Ik wil u laten weten...', 'Het is mijn plicht u te laten weten...' Hoe interessant heeft hij het wel niet gevonden om dergelijke teksten door te nemen, maar nu valt hij erbij in slaap, hij beleeft er helemaal geen plezier aan om tijd te verliezen met die onnozelheden. Het is altijd hetzelfde, altijd hetzelfde: 'Hij ziet verdachte jongeren...'; 'Hij luistert naar Radio Freedom...'; 'Hij leest De Goelag Archipel...'; 'Hij heeft een foto van Reagan in zijn keuken hangen...'; 'Hij heeft een tweede wagen gekocht...'; 'Hij heeft gescholden op Andropov...'

Hoelang nog moet hij zich met dergelijke onzin bezighouden? Waren het nog jonge mensen die schreven, maar de meeste informanten zijn ouder dan tachtig, mensen die in de jaren dertig en veertig gehard zijn, de oude school... Sommigen hebben ze niet meer allemaal op een rijtje, zo zijn er die berichten schrijven over mensen die een halve eeuw geleden terechtgesteld zijn. Zo is er een vrouw, een ervaren informante, die haar buur afluistert die in 1937 verdwenen is, niemand kan haar ervan overtuigen dat die man al lang dood is (meer nog: in de tijd van Chroetsjov is hij in ere gesteld). Nu begint hij de tekst van die oude vrouw te lezen, maar hij houdt het bij de eerste zin ('Ik laat u weten dat ik hem in de tram ben tegengekomen...'), hij legt de papieren in de lade, doet het licht uit en blijft in het donker zitten. Zo blijft hij een tijdje in het donker zitten en praat hij tegen zichzelf: 'Als ik nu niet wegga, ga ik dood, de mensen gaan me haten, ik zal niet aan een vrouw geraken en ik zal niet eens kinderen willen verwekken.'

Het kantoor van Zaoer Tsertsvadze heeft twee uitgangen: een aan de Tsjitadzestraat en een aan de Dzjerzjinskistraat. Tsertsvadze neemt zoals gewoonlijk de tweede uitgang (dat was de uitgang die Lavrenti Beria gebruikte), hij gaat in het midden van de straat staan en kijkt op naar zijn kantoor. 'Misschien hoef ik hier nooit meer terug te komen,' denkt hij.

Sinds een paar dagen loopt hij te voet naar huis. Radeloos probeert hij de weg naar huis zoveel mogelijk te rekken, hij is op zoek naar melodieën in de straten van Tbilisi. Eigenlijk gaat het niet om melodieën, wel om een muzikaal thema dat hem kan sterken in zijn beslissing.

Hij daalt af naar de Abanotoebaniwijk, hij snuift de zwavelgeur diep op die uit het Tsjrelibadhuis opstijgt en hij overweegt zelfs om even de gemeenschappelijke douche in te duiken, maar hij wil het risico niet lopen een van zijn collega's of een hele groep collega's tegen te komen (hier langskomen en mensen bespieden hoort tot de taken van zijn ondergeschikten), hoe kan hij er zeker van zijn dat ze dan niet gaan denken dat ook zij bespioneerd worden?

O, wat haat hij zijn werk! Misschien drijft die haat voor het beroep dat in zijn familie van vader op zoon wordt doorgegeven, hem wel tot het schrijven van een lied? De contouren van de melodieën dagen voor hem op zoals de naakte lichamen van de burgers van Tbilisi in de zwavelnevel in het Ereklebadhuis... Tsertsvadze kijkt op naar de moskee. Ook hier blijft hij dralen: 'Zou ik even naar boven lopen?' overweegt hij. Hij wil vanuit de lucht neerkijken op Abanotoebani, maar ook dat durft hij niet: de moskee is wel niet in gebruik, maar de moslims van Tbilisi hebben hun eigen spionnen (hij vreest dat een van zijn collega's hem hier in de gaten zou krijgen en op slechte gedachten zou kunnen komen). Tsertsvadze's gebied bestrijkt de Georgisch-orthodoxe kerken en de aanpalende gebieden (de katholieken, de Russen, de joden en de Armeniërs zijn dan weer over andere afdelingen verspreid), vandaar dat hij de moskee vermijdt en nu in de richting van de rivier Mtkvari loopt. Op school hebben ze hem geleerd dat de valk van koning Vachtang Gorgasali hier in een warmwaterbron neergestort is. Daar ziet hij ook de stenen Gorgasali staan: met opgeheven hand sticht hij Tbilisi. Kan hij daarover geen lied schrijven? Het lied van de valk: 'Ik vond de dood waar de stad Tbilisi ontstond...' Of: 'Ik vond de dood in kokend water waar...'? Nee, dat is belachelijk, niemand zou hem begrijpen. De tekst moet hij iemand anders toevertrouwen. Het is wel een schitterend thema: Tbilisi door de ogen van een valk...

Tsertsvadze kijkt naar de Mtkvari. Het water staat hoog. Over een dag of tien zullen ze de sluizen van de Ortatsjalwaterkrachtcentrale openzetten en het waterpeil zal beduidend zakken. De Mtkvari zal abnormaal snel richting Azerbeidjan stromen. Tsertsvadze moet aan de woorden van generaal Polkovnik denken (op een banket ter ere van 9 mei heeft hij die uitgesproken): 'Tbilisi valt voor mij samen met de Mtkvari: daar waar de Mtkvari niet is, is er geen Tbilisi.' Zo denkt Tsertsvadze er ook over (de tekst van het lied: ‘Mijn leven stroomt als de Mtkvari’). Hij zou het nooit hardop zeggen, maar hij kan de elitaire wijk van de Sovjetintelligentsia Vake eigenlijk niet uitstaan. Nog meer dan Vake haat hij de vrij recente creatie van het Uitvoerend Comité van de stad: het zogenaamde Noetsoebidzeplateau, een heuvel die er nu helemaal wit uitziet vanwege de tientallen, identiek dezelfde flatgebouwen. En toch: hoe trots zijn de nieuwe leiders van de republiek wel niet op al die nieuwbouw. Hij wordt misselijk van dat Tbilisi vol flatgebouwen. Op een keer heeft hij zijn vader die net een hersenbloeding overleefd had, in zijn gezicht geslingerd: 'Uit principe, beste vader, uit principe kan ik niet akkoord gaan met het nieuwe industrialiseringsplan van het Uitvoerend Comité, als een virus zullen die witte flatgebouwen de stad aanvallen, ziek maken, ze zullen de ziel van de stad doodknijpen.'

De ziel van Tbilisi... dat is de essentie! Die woorden moet hij erin verwerken...

Dag en nacht speelt Tsertsvadze gitaar. Hij probeert zijn ideeën te bundelen, zijn vingers gloeien (Een van zijn vrienden heeft hem ooit aangeraden zijn nagels te laten groeien als hij gitarist wou worden. Maar hoe kon hij die laten groeien? Hij zou er zich voor schamen.). Het was vorige zomer dat de nagels ter sprake kwamen, meer dan een half jaar heeft hij ze gedragen en nu werd duidelijk waarvoor. Het resultaat is een melodie, zo eenvoudig dat ze er zelfs het Georgisch volkslied mee zouden kunnen schrijven. Tsertsvadzes moeder is altijd de eerste die haar oordeel mag uitspreken. Als zijn vader gaat slapen, trekt hij zich samen met zijn moeder in de keuken terug en met de gitaar zingt hij zachtjes het nieuwe lied. Als moeder het goed vindt, dan zegt ze: 'Speel het nog een keer', als ze het niet goed vindt, gaat ze de borden die ze al heeft gewassen, nog een keer wassen.

Deze keer blijven de borden ongewassen.

'Is er geen tekst?' vraagt ze.

'Nog niet. Ik zal er een zoeken.'

'Laat je vrienden ernaar luisteren. Ze zullen het vast goed vinden.'

Zaoer laat zijn nieuwe liedjes meestal op de verjaardagen van zijn beste vrienden horen, maar deze keer wil hij het grondiger aanpakken: hij is van plan om het lied in noten te laten omzetten. Jammer genoeg is hij daar zelf niet toe in staat, hij zal op zoek moeten gaan naar een professioneel. Iemand die noten kan lezen (en schrijven). Moeder helpt hem zo iemand te vinden (hij zou zelf iemand op het spoor kunnen komen via de kanselarij, maar als muzikant wil hij geen misbruik maken van de kennis die hij op het Ministerie van Staatsveiligheid heeft vergaard). Zijn moeder werkt in het bacteriologisch instituut van Tbilisi en haar collega, Isolda Samoesjia, heeft een zoon, Merab Tserodze, die voor componist en dirigent studeert aan het conservatorium.

Het klopt dat de jongen pas in zijn derde jaar zit, maar in de operastudio heeft hij al fragmenten uit Jevgeni Onegin mogen dirigeren. De moeders regelen een afspraak voor hun zonen. Isolda waarschuwt haar enige zoon wel: 'Laat niet teveel los, die jongen werkt bij de KGB.' De toekomstige dirigent en Tsertsvadze, die op het punt staat de KGB de rug toe te keren, ontmoeten elkaar in het chinkalirestaurant in Avlabari (Zaoer heeft een zwak voor deze plek). Merab luistert, zegt niet veel (zoals zijn moeder hem heeft opgelegd), maar Tsertsvadze ratelt aan een stuk door, hij lijkt wel te biechten bij de jongeman die zijn lied in noten zal omzetten. Hij vertelt dat hij er al als kind van droomde musicus te worden, maar dat hij uiteindelijk onterecht gehoor gaf aan de wens van zijn vader die toen net aan een hersenbloeding leed. Maar nu zou hij de kans hebben om zijn gehate beroep voorgoed vaarwel te zeggen.

Tsertsvadze geeft niet aan om welk beroep het precies gaat en Merab doet er zoals afgesproken het zwijgen toe en luistert alleen maar. De jongen ziet voor het eerst in zijn leven een agent van vlees en bloed van zo dichtbij en uit angst (of wie weet om welke redenen nog allemaal) geraakt hij helemaal in de ban van Tsertsvadze als een vertegenwoordiger van een reusachtige en almachtige organisatie. En eigenlijk houdt hij nu al van dat lied van hem dat hij nog niet eens heeft gehoord. Eindelijk is het zover: Tsertsvadze grijpt naar zijn gitaar (hij heeft zijn eigen gitaar meegenomen naar het chinkalirestaurant) en met verzonnen woorden laat hij het lied (zachtjes) horen. Merab is in de wolken (tot zijn eigen verbazing helemaal oprecht), hij kan niet geloven dat Tsertsvadze geen professioneel is, 'het is een bijzonder goed uitgewerkt thema' zegt hij. Tsertsvadze begint te zweten, hij maakt zich zorgen, hij weet niet of hij nu blij moet zijn of kritische, professionele vragen moet stellen. Merab laat hem niet minder dan vier keer het lied opnieuw zingen. Uiteindelijk komt er een dronken man bij hun tafeltje staan en hij kust de jongens hartstochtelijk: 'Lieverds, zing dat nog een keer.' Tsertsvadze gaat door met zingen. De man wil hun een briefje van vijfentwintig geven, Tsertsvadze probeert zachtjes en beleefd te weigeren, maar de man heeft daar geen oren naar, hij stopt het verfrommelde geld in de kraag van Tsertsvadze (tussen zijn jasje en zijn hemd). De jongens moeten lachen. Zodra hij de man naar buiten gewerkt heeft, opent Tsertsvadze zijn hart: 'Ik wil deelnemen aan een wedstrijd' zegt hij. De angstige Merab is nog altijd te angstig om hem vragen te stellen.

'Wil je niet weten aan wat voor wedstrijd?' vraagt Tsertsvadze hem en hij herhaalt de woorden van de diaken, of beter gezegd van Lado Mentesjasjvili, of nog beter gezegd van de secretaris van het Centraal Comité.

'Ach zo, dat is wat er aan de hand is,' denkt Merab. Een uur later zijn ze al bij Merab thuis. Eerst weigerde Tsertsvadze mee te gaan (Merab woont in de Saboertalowijk, de onderafdeling van Zaoer werkt daar, het zou pijnlijk zijn als iemand hem daar zou zien), maar uiteindelijk heeft hij toch toegegeven – hij heeft vanaf nu lak aan zijn beroepsfobieën en hij drukt zichzelf dan ook op het hart: 'Genoeg! Vanaf nu ben ik een vrij man.' Isolda is thuis wanneer de jongens binnenkomen (en de grootmoeder van Merab, de 83-jarige Olia Tsjimakidze). Ze schrikt, maar ze laat het niet merken. 'Hij moest hem niet naar huis meegenomen hebben, als hij maar geen microfoons achterlaat,' denkt ze. Merab vraagt Tsertsvadze het lied ook voor zijn moeder en grootmoeder te zingen.

Tsertsvadze schaamt zich, hij heeft geen stem meer en eigenlijk ook geen zin meer, maar hij begint toch te zingen. 'Genoeg! Alle bruggen zijn verbrand,' denkt hij, 'zelfs onbekenden weten nu wat ik wil.' De 83-jarige Olia is stomverbaasd, Isolda lacht ongemakkelijk. Merab noteert het lied van Tsertsvadze in een notenschrift. Hij werkt door tot middernacht. Zaoer kan zijn ogen niet geloven, hij kijkt verwonderd naar de noten: 'Ziet mijn lied er zo uit? Heb ik dat gecomponeerd?' Merab zegt dat Zaoer de volgende dag moet terugkomen: 'Ik zal er vannacht aan doorwerken, ik zal de fouten eruit halen.' Tsertsvadze verontschuldigt zich: 'Ik schaam me zo, ik vraag zoveel tijd van je.' En dolgelukkig gaat hij naar huis. De beslissing is gevallen: hij is nu componist. Vandaag nog zal hij zijn moeder daarvan overtuigen. Aan zijn vader wil hij nog niet denken.

'Wist u al dat het Centraal Comité een wedstrijd heeft uitgeroepen?' vraagt Merab aan zijn meester, professor aan het conservatorium, de beroemde componist Akaki Mgeladze.

Meneer Akaki is verbaasd dat Merab hier weet van heeft, zelf is hij natuurlijk op de hoogte van dat nieuws... Hij is één van de zes. 'In deze stad kun je niets geheim houden,' zegt hij. 'Nochtans hebben ze ons op het hart gedrukt het niemand te vertellen...'

'U bent dus met zes in het totaal,' vraagt Merab.

'Ja, of beter met vijf. Lado doet blijkbaar niet mee...'

'Mentesjasjvili? Waarom niet?'

'Hij heeft een hartaanval gehad, ze hebben hem vanmorgen moeten reanimeren.'

'De arme man...'

'Ik ga er vanavond naartoe... Ik moet zijn vrouw zeker zien...'

'Zal de wedstrijd toch doorgaan?'

'Wat dacht je wel? Ze gaan Andropov toch niet zeggen: Mentesjasjvili had een hartaanval en we zullen geen Tbilisoba kunnen vieren. Hoe ben jij het te weten gekomen?'

Merab vertelt niets over een zekere Zaoer Tsertsvadze die voor de geheime dienst werkt en muzikaal begaafd is. Hij vertelt hem precies hetzelfde wat Zaoer hem heeft gezegd. Hij herhaalt diens biecht woord voor woord: 'Hij heeft me gezegd dat die wedstrijd zijn enige kans is. Hij heeft ook een lied geschreven, ik heb het bij me.'

De professor moet lachen. Zoiets kwam hij zelfs in geen enkele roman tegen. Ook Merab moet lachen.

'Is hij wel normaal? Of is het een of andere gek?' vraagt de meester.

'Ik weet het niet. Hij schrijft wel muziek.'

'Misschien probeert hij je wel te beheksen.'

'Hij kent geen noten. Ik heb zijn lied in noten omgezet.'

'Oei oei oei,' proest de professor het uit.

'Lach niet zo, het is een arme kerel,' glimlacht Merab.

'Goed, dat hij maar muziek schrijft, niemand houdt hem tegen,' zegt de professor, 'maar je zal hem toch moeten teleurstellen, Merab. Hij heeft blijkbaar niet goed begrepen dat de wedstrijd gesloten is. Alleen wij kunnen aan de wedstrijd deelnemen: de mensen die het Centraal Comité uitgekozen heeft. Wie zou er nu met een debutant in zee gaan! Het staat zelfs niet eens in de kranten. Dat heb je zelf kunnen merken. Je zult hem dus moeten zeggen dat het je spijt, maar dat hij zijn kans beter een andere keer waagt... Hoe sneller je hem van je afschudt, hoe beter.'

'Is het helemaal uitgesloten dat hij toch deelneemt?'

'Alles is mogelijk als hij maar iemand zo ver krijgt dat ze Andropov opbellen,' glimlacht de professor.

'Het is nochtans geen slecht lied.'

'Komaan, beste vriend, hou op,' zegt de professor geërgerd.

'Echt waar.'

En Merab laat het notenschrift zien. De professor neemt het met afkeer aan, walgend gooit hij een blik op de bladzijden, maar even later trekt hij zijn wenkbrauwen op en smakt hij een paar keer.

'En? Wat vindt u ervan? Wat een thema, nietwaar?' jubelt Merab.

De professor loopt naar de piano en hij tokkelt de melodie van Tsertsvadze.

'Heb jij er iets aan toegevoegd?' vraagt de meester.

'Niet één noot.'

De professor speelt het nog een keer. Hij stopt. Hij staart met een gefronst gezicht naar de noten.

'Het is primitief,' zegt hij, 'maar het is makkelijk te onthouden.

'Het is opgedragen aan Tbilisi, hij heeft het speciaal geschreven', zegt Merab blij.

'Dat kan best, maar ze zullen hem echt niet toelaten. Nergens kan zo iemand zomaar doen wat in hem opkomt.'

'Kunnen we hem echt niet helpen?' Merab wil niet opgeven, 'Het gaat om het redden van een mens... Je zou kunnen zeggen: om het redden van een ziel.'

'Zeg jongen, ben je misschien verliefd op hem geworden?' vraagt de professor lachend. Merabs glimlach bevriest op zijn gezicht, hij beseft dat als hij nog langer doorgaat, de vernederingen niet zullen ophouden (hij kent zijn meester maar al te goed). Daarom zegt hij niets meer.

'De ziel van dat soort mensen is niet zo makkelijk te redden,' zegt de professor verbitterd, 'het spijt me, maar zo gaat dat niet. Je hele leven ben je een smeerlap en dan zou je van de ene dag op de andere in een engel veranderen! Stalin schreef ook gedichten, maar die gedichten maakten geen beter mens van hem...'

Merab is niet van plan te bekvechten, hij wil het notenschrift terug.

'Laat het hier maar liggen,' houdt de meester hem tegen, 'ik geef je het morgen terug.'

Merab is verbaasd, maar ook nu zegt hij niets. Hij vertrekt. Hij komt weer samen met de opgewonden Tsertsvadze in het chinkalirestaurant in Avlabari. Hij legt hem uit waarom hij niet aan de wedstrijd zal kunnen deelnemen, maar in dezelfde adem verzekert hij hem ervan dat zijn lied geniaal is, hij vertrouwt hem toe dat hij het aan zijn professor heeft laten zien en dat die het twee keer na elkaar heeft gespeeld. Tsertsvadze is zo gelukkig met deze erkenning, dat hij ondanks de teleurstelling niet langer wil piekeren over de wedstrijd: het belangrijkste is dat musici hem als een groot talent beschouwen.

'Is er niemand in de regering die je kan steunen?' geeft Merab hem de raad.

Nee, dat kan Tsertsvadze zich niet veroorloven, in de eerste plaats omdat hij niet zoveel invloed heeft en ten tweede: de Tsertsvadze die veiligheidsagent is en de Tsertsvadze die een lied over Tbilisi heeft gecomponeerd, zijn twee verschillende mensen. Het volstaat dat de eerste de tweede probeert te helpen om de tweede ten onder te zien gaan. De kruising van hun wegen is onmogelijk. 'Wat een achtenswaardige man,' denkt Merab, 'misschien ben ik echt wel een beetje verliefd op hem geworden.' Ze drinken tot in de vroege uurtjes.

Tsertsvadze zet de formaliteiten in gang om ontslag te nemen op zijn werk (het is helemaal niet zo eenvoudig om je ontslag te nemen op het Ministerie van Staatsveiligheid: het zou wel eens kunnen dat ze hem helemaal niet laten gaan): hij schrijft een verklaring, hij vult een hele reeks formulieren in. Het dringt best wel tot hem door welke vreselijke weg hij is ingeslagen: ze zullen hem het leven zuur maken, ze zullen hem vijf keer per dag ondervragen, ze zullen twee (misschien wel meer) agenten op hem loslaten en ze zullen hem lastigvallen met bedreigingen en waarschuwingen. Misschien verplichten ze hem wel een medisch onderzoek te ondergaan. Maar genoeg is genoeg! De beslissing is gevallen: niet meer of niet minder dan de redding van zijn ziel staat op het spel. In zo'n reusachtig instituut moeten ze toch één iemand de kans daartoe kunnen geven.

Er gaan weken voorbij en al die tijd is professor Mgeladze druk in de weer met het lied van Tsertsvadze. Hij maakt variaties, verbetert het stuk hier en daar, zet het op punt. Van alle melodieën blijft dat thema in zijn hoofd hangen. De noten kleurt hij in met een rood potlood. Hij herinnert zich geen Tsertsvadze meer – integendeel, hij is bijzonder tevreden dat hij zo de kans krijgt om wraak te nemen op een of andere ongeletterde KGB'er. Hij richt zich niet persoonlijk op de maker van het lied, maar op de medewerkers van het Ministerie van Staatsveiligheid in het algemeen. Hij schept er voldoening in dat hij een beul-melomaan de weg naar catharsis kan dwarsbomen. Hebben zij miljoenen mensen de kans gegeven te overleven? Hoeveel hebben ze er niet vermoord, laten verdwijnen? Mijn God, hoe joegen ze hem bijvoorbeeld schrik aan toen hij nog student was... Maar deze keer zullen ze de grond niet onder hem kunnen wegslaan, want deze keer bevindt hij zich op eigen terrein, deze keer speelt hij de rol van rechter!

Professor Mgeladze heeft veel kritiek op de melodie van Tsertsvadze: 'Het is banaal, kinderachtig, primitief,' maar als hij iets op zijn instrument speelt, dan komt enkel die melodie naar boven, hij is helemaal vol van dat lied...

'Het is infantiel... het is pijnlijk rechtlijnig,' zegt hij fluisterend.

 

*

 

Het is oktober 1983. De dag van Tbilisoba. De stad stroomt vol met gasten. De straten zijn afgesloten voor het verkeer, dorpelingen maken chinkali klaar op de Prospekt, roosteren vlees, verkopen tjoertjchela**. Overal hangt de lucht van verbrand vlees. Welke richting je ook uitkijkt, overal wordt kebab gegeten. Het is vijf uur in de avond. De Grote Wandeltocht van het Volk loopt op zijn einde: de burgers zijn samengestroomd op het Riecheplein. Het is waar dat de eregast (de secretaris-generaal van de USSR) niet is kunnen komen, maar daar staat wel tegenover dat iedereen van de lokale leiding aanwezig is. Op het podium heeft het jazzorkest van Tbilisi plaatsgenomen. Aan hun zijde staat de beroemde Joegoslavische zangeres Ioanka Karlovitsj en ze voert het nieuwe lied over Tbilisi uit.

De maker van het lied is de beroemde componist, professor aan het conservatorium, de heer Akaki (Kako) Mgeladze. De eerste secretaris van het Centraal Comité van de Sovjetrepubliek Georgië, kameraad Edoeard Sjevardnadze, heeft hem dan ook de eremedaille overhandigd. Ioanka zingt in gebroken Georgisch. Dankzij de staatsradio luistert heel Georgië mee. De melodie is eenvoudig, lyrisch en makkelijk uit het hoofd te leren. De nieuwe creatie van de heer Akaki zal nog vaak weerklinken op radio en televisie. Op het plein, onder het gewone volk, bevindt zich ook de leerling van de zegevierende componist, de jonge Merab Tserodze. Merab herkent meteen wat hij hoort, godzijdank heeft hij een goed gehoor: dat is de melodie van agent Tsertsvadze, het stemt helemaal overeen met wat hij ooit ten gehore heeft gekregen in een chinkalirestaurant in Avlabari. Een beetje bijgeschaafd, georkestreerd, maar desondanks vertrouwd. Merab kan het niet geloven: 'Is hij dan als een ordinaire dief te werk gegaan? Heeft hij het zich zomaar toegeëigend? O ja, zonder twijfel! Er is hier niemand, behalve ikzelf, die weet dat de winnaar een plagiator is!’ Normaal zou Merab zeker naar zijn professor toegelopen zijn om hem te feliciteren, maar nu mengt hij zich onder de mensen en probeert hij de plaats van de misdaad zo snel mogelijk te verlaten. Als dat geen levensles is. Zoiets had hij van iedereen verwacht, maar toch niet van zijn professor! ‘Wat een vreselijke stad,’ denkt hij, ‘ik haat alles.’ Thuis zal hij gelijkaardige woorden loslaten op zijn moeder: 'In deze stad krijgen enkel oude mannen de kans om te leven, oude mannen, de leden van het Centraal Comité, de stad is van hen.' Onderweg beeldde hij zich in wat de boze en bestolen Tsertsvadze hem en zijn plagiaat plegende professor zou kunnen aandoen en daar maakt hij zich grote zorgen over. Merab is bang dat Tsertsvadze zijn ware gezicht (zijn gezicht als agent) zal laten zien en hem en de dief Mgeladze om een verklaring zal vragen. ‘Wat een idioot is hij toch,’ foetert Merab over zijn meester, ‘wat dacht hij wel: dat hij zijn eigen melodie niet zou herkennen? Hij zal ons in de bak draaien! Hij zal wraak nemen, hij zal ons folteren! Hij zal het ons nooit vergeven!’ Merab gaat harder lopen, het zweet breekt hem uit, hij werkt aan een plan: 'Misschien is het beter dat ik naar hem toestap en hem ervan verzeker dat ik me niet had kunnen voorstellen dat zoiets zou gebeuren.' Hij is boos op zichzelf: ‘Waarom heb je hem dan ook de noten laten zien? Had ik maar een been gebroken en was ik maar niet bij Kako langsgegaan!' Zijn moeder zal hij toeroepen: 'Ik moet weg uit deze stad, ik wil hier niet langer leven! Of ik het wil of niet, ze zullen me in een intrige meesleuren! Door hen haat ik deze stad!’ Zijn moeder, mevrouw Isolda, zal allerlei onheil op zich zien afkomen. Waar ze zich allemaal geen zorgen over zal maken, rood van spanning zal ze gillen: ‘Wat is er gebeurd? Zeg me wat er met je gebeurd is! Heb je met iemand ruziegemaakt?’

Tsertsvadze zal zijn lied pas de volgende dag op de radio van een taxi te horen krijgen, op de terugweg van een zoveelste verhoring (ontslag nemen bleek moeilijker te zijn dan verwacht), hij zal het horen en niet meteen herkennen, pas wanneer het lied uit zal zijn, zal het tot hem doordringen wat hij heeft gehoord. Eerst zal hij zich uiteraard opwinden, daarna zal hij denken dat het inbeelding was, vervolgens zal hij blij zijn als een kind, op het eind zal misschien de verbittering toeslaan...

Is het niet spannend wat hij uiteindelijk zal doen? Zal hij vanaf een willekeurig punt in Tbilisi op zoek gaan naar rechtvaardigheid? Welke kant zal hij de taxichauffeur uitsturen? Richting het gebouw van het Centraal Comité? Richting de componistenbond? Richting het Blauwe Klooster? Richting het chinkalirestaurant in Avlabari? Richting het huis van Merab of daar waar de valk ooit in kokend water neerplofte.

 

 

NOTEN
* Chinkali is een typisch gerecht uit de Georgische keuken dat bestaat uit deegtasjes gevuld met gehakt en kruiden
** Een typisch Georgische zoetigheid van gedroogd druivensap en gevuld met wal- of hazelnoten

 

Vertaald uit het Georgisch door Ingrid Degraeve


Ingrid Degraeve (1972) woont en werkt in Brussel en in Tbilisi. In Tbilisi is ze sinds 1999 werkzaam als vertaler, schrijver, docent Nederlands, uitgever en kunstcurator. Ze richtte er het docentschap Nederlands aan de Ilia State University, Uitgeverij Link en een centrum voor hedendaagse kunst op. Sinds 2008 werkt ze ook als projectleider aan het Taaluniecentrum Nederlands als vreemde taal in Brussel. Ze publiceert vertalingen uit het Frans, het Duits en het Georgisch en voert opdrachten uit voor Poetry International, het Vlaams-Nederlands Huis deBuren, bloemlezers en literaire tijdschriften. Sinds 2003 verschijnen haar vertalingen uit het Georgisch bij Belgische en Nederlandse uitgeverijen. De uitgaven kregen de steun van het Vlaams Fonds voor de Letteren. 
In 2007 begon ze essays en verhalen in het Georgisch te schrijven. In 2008 kreeg ze in Georgië de Sachelebi-prijs toegekend als bezieler van de Georgische cultuur. Datzelfde jaar kreeg de dichtbundel mikroskopi van Maia Sarisjvili die ze met haar Georgische uitgeverij Link uitgaf, de Georgische Saba-prijs voor de beste dichtbundel van het jaar.

Download de ePub-versie Print

Hymne à Tbilissi

1983.
Mars
Ceux qui sont sujets aux troubles cardio-vasculaires, dus à la variation saisonnière de température, se sentent mal-en-point. C’est ainsi que « l’artiste émérite de la république », le compositeur Lado Mentéchachvili, prend sa tension artérielle trois fois par jour. Ces derniers jours, elle vacille entre 140 et 90. Le compositeur avale des calmants. Il est persuadé que sa tension monte en flèche pour deux raisons: à cause d’un amour caché avec son ancienne étudiante et à cause d’un concours à huit clos annoncé par l’Union des compositeurs. Quant à Kéti, tout est clair: n’importe qui aurait été en mesure de compatir pour un homme qui est obligé de faire le choix définitif: d’une part, sa « bourgeoise » légitime avec qui il partage sa vie depuis une vingtaine d’années et qui pèse 120 kilos, et d’autre part, une jeune fille de vingt ans, belle comme une rose épanouie. Mais en ce qui concerne le concours, c’est plus grave: la fête de la ville approche, on attend la visite du secrétaire général du parti communiste soviétique. Les compositeurs sont convoqués au siège du Comité central du parti où on leur demande de participer au concours.
« Il nous faut une chanson sur Tbilissi », déclare le chef du service idéologique du parti, « une belle chanson moderne et facile à retenir… »
Et il passe aux détails supplémentaires: le secrétaire général sera accompagné d’une chanteuse yougoslave, Youka Karlovitch, qui interprétera la nouvelle chanson du concert consacré à l’anniversaire de la ville.
« Pourquoi pas une chanson géorgienne? », demande-t-on à l’Idéologue.
« Nous chanterons tous ensemble au banquet, avant le dernier toast… Vous avez ma parole! »
Les compositeurs n’apprécient pas l’idée de la compétition: « Il n’avait aucun besoin de nous appeler tous. Il sait bien que chacun de nous est capable d’écrire cette chanson. » En plus, l’idée même du concours leur paraît un peu gênant.
C’était un fait acquis que les hauts fonctionnaires soviétiques, tels des télépathes, étaient toujours au courant de ce que les « travailleurs du front culturel, soi-disant « ingénieurs des âmes » pensaient dans leurs for intérieur. L’Idéologue, en connaissance de cause, commence à parler comme un professeur devant ses élèves, des motifs du concours et chemin faisant, il ne lésine pas sur des flagorneries adressées aux musiciens présents. Il s’approche à tour de rôle de chacun de six compositeurs pour leur tapoter l’épaule en leur lançant des regards admiratifs et en prenant l’air confus comme s’il voulait leur demander pardon.
« Ecoutez! Nous ne pouvions pas nous y prendre autrement. Cela aurait été injuste d’appeler l’un de vous pour le charger de cette grande mission qui demande d’énormes responsabilités. Non, nous n’avions pas le droit de nous y prendre de la sorte. Nous avons décidé de jouer cartes sur table. Oui, mon cher Lado, vous savez bien que nous avons beaucoup de respect pour chacun de vous et que tout notre peuple est fier de vous! »
Les compositeurs font de leur mieux pour ne pas montrer leur irritation (et puis, il faut être prudent pour ne pas éveiller la susceptibilité du haut fonctionnaire. Leur bien-être en dépend). Cet effort vaut la peine,  parce que chacun se rend compte que, peu ou prou, il se trouve dans une situation privilégiée. Il y a beaucoup de musiciens qui aurait pu s’acquitter de la tâche, écrire une chanson sur Tbilissi, mais « il y a beaucoup d’appelés et peu d’élus ». Et eux, les six compositeurs assis autour d’une immense table ronde, ont le sentiment qu’ils constituent l’élite musicale du pays. La manière dont l’Idéologue les traitent en témoigne. Ce serait ingrat de ne pas savoir gré à l’Idéologue en chef, en particulier dans la situation actuelle.
« Il vous paraîtra peut-être un peu indécent de parler des finances, de l’argent, mais je doit dire que notre jury composé de trois experts a fixé  un prix que le premier secrétaire du parti en personne remettra au vainqueur du concours. »
« Il faut absolument apprendre les noms des jurés pour leurs téléphoner et leurs toucher deux mots, pour nous rappeler à leurs bon souvenir. », pense chaque invité.
« Pour conclure », reprend l’Idéologue en chef, en baissant la voix, « vous êtes priés de ne pas divulguer la nouvelle. On va l’annoncer en temps voulu. Imaginez les cancans, les bruits qui vont courir, le dépit, voire la colère de ceux, qui se sentiraient déçus, injustement écartés du concours. Vos confrères ne vont pas tarder à semer la zizanie. »
En guettant le moment opportun, les collègues de Lado s’empressent de quitter leurs places, chacun a quelques faveurs à demander à l’Idéologue en chef tout puissant. Dans d’autres circonstances, Lado aurait été du nombre, mais aujourd’hui il a d’autres chats à fouetter. C’est la grossesse de Kéti qui le taraude, il ne peut penser à rien d’autre (ce matin, Kéti a appris cette nouvelle à Lado, mari d’une femme qui pèse 120 kilos et père de deux adolescents).
Il cède le haut du pavé à ses confrères voraces et quitte la chambre sans demander son reste. Mais comment composer une chanson? Par quel bout s’y prendre? Où trouver une mélodie? La seule musique qu’il entend en ce moment c’est la petite voix mélodieuse de son ancienne étudiante, à qui il avait dédié deux chansons sans les dédicacer: une suite pour le piano, « L’Elégie de la rivière de Véra » (il n’oubliera jamais que c’est au bord de cette même rivière qu’il avait pour la première fois embrassé sa bien-aimée) et un duo pour clarinette et  percussion. Mais cette fois-ci, il sent qu’il est vide de toute inspiration, qu’il ne pourra rien créer de valable, surtout quand il s’agit de sa ville natale (d’ailleurs il a déjà à son actif quatre chansons sur Tbilissi). Il revoit les yeux pleins de larmes de Kéti et entend sa voix plaintive: « Si tu veux je vais chercher un gynécologue, je suis prête à subir un avortement. Tu n’a pas besoin de m’y accompagner, mais c’est à toi d’en décider, de me le permettre ».
Le compositeur longe d’un pas incertain la rue Dzerjinsky, passe devant une statue dorée de Lénine en ne prêtant aucune attention aux passants qu’il croise et en s’adressant en pensée à Kéti: « Tu n’as rien à me demander, je n’ai plus rien d’humain, je ne suis qu’un être inhumain, un monstre qui n’est pas digne de ton amour ».
Sa maison se trouve assez loin du siège de comité central. En marchant le compositeur ne réussit pas à retenir ses larmes. Il pleure, les sanglots l’étouffent. Il a de la chance, les passants ne le reconnaissent pas. (Cela va de soi, le peuple connaît mal ses grands compositeurs). Mais deux ou trois fois quelques écolières exaltées l’ont arrêté pour lui demander un autographe (Monsieur Lado, nous adorons votre « J’étais assis sur une branche / tu m’as tué »). Vu le nombre de ses photos publiées dans des revues, il s’est octroyé le droit d’avoir beaucoup plus d’admirateurs et de les voir tourner la tête sur son passage. Il paraît qu’il a une apparence tout à fait ordinaire: nez busqué, moustache noire, crâne chauve, seule quelques mèches de cheveux collés à la nuque. Bref, les rues de Tbilissi comptent des centaines d’hommes qui lui ressemblent.
« Pourquoi s’est-elle éprise de moi? Comment ai-je pu la séduire? Qu’est-ce qu’elle attend de moi? » Difficile de comprendre à qui il en veut réellement; à Kéti ou à lui-même?
Il ouvre la porte de son appartement. Il essaie de se calmer et de gronder sa femme comme à l’accoutumée: « Quelqu’un a téléphoné? » Mais il n’arrive pas à maîtriser sa voix, il s’amollit, il comprend qu’il court le risque de perdre d’une minute à l’autre sa vie confortable et avec elle tout ce qui lui est cher et tellement familier: son grondement traditionnel de maître de maison, la bienveillance de sa femme obèse, l’amour mêlé de vénération de ses enfants et surtout cette apparition presque rituelle quotidienne devant les siens qui à chaque fois le remplit du sentiment de suffisance et d’orgueil. Tout ça risque d’aller au diable vauvert.
« Je n’ai pas entendu la porte claquer », lui dit sa femme.
« Quelqu’un a téléphoné? ». Lado sent sa gorge serrée par l’angoisse. De la posture de sa femme, de son odeur, de ses bras charnus émane une sensation salutaire de stabilité et de sérénité. Un peu plus et Lado va tout avouer, sa langue va se délier et la tête dans les bras de sa femme il va confesser son péché. En se sentant sur le point de tout dire, il serre les dents pour qu’un seul mot ne puisse s’échapper de sa bouche. Il faut qu’il se réfugie dans son bureau sinon ce sera une avalanche d’informations pas très agréable à entendre. Lado broie du noir. « La musique doit m’aider à me débarrasser du chagrin » - pense-il.
Lado se souvient de ce mot du grand Chostakovitch: « Tu as le droit d’être un mauvais homme, mais tu n’a pas le droit de faire de mauvaise musique ».
« Tu veux dîner? », lui demande sa femme.
.    Les siens aiment manger. En les voyant confortablement attablés dans leur cuisine en train de prendre leur déjeuner, on comprend que c’est leurs faire outrage que de refuser leur invitation en prétextant une absence d’appétit.
« Oui », dit-il. Il doit s’efforcer à ne pas décevoir les siens, de ne pas trahir la sacro-sainte, tradition familiale.
Mais avant de se mettre à table, il entre  dans son bureau. Il doit trouver un poète et lui demander d’écrire un texte pour sa chanson. Peut-être ferait-il mieux de trouver un sujet de la chanson. Il a écrit son cycle de chansons « Maïa » sur les textes de divers poètes et il s’y a déjà fait la main. Quant à la célèbre « Mandoline », il l’a écrite n’ayant pas le texte sous la main. Mais, cette fois-ci, quoi qu’il en fasse, ce ne sera que peine perdue.
Et encore une fois cette voix de Kéti: « Je vais chercher un médecin. Si tu le veux… si tu le veux… » A la rigueur, il peut avoir recours à ces paroles pour écrire une chanson « Tbilissi, la ville des femmes enceintes… ou bien et pourquoi pas, un oratorio « La chanson des enfants morts -nés ». Il se sent mal à l’aise. Il passe dans la salle à manger où sa femme est en train de prendre du poids.
Lado n’arrive pas à se concentrer sur la chanson. L’image de Kéti chasse toutes les mélodies de sa tête. .
Le matin il entre dans une cabine téléphonique, glisse un jeton dans la fente et fait le numéro.
« Je veux te voir », dit-il à Kéti. « Mettons vers cinq heures. Tu pourras m’accorder quelques minutes? »
« On se voit où? », demande Kéti d’une voix neutre.
« A la maison de thé. »
Quand il sort de la cabine, il se sent plus vieux qu’il y a cinq minutes. Dieu merci, il n’y a personne pour s’en apercevoir. Qu’est-ce qu’il va lui dire? Lui chanter fleurette? Lui offrir un bouquet de roses ou une somme d’argent? En attendant il peut prendre son temps. Le soir est encore loin. Comment tuer le temps? Où aller? Au conservatoire? A l’Union des compositeurs? A qui demander conseil, à qui confier son secret? Son frère repose dans le cimetière de Vaké, l’autre habite à Moscou. Et Séva, son ami d’enfance? Non, cela n’a aucun sens. Il sait d’avance ce que son ami lui dira. Peut-être Rézo, son fils aîné? Il ne le comprendra pas. Et en plus il doit passer ses examens d’été et Lado ne veut pas lui causer d’ennuis. Si son fils échoue aux examens, il ne pourra pas se le pardonner. Et s’il allait chez le secrétaire du comité central?
Ses pieds le mènent vers le jardin de son quartier. Partout, des retraités sont assis sur des bancs. Dans les vitres du Palais des échecs, il aperçoit une silhouette, un fantôme à deux jambes. Il réalise que cette silhouette n’est que sa propre image. Du coup, son cœur commence à battre la chamade. Comme il était jeune, plein d’entrain et heureux une semaine plus tôt. Il a pris de la bouteille, il a assez de temps jusqu’au soir pour vieillir encore plus. Sans se rendre compte il s’arrête devant L’Eglise bleue. Il  ne peut pas bouger, il reste immobile comme un champignon. « Est-ce qu’elle est ouverte? », se demande-t-il. Il tourne la tête à gauche, puis à droite (il ne veut pas qu’on le voit) et pousse doucement le portail. Dans la nef, il ne voit qu’une vielle servante agenouillée, une serpillière mouillée à la main.
« Il n’y a personne. C’est l’heure de la pause », lui dit-elle.
« Excusez-moi », dit le compositeur étonné.
L’idée des religieux qui font la pause lui paraît un peu bizarre.
« Jusqu’à deux heures », reprend la femme, et elle éternue. « Pardon, j’ai les mains gelées », rit-elle.
Lado ne dit rien. Il fait mine de ne pas s’apercevoir de l’éternuement de la femme. En sortant dehors, il a le sentiment de ne pas vouloir partir. « Elle a dit deux heures. » Il est curieux de savoir ce qui va se passer après la pause. Il décide de rester et pour tuer le temps, il se met à se promener lentement dans les allées du jardin. A deux heures pile, il est devant l’église. Il ouvre la grande porte et entre, mais il ne voit personne. Il consulte sa montre: deux heures dix.
« En quoi puis-je vous aider? »
Lado ne comprend pas d’où vient la voix.
« C’était ouvert », dit-il. « On m’a dit que vous aviez une pause. »
Le prêtre, nommé David, debout dans une encoignure  de la nef, semble étonné de cette visite inattendue.
« M’a-t-il reconnu? », pense Lado.
« Quel bon vent vous amène à la maison de Dieu, mon fils? »
.    Une question de la plus haute importance. En fait, qu’est-ce qu’il est venu chercher dans cette église? Pourquoi est-il revenu?
Il marque un moment de silence comme s’il avait honte de ce qu’il allait dire. Puis il fait un effort et parvient à prononcer d’une voix presque inaudible:
« Est-ce que je peux me confesser? »
Le prêtre lui sourit:
« Ne seriez-vous Lado Mentéchachvili? »
Lado ne peut pas cacher son trouble.
« Oui », balbutie-t-il.
« Je ne m’attendais pas à vous voir ici, dit le prêtre.- Avant d’entrer dans les ordres, je chantais souvent à quatre voix avec mes amis votre « Rêve ». J’étais alors étudiant à l’université. Et bien, vous êtes venu vous confesser; c’est une très bonne décision. Je n’y vois pas d’inconvénient. Je suis prêt à vous écouter. »
Le compositeur n’aime pas bien le ton du prêtre. Il veut partir et le père David, comme s’il avait compris l’état mental de son interlocuteur change le ton.
« C’est votre première confession? »
« Non, je me souviens qu’une fois… »
« C’était quand? »
« Il y a déjà belle lurette. Mon frère aîné était pratiquant, il connaissait Kalistraté. »
« Quel Kalistraté? »
« Le patriarche. »
« Ah, oui… »
« Un jour je l’ai accompagné, mon frère, et je me suis confessé. »
« Et maintenant êtes-vous prêt à vous confesser?C’est possible? »
« Il est un peu tôt, mais pour vous, je pourrais faire une exception. »
Le prêtre introduit Lado dans un confessionnal situé à côté de l’autel. « Comment ouvrir mon cœur à un inconnu? », pense Lado. « Je ne connaît même pas son nom ». Mais contre toute attente, il commence à parler comme un homme qui a son cœur sur ses lèvres. Il déballe tout ce qui lui pèse sur l’âme. David mène le dialogue avec une grande compétence, en vrai professionnel. Le compositeur cite le nom de son ancienne étudiante, en disant qu’elle avait bouleversé sa vie et qu’à cause d’elle il ne peut plus vaquer à ses occupations. Il se sent complètement esquinté et déboussolé. Prenons par exemple ce concours organisé par le comité central. Il n’est guère d’humeur à y participer. Quand il mentionne la grossesse de Kéti, les larmes lui viennent aux yeux et il les couvre de ses mains.
La confession dure quarante minutes.
« Si elle vous aime, elle vous fera un enfant et ne va pas nuire à votre vie familiale. Vous pouvez l’emmener chez moi pour que je lui donne quelques conseils. Vous aussi, vous devez lui parler pour vous entendre tous les deux sur quelques conditions. » Lado se sent soulagé. Il est sûr qu’il vient d’éviter de justesse une crise cardiaque. Il remercie le prêtre. Content et fier de son exploit, il quitte l’église. (« Si elle m’aime, elle fera ce que je voudrai… si elle m’aime… »). Il sait désormais comment parler à Kéti. Il a réussit à trouver une mélodie, un thème et des paroles. Il longe les vitrines du Palais des échecs pour s’assurer qu’il n’a pas tellement vieilli.
Il est temps de laisser Lado là où il est. Il est capable de s’en tirer sans notre aide. Concentrons notre attention sur la personnalité du père David. Suivons le! Il est curieux de savoir où il va. C’est un endroit où il se rend à son corps défendant, mais il n’a pas le choix, il doit y aller de temps en temps. Mais il fait cela à contrecoeur. Il est évident que cette obligation lui est imposée et elle lui pèse. A en croire David, il a ses visites en horreur. Parfois il prétexte être souffrant afin de pouvoir être absent. Mais ce coup-ci, il n’a pas le droit de manquer son rendez-vous. Il a rencontré un homme connu de tout Tbilissi. Non, on ne lui pardonnera jamais le manquement à la discipline. Il sera  sévèrement puni. Quand il s’agit d’une célébrité, il faut être sincère et transmettre mot pour mot la conversation. Pour de simples mortels, il n’est qu’un prêtre ordinaire, banal,… David et Zaour, jeune homme âgé de 24 ans, sont attablés dans une brasserie où l’on sert  le « Khinkali », un plat national réputé. David porte un habit civil. Il ne met jamais sa soutane en se rendant à cette sorte de rendez-vous. Il se promet de ne pas faire part à l’agent du KGB de l’histoire sentimentale du compositeur, de ne pas le trahir. Pour le reste, à la bonne heure! Il n’a rien à cacher. Aujourd’hui il a à résumer quatre confessions. Sept à huit minutes pour chacune d’elle. Celle de Lado viendra en dernier.
« Il fréquente votre église? », Zaour semble intrigué.
« C’était sa première visite. »
« Pratiquant? »
« Non, à la différence de son frère aîné, qui était très croyant. Il est mort. »
« Pourquoi est-ce qu’il est venu? »
« Pour rendre hommage au souvenir de son frère. »
« Et vous parler… »
« De la vie, de ses problèmes professionnels, de sa famille… »
« Est-ce qu’il garde rancune au pouvoir soviétique? »
« Il n’a pas parlé que de ses problèmes spirituels. Il est en pleine déprime. »
« Il y a quelque chose qui ne lui plaît pas? »
« Il n’en veut qu’à lui-même. »
« Expliquez-vous! »
« Il est dans l’incapacité de continuer de faire de la musique. »
« Il ne peut plus composer de chansons? »
David lui explique que Lado n’arrive pas à écrire un seul mot de chanson commandée par le comité central.
Intéressé, Zaour dresse l’oreille.
« Commandée? Ne s’agirait-il pas par hasard du concours? »
« Oui, si on le croit.
« C’est bien curieux… De quel concours s’agit-il? »
« Chanson sur Tbilissi. »
« Tbilissi… En tant que phénomène historique ou comme une ville socialiste industrielle? »
« Je n’en sais rien, il ne l’a pas concrétisé. »
« Bref, il est en proie à la crise professionnelle? »
« Oui, c’est ça! »
« Il vous a parlé d’un concours avec une récompense à la clé? »
« Il n’a rien dit là-dessus. »
« Vous aimez ses chansons? »
« Quand j’étais étudiant, nous les chantions volontiers. »
« Compris. Est-ce que vous avez encore quelque chose à me dire? »
Un peu ennuyé, David se souvient du récit du compositeur en faisant des rajouts ou en omettant quelques détails. Mais il passe sous silence l’Histoire de Kéti. Les deux hommes se séparent. David est content; Il a gardé le secret du compositeur. Zaour, extrêmement excité, est envahi d’un sentiment étrange, qui le déborde. C’est une émotion familière. Il oublie ce qu’il doit faire, où aller. Il est dans tous ses états au point de négliger son devoir.
« La chanson sur Tbilissi… la chanson… » Il n’a que cette idée dans la tête. Il se dirige vers la bouche du métro. Non, il ne peut descendre sous la terre, il a besoin d’un peu d’air frais. Ça lui arrive rarement, mais quand cette émotion est au rendez-vous, il ne peut plus penser à autre chose.
On aurait dû envoyer quelqu’un d’autre à sa place. Mais qui sait, peut-être serait-ce mieux comme ça? C’est grâce à un film géorgien vu dans son enfance qu’il avait pris goût à la musique. Il aimait fredonner l’air chanté par le   protagoniste du film. Il l’interprétait à sa manière, pas comme l’autre. En l’écoutant chanter ses parents ont cru qu’il n’avait pas d’oreille. Quant à leur sentence, ils étaient à côté de la plaque.
Si quelqu’un lui avait donné un petit coup de pouce, sa vie aurait pris une autre tournure. Mais on a décidé autrement de son sort, il avait été obligé de prendre la suite de son père: il est devenu agent titulaire du K.G.B. mais il a eu le temps de composer une vingtaine de chansons. Les amis sont dans le coup, ils l’encouragent, ils apprécient ses chansons et ils les chantent pour lui faire plaisir. Sa mère est du nombre. Mais il ne dit rien de sa passion à ses collègues. Il a peur de leurs quolibets. Ils vont le prendre pour un homme léger, peu sérieux. Très souvent, dans la nuit, il se réveille en sursaut, tombe de son lit, se met à table et commence à composer une chanson, qui lui trotte dans la tête. Puis il prend sa guitare et chante tout bas…
C’est à la fois un bonheur et un malheur. Plus le temps passe, plus il s’affermit dans l’idée qu’il est né pour faire des chansons et pas la filature. Seule la musique pouvait le sauver… « Peut-être, est-elle enfin venue, l’heure de la vérité? Ce sera le moment crucial de mon existence. Serait-ce un signe? ». Selon lui, les mélodies l’attaquent et lui sautent dessus comme un virus, elles tombent en masse, on dirait un flux de la mère. Quel bonheur que d’avoir le don de composer des chansons! Ça lui rappelle Mozart, grand créateur inspiré.
Un jour, sa condisciple Tamriko, lui avait conseillé de faire confiance à son inspiration et de suivre sa vocation (malheureusement, elle-même, elle avait suivi un autre homme). Oui, elle avait raison, s’il n’avait pas trahi sa vocation, il aurait évité tant de malheurs, tant d’histoire abjectes! On dit que Lavrenti Béria, lui aussi, avait eu don de la musique. Il aurait fait des nuits blanches en dessinant. S’il avait suivi sa muse…
Et lui, Zaour au lieu de faire de belles chansons, passe tout son temps à traquer des dissidents, des individus subversifs, qui ont assumé la mission de saper les assises de l’idéologie de parti. Quelle horreur!
Quand le prêtre a évoqué le concours. Zaour a ressenti un coup assez fort au cœur et encore une fois des mélodies se sont mises à tomber du ciel comme de grosses gouttes de pluie. Il n’écoutait plus le prêtre. Les airs résonnaient dans ses oreilles. Il n’entendait que la voix mélodieuse des cordes de sa guitare chérie… Et maintenant il brûle d’envie de jouer de la guitare. Il fait quelques accords. Il a bien retenu la mélodie de mémoire, il n’a rien à se reprocher (un jour  en trois minutes il a appris par cœur la liste qui portait les noms de dix dissidents).
Depuis trois jours, Zaour ne peut se débarrasser de deux idées, l’une musicale, l’autre fatale. Il arpente les rues et les ruelles de la ville, il réfléchit et se met en colère. Il prend des décisions, puis les rejette toute de suite. « Il faut s’occuper de mes affaires et arrêter de faire des bêtises, assez de rêvasser! Je dois tout laisser tomber et me mettre à composer. C’est le moment propice de mettre un point final à mon existence actuelle. Je n’en peux plus. Et maman, qu’est-ce qu’elle va dire? Et papa? Mes collègues? Et la société musicale? Est-ce qu’elle est prête à m’admettre? Et Tamriko, est-ce que ça lui fera plaisir? Va savoir! Est-ce qu’elle se souviens du moins de moi? Va-t-elle quitter son mari? Ah, imbécile que je suis! »
Il reste jusque tard dans la nuit dans son bureau. Il prend connaissance des messages envoyés par des corbeaux! Il reconnaît sans peine l’écriture de son indicateur le plus zèlé (chacun a son style): « Je veux que vous preniez acte de… » Il lit et il sent sa tête qui s’alourdit; Il a sommeil; Il n’a aucune envie de continuer. Ce n’est qu’un gaspillage inutile du temps: les mêmes phrases, le même ton: « elle fréquente un jeune homme suspect… », « il écoute la radio « Liberté », « il lit en cachette « L’Archipel du Goulag », « il a une photo de Reagan dans sa cuisine », «  il vient d’acheter une nouvelle voiture … », « son fils a « orné » de cornes la tête de Lénine », « Il proférait une malédiction contre Andropov… »
Y en a marre. Il ne veut plus fouiller toute cette ordure! La vieille garde! Certains ont complètement perdu la boussole, ils parlent des gens fusillés il y a un demi-siècle. Une vielle femme dénonce, sans fin ni cesse, son voisin disparu en 1937. On l’avait il y a longtemps réhabilité. Et voila sa nouvelle lettre: « Je me permets de vous déranger encore une fois dans le but de porter à votre connaissance, que j’ai rencontré notre homme hier dans le tramway N°7… ». Zaour range les messages dans un coffre-fort, éteins la lumière et se plonge dans l’obscurité totale. Il est assis sur sa chaise et se parle à lui-même: « si je ne pars pas, je suis un homme fichu. Je risque de prendre en aversion toute l’humanité. Je ne pourrai me marier, je n’aurai pas d’enfants! »
L’office a deux sorties. Zaour se dirige vers la porte de service (Béria se servait souvent de cette porte). Dans la rue Zaour lève la tête et regarde les fenêtres de son bureau. « Je ferais mieux de ne jamais revenir ». Il marche vers sa maison. Il traîne les pieds, il veut rentrer le plus tard possible. Dans le brouhaha de la grande ville il cherche une mélodie, qui l’aidera à prendre une décision définitive.  Il regagne le quartier des bains et respire avec avidité les effluves venus des « bains bariolés ».
Etait-ce la crainte de tomber par inadvertance sur quelques collègues? Il aurait pris volontiers un bain dans la salle publique, mais c’est à ses subalternes qu’il revient de surveiller les baigneurs. Il est certain qu’en le voyant, ses collègues auront le sentiment d’être eux –aussi, surveillé par leur chef.
Il déteste son boulot et c’est précisément cette haine de sa profession qui l’incite à la musique. Les contours de la mélodie se profilent comme des corps nus à travers les vapeurs de l’eau chaude. Zaour regarde la mosquée centrale de la ville. Il hésite. Il ne sait pas si ça vaut la peine de monter sur le long escalier pour jeter un regard sur le quartier. Et encore une fois, il pense à ses collègues. Il y a longtemps que la mosquée est fermée, mais les musulmans de Tbilissi ont leurs  surveillants et leurs mouchards, tandis que son rayon à lui, ce sont des églises orthodoxes avec leurs ouailles.
Tbilissi est habité par des représentants de diverses nationalités et à l’époque, au sein de KGB, il y a avait des départements spéciaux qui s’occupaient de chacune d’elles. Celui-ci espionnaient des géorgiens, celui-là des russes et ainsi de suite… Zaour descend vers le fleuve. On lui a appris à l’école l’histoire du « faisan du roi Vakhtang. Lors d’une partie de chasse le roi avait tué un faisan qu’on a retrouvé dans une source chaude. Vakhtang avait fait construire une ville qui par la suite est devenue la capitale du pays – Tbilissi (en géorgien « Tbilissi » veut dire « chaud »). Et puisqu’ il cherche un  sujet pour sa chanson, en voilà un! « La chanson du faisan »? Pourquoi pas après tout? « On m’avait tué là, où on a construit une ville » ou peut-être « On m’a cuit ». Cela a l’air un peu comique et Zaour a peur que le public n’apprécie pas son sens d’humour. La création du texte n’entre pas dans ses compétences. Que quelqu’un d’autre s’en charge! A vrai dire, le sujet lui plaît beaucoup -  Tbilissi vu par un faisan  ou par … un espion. Zaour regarde l’eau qui coule lentement et charrie ses ondes loin de la ville. Il lui vient à l’esprit les paroles du général, son chef: « Pour moi Tbilissi c’est le fleuve de Mtkvari. Sans le Mtkvari, pas de Tbilissi ». Zaour est du même avis (voilà encore un texte: « Ma vie coule comme le Mtkvari »). Mais il n’osera jamais avouer, il déteste Le Vaké, quartier de Tbilissi habité par la, soi disant, élite d’intellectuels soviétiques. Et beaucoup plus encore « Le Plateau », nouveau quartier de la ville avec ses pâtés d’immeubles mornes et laids. La vue de ces constructions modernes sans âme, dont le gouvernement se fait un point d’honneur, le plonge dans un profond chagrin. Un jour il a dit, sans ambages, à son père qui venait de subir une intervention chirurgicale au cœur: « je ne peux pas admettre le projet de l’industrialisation proposée par notre gouvernement. De nouveaux immeubles, ces bacilles malsains, infectent la ville et menacent d’anéantir son âme. L’âme de Tbilissi voilà ce qu’il faut sauvegarder. C’est cette âme qu’il faut conserver coûte que coûte! Zaour ne doit pas oublier ces mots, il faut qu’il s’y cramponne.
Jour et nuit Zaour joue de la guitare. Ses doigts lui font mal (un ami lui avait conseillé de laisser pousser ses ongles pour mieux jouer, mais l’idée de devenir la risée de ses collègues, l’a découragé). Cela fait presque un an que cette chanson mûrit dans son coeur.  Aujourd’hui il comprend qu’il a bien fait de la garder dans sa mémoire depuis si longtemps. La mélodie n’a rien de compliqué, elle pouvait servir d’hymne à la Géorgie. Quand le père s’endort, Zaour s’installe avec sa mère devant la table de la cuisine et chante à voix basse sa chanson. La chanson plaît à la mère. Elle dit: « Joue, encore une fois ». Sinon, elle se lève pour faire la vaisselle. Cette fois-ci, elle ne fait aucun cas des assiettes sales empilées près du lavabo.
« Tu n’as pas de texte? »
« Pas encore, je cherche… »
« Montre ta chanson à tes amis, elle leur plaira, je t’assure. »
D’habitude Zaour présente ses nouvelles chansons aux anniversaires de ses amis, mais ce coup-ci il doit préalablement écrire des notes. Pour cela il aura besoin d’un professionnel, tout seul il ne s’acquittera pas de la tâche. Comme toujours maman est prête à sa rescousse. Zaour répugne à avoir recours à son expérience d’un fonctionnaire du KGB pour obliger quelqu’un à faire un travail. Maman a une amie dont le fils fait le conservatoire à la section de composition. Il est en troisième, mais il a déjà eu la chance de diriger un orchestre symphonique qui interprétait quelques fragment d’ »Eugène Onéguine ». Les femmes ont décidé de présenter leurs fils l’un à l’autre. Mais Isolda, l’amie de sa maman prévient son fils de tenir sa langue et de surveiller ses paroles: « Zaour est un agent du KGB. Prends garde de ne pas trop parler ». Mérabe, le futur chef de l’orchestre et Zaour, qui est sur le point de quitter sa boîte, se rencontrent dans un petit café, dont Zaour est un habitué. Mérabe écoute, il parle peu (il n’oublie pas l’avertissement de maman). Zaour par contre est volubile, on dirait qu’il veut faire un aveu à son interlocuteur. Il dit qu’il rêvait de devenir musicien, mais on l’a obligé à se soumettre à la volonté de son père invalide. Et maintenant, il a la chance de laisser tomber le boulot qui l’emmerde. Il ne dit pas quel est ce boulot. Mérabe, de son côté, se retient de lui poser de questions. C’est pour la première fois qu’il a affaire à un agent du service secret en chair et en os. Cela lui fait un de ces effets de se trouver en présence d’un représentant d’une organisation toute puissante au point qu’il sent qu’il va aimer la chanson qu’il na pas encore écoutée. Enfin Zaour prend la guitare (il est venu avec)  et commence à jouer. Mérabe est enchanté. Il ne peut croire que Zaour ne soit pas un musicien professionnel. « Elle est raffinée, ta musique », dit-il. Zaour est troublé, il ne sait que faire: se réjouir d’avoir réussi ou en vrai « Kagébiste », poser à Mérabe des questions pour lever des doutes. Mérabe le prie de chanter encore trois ou quatre fois. Un homme ivre entre dans le café et demande à Zaour de chenter pour lui. Zaour s’exécute, l’homme s’apprête à lui offrir de l’argent que Zaour refuse poliment, mais l’homme n’en démord pas. Il veut fourrer deux ou trois billets dans la poche de Zaour. Les jeunes gens rient. Dès que l’homme sort Zaour revèle à son nouvel ami son secret: « Je voudrais prendre part au concours ». Et  cette fois non plus Mérabe n’ose pas poser de questions. « Tu veux savoir de quel concours s’agit-il? », demande Zaour et il répète les paroles du secrétaire du parti rapportées par le prêtre. En les entendant Mérabe comprend tout. Une heure plus tard, ils sont déjà chez Mérabe. Zaour ne voulait pas l’accompagner (le quartier que Mérabe habite est « couvert » par son département), mais à la réflexion, il s’est avisé. « Désormais, je suis libre » - se dit-il. La mère de Mérabe est un peu intimidée par la présence de Zaour, mais elle assume avec dignité le rôle d’une hôtesse hospitalière. « Il peut laisser quelque part un microphone » - pense-t-elle. Mérabe demande à Zaour de chanter pour sa grand-mère, âgée de 83 ans. Malgré la fatigue et la modestie Zaour chante. « Basta, j’ai brûlé tous mes vaisseaux! Même des inconnues sont au courant de mon projet ». La grand-mère ne peut pas cacher son étonnement. Isolde, un peu mal à l’aise, rit jaune. Mérabe, s’attelle à la besogne, il doit écrire une partition. Il travaille jusqu’à minuit. Zaour n’en croit pas ses yeux, il regarde les papiers à musique couverts de notes: « Et tu dis que c’est ma chanson et c’est vraiment moi qui l’ai composée ». Mérabe lui dit que la partition sera prête le matin. Il a encore quelques détails à peaufiner. Zaour lui demande pardon de lui faire perdre le temps. Transporté de joie, il prend congé de son ami. La décision est prise, il est déjà compositeur. Il sera en mesure de mettre sa mère de son côté. Il pourra trouver des arguments concluants à l’appui de sa décision de démissionner. Quant au père, pour le moment, pas question de le mettre au courant. Il faut attendre une opportunité…


« Est-ce que vous avez entendu parler du concours organisé par le comité central? », demande Mérabe à son professeur, le célèbre compositeur Akaki Mguéladzé. Akaki ne comprend pas de quelle manière Mérabe a eu vent du concours. En ce qui le concerne, il faisait partie des six compositeurs convoqués par le chef idéologique. « Dans notre ville des bruits courent plus vite que le vent ». – pense-t-il. Et dire que le chef leur avait intimé l’ordre de faire de leur mieux pour garder le secret.
« Vous n’êtes que six?, demande Mérabe. »
« Cinq… pour être plus précis. Il me semble que Lado ait laissé tomber. »
« Pourquoi? »
« A la suite d’une crise cardiaque on l’a hospitalisé d’urgence. »
« Ah, pauvre de lui! »
« Le soir je vais rendre visite à sa femme… »
« Et le concours est-ce qu’il aura quand même lieu? »
« Tu penses! Tu veux qu’on rapporte qu’en raison de la maladie d’un certain Mentéchachvili on a décidé d’annuler la fête? »
Mérabe lui parle de son ami, un « Kagébiste » doué pour la musique. « Il pense que le concours est sa dernière chance ».
« Il a écrit une chanson? » Le professeur sourit. « C’est incroyable », dit-il.
Mérabe rit par politesse.
« Il est fou ou quoi? », demande le professeur.
« Je ne sais pas… Il écrit des chansons, c’est tout. »
« Il voulait peut-être t’entôler? »
« Il ne sait pas écrire des notes. Je n’ai fait que lui donner un petit coup de main. »
« Bravo! »
« S’il vous plaît. Faut pas vous moquer de moi», balbutie Mérabe.
« Bon. Dites-lui de composer des chansons », dit le professeur, « Mais tu devras lui dire la vérité: ça lui fera du mal, j’en conviens, mais c’est un concours à huis clos. Seuls y participent ceux sur qui le comité central a arrêté son choix. Les débutants, n’ont pas accès à la compétition! Aussi, tu vas lui dire, pardon mon cher, mais tu vois quand même que c’est impossible! Le plus vite possible sera le mieux, crois-moi! »
« Pas d’exception? »
« Pour ça, il faudra qu’Andropov téléphone pour toucher deux mots en sa faveur! »
« Et dire que j’ai beaucoup aimé sa chanson… elle n’est pas mauvaise, ma parole! »
« Tu déconnes », dit le professeur en riant.
« C’est la vérité… Je le jure sur la tête de ma mère! »
Mérabe lui tend son cahier de musique. Le professeur le prend du bout des doigts d’un air méprisant, mais une minute après il ouvre les lèvres et commence à fredonner.
« Qu’est-ce que vous en pensez? », demande Mérabe.
Le professeur s’approche du piano et se met à jouer.
« Tu l’as remanié? »
« Pas une note. »
Le professeur s’arrête, prend un air pensif.
« Une musique primitive, à mon avis », dit-il. « mais très chantante, facile à retenir. »
« Il a dédié sa chanson à Tbilissi. »
« Il se fera recaler. Il aura exprimé un tel désir uniquement par caprice, mais… »
« Si vous lui donniez un petit coup de pouce? Il y va de son âme. »
« Tu as un engouement pour lui ou quoi? », rit le professeur.
Mérabe n’a pas le cœur à rire. Il voit bien que son professeur veut le mettre en boîte. Il préfère se taire.
« Il lui sera impossible de sauver son âme et de devenir du jour au lendemain un ange. Même Staline, tu le sais bien, écrivait des poèmes et puis quoi, hein? On connaît bien la suite… »
Mérabe n’a aucune intention de discuter. Il reprend son cahier.
« Prête-moi ton cahier jusqu’à demain », lui dit le professeur.
Mérabe est étonné, mais n’ose pas contrarier son professeur et il a hâte de prendre congé pour aller voir Zaour qui l’attend dans la même brasserie et il lui dit que le professeur a joué sa chanson deux fois de suite. Zaour est aux nues: il peut faire fi du concours; l’essentiel c’est qu’un professionnel ait reconnu son talent.
« Et si tu demandais à quelqu’un de te faire la courte échelle? »
Mais Zaour décline sa suggestion. C’est sa dignité qui sera en jeu. Et puis Zaour « kagébiste » et Zaour auteur des chansons, ce sont deux personnes différentes. L’un ne peut rien faire pour l’autre. Leurs chemins ne s’entrecroisent pas. C’est son honnêteté qui le fait parler. – pense Mérabe. C’est précisément pour cela qu’il croit son commensal digne de respect.
Ils ont bu jusqu’au matin.
Quant à sa démission, dès le lendemain Zaour s’attelle à la procédure fastidieuse requise en telle occasion. (Il sait bien qu’on peut lui opposer la fin de non recevoir). Il rédige une lettre en bonne et due forme, il remplit d’innombrables questionnaires. Il se rend bien compte que son odyssée sera longue et épineuse. Il sera accablé de questions et sera soumis aux interrogatoires interminables et odieux et peut-être menacés. Il sera obligé de consentir à se présenter au contrôle médical humiliant. Mais ce qui est fait est fait, advienne que pourra. Il a atteint un point de non-retour. Il doit sauver son âme et pour cela il a besoin de croire à son étoile.
Les semaines passent. Le professeur Mguéladzé ne fait qu’étudier encore et encore la chanson de Zaour, il cherche des variations, invente des nouvelles versions, en un mot, il peaufine l’œuvre. Il n’a que faire de l’auteur du texte, pour lui il n’existe pas. Il n’éprouve aucun remords à traiter ainsi un sale « kagébiste ». Il prend sa revanche sur tous les agents du service secret pour leur activité abominable. Il empêche un de leurs collègues de sauver son âme par cette catharsis musicale. Non, le paradis n’est pas fait pour ce genre d’humains et en particulier, pour ce bourreau mélomane. Qui pourrait compter tous ceux, qui sont tués et torturés dans les cachots de KGB; des milliers de victimes qui n’ont aucune chance de sauver leurs âmes. Dans sa jeunesse, le compositeur a eu des ennuis avec le KGB. On le menaçait, lui aussi, on lui proposait de devenir un agent secret, un mouchard pour dénoncer ses proches et ses amis. Et voilà, son heure est venue, on ne pourra plus lui nuire. Cette chanson, c’est une belle occasion de se venger d’eux. Il a les mains libres, il est dans son droit maintenant, c’est lui qui fait la loi. Et le duel avec le texte va son chemin. « Enfantine, primitive, laide », la mélodie ne le quitte pas, il joue et rejoue la chanson qui l’obsède. « Banale, raide et monotone » - murmure-t-il et ouvre le piano.


La fête de la ville bat son plein. La ville est inondée de touristes. On sort les fourneaux dans les rues et sur les places pour régaler de plats nationaux les hôtes de la capitale. Tout le monde peut savourer les spécialités de la cuisine géorgienne. Toute la ville sent la viande grillée. Il est cinq heures du soir. « La grande promenade » touche à sa fin. Malheureusement, il est vrai que l’invité d’honneur, le secrétaire général de l’URSS, n’a pas daigné être présent mais tous les dirigeants locaux sont venus et la chanteuse yougoslave est là, sur l’estrade. Devant un public immense, elle chante une nouvelle chanson, composée en l’honneur de la ville, par le grand maestro. Le nom de l’auteur est Akaki Mguéladzé. C’est lui, à qui le premier secrétaire du comité central du parti a remis le premier prix du concours. Ioanka chante en géorgien écorché. Toute la ville écoute la chanson qui touche la fibre patriotique des citadins éméchés. Il y a ceux, qui essaient d’accompagner en fredonnant la chanteuse.
Dans la foule ramassée sur la place devant l’estrade, on peur voir Mérabe, le disciple fidèle du compositeur qui confortablement vautré dans son fauteuil observe d’un air triomphant la réaction de ses concitoyens.
Mérabe ne se laisser pas duper. Il sait bien tous les tenants et aboutissants de la combine malhonnête tramée par son professeur. Il n’a pas oublié le jour où il avait pour la première fois écouté cette chanson dans une petite  brasserie du vieux quartier de la ville. Certes la chanson a subit un remaniement mais elle reste pourtant facilement reconnaissable. Mérabe en est tout éberlué et profondément déçu. « Il lui a volé son œuvre! Quelle ignominie, quelle bassesse! Et personne ne se rend compte que le gagnant du concours n’est qu’un plagiaire misérable, sans vergogne ». La tête baissée, Mérabe s’éloigne furtivement de la place. En voilà une cruelle leçon de vie! Mérabe ne s’attendait pas à un truc pareil, à cet aveulissement dégoûtant de son professeur qui perd tout son respect. Et dire qu’il adorait cet homme qui vient de fouler aux pieds son honneur et a montré à son disciple le revers de la médaille, le coin le plus ténébreux de la nature humaine. « Une ville maudite » - pense Mérabe. Je hais Tbilissi ». Chemin faisant il a une sorte de révélation soudaine pleine d’amertume dont il fera part à sa mère: « Dans cette ville, seuls les vieillards séniles et les fonctionnaires corrompus ont la chance de survivre. Tbilissi, c’est leur ville, un nid de vipères ». Et il se met à imaginer la vengeance de Zaour impudiquement volé et humilié. Comment est-ce qu’il va punir la coupable? Et lui-même qu’est-ce qu’il doit faire pour éviter la sainte colère de Zaour? Il est sûr que le « Kagébiste » enlèvera le masque qui cache son vrai visage. Il ne va pas tarder à nous demander des comptes. Il se prend pour un personnage d’un  film à suspense, à cette différence près que tout ce cauchemar dont il se voit la victime, se passe dans le monde on ne peut plus réel. Cette idée lui sape le moral. « Il nous enverra tous en taule » - pense Mérabe – « Mais avant il nous soumettra à la question. On va nous torturer. Oui, nous voilà faits comme des rats! Il ne nous pardonnera jamais – Mérabe presse le pas, il est en nage, il cherche des moyens d’écarter le danger qui lui parait imminent, mais il se sent incapable de trouver une issue. Il ne peut pas se cacher derrière son petit doigt. « Il vaudrait mieux lui dire que je n’en savais rien, que cet homme ignoble ne m’a pas mis au courant, il a tout fait à mon insu. Je n’aurais pas pu imaginer qu’il en était capable… » Mérabe comprend que c’est en pur perte qu’il se creuse les méninges, cela ne mènera à rien. Il doit se rendre à l’évidence: il est cuit, c’est une impasse à laquelle il n’a aucune chance de s’en tirer sain et sauf. « Je n’aurai pas dû lui apporter la partition. Il aurait mieux valu me casser une jambe pour ne pas avoir à me rendre chez lui. Maintenant il ne me reste qu’à me mettre à l’abri.  – avoue-t-il à sa mère. – « Ils ont réussi à me faire haïr cette ville ». La pauvre femme ne sait pas à quel saint se vouer. « Explique-moi ce qui t’est arrivé. Une bagarre? Qui est celui qui veut te faire du mal? Ouvre ton cœur, je suis prête à tout faire pour toi ».
C’est en rentrant en taxi d’un interrogatoire que Zaour entend sa chanson transmise par la radio. D’abord il ne la reconnaît pas mais une minute après c’est un déclic: c’est, à n’en point douter sa chanson, son œuvre bien chérie. Il se sent à la fois choqué et flatté, mais en entendant le nom de l’auteur, il devient fou furieux.
Il est curieux, n’est-ce pas, de savoir ce qu’il va entreprendre? Qu’est-ce qu’il fera pour rétablir la justice bafouée par cet intrus insolent? Où demandera-t-il au taxi de le déposer? C’est à lui de choisir un point de départ: le siège du comité central, l’union des compositeurs, l’église bleue, la petite brasserie du vieux quartier, la maison de Mérabe ou ce fameux coin du « Quartier des bains » où le roi Vakhtang avait un jour retrouvé le faisan cuit dans une source chaude…


Traduit du géorgien par Georges Ekizachvili


La biographie de Georges Ekizachvili commence un jour de novembre 1963. Étudiant à la faculté des lettres de Tbilissi, il faisait le pied de grue dans le froid devant le grand hôtel Ivéria en guettant le passage de l’un de ces rares touristes français que le pouvoir soviétique autorisait à se rendre en URSS pour lui demander de lui donner un livre d’un auteur français vivant. Ce livre fut L’Étranger d’Albert Camus. Camus était inconnu dans le bloc soviétique, Georges Ekizachvili a été le premier à le traduire et à parler de lui, il en est fier. Depuis il a traduit Robbe-Grillet, Maeterlinck, Molière, Baudelaire, Maupassant, Sagan, Houellebecq, Modiano, Sarraute, Sartre, Saint-Exupéry, Pennac et Pierre Péju. Il a également traduit du géorgien vers le français des scénarios de films et des pièces de théâtre. Il est aussi auteur de poèmes et de nouvelles en même temps qu’essayiste.

 

Lu à haute voix par Alain Louis

Print

A song for Tbilisi

1983.
March.
Those who have coronary artery disease tend to feel worthless. Take the distinguished composer Lado Menteshashvili of the Georgian Soviet Socialist Republic, for example – he takes his blood pressure several times a day. For the last few days the arrow has teetered between 150 and 90. The composer takes medication to lower his blood pressure. His hypertension is linked to two things: a) a secret lover (his former student Keti) and b) the closed contest announced by the Composers' Union. The business with Keti needs no explanation: it's hard work wavering between a wife of 42 years and 260lbs and a 22-year-old student, but contests are more complicated still. Soon it will be time for the next festival in honour of the capital city ('Tbilisoba', as the government calls it), in Georgia they are awaiting the arrival of the All-Union Secretary General, and the Republic's leading composers have been summoned to the Central Committee and asked to take part in a closed contest.
'We need a song about Tbilisi,' says the Secretary to the Ideological Division of the Central Committee. 'Something contemporary, pretty, easy to listen to...'
Further details: the Secretary General will be accompanied in Tbilisi by the famous Yugoslav singer Joanka Karlovich, who will perform the new song at the Tbilisoba festival concert.
'Why not a Georgian singer?' they ask the Secretary to the Central Committee.
'Georgians will be singing at the banquet,' they are told.
Why did it have to be an internal contest? The composers don't like it. One of them should have been told straight out, 'You're going to write it' or 'We've chosen you for the job'. It's not as if they don't know who'll produce what, is it? Isn't this all a bit.. unseemly?
It's a well-known fact that Soviet bureaucrats have a kind of telepathy when it comes to the worries and concerns felt by their cultural workers in particular situations. And now, too, it seems he's read their minds: like a kindly and experienced teacher, the Secretary to the Central Committee explains their reasons for making this an internal contest. Nor is he reluctant to bestow a smattering of superficial affection on his guests; he approaches each of the six composers in turn (for only six have reported to the Central Committee), pats them on the shoulder and waist, looks proudly at each as one might look at an innocent child, all the time with the expression of someone giving a protracted apology.
'So, Comrades, how should we have chosen you?' he says. 'Do you really think it would be fair if we'd summoned one of you to the Central Committee and just given him the commission? We wouldn't have dared, Comrade Shalva... We would never have ventured to do such a thing, Comrade Sandro... How could we have singled you out, Comrade Vladimir?... We simply couldn't have taken on such a responsibility. We value you all. And we are proud of you all.'
The composers cannot afford to sulk too much (nor is it worth getting irritated with high-ranking officials) because all are aware that, one way or another, the six of them are in a privileged position; there are countless composers in the country who would apply themselves assiduously to the task of writing a song about Tbilisi, but only these six have had the chance to be among the chosen ones. Failure to appreciate that fact would constitute ingratitude. All the more so under these conditions:
'It shames me greatly to touch on financial matters at all, but they need to be discussed too, so what else can I do?' The Secretary does his best to blush with embarrassment. 'The winning composition will be announced by a three-man jury from the Cultural Ministry and the First Secretary, and the winner will receive a prize of 50,000 roubles.'
The composers' cheeks burn. I should find out who's on the jury, each one thinks, and make a tactical approach...
'And finally,' the Central Committee official lowers his voice, 'a humble request: do not let anything slip about the contest just yet. We will announce it ourselves in good time. Then the gossip and speculation will begin and with it your torment.'
Everyone apart from the composer Lado Menteshashvili tries to somehow get the Secretary to the Central Committee on his own (everyone has prepared their own personal appeal), but no-one manages to linger in the office for longer than anyone else – they scupper each other's chances: nobody stands up first. Initially Comrade Lado had wanted to do the same, but he's no longer in the mood; his thoughts and feelings are taken up with former-student-Keti (I'm pregnant, she had said that morning to the composer with his 260lb wife and two grown-up children), so he happily relinquishes the Secretary to the Central Committee, surrenders him to his colleagues as their lot and totters hypertensively out of the room.
How should he write? What should he write? Where should he look for  a melody? The only thing that comes to mind is the voice of former-student-Keti. He dedicated two compositions to his favourite student (even though, it seems, he forgot to write the dedication anywhere): the piano suite 'Elegy for the river Vere' (they shared their first kiss in that gorge) and a duet for clarinet and percussion. But now he has the feeling he won't be able to create anything, especially for Tbilisi (and anyway, there are already no fewer than four songs about Tbilisi) – before him he sees only former-student-Keti, with bags under her tear-stained eyes, and all he hears is this: 'I'll get rid of it, if that's what you want, I'll go by myself, but you need to tell me, you need to decide'.
Staggering like a drunk the composer heads off down Dzerzhinsky Street. He leaves behind him the gold-coloured Lenin that stands in front of the Central Committee, he tries to ignore passers-by, and in his mind addresses the vision of Keti:
'Don't ask me... I'm a nobody... a good-for-nothing...'
It's quite a long way from the Central Committee to his house (51 Barnov St.). On the way he has time to start crying four times. It's a good job passers-by don't recognise him (as a rule, composers rarely get recognised in the street). True, there was that time a group of schoolchildren stopped him for his autograph ('Comrade Lado, we really love your 'Seated on a branch, they slayed me'), but if you take into account how often his picture is printed in the magazine 'Soviet Art', say, then in theory he should turn many more heads. Apparently his looks are too ordinary: a hook nose, black moustache and a shiny head with a strip of hair round the back. In Soviet Tbilisi men like that are ten a penny.
'What was it she liked? What attracted her to me? What did she want?'  Whether angry with Keti or with himself, the composer opens the door to his flat. He tries to change, quickly, to calm himself down, to give his 260lb wife his customary manly scowl. 'Did anyone call me?' he wants to say, but his voice fails him, he is overwhelmed, realising that in an instant his dignified frown, the benevolence of his 260lb wife and children and, most importantly, his customary entry into the flat could all be lost.
'You came in so quietly,' his wife says to him..
'Did anyone call for me?' A lump sticks in Lado's throat.
His wife hangs lovingly from his trembling shoulders, and though his skin, hair, scent, and even his way of standing exude calm and stability, the composer almost blurts everything out, almost opens his mouth and tearfully tells his sorry tale, almost says everything, begs for an enema to flush out his sins, to make them gush from him like sentimental sewage; the words lodge behind his teeth and he has to rush quickly into his study lest they force the illicit information out like fillings...
'I must suppress my sorrow by writing music!'.
Lado recalls Shostakovich's words: no matter how bad you feel, you must  nonetheless write diligently.
'Do you want some dinner?' his wife asks him.
How they love to eat in this family, and how unfair that he should lose his appetite now!
'Yes.' He forces himself to eat, not to break a single tradition!
All the same, he goes into his room first. He thinks of the poet – he needs to find the poet. He will write the music as one might write a poem. Or maybe he should first find a theme? He created his song cycles 'Maia' and 'The Dadiani Verses' based on poetic texts, whereas his famous 'Mandolina' came to him by itself, without words. But for this project he doesn't think either method will work. The image of former-student-Keti is still there in front of his eyes, reproachfully intoning 'I'll get rid of it, if that's what you want... I'll get rid of it, if that's what you want'. Maybe he should just build something around those words, a song ('Tbilisi, expectant city') or – even better – an oratory ('Songs for unborn children').
He feels unwell. He goes to eat. His 260lb wife puts on another pound.
Lado doesn't manage to concentrate on music that day or the next. Keti chases the melodies from his heart. In the morning his finds a phone box, inserts 2 kopeks and calls his former student.
'I'll see you this evening,' he tells her, 'around 5. Will you have time?'
'Where?' The sadness in Keti's voice is like a challenge.
'At The Tea-house.'
He comes out of the phone box ten years older. Thank God nobody recognises him.
What should he tell Keti at five o'clock? Should he explain things to her in a loving way or should he make her hate him? Give her roses or palm her off with money? The evening is a long way off. Where should he go, he wonders? To the conservatoire? To the Composers' Union? Whom should he ask for help, with whom should he share his innermost thoughts? One brother lies in Vake cemetery, the other lives in Moscow. There's no point talking to his childhood friend Seva; he already knows what he'll say. Maybe he should speak to his son Rezo, man-to-man. No, the boy won't understand. What's more he has exams in the summer: he can't upset him – he'd fail, and then what the hell would he do, he'd never be able to forgive himself! Maybe he should talk to the Secretary to the Central Committee?
His feet take him to the gardens in Vera. There are weary pensioners dotted all over the place like weeds; at first he's startled, but then, when he realises the sorry creature reflected in the window of the Chess Palace is him, and not somebody else, he feels a sudden razor-sharp stabbing pain in his chest – just a week ago he'd been so young, vigorous and happy... by evening he'll have lost another ten years off his life.
The composer lingers outside the Blue Monastery. Why have I stopped here again, he asks himself, seemingly perplexed, and yet he doesn't move on, stays rooted to the spot like a mushroom. Is it in use, he wonders, and looks all around (as if checking he hasn't been seen). He enters the church. At first glance, it doesn't look completely non-functioning, but it's equally clear that it's not actively functioning either: the only person he sees inside is a cleaning lady, on all fours, a wet rag in her hands.
'They're on a break, dear,' the woman tells him.
'Oh, I'm sorry,' the composer says. Strange, he thinks, they even have breaks in churches.
'Until 2 o'clock,' continues the woman, and suddenly sneezes. 'Oy!' she laughs. 'My hands are frozen...’
The words 'bless you' spring to Lado's lips, but he says nothing – why should he even give a second thought to a stranger's sneeze? He goes outside. Again he surprises himself: he does not want to leave. They're on a break at the moment, he thinks, which means at two o'clock something's going to happen. He stays. He kills time wandering in the garden. At two he returns to the church. He enters. This time he doesn't even see the cleaning woman. Lado looks at his watch – five past two.
'Can I help you?' he hears.
Lado can't work out where to look.
'It was open,' he says, 'The lady said you were on a break...'
‘It's the priest, Father Davit. Standing in the corner.
The priest stares at him in amazement.
Lado is taken aback. Has he been recognised?
'Can I help you? What was it you wanted?' the priest asks again.
That's the crucial question. What was it he wanted? Why had he come back into the church?
He pauses for a second (just as he does before the rousing allegro in his two-part symphonic composition 'The Unseen') and utters the following words so softly ('pianissimo possibile', as former-student-Keti would say) you would think they were the worst words ever spoken.
'Will you hear my confession?'
'Aren't you Lado Menteshashvili?' the priest smiles at him.
I could really do without this right now, the composer frets.
'Yes... I am,' he says.
'Well! How... Goodness!...' laughs the priest. 'You are the last person I would've expected!... Me and the lads used to sing a four-part version of your song 'Longing'... before I became a priest, that is... at university... Yes... Confession? Of course... whenever you wish...'
The composer doesn't like the priest's tone, and thinks about leaving. Father Davit, as if he's read the composer's mind, adopts an expression more fitting for a priest.
'Have you ever been to confession before?' His tone is somehow more detached.
'Yes,' answers Lado.
'When?'
'A long time ago. My eldest brother used to go to church, he knew Callistratus...'
'Which Callistratus?'
'The Catholicos-Patriarch.'
'Aha.'
'Yes. Anyway, I went to confession too. When I was in the last year of school.'
'And now you want to again?'
'Would it be possible?'
'For you, yes.'
Lado follows the priest through the carved archway by the altar. How is he supposed to bare his soul to a complete stranger? He doesn't even know his name, although in the event he takes even himself by surprise and tells the priest everything that's on his mind (and in his heart). Father Davit conducts the proceedings with exemplary professionalism. The composer mentions former-student-Keti; because of her he's lost all peace of mind, he says, and that's precisely why he can't deal with work anymore, can't deal with the Central Committee's contest - and he is suddenly so moved that his eyes fill with tears, he divulges the news of Keti's pregnancy and hides his face in his wrinkled hands.
They talk for forty minutes more.
'If she loves you she'll have the baby and won't destroy your family,' concludes the priest. 'The main thing is not to refuse to become a father. Don't destroy a life. The two of you just need to agree some conditions. Bring her to me, if you like, and I'll give her my advice, talk to her.'
Lado feels strangely relieved. He thanks the priest: I had to tell someone, he says, or I'd have had a heart attack. Satisfied, he leaves the church ('If she really loves me she'll do what I tell her... if she really loves me...'); he feels liberated by his confession, and more sure of what it is he's going to say to Keti, as if he's found the words, the theme, even the melody... He walks past the windows of the Chess Palace without a care, no longer growing older by the minute.
And now we must leave this man here. He can sort out his problems by himself, without us. Our object of interest now is Fr. Davit Mujiri. It is him we need to follow.
And besides, surely we want to know where he's going? Where else but the place he doesn't even like going to, but often has to, for various reasons. At this point one thing needs to be said (it's important to him) – he didn't go there of his own volition, he went because he had to. You might even say because they forced him to.
If you were to ask him, he'd tell you he hates days like this like the plague. On several occasions he's feigned illness, other times he's lied to those waiting for him; but this time he cannot lie – he's had a meeting with a man known to everyone, the favourite composer of the Tbilisi elite. If he were to hide this and, God forbid, somebody found out, his punishment would be severe. Even though he's just a normal priest for ordinary people (unless he overhears something suspicious), when it comes to the famous there are special requirements.
Davit Mujiri and 34-year-old Zaur Tsertsvadze meet in Avlabari, in a khinkali bar behind the '26 Commissars' metro station. The priest is dressed in civilian clothes; he never goes to meetings in his ecclesiastical garb. He promises himself he won't tell the security agent anything about the composer's affair with his former student – he will leave it to the composer to do that – and will adopt his usual approach to the remaining information: in other words, he'll give a brief summary. He has four things (four confessions) to report today; he spends seven or eight minutes on each, and leaves Lado's story till last.
'Does he go to church often?' Tsertsvadze shows a lively interest.
'It was the first time he'd come to me.'
'Is he a regular, though?'
'Apparently he had an elder brother who was, but he's dead now.'
'Why did he come?'
'Out of respect for his dead brother.'
'What did you talk about?'
'Life, problems at work, family...'
'Is he dissatisfied with the Soviet regime?'
'The subject didn't come up.'
'Did he express dissatisfaction with anything else?'
'Only with himself.'
'Explain...'
'He can't write music.'
'He can't write music?'
And Mujiri relates in detail how Comrade Lado has not been able to write  a single note for the contest announced by the Central Committee.
'The Central Committee's announced a contest?' Tsertsvadze's curiosity has been sparked.
'Yes, that's what he told me.'
'Interesting... What contest's that, then?'
'They need someone to write a song about Tbilisi.'
'About Tbilisi the ancient historical wonder or Tbilisi the modern socialist city?'
'I couldn't tell you. He didn't specify.'
'So, basically, he's having an artistic crisis?'
'Yes, that's it.'
'Is this contest for money?'
'He didn't say.'
'Do you like his songs?'
'When we were students we used to sing 'Longing' in four parts.'
'I see. Anything else?'
Mujiri tells the composer's story rather indifferently, adds a few bits, leaves a few bits out, says not a word about the whole Keti affair. After 40 minutes they go their separate ways. Mujiri leaves satisfied ('I didn't let the most important thing slip'), but Tsertsvadze is unusually agitated. This time we will follow him.
Zaur Tsertsvadze takes charge of a situation that to him is perfectly ordinary, even if it is completely alien to others – as always happens at such times, he forgets where he is, where he is going, and what he's supposed to be doing...
'A song for Tbilisi... a song for Tbilisi...' is the only thing going round and round in his head. He walks unsteadily towards the metro.
No, he can't go down into those tunnels just now, he needs to be in the fresh air... This kind of misfortune rarely befalls him, but when it does he can think of nothing else.
He shouldn't have gone to meet the priest – if only they'd sent someone else! On the other hand, maybe it's a good thing he did go!
He fell in love with music at the age of seven when he first saw the  historical epic Bashi-Achuki. For a whole month he sang the hero's song. But not as it's sung in the film; differently, in his own special way. His relatives thought he had no ear for pitch. But it was not the song of a tone-deaf child...
Had he been helped, his life would have taken an entirely different path. But he wasn't helped – he was made to follow in his father's footsteps: they gave him a job in State Security. By that time he had already written around twenty songs. His friends know. They like his songs,  praise them. Some even sing them. His mother knows. He doesn't tell his co-workers. He thinks they'll make fun of him. They don't take him seriously. Sometimes songs take shape in his mind while he sleeps: he wakes, jumps up from his bed and plays them on his guitar...    
For him this is both happiness and misfortune at the same time. As time goes on he becomes increasingly convinced he was not made for spying but for music... music is his salvation...
He still thinks this now. Maybe right now is the decisive phase? Maybe he should take heed of this sign?
Like a virus, the musical theme attacks him frequently – melodies run through his head freely, independently; the process of composing delights him. Mozart was just the same, he says; he heard it on the radio.
At some point Tamriko, his classmate, told him he should pursue his talent (unfortunately, Tamriko herself followed another). Yes, he should have followed it. He could have been spared so much depravity, avoided so many terrible things. Lavrenti Beria had a talent too, they say, for painting. Apparently he once restored an old icon his son had broken. They say it took him the whole night to finish it. An iconographer he may not have been, but he was a painter nonetheless – everything would be ok!
And he kept that thought in mind as he carried on with his life. Instead of writing music, he spends his days trailing unreliable elements of the state. It's awful.    
As soon as the priest had mentioned the 'song for Tbilisi', a cascade of melodies had flooded into his head, he'd stopped being able to hear the informant's voice, his heartbeat had quickened and his ears had filled with the clear sound of guitar strings..
Zaur Tsertsvadze has but one wish: to play the guitar, to pick out some chords. And he does just that, and by playing feels calmer. Nothing can now chase this melody from his heart. Only memory loss. But his memory is still sound, and that does not worry him (once he memorised a list of 300 suspicious students in three minutes).
For three days Tsertsvadze carries around with him two ideas, one about music and one about fate; he walks through the streets of the city, thinking, getting angry. He comes to a decision then changes his mind ten times, twenty times; you would think there were many Tsertsvadzes walking the streets of Tbilisi, not just one: 'I should get back to work and stop having these pipe dreams', 'I should give it all up and start writing music, draw a line under my old life; I can't go on like this', 'What will my mother say? What will my father say? What will my colleagues say? And the musicians, will they let me into their circle?', 'Will this make Tamriko happy? Will she still think about me, will she leave her husband?.. Oh, what a fool I am'.
Tsertsvadze stays at work until late reading anonymous complaints. He recognizes the experienced informants from the very first sentence (everyone has their own style): 'I hereby inform you that... ', 'I wish to tell you..', 'I am obliged to inform you...' He used to find reading these texts so interesting, but now he keeps dropping off, and gets no pleasure from wasting precious time on such pointless matters. It's all the same, all the same: 'He's meeting suspicious youths...', '..she's been listening to Radio Liberty..' '..he's reading The Gulag Archipelago...', 'he's got Reagan's photo up in the kitchen...', 'his kid drew horns on a picture of Lenin...', 'they've bought a second car...', 'he said something rude about Andropov...'
Just how long would he have to read this rubbish?! Young people wrote too, surely? And yet most of these informants were over 80 years old, people who'd cut their teeth in the '50s and '60s – old school... Some had completely lost their minds, writing complaints about people shot half a century ago. One woman, a long-serving informant, persists in reporting a neighbour who was killed in 1937 – no-one can convince her the man has been dead for ages (and, what's more, was subsequently 'rehabilitated' under Khrushchev). He starts reading this old lady's reports right now, but stops at the very first sentence ('I hereby inform you that yesterday, when I was on the tram...'), stuffs the papers into a drawer, turns off the light and sinks down into the pitch blackness. He sits there in the dark and says to himself: 'If I don't leave I'll be destroyed, I'll start hating people, I won't be able to get married, I won't want to have children'.
Zaur Tsertsvadze's workplace has two entrances – one on Chitadze Street, the other on Dzerzhinsky. Tsertsvadze, as usual, leaves from the second of these (the very entrance Lavrenti Beria used in his day), stands in the middle of the street and looks at his workplace. 'Maybe it's not worth coming back here anymore', he thinks. He's been going home on foot for a while now. He drags the journey to his house out for as long as possible; he is looking for melodies in the streets of Tbilisi. No, not melodies – a musical theme, one that will reinforce his decision once and for all.
He goes down to the sulphur baths in Abanotubani, greedily breathes in the sulphurous air rising from the Coloured Bathhouse and wonders about going to bathe in the public shower room, but he doesn't risk it – he is scared he might bump into a colleague, or a group of colleagues (coming here to spy on bathers is something his subordinates might do) – how can he be sure his colleagues wouldn't be frightened by seeing him, and think they were being spied on too!
Oh, how he hates this job! His loathing for the family profession drives him to write a song. The contours of the melody are blurred, like the naked bodies of bathers seen through the sulphurous haze of the Erekle bathhouse... Tsertsvadze looks up at the mosque. Here, too, he falters: should he go up there, he wonders. He wants to, to see the baths district from above, but dare not – true, the mosque isn't functioning, but Tbilisi's Muslims have their overseers too (he's afraid he might run into one of his colleagues here, too, and give them the wrong idea). Tsertsvadze's patch is the Georgian Orthodox cathedrals and their adjoining territory (Catholics, Russians, Jews and Armenians are divided up among other departments), so he walks down towards Metekhi Church, by the River Mtkvari. At school they were taught that it was here that King Vakhtang Gorgasali's pheasant came down... And look, there's the stone statue of Gorgasali looking down at him, raising his hand to found the city of Tbilisi. Hadn't he written a song about that? 'The Pheasant's Song': 'They killed me here, where the city was born...' Or was it 'they roasted me here'? It's funny, anyway; nobody will understand it. Maybe somebody else should think about the lyrics. But clearly it's a great theme nonetheless: Tbilisi through the eyes of the pheasant... Tbilisi's eye in the sky...
Tsertsvadze looks down at the Mtkvari. The waters are overflowing. In ten days or so they'll open the gates at the Ortachala hydroelectric plant and the water level will fall noticeably. The Mtkvari is rushing abnormally fast towards Azerbaijan. Tsertsvadze remembers the words of Mirotadze, Colonel-General of the Central Committee (speaking at a banquet commemorating the 9th of May): 'For me Tbilisi means the Mtkvari; where there is no Mtkvari there is no Tbilisi'. Tsertsvadze thinks the same (as the song says: my life flows like the Mtkvari). He will never say this out loud, but he wholeheartedly detests Vake, the exclusive neighbourhood of the Soviet intelligentsia. But even more than Vake, he hates the Executive Committee's recent project Nutsubidze Plateau, that hill flecked white with dozens of identical tower blocks. The Republic's leadership is currently so proud of its new development, but this high-rise Tbilisi makes Tsertsvadze feel sick. He once snapped at his father (who had just had a stroke): 'On principle, father, on principle I do not agree with the local executive committee's new industrialisation plan - these white tower blocks are sweeping through the city like a virus; they will make it sick and they will kill Tbilisi's soul.'
Tbilisi's soul... yes, that's what's important. He must hold onto those words...
Day and night Tsertsvadze has a guitar in his hands. He tries to gather his ideas, his fingers become swollen (a friend advised him that if he really wanted to play guitar, he should let his fingernails grow. But how can he possibly let them grow? It would be unfitting). He's been obsessed with a particular theme since last summer, has been carrying it around in his head for six months and has only now realised, it seems, what he's been keeping it for. It is such a simple tune it could even serve as an anthem for Georgia. Tsertsvadze's first judge is his mother. Whilst his father sleeps Zaur sits with his mother in the kitchen and, with his guitar in his hands and through pursed lips, sings his new composition. When his mother likes something she says 'Play it again', and when she doesn't like something she starts rewashing clean dishes.
This time the dishes remain unwashed.
'Haven't you got any lyrics?' asks his mother.
'Not yet. I'll start working on it.'
'Play it to your friends. They'll like it.'
Zaur usually performs his new songs for his closest friends on their birthdays, but this time he's taking things much more seriously – he's even decided to transcribe the song in musical notation. But, unfortunately, there's no way he can do this himself. He needs a professional, someone who can read (and write) music. His mother will help him find somebody (he would look himself, with the help of his office, but he doesn't want to use the experience he's gained in the Ministry of State Security to help Tsertsvadze the musician). Mother works in the Tbilisi bacteriophage laboratory, but one of her colleagues is Isolde Samushia, whose son, Merab Tserodze, is studying Composition and Conducting at the conservatoire. True, the young man is only in his third year, but he's already conducted fragments of Evgeny Onegin for the opera department. The mothers start planning their sons' meeting. For her part, Isolde considers it her duty to warn her only son: 'Don't give too much away, he works for the KGB'. The future conductor and the soon-to-be-ex-KGB agent meet in the Avlabari khinkali bar (Zaur is particularly fond of this place). Merab listens and says little (just like his mother told him to), whilst Tsertsvadze talks nineteen to the dozen, as they say; in fact he too makes his confession, to the young man charged with transcribing his songs; he says that since childhood he has dreamed of being a musician, that when his time came he yielded – wrongly - to the will of his father, who had just had a stroke, and that now he has a chance to leave his hateful profession once and for all. Tsertsvadze doesn't clarify what profession he means, and Merab, duly cautioned, listens in silence. This is the first time he's seen a real life agent of that grandiose, omnipresent organisation up close like this, and whether out of fear or something else he behaves entirely as if he is under the sway of its representative, Tsertsvadze. You might go so far as to say that he already likes the song, even before he has listened to it. At last the moment arrives: Tsertsvadze picks up his guitar (he has brought his own with him to the khinkali bar) and with a few words he's made up (but mostly through pursed lips) performs his song. Merab is enraptured (and is himself surprised by how sincerely); he cannot believe that Tsertsvadze is not a professional. 'It is an extremely refined theme,' he says. Tsertsvadze starts to perspire, he gets agitated, doesn't know whether to rejoice or exercise professional caution. Merab makes him repeat the song four times, no more, no less. Finally, a man comes into their booth, drunk and on the verge of tears, and kisses the men. 'Sing it again,' he says, 'one more time'. Tsertsvadze sings. The man tries to give him a 25-kopek note, Tsertsvadze wrestles him off, gently, politely, but the man doesn't give up, and stuffs the crumpled note down Merab's collar (between his jacket and shirt). The young men laugh. As soon as the man leaves Tsertsvadze reveals his heart's desire: 'I want to take part in the contest.' Once again, Merab is afraid to ask.
'Don't you want to know what contest it is?' asks Tsertsvadze; and he repeats the words spoken by the priest, or more precisely by Lado Menteshashvili, or more precisely still, by the Secretary to the Central Committee.
Aha, thinks Merab, so that's what's going on. Within the hour they are at Merab's house. At first Tsertsvadze had planned not to go with him (Merab lives in the neighbourhood of Saburtalo, which Zauri's sub-section covers; it would be inappropriate for him to be seen there), but then he agrees after all – he doesn't give a damn about professional phobias! Enough, he berates himself, from now on I must live freely! They find Isolde at home (along with Merab's elderly grandmother, 83-year-old Olya Chimakidze); Isolde is startled but doesn't show it. 'He shouldn't have brought him to the flat,' she thinks. 'He'd better not put microphones everywhere.' Merab asks Tsertsvadze to sing the song to his mother and grandmother. Tsertsvadze is a little shy; he no longer has either the voice or the inclination, but he sings it nonetheless. 'It's over, I've burnt all my bridges', he thinks, 'even strangers already know what I want'. 83-year-old Olya Chimakidze  is flabbergasted, Isolde laughs awkwardly. Merab copies Tsertsvadze's song into his music notebook. He works until midnight. Zaur cannot believe his eyes, he stares down at the notes in astonishment: 'Is that what my song looks like? Did I really write that?' Merab tells Zaur to come back the next day: 'I'll do a bit of work on it tonight,' he says, 'correcting the mistakes.' Tsertsvadze apologises – he's so ashamed to have taken up so much of Merab's time - and happily goes on his way. The decision has been made – he is already a composer. He will present his case to his mother that very same day. He's not thinking about his father yet.
'So, you knew about the Central Committee contest too?' Merab asks his supervisor, the conservatoire professor and famous composer Akaki Mgeladze.
Comrade Akaki wonders how on earth Merab found out about it, even though he himself... he himself is actually one of the six. In this city nothing stays hidden, he says. And to think how severely they were warned to keep it a secret this time...
'Are there only six of you?' asks Merab.
'Yes... well, actually, five. It looks like Lado's been eliminated...'
'Menteshashvili? Why?'
'He's had a heart attack, apparently they gave him CPR this morning.'
'Poor thing...'
'I'm going this evening... I'll see his wife, I'm sure...'
'And the contest's going ahead anyway?'
'Well, what, do you think they'd tell Andropov we can't hold Tbilisoba because Menteshashvili's had a heart attack? Where did you hear about it, anyway?'
Merab tells the professor about a certain Zaur Tsertsvadze, a security services employee with a gift for music. He recounts what Tsertsvadze had earlier told him, retells his confession word for word. 'This contest is my chance' - that's what he'd said.
'He 's written a song too, I've got it with me,' Merab says.
The professor can't help but laugh. Things like this don't even happen in books. Merab's laughing too.
'Is he, you know, alright? He's not mad, is he?' he asks his student.
'I don't know... I mean, he writes music, and...'
'He hasn't promised to recruit you, has he?'
'He doesn't know musical notation. I transcribed it for him.'
'Good grief!' laughs the professor.
'Don't laugh, it's a shame,' Merab smiles.
'Sure, let him write, he's not bothering anyone,' says the professor, 'but  you're going to have to break his heart, Merab... He just hasn't got it, has he? It's a closed contest. We're the only ones taking part; the people chosen by the Central Committee. Who on earth's going to let amateurs have a go? There wasn't even an announcement in the papers, was there? So tell him sorry,  some other time... The sooner you get rid of him, the better.'
'Is there absolutely no question of him taking part?
'They'll put his name down if he gets Andropov to call them on his behalf.' smiles the professor.
'It's not a bad song, you know.'
'Oh, come off it now, really...' The professor grimaces.
'No, honestly, it's not...'
And Merab gives the notebook to the professor. The professor snatches it from him, irritated; he looks down at the page in disgust, but after a little while he raises his eyebrows and starts moving his lips. Merab is pleased.
'What do you think? There's a theme in there, isn't there?'
The professor goes over to the piano and picks out Tsertsvadze's melody.
'Have you added to it?' he asks his student.
'Not a single note.'
The professor plays it again. He stops. He gazes, scowling, at the notes.
'It's primitive,' he says, 'but it's easy to remember.'
Merab is pleased. 'He's dedicated it to Tbilisi; he wrote it specially,' he says.
'Yes, but they won't let him enter. I mean, just letting everyone do exactly what they want? Whoever heard of such a thing!
'Is there no way we can help him out?' Merab doesn't want to let it go. 'We're talking about saving a man... you might even say saving his soul...'
'Are you sure you haven't fallen in love, lad?' the professor laughs. The smile dries up on Merab's face; he realises that if he says any more, the insults will continue (he knows his teacher well). And so he falls silent.
'People like him won't manage to save their souls that easily,' the professor says angrily. 'I'm sorry, but that's not how it works, you can't be a devil all your life and suddenly turn into an angel! Stalin wrote poems too, but those poems aren't going to save him now...'
Merab doesn't want a debate, he just wants to get his notebook back.
The professor stops him. 'Leave it here, I'll give it to you tomorrow.'
Merab is surprised, but once again says nothing. He leaves. Again he meets a rather agitated Tsertsvadze in the Avlabari khinkali bar. He explains why he can't take part in the contest, but assures him straight away that he's written a brilliant song; tells him he showed it to his professor, who played it twice in a row. Tsertsvadze is so happy with this revelation that, in spite of his general distress, he no longer feels upset about the contest – the main thing is that musicians have admitted that they consider him a man of talent.
'Maybe somebody from government could put in a good word for you?' suggests Merab.
No, Tsertsvadze can't resort to that, not under any circumstances: firstly, he doesn't have enough influence – he is just an ordinary employee in the organisation – and secondly, Tsertsvadze-the-Security-Services-employee and Tsertsvadze-the-author-of-the-song-for-Tbilisi are two different people. The very fact that the former is putting something into action to help the latter is doubtless enough to jinx it all for him. To let their paths actually cross is out of the question. What a principled person, thinks Merab, I think I really am in love. They drink till dawn.
Tsertsvadze starts the process of leaving his job (leaving the Ministry for Security is not that easy – they might not let him go); he writes a declaration, fills in numerous forms... He knows only too well what a terrible path he's set out on – they'll make his life hell, they'll interrogate him five times a day, they'll assign two (or more) agents to him and bombard him directly with threats and bleak warnings. They might even force him to undergo medical research. But no, he's through with it – everything's decided: it's about saving his soul, no more, no less. In an organisation this large, one man, at least, should be given a chance.
Weeks go by, but still Professor Mgeladze is busy with Tsertsvadze's song. He composes variations, fine-tunes them, polishes them. This melody has chased every other right out of his mind. He covers the notes in red pen. He doesn't give a second thought to Tsertsvadze anymore – on the contrary, he is happy to have been given the means for revenge on some good-for-nothing KGB officer; not on the writer of this song per se, but generally, on an official from the Security Ministry. He takes pleasure from knowing that he is denying the music-loving executioner the catharsis he craves. Did they give millions of people the chance to be saved? They killed so many, wiped out so many; oh God, how they frightened him, Mgeladze, back in the 40s, when he was a student... But now they can't touch him, because this time he's on his own patch – this time he himself is the judge!
Professor Mgeladze takes issue with Tsertsvadze's melody – 'It's banal, childish, primitive...' – but whenever he plays a tune on his instrument it is only this one: this song alone grabs him...
'It's infantile... embarrassingly linear,' he whispers.


It is October 1983. Tbilisoba. The city can't accommodate any more guests. The roads are blocked – people from outside the capital are boiling khinkali, grilling mtsvadi and selling churchkhela right on Rustaveli Avenue. The whole city smells of char-grilled meat. Wherever you look people are eating shashlik. It's five in the afternoon. The people's 'grand promenade' is coming to an end – the citizens have gathered on the riverbanks. True, the 'dear guest' (the Secretary General of the USSR) couldn't come, but all of the local leaders have come instead. The musicians of the Tbilisi Jazz Orchestra are seated in the performance area. On stage stands the famous Yugoslav singer Joanka Karlovich, performing the new song written for Tbilisi.
The songwriter is the famous composer and conservatoire professor Akaki (Kako) Mgeladze. Comrade Eduard Shevardnadze, First Secretary of the Central Committee of the Georgian Soviet Socialist Republic, has given him an honorary award. Joanka sings in broken Georgian. The whole of Georgia listens to his song on state radio. The melody is simple, lyrical and easy to remember. They play Comrade Akaki's new composition over and over again on the radio and television. Among the people in the square stands the victorious composer's pupil, young Merab Tserodze. Merab can easily identify what it is he is listening to – thank God he has a good ear for music: it is KGB agent Tsertsvadze's melody. The very same one he heard that time in the Avlabari khinkali bar.  Slightly modified, orchestrated, but very familiar nonetheless. Merab is flabbergasted. Surely he didn't steal it? Surely he didn't pilfer it so brazenly? But there's no 'surely' about it! He did! Nobody here knows but him that the winner is a plagiarist! Another time Merab would no doubt have congratulated his professor, but now, caught up in a crowd of people, he tries to get away from the scene of the crime as quickly as possible. It's what you'd call a life lesson. He wouldn't have expected it from the professor, though. 'What a dreadful city this is,' he thinks. 'I hate being here.' Back at home he says the same to his mother: 'In this city it's only the old who get the chance to live, old people and people from the Central Committee; it's their city'; but before then, on the way home, he imagines with horror what the angry, plagiarised Tsertsvadze might do to him and the thieving professor. Merab is afraid Tsertsvadze will show his true (KGB officer's) colours and seek answers from him and the thief Mgeladze. 'What a stupid man my teacher is,' he rages. 'What, does he think the man won't recognise his own melody? They'll have us rot in prison! He'll seek his revenge, he'll torture us! He'll never forgive us!' Merab quickens his pace, sweat pours off him, he starts planning – maybe it would better to find him, to tell him he had no idea his teacher was going to do what he did. He is angry with himself: whatever possessed him to take him that manuscript? If only he'd broken his leg and never gone to Kako's in the first place! 'I have to get out of this city,' he shouts at his mother, 'I don't want to be here! They'll all be talking about me now whether I like it or not! They've made me hate being here!' His mother, Isolde, imagines all kinds of terrible things; her mind running wild, she flushes red with anxiety: 'What's happened?'  she shrieks at him. 'Just tell me, what's happened to you? Have you had a fight with someone?'
Tsertsvadze, though, will not hear his song until the next day; he will hear it on the radio in the taxi, on his way back from his latest interrogation (leaving his job will be harder than he initially thought it would be), he will hear it and not even recognise it; only when the song finishes will he realise what he's been listening to. Clearly at first he'll feel upset – did he really just hear that right? – then he'll feel a naïve satisfaction, and in the end he'll probably get angry...
What's really interesting is what he'll do next. Where in Tbilisi will he start rebalancing the scales of justice? What direction will he point the taxi driver in? Towards the Central Committee building? Towards the Composers' Union? Towards the Blue Monastery? Towards the Avlabari khinkali bar? Towards Merab's house, or towards the place where once a pheasant was boiled alive?


Translated from Georgian by Elizabeth Heighway


Elizabeth Heighway first became interested in Georgian whilst studying for a degree in Philosophy and French at Oxford University. She subsequently studied Georgian at the University of Chicago, holds the Diploma in Translation from Georgian to English, and is currently finishing her MA in Translation Studies at the University of Birmingham. She has a particular interest in contemporary fiction and poetry. She lives in Birmingham, UK with her two children and works as a freelance translator from French and Georgian.

 

Podcast read by Simon Shrimpton-Smith