Degene die in Batavia achterbleef, 1920

Yang Tertinggal di Batavia, 1920

Sihar Ramses Simatupang

Sihar Ramses Simatupang

Sihar Ramses Simatupang (Jakarta, 1974) studeerde sociologie aan de Sam Ratulangi Universiteit in Manado en literatuur aan de Airlangga Universiteit in Surabaya. Sihar sloot zich aan bij de vereniging Gapus en de theatergroep Puska in Surabaya en was tevens medeoprichter van de Rumpun Jerami Community. Hij was een vaste deelnemer binnen het discussiepanel Meja Budaya (Culturele Tafel) in het Centrum voor Documentatie H.B. Jassin in Jakarta. Veel van zijn gedichten, essays en korte verhalen werden gepubliceerd in diverse media en verschenen in bloemlezingen, zoals Sastra Nusantara . Malam Bulan vormt een gedichtenreeks die werd voorgedragen en uitgezonden op Radio Nederland, Suara Indonesia (Ranesi). Naast bloemlezingen werden ook Misteri Lukisan Nabila (2013) en Bulan Lebam di Tepian Toba (2009) uitgegeven. Deze laatste werd genomineerd voor de Khatulistiwa Literatuurprijs 2009. Sihar is regelmatig te gast bij jurypanels. Op dit moment werkt hij als cultuurjournalist voor het Dagblad Sinar Harapan.

Close

Jakarta Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Yang Tertinggal di Batavia, 1920


Engkaukah itu, Lionel? Lelaki kurus keriput menggenggam kacamata dan berdiri dengan kaki yang goyah. Lengkung tubuhmu gemetar di koridor ruangan yang memajang lukisan. Orang-orang ramai mengunjungi pameran di Pusat Kebudayaan Belanda Erasmus Huis, Jakarta, pada suatu malam. Empat puluh lukisan karya seniman Belanda yang indah dan romantis dipamerkan di sana.

Kacamata kembali kau pakai dan kau berbaur dengan para pengunjung yang menikmati karya mendiang papamu. Ya, papamu. Tubuhmu bergoyang kepayahan. Semangatmu tak bisa menutupi betapa lemah dirimu sekarang. Kau terkesan lelah. Setelah membuat untaian kata yang panjang kepada pengunjung di pameran lukisan papamu. Setelah menjelaskan kepada orang asal-usul lukisan itu. Setelah menjelaskan kepada wartawan tentang alasan kau memamerkan karya mendiang.

Ah, Lionel, kau bagai jeruk purut keriput di dalam kotak peti kemas buah-buahan di pelabuhan. Tinggi tubuhmu di antara para pengunjung pameran membuat ruangan ini terasa sempit untukmu.

Kau pasti sudah capek, Lionel. Trenyuhlah aku. Apalagi beberapa detik kemudian, aku melihat kaki yang sebelah kirimu. Baru saja aku perhatikan; ada yang tak beres di langkah kaki itu. Ada yang membuat kakimu selalu tegak dan tak bisa dibengkokkan. Mungkin besi. Mungkin pen. Kau berjalan seperti terbawa gelombang karena benda yang tersembunyi itu. Bergerak naik turun, seperti perahu di atas aliran ombak. Ombak-ombak di segenap perairan timur Nusantara yang bergejolak.

Aku tersenyum getir. Apakah yang terjadi pada dirimu. Apakah engkau pernah terjatuh di masa lalumu?

"Ada apa sih? Nenek jadi aneh sendiri. Seperti bengong atau nenek memerhatikan dia ya?" ujar Christa, cucuku.

Aku jadi malu. Tampaknya sejak tadi Christa memerhatikan tingkah lakuku.

"Sudah, diamlah. Kau masih hijau, kau masih kecil."

"Nenek! Aku sudah mahasiswi," ujarnya, merengut. "Lagi pula, ini undangan untukku. Nenek saja yang ikut-ikutan kemari. Nenek kenal dia?" tanya Christa sambil matanya mengekor mengikuti arah pandangku ke si bangau tinggi kurus itu.

Aku menggeleng.

"Tidak. Hanya mirip kawanku, atau saudaraku," ujarku, menjawab sekenanya.

"Ah nenek. Oke, nikmati saja pameran lukisan ini ya. Aku mau bergabung dengan kawan-kawanku di sana," ujar mahasiswi Fakultas Sastra Universitas Indonesia itu sambil menjelingkan matanya.

Aku kesal dia bertingkah laku seperti itu. Akh, cucuku, kau pasti kaget bila tahu siapa dia sebenarnya. Christa memang cucuku yang baik, ke mana pun tujuanku, asalkan dia tak sedang berkuliah, dia pasti mau mengantar kaki tua ini untuk melangkah.Setidaknya, Christa lebih baik dari ibunya, Nonnie, yang selalu menggerutu setiap menemani aku berpergian. Ibu Christa, Nonnie, lebih memilih jalan-jalan ke mall atau salon ketimbang ke acara-acara kebudayaan!

 


TAHUN 1920, LUKISAN GADIS SUMARSIH MENGENAKAN KEBAYA DENGAN SANGGUL TERTATA. BERPAYUNG DI KEHANGATAN MATAHARI PAGI DI TAMAN BURGEMEESTER BISSCHOPPLEIN (1). TAMAN ITU PENUH RUMPUT, DENGAN WARNA-WARNI KEMBANG SEPATU (HIBISCUS ROSA-SINENSIS), MAWAR (ROSACEAE) DAN KEMBANG KERTAS (BOUGAINVILLEA SPECTABILIS). POHON MENJULANG SEPERTI ASAM JAWA (TAMARINDUS INDICA), POHON KENARI (CANARIUM VULGARE) DAN MENTENG (BACCAUREA RACEMOSA) MENAUNGI BEBERAPA SUDUT TAMAN DAN SEKITARNYA. DI SINI, BEBERAPA VARIETAS DARI TANAMAN ENDEMIK MEMANG DIPADUKAN DENGAN JENIS TANAMAN DARI BEBERAPA NEGERI YANG LAIN.

 

 

sumarsih, perempuan pribumi dari keluarga pegawai hindia belanda yang tinggal di daerah kwitang. sedangkan aku tinggal di sebuah rumah di wilayah kramat yang kusewa.

aku tersenyum sendiri, ya, siapa sangka, satu dari puluhan aktivis perempuan yang tengah menggelorakan semangat persatuan, kemudian menjalin cinta denganku, seorang pelukis yang tak keruan merantau sampai ke tanah hindia.

kita yang sama-sama mahluk yang tinggal di pinggiran kota, jauh dari balai kota, apalagi dari pelabuhan dan pusat niaga.

takdirlah yang mempertemukan kita hingga berjodoh, itu kalau engkau masih memercayainya.

akh, aku teringat lagi pada burgemeester bisschopplein yang penuh taman bunga itu.

kita berbicara dalam bahasa diam di antara pepohonan dan menghadap ke simpang tiga jalan, menteng boulevard, orange boulevard dan nassau boulevard di batavia. (2) kau katakan malu ditatap orang, aku katakan jangan peduli. ya, sumarsih, kekasih dan istriku.

aku percaya di masa mendatang kenangan kita di taman ini akan terabadikan, dengan keharuman penuh bunga dan hawa kesejukan di batavia. semoga sejarah revolusi dan perebutan kekuasaan di negerimu tak akan melantakkan keindahan masa lalu yang tergambar di taman itu.

 


Lionel seorang lelaki yang berperangai dan bertutur kata cukup baik. Aku mengenalnya pada masa muda, sebelum kedatangan Jepang.

Lionel datang ke negeri ini bukan sebagai tentara. Sederhana saja, hanya sebagai seorang yang baru lulus studi di Belanda dan ingin melakukan penelitian tentang tanaman, khususnya pepohonan kayu, di wilayah Jawa. Aku adalah pengajar di jurusan biologi dan tertarik sekali mencermati dunia flora khususnya berbagai jenis bunga.

"Lionel Prinsen," ujarmu.

Pemuda yang masih sangat muda, umurnya baru dua puluhan. Aku beberapa tahun di atas usianya.

Aku pun menyebutkan namaku.

Lionel, nama yang unik, seunik nama keluarga yang dia miliki.

Prinsen?

Hmmm, aku mengernyitkan kening mengejanya. Ah. Tapi baiklah. Bukankah banyak nama keluarga di belahan bumi mana pun yang bisa saja sama, tanpa disengaja...

"Anda campuran Eropa?" tanyamu, malam itu, di sebuah pesta perjamuan seorang sinyo Belanda yang menikah dengan pribumi. Ini adalah pertemuan kami yang pertama kali. Mempelai perempuan itu adalah kawanku.

Aku mengangguk, dia pasti menduga aku Indo dari mataku yang berwarna biru dan kulitku yang serupa dengan kulit duku. Ketika ditanya itu, pikiranku sibuk. Aku masih menduga-duga, dia kawan di pihak mempelai yang mana sebenarnya.

Tapi pikiranku lalu disergap mata Lionel yang terus-terusan memandangiku. Aku membetulkan kacamata. Entah karena ingin menghindari tatapnya atau karena tiba-tiba mataku terasa perih.

Aku tak tahu.

Untungnya dia meneruskan percakapan dan matanya membebaskan diriku dari kurungan pandang.

Dari beranda depan gedung tua yang indah ini, aku melihat lampu kaca gemerlapan di dalam. Wadah makanan terbuat dari logam terlihat berkilau. Mataku menikmati suasana pernikahan, ramai. Tapi kupingku tak ingin pergi dari suara Lionel.

 


sumarsih, aku teringat kejadian yang dramatis tentang gerakan boedi oetomo pada tahun 1908, dan gerakan indische partij pada tahun 1912. sejak itu kita yakini akan ada sejarah besar yang menuntut kesamaan hak sebagai bangsa di negerimu ini.

seperti katamu, sepantasnya juga perempuan ikut bergerak untuk perjuangan di tanah hindia.

sumarsih, aku mengenalmu di antara mereka, banyak wajah lelaki dan perempuan pintar dari bumi hindia-belanda yang terjajah oleh negeri kami. dosa yang tetap tak bisa dikikis tak hanya oleh negeriku, tapi juga olehku ketika kita saling mencinta begitu lepas.

aku mencintaimu, sumarsih, dan perasaanku berbalas dengan dirimu. perempuan yang sempurna, berkulit sawo matang, wajah bulat telur dan tubuh agak kurus dan bola mata yang indah.

aku datang bukan dengan senjata. hanya sebuah kuas, kanvas dan imajinasi, hai sumarsih. ketimbang pelukis lainnya yang sempat menjelajah ke beberapa wilayah di hindia belanda, hanya buitenzorg, bandung dan batavia yang sempat aku jalani. aku yang kadang senewen di tengah udara tropis, di tengah pribumi yang masih dicekam oleh kisah kekuasaan bangsaku sendiri, terus melukis negerimu yang cantik ini dengan penuh perasaan nelangsa dan serba salah.

ya orang-orang eropa yang mengenakan topi dan baju eropa, lalu pribumi yang mengenakan belangkon, sebagian kecil topi dan peci. kapankah mereka akan berbaur.

teringat peci, sumarsih, kudengar kini tutup kepala bangsa melayu telah menjadi khas pergerakan di negerimu. di rapat jong java di surabaya, mereka mengenakan itu.

para pemuda itu adalah kalangan yang cerdas. sebagian dari mereka pernah belajar juga di negeriku, negeri yang pernah menjajah mereka dan sekarang punya kesadaran ingin merebut hak mereka kembali. sesuatu yang pernah dimiliki moyangnya; sebuah kemerdekaan.

ya, sejarah memang terus bergerak, sayang. sejarah itu tak pernah diam.

hei, bukankah kita berdua pernah menaksir-naksir sejarah bangsamu itu? tampaknya percakapan kita memang terbukti.

 


Kau tak tahu seorang anak yang ditinggal papanya, yang tak pernah mengenal wajah orang yang ikut berperan dalam kehadirannya di dunia. Aku hanya mengetahui sosok papa dari foto lusuh berbingkai tua itu.

Demikianlah harga sebuah potret. Seorang lelaki flamboyan dan gagah bersanding dengan seorang perempuan jawa yang ayu dan agung. Sejarah duka itu telah dibekukan di selembar karton usang bergambar sepasang manusia terperangkap di dalam bingkai.

Manusia menamakannya nostalgia. Tapi bagiku, foto itu adalah duka nestapa.

"Jangan begitu, Silvia Katharina. Bagaimana pun, dia adalah papamu. Dia sah papamu. Dia sempat menikahi mama, kami menikah di gereja, sebelum dia dipanggil pulang ke negeri Belanda dan tak ada kabar berita. Bagaimana pun, dialah yang menyebabkanmu bermata biru dan kulit warna duku. Akh, sayangku, Silvia, engkau mirip sekali dengan papamu..."

Lagi-lagi perempuan itu tetap halus tutur katanya dan sejuk pekertinya. Sambil menggoyangkan bangku, dia menatap lagi foto tua satu-satunya peninggalan papa. Akh, bukan hanya sebuah foto, tapi beberapa stel pakaian lusuh, tiga lukisan tua, lemari, buffet dan bangku tua itu. Hanya itulah warisan papa bagi kami.

Ya, mama kerap duduk di bangku tua itu. Bangku yang setua usianya dan melampaui usiaku sendiri.

 


LUKISAN GADIS BERKEBAYA BERDIRI MEMBAWA SEKERANJANG BUNGA, DI SEBERANG LAPANGAN LUAS PENUH RERUMPUTAN DI GEDUNG YANG DIBANGUN 300 TAHUN YANG SILAM OLEH GUBERNUR JENDERAL JAN PIETERSZOON COEN SEBAGAI BALAI KOTA.

STADHUIS (3), YANG SELAIN SEBAGAI BALAI KOTA JUGA PERNAH DIJADIKAN GEDUNG PENGADILAN ITU MENYIMPAN BANYAK SEJARAH DAN MISTERI PENGHUKUMAN. DI KEMUDIAN WAKTU JUGA MENJADI KANTOR GUBERNUR DI MASA BELANDA, DIREBUT JEPANG DAN DIGUNAKAN OLEH TENTARA INDONESIA.

GEDUNG ITU TERASA RINDANG DENGAN LAPANGAN YANG BEBERAPA SISINYA DIPENUHI PEPOHONAN BERINGIN (FICUS BENJAMINA). SEBUAH SADO MELINTAS DI SISI KIRI LAPANGAN. ORANG-ORANG KAGUM PADA KEMEGAHAN BANGUNAN DAN KEINDAHAN KANAL-KANAL, SEPERTI MEMBANGUN MIMPI EROPA DI TANAH YANG PERNAH DISEBUT JAYAKARTA DAN SEBELUMNYA LAGI SUNDA KELAPA. SEBUAH PUSAT PERADABAN DI TANAH HINDIA. TERLALU BANYAK PERUBAHAN TERJADI DI LUAR DAN DI SEKELILING GEDUNG INI.

 

peradaban moyangmu telah hilang di tanah batavia, istriku sumarsih. di negeriku pun, kota dan kemajuan selalu menghajar kebudayaan dan sejarah lama. mimpi dan pertarungan di pusat kota, membuat sejarah kebudayaan tak pernah dipikirkan di tempat ini dan di wilayah mana pun di dunia. engkau berkisah tentang huruf jawa kuna milik moyangmu ha-na-ca-ra-ka-da-ta-sa-wa-la-pa-da-ja-ya-nya-ma-ga-ba-ta-nga. engkau berkisah tentang situs candi yang banyak terdapat di tanah jawa, termasuk di buitenzorg.

tapi gedung ini seperti gadis yang menangis karena terluka. kau katakan itu ketika aku melukismu di hamparan tanah lapang gedung stadhuis yang telah sunyi ditinggalkan oleh penghuninya.

ya, balai kota telah berpindah ketika kita singgah dan bercengkerama. waktu itu, kau selalu merinding, setiap aku lukis dengan latar belakang gedung. katamu, di sanalah tempat semua kebijakan, penghakiman, tapi juga penyiksaan dan penganiayaan pernah digelar. di sanalah, para begundal, pelaku kriminal, hingga orang tak berdosa dan pahlawan pernah dikumpulkan.

tentu, kau dan aku tak menyangka bila gedung itu dipakai lagi sebagai kantor gubernur untuk menyatukan batavia, banten, cirebon dan priangan. kemudian dipakai sebagai markas lumbung logistik tentara jepang. kudengar akhirnya gedung yang tua dan misterius ini malah dipakai sebagai markas militer oleh tentara di negerimu.

tapi di tempat keramat itulah lukisan terbaik dan berukuran paling besar yang pernah aku ciptakan. hampir memakan seluruh tembok rumahku yang kecil di middelburg ini.

ah, sampai di negeriku pun, aku hanya seorang pelukis, sumarsih. kau pasti tak akan menyangka itu, bukan. di negeriku pun, ternyata aku hanya menjadi seorang seniman. ya, "hanya", karena bukan menjadi pelukis besar, tapi aku cukup bangga karena pekerjaanku ini.

 


Setelah pertemuan pertamaku dengan Lionel, kami pun terlibat dalam perjumpaan lainnya. Namun aku tidak mau memperkenalkan kawan baruku ini pada mama. Kami hanya bertemu di lembaga ilmu pengetahuan, sebagai intelektual, sebagai ilmuwan.

Hingga pada suatu siang, pemuda itu memperlihatkan foto-foto lukisan karya papanya.

"Lukisan siapa ini, Lionel..."

"Lukisan papa."

Aku mengernyitkan keningku. Duh, papaku juga pelukis, papaku yang hilang, yang tak lagi di sampingku sejak aku lahir. Papaku yang tak kukenal. Lelaki yang konon pernah mendampingi mama sebagai suami. Entah ke mana dia, di negara Belanda sebelah mana, mama tak pernah mau bercerita. Kecuali katanya, papa masih hidup. Dia yakin masih hidup.

Itu saja.

"Indah sekali lukisan papamu ini. Hei, sepertinya dia melukis pemandangan di Buitenzorg. Dia pernah kemari sebelumnya?"

"Ya, dia pernah kemari..."

"Apa kerja dia? Ke Jawa sebagai tentara? Siapa namanya?"

"Tidak. Dia pelukis. Namanya Bilven Prinsen."

Aku berharap Lionel salah ucap dan salah eja. Tapi tidak. Pengakuannya itu bagai halilintar di siang hari atau jeritan gergaji mesin di keheningan hutan.

Tahukah kau, bahwa aku pun memiliki lukisan persis seperti itu, Lionel. Sama. Pantas saja tandatangannya sama karena memang pelukisnya pun sama.

Sejak itu, aku putuskan tak lagi mau berkomunikasi dengannya. Apalagi ciri lelaki yang ada di foto mama sangat mirip dengan lelaki kenalan baruku ini - tinggi, kurus dan berhidung mancung.

 


LUKISAN SEORANG GADIS DI SAMPING SEBUAH SADO DENGAN KUDA PONI DI PASSER BAROE. SEPULANG MENONTON DI GEDUNG BATAVIASCHE SCHOUWBURG, 1919.

INGGRIS TELAH MEMBANGUN GEDUNG TAK PERMANEN DARI BAMBU PADA TAHUN 1814, BELANDA MEROBOHKANNYA TUJUH TAHUN KEMUDIAN DAN MENGGANTI DENGAN GEDUNG SCHOUWBURG DI SANA. GEDUNG DENGAN GAYA TEATER EROPA, CUKUP KEDAP SUARA, DENGAN BALKON DI ATASNYA. TERASA INDAH DAN MEGAH.

DI SEBERANGNYA, PASSER BAROE MULAI ADA SEJAK TAHUN 1820. PADA AWALNYA, DARI PASAR BIASA, PASSER BAROE BERKEMBANG PESAT DAN DIPENUHI PEDAGANG CINA, EROPA DAN BELAKANGAN PEDAGANG DARI INDIA. DARI JUALAN BAJU, SEPATU HINGGA MAKANAN. PASSER BAROE PUN PENUH DENGAN MOBIL YANG PARKIR. PEREMPUAN LALU LALANG DENGAN KEKHASAN TRADISI MEREKA, JARIT DAN KEBAYA, ATAU ROK DAN TOPI INDAH. LELAKI BERJALAN DENGAN BAJU EROPA ATAU BERSARUNG DAN BERPECI. TEPAT DI SISI PASSER BAROE, MENGHADAP JALAN, SUNGAI CILIWUNG MENGALIR JERNIH DAN BENING. PULUHAN POHON ASAM SARAF (PITHECOLOBIUM DULCE) DAN BERINGIN, DISELINGI GAMBIR (UNCARIA GAMBIR), SEJENIS PERDU YANG TUMBUH BERJAJAR DI SEPANJANG PINGGIRAN SUNGAI.

 

seperti katamu padaku, "nyatanya, setelah menikah ini, tuan, kita hanya tinggal sebagai seorang penyaksi sejarah. bukan pelaku, bukan yang menciptakan. aku merasakan itu, seperti juga dirimu."

ya, siapa sangka kita akan berbicara tentang sejarah, karya penciptaan dan sebuah kesaksian.

kita berbincang bebas dan tertawa lepas sepulang menonton pertunjukan di gedung schouwburg yang megah itu. mulanya kita berbincang tentang kebudayaan lalu (lagi-lagi) kita terlibat dalam perdebatan mengasyikkan tentang sejarah. ya, sejarah yang terus bergulir. dari transaksi, pasar, politik, permukiman, tempat pelesiran, gedung kesenian, lalu industri perkotaan lokal dan dunia.

maka hutan dan ladang pun diratakan, lalu di atas tanah itu dibangunlah jalan dan gedung-gedung baru, pusat perbelanjaan atau pabrik raksasa.

sumarsih, lagi-lagi kita tak menyangka ketika itu kalau gedung schouwburg kelak dipakai sebagai gedung pertemuan untuk kongres pemuda yang pertama - hadirkah kau pada momen itu? gedung ini bahkan kemudian menjadi tempat bersidang komite nasional indonesia pusat. gedung kesenian yang pernah menjadi gedung kebudayaan, gedung sosial dan kebangsaan.

 


Lelaki tua itu telah tiga kali mengitari ruangan dan dia tampak tak peduli padaku.

Setengah abad lebih kami tak bertemu. Ah, panjang juga usia kami menikmati dunia. Nyaris seabad.

Aku sendiri tak tahu, apakah dia sudah memiliki keturunan atau sama sekali belum menikah di usia seperti ini.

Aku pandangi lukisan-lukisan bermedium cat minyak itu.

"Lukisan papa anda menarik dan bagus sekali. Terutama tentang negeri ini..." ujar seorang pengunjung kepada Lionel.

Ya, kemudian Lionel begitu asyik berbincang dengannya. Dia tidak memerhatikanku sama sekali.

"Ya papa saya, Bilven terbiasa melukis pemandangan alam dan manusia..."

Aku mencuri dengar percakapannya. Tetap berdiri menghadap ke lukisan yang lain, namun tetap menyimak kata-katanya.

 

 


anak-anakku telah pergi dari rumah ini dan berkeluarga. maka aku semakin sendiri dicengkeram sunyi, telalu nekat rasanya mencarimu di batavia pada usia sesenja ini. lagi pula, entahlah, bertemu denganmu lagi, aku cuma merasa seperti kehilangan muka.

walau pun ingin, untuk bertemu kau saja aku pasti sudah tak sanggup.

sumarsih kekasih dan istriku, akh, andai kau tahu betapa aku menggelepar sendirian dalam kesunyian ini. perempuan belanda yang tak kau kenal, ibu dari anak-anakku, clara de keizer namanya, kini sudah tak di sampingku. dirinya yang dipanggil oleh sang pencipta karena sakit dan aku tak dapat lagi bersandar pada siapa pun, termasuk pada anak-anakku. aku tak tahu di mana kau sekarang, sumarsih. ya, kesalahan terbesarku adalah bertolak dari batavia, meninggalkan kota yang paling berkesan dalam hidupku ketika kudengar kabar mama yang sendiri di tanah belanda sakit keras dan aku ingin melihatnya sekali saja pada usianya yang tua. engkau sedang mengandung ketika aku bertolak dengan kapal bertenaga ketel uap dari tandjoeng priok ke belanda. pelabuhan tandjoeng priok mulai beroperasi tahun 1886 menggantikan pelabuhan soenda kalapa. (4) perjalanan sebulan penuh dari batavia ke negeriku adalah kisah yang memecah kepribadian dan tekadku sebagai lelaki. ombak bergulung di samudera bagai mimpi-mimpi yang terbelah dan memecah.

cerita hidup di belanda kemudian bukan hanya kuanggap kesalahan tapi menjadi dosa besar ketika aku berjumpa kawan sekolahku di masa silam. clara de keizer. hatiku terbelit cinta masa kanak-kanak dengannya. aku menikahi clara. aku menikah lagi dengan perempuan lain, sumarsih.

 


"Siapa ini, Tuan"

"Yang mana? Perempuan ini?"

"Ini, perempuan yang sama dengan gambar itu. Tampaknya gadis ini dekat sekali dengan pelukisnya. Lihat di lukisan yang sana, perempuan itu tampil lagi, malah terlihat santai di depan si pelukis..."

"Dia Sumarsih, perempuan pribumi, entah dari Batavia atau dari daerah mana. Lukisan ini dibuat tahun 1920-an, sepertinya ini dibuat berdasarkan kenangan papa saya di tahun sebelumnya. Saya juga tak kenal dia. Tampaknya dia dekat dengan papa," ujarnya.

"Lionel..." bisikku.

Seketika ingatanku meluncur pada tiga lukisan milik Bilven Prinsen yang dipajang mendiang mama di rumah kami. Lukisan dengan tema yang sama, dan sosok perempuan itu pun sama.

Tapi semua kata kini menjadi tak berguna.

Di sebelah Lionel, di sisi lelaki yang kurus keriput serupa jeruk purut di dalam peti kemas di pelabuhan itu, airmataku mengalir.

Aku tahu siapa perempuan yang bersahaja dan indah dalam lukisan-lukisan itu, Lionel Prinsen. Aku kenal sekali dengan wajah perempuan itu.

Dia mamaku. Dia juga mama tirimu.

Engkau tak pernah tahu semua itu kan, adikku. Kau tak pernah tahu.

Aku tak ingin membuka sejarah itu di masa kinimu. Aku tak akan memperkenalkan diriku. Cuma akan menyakitkan dan mengganggu biografi papa di dalam pikiranmu saja.

Biarlah dia tetap agung di pameran ini dan dalam sejarah seni-kebudayaan ini, adikku.

Aku kini bahkan sedih melihat karya-karyanya di dalam pameran. Baru kali ini aku, Silvia Katharina Prinsen, merasa begitu merindukan papaku. Terasa begitu kuat rindu ini. Seperti merindukan mama yang kini juga telah tiada.

 

 

sumarsih, di sebuah pondok kecil di sudut sunyi kota middelburg, satu kota di zeeland yang terletak di sisi selatan belanda, batang-batang pohon cemara terlihat seperti barisan tonggak putih yang kokoh dalam kesunyian, sementara angin terus berkesiur membawa butiran salju yang getir pada awal desember 1921.

di luar tak ada binatang terlihat, semua lelap atau menikmati hibernasinya dengan makanan yang bertumpuk di lubang.

sementara aku masih tetap menekuni guratan cat minyak di atas kanvas ini. telah kusiapkan semua keperluan selama musim salju ini, beberapa kotak susu cair, sayur awetan, ikan dan daging yang diasin juga selai.

sesekali aku membuka tirai jendela berkaca yang menjadi penghubung diriku dengan alam di luar sana. ketimbang di ruanganku yang gelap ini, sebaliknya, di luar adalah semesta putih. begitu kecil dan samar, jembatan dan kelok-kelok sungai jadi serupa bayangan jemari laut yang menggapai-gapai naluriku untuk kembali menjadi seorang petualang. pikiran yang sungguh bodoh, karena tak pernah ada perahu di dermaga dalam cuaca yang sedingin ini. (5)

tapi hangat api di tungku, membuktikan aku hanya seorang tua yang sakit-sakitan, pengecut dan pendiam di tanah airku sendiri.

demikianlah aku, bilven, seorang pelukis yang masih tekun mengeja lukisan masa laluku tentang negerimu, lukisan yang ada gambarmu. inilah ketekunanku yang senyap, seakan aku semakin lesap saja terisap bentangan salju putih itu. sungai, pepohonan, bahkan pondok kayu pun memutih. kayu di tingkap gudang bagian atas sesekali terdengar berderak sebagai pemecah kesunyian, diselingi bunyi tiktak jam bandul dan seretan tak stabilku pada kuas, pisau palet dan tube cat minyak.

seketika aku teringat kehangatan taman di negerimu yang tropis, di burgemeester bisschopplein itu. melukis engkau di sebuah sudut rindang dan kau berdiri di lapangan sana.

betapa degil hati dan pikiranku, sumarsih. aku merasa diri sebagai pecundang, terjebak di sebatang tongkat ini dan hanya menuruti kehendak pikirku yang meledak-ledak untuk dua kota, middelburg dan batavia. menyusuri tanah airmu dan tanah airku.

di kotaku, middelburg pun, ada gedung balai kota bersejarah - stadhuis - yang indah dan menjulang. ratusan tahun yang silam, middelburg juga merupakan perusahaan belanda - kau tentu tahu vereenigde oostindische compagnie - ya di sinilah pusatnya. kota ini pernah menjadi denyut niaga, antara warga belanda di bagian selatan dengan inggris.

tak dapat dipungkiri, daerah jajahan seperti hindia, negerimu itu, membantu solusi puluhan ribu pengangguran di negeriku, dan membantu negeri ini untuk bertahan di tengah negara eropa lainnya pada awal abad ke-20. (6)

di kota tua yang memiliki perjalanan sejarah panjang ini, aku teringat pada sejarah bangsaku, tapi teringat juga pada kenangan tentangmu dan sejarah negerimu.

terombang-ambing puluhan tahun. kembali kepadamu, perempuan kesepian di tanah batavia atau menyerah dalam kelunglaian di sini. sumarsih, aku berharap kabarmu baik-baik saja dan tak ada tekanan pada kaummu di sana.

seperti yang pernah kau katakan, "semua akan damai, tuan bilven. ya, suatu saat negeri kami akan tegak dengan kaki sendiri. seluruh kaummu akan pulang atau kembali sebagai kawan. di saat itu, aku yakin tak lama lagi, anak kita akan bahagia. di zaman itu, tak lagi bangsaku menganggap bangsamu musuh, yang berkuasa atau dikuasai, yang pintar atau dianggap bodoh, yang menjajah atau dijajah. karena bangsa kami juga bangsa besar. di bangsa kami ada kitab, ada empu, ada raja, ada tata kenegaraan, ada perahu, ada peradaban. sama besar dengan pengetahuan dan kebudayaan kalian; kompas, kertas dan mesiu. jadi, tuan yang aku cintai, yang banyak meminjamkan aku buku, aku ingin anak kita lahir di masa itu, saat mereka semua bersaudara dan negeri kita sama-sama tinggi tegak harkat dan martabatnya...".

 

 

(1) Sekarang Taman Suropati.
(2) Sekarang Jl. Teuku Umar, Jl. Diponegoro dan Jl. Iman Bonjol.
(3) Sekarang Museum Fatahillah.
(4) Sumber: Jeffry Samudera, Kisah Negeriku di Lembar Kartu Pos (Jakarta, 2013).
(5) Terimakasih untuk bung Sammy Toelle atas penggambaran kota ini.
(6) Sumber: Geert Mak, Abad Bapak Saya (Jakarta, 2009)

 

Download de ePub-versie Print

Degene die in Batavia achterbleef, 1920


Ben jij het, Lionel? De magere, ingevallen man hield zijn bril vast terwijl hij op zijn benen stond te trillen. Je beeft over je hele lichaam terwijl je in de looproute staat van de ruimte die vol hangt met schilderijen. Op die avond bezocht een grote groep mensen een tentoonstelling in het Erasmus Huis, het Nederlands cultureel centrum in Jakarta. Veertig prachtige, romantische schilderijen van een Nederlandse kunstenaar werden in het Erasmus Huis tentoongesteld.

Je zet je bril weer op en je mengt je onder de bezoekers die genieten van de werken van je overleden vader. Ja, je vader. Van vermoeidheid wankel je op je benen. Je enthousiasme kan niet verhullen hoe uitgeput je eigenlijk bent. Je ziet er moe uit. Na je lange toespraak voor de bezoekers van je vaders schilderijententoonstelling. Nadat je de mensen hebt uitgelegd wat de voorgeschiedenis van de werken is. Nadat je de journalisten uit de doeken hebt gedaan waarom je een tentoonstelling wilde inrichten met werken van je overleden vader. Ah, Lionel, je ziet eruit als een verschrompelde citroen in een fruitcontainer in de haven. Je lange lichaam te midden van de tentoonstellingbezoekers maakt dat de ruimte voor jou klein aandoet.

Je bent vast al erg moe, Lionel. Ik heb met je te doen hoor. Temeer nadat ik zag dat je iets hebt aan je linkerbeen. Nu pas zie ik het: er is iets mis met de manier waarop je loopt. Er is iets waardoor je je been niet meer kunt buigen. Zit er misschien een metalen pen in je been? Vanwege dat verborgen voorwerp loop je alsof je door de golven wordt meegenomen. Je deint op en neer als een schip op de golven. De deinende golven die overal in de wateren van Nusantara woest op en neer bewegen.

Ik glimlach wrang. Wat is er met je gebeurd? Ben je misschien in het verleden ooit eens gevallen?

‘Wat is er, oma? U doet een beetje gek. Alsof u met stomheid geslagen bent, of … zit u hem daar misschien te bekijken?’ zei Christa, mijn kleindochter.

Ik schaam me een beetje. Blijkbaar heeft Christa zojuist mijn gedrag opgemerkt.

‘Er is niets, wees maar stil. Je bent nog een groentje, je komt nog maar pas kijken.’

‘Oma! Ik zit al op de universiteit hoor,’ sputtert ze tegen. ‘Bovendien ben ík hiervoor uitgenodigd. U bent maar gewoon met mij meegegaan. Kent u die man?’ Vraagt Christa terwijl haar ogen mijn blik volgen naar die lange bonenstaak.

Ik schud mijn hoofd.

‘Nee. Hij lijkt alleen op een vriend van mij, of op een familielid,’ antwoord ik om haar tevreden te stellen.

‘Ach oma, goed, geniet maar van deze tentoonstelling. Ik ga naar mijn vrienden daar,’ zegt de studente van de Letterenfaculteit van de Universitas Indonesia terwijl ze om zich heen kijkt.

Ik stoorde mij een beetje aan haar gedrag. Ach, mijn kleindochter. Je zult versteld staan als je hoort wie hij eigenlijk is. Christa is echt een lieve kleindochter die mij overal mee naartoe neemt als ze geen college heeft. In ieder geval is Christa beter dan Nonnie, haar moeder, die altijd moppert als ze ergens met mij naartoe gaat. Zij houdt meer van shoppingmalls of schoonheidssalons dan van culturele evenementen.

 


1920. SCHILDERIJ VAN SUMARSIH, EEN MEISJE IN KEBAYA MET HAAR HAAR IN EEN WRONG. ZE LOOPT DOOR HET PARK AAN HET BURGEMEESTER BISSCHOPPLEIN (1) MET EEN PARASOL TEGEN DE WARME OCHTENDZON. IN HET PARK BEVINDEN ZICH EEN GROOT GRASVELD EN PLANTEN MET BONTE KLEUREN ZOALS CHINESE ROZEN (HIBISCUS ROSA-SINENSIS), ROZEN (ROSACEAE) EN SIERHEESTERS (BOUGAINVILLEA SPECTABILIS). BREED UITWAAIERENDE BOMEN ZOALS DE ASAM JAWA (TAMARINDUS INDICA), KENARI (CANARIUM VULGARE) EN MENTENG (BACCAUREA RACEMOSA) GEVEN HIER EN DAAR WAT SCHADUW IN HET PARK. VERSCHILLENDE INHEEMSE PLANTENSOORTEN ZIJN GEPLANT TEMIDDEN VAN DIE VAN ELDERS IN DE WERELD.

 

 

sumarsih, een inlandse vrouw uit een nederlands-indische ambtenarenfamilie die woonde in de omgeving van kwitang, terwijl ik woon in een huurhuis in de omgeving van kramat.

ik glimlach bij mezelf. wie had ooit kunnen denken dat een van de tientallen feministen die zich inspanden om eenheid te bewerkstelligen verliefd zou worden op mij, een schilder die uiteindelijk na veel omzwervingen doelloos in indië terecht kwam?

twee menselijke wezens wonend aan de rand van de stad, ver van het stadhuis, en al helemaal ver van de haven en het handelscentrum.

het lot bracht ons samen, dat wil zeggen, als je daar nog in gelooft.

ach, ik herinner mij het burgemeester bisschopplein weer met al die bloemenperken.

we spraken in een zwijgende taal tussen de bomen en stonden op de driesprong van de menteng boulevard, de oranje boulevard en de nassau boulevard in batavia.(2) jij zei dat je verlegen werd omdat de mensen naar je keken, ik zei dat je je er niets van aan moest trekken. ja sumarsih, mijn geliefde, mijn vrouw.

ik ben ervan overtuigd dat in de toekomst onze herinneringen aan dit park vereeuwigd zullen worden tezamen met de heerlijke geuren van al die bloemen en de frisse lucht in batavia.

hopelijk zal de geschiedenis van de revolutie en de strijd om de macht in jouw land de schoonheid van het verleden die dit park uitstraalt, niet tenietdoen.

 


Lionel was een karaktervolle en welbespraakte man. Ik ken hem van toen ik nog jong was, voordat de Japanners kwamen.

Lionel kwam niet als soldaat naar dit land. Het was eigenlijk heel eenvoudig. Hij kwam toen hij net in Holland was afgestudeerd om op Java onderzoek te doen naar planten, met name bomen. Ik was toen docent aan de vakgroep biologie en erg geïnteresseerd in flora, met name in allerlei soorten bloemen.

‘Lionel Prinsen,’ zei je.

Een jongeman van net twintig. Ik was een paar jaar ouder.

Ik vertelde hem ook mijn naam.

Lionel is een aparte naam, net zo uniek als zijn familienaam.

Prinsen?

Hmmmmm… Ik fronste mijn wenkbrauwen toen hij zijn naam uitsprak.

Ach. Maar, goed. Is het niet zo dat ongeacht waar op de wereld familienamen hetzelfde kunnen zijn, zomaar, zonder opzet ...

‘Ben je van gemengd Europees bloed?’, vroeg je, die avond, op de bruiloft van een Indische jongen met een inlands meisje. Dit was onze allereerste ontmoeting. De bruid was een vriendin van mij.

Ik knikte. Hij dacht vast dat ik een Indo was omdat ik blauwe ogen heb en mijn huid de zachtbruine kleur heeft van een doekoevrucht. Toen hij mij dat vroeg ging er van alles door me heen. Ik was nog aan het bedenken of hij een vriend van de bruid of van de bruidegom was.

Maar ik werd in mijn overpeinzingen gestoord doordat Lionel mij ononderbroken aan bleef kijken. Ik zette mijn bril recht maar ik weet niet meer of dat was omdat ik zijn blik wilde vermijden of omdat ik plotseling een felle pijn in mijn ogen had.

Ik weet het niet.

Gelukkig ging hij door met praten en ik was bevrijd van zijn indringende blik. Vanaf het voorbalkon van dit prachtige oude gebouw keek ik naar binnen en zag ik de kristallen luchters schitteren. Metalen schalen waarin het eten werd opgediend, glinsterden in het licht. Mijn ogen genoten van de sfeer van de bruiloft en van de drukte. Maar mijn oren wilden en konden zich niet losmaken van Lionels stem.

 

 

sumarsih, ik herinner mij de dramatische gebeurtenissen rond de boedi oetomo-beweging in 1908 en de indische partij in 1912. vanaf dat moment waren we ervan overtuigd dat er een belangrijk stuk geschiedenis zou worden geschreven omdat jouw volk gelijke rechten zou eisen in jouw land.

zoals je zei, het is niet meer dan terecht dat ook vrouwen meestrijden in indië

sumarsih, ik pikte je tussen hen allen uit, tussen de vele gezichten van de slimme mannen en vrouwen in nederlands-indië die door ons werden overheerst. die zonde kan nooit worden uitgewist, niet alleen niet door mijn land, maar ook niet door mijzelf toen wij elkaar zo ongedwongen liefhadden.

ik houd van je, sumarsih, en jij beantwoordt mijn gevoelens. jij bent een volmaakte vrouw, met je zachtbruine huid en je ovale gezicht, je slanke lichaam en je prachtige ogen.

ik kwam niet met wapens. alleen maar met kwasten, doeken en mijn fantasie, sumarsih. andere schilders hebben heel nederlands-indië doorkruist maar ik ben alleen maar in buitenzorg, bandoeng en batavia geweest. ik was het die mij soms niet op mijn gemak voelde in de tropenhitte te midden van de inlanders die nog in de ban waren van het verhaal van de macht van mijn eigen volk, en ik ondertussen je prachtige land schilderde vol schuldbesef. zowel europeanen met een hoed op en europese kleding aan, als inlanders met hun hoofddoek of soms met een hoedje of een zwart fluwelen fez. wanneer zullen zij gewoon met elkaar kunnen omgaan?

over hoofddeksels gesproken, sumarsih, ik hoorde dat deze zwarte fez nu karakteristiek is geworden voor de beweging in je land. in de bijeenkomsten van jong java in surabaya droegen ze die al.

het was een groep jonge intellectuelen en sommige van hen hebben ooit in mijn land gestudeerd, het land dat hen onderdrukte. mede daardoor zijn ze zich bewust geworden dat ze hun rechten willen heroveren. iets wat hun voorouders ooit hadden; onafhankelijkheid.

ja, de geschiedenis beweegt maar voort, liefste. de geschiedenis staat nooit stil.

hé, hebben wij tweeën het niet vaak over de geschiedenis van je land gehad? Alsof onze gesprekken hun waarde hebben bewezen.

 


Jij weet niet hoe het voelt om een kind te zijn dat door haar vader is verlaten, dat het gelaat niet kent van de man die eraan bijdroeg om haar op de wereld te zetten. Ik ken mijn vader enkel van een verfomfaaide foto in een oud lijstje.

Zoveel kan een portret voor je betekenen. Een flamboyante en kranige man staande naast een knappe, statige Javaanse vrouw. Die droeve geschiedenis is vastgelegd op een oud stukje karton met een afbeelding van een tweetal mensen dat gevangen zit in dat lijstje.

De mensen noemen dat nostalgie. Maar voor mij drukt die foto een groot verdriet uit.

‘Dat mag je niet zeggen, Silvia Katharina. Hij is hoe dan ook je vader. Hij is wettelijk jouw vader. Hij is met mij getrouwd. We zijn getrouwd in de kerk voordat hij naar Holland teruggeroepen werd en ik nooit meer iets van hem heb gehoord. Hoe het ook zij, hij is het die ervoor gezorgd heeft dat jij blauwe ogen hebt en een zachtbruine huid als van een doekoe. Ach, Silvia, mijn schat , je lijkt zo op je vader ...’

Opnieuw drukte de vrouw zich zorgvuldig en waardig uit. Terwijl ze de bank liet schommelen keek ze naar de oude foto, de enige die haar vader had achtergelaten. Ach, hij heeft niet alleen maar die foto achtergelaten, maar ook wat verfomfaaide kleren, drie schilderijen, een oude kast, een buffet en deze oude bank. Dit is de enige erfenis die er is van je vader.

Ja, ik zit vaak op die oude bank. Hij is al zo oud, ouder dan ik zelf.

 

 

SCHILDERIJ VAN EEN MEISJE IN KABAYA MET EEN MAND BLOEMEN AAN HAAR ARM, ZE STAAT TEGENOVER EEN GROOT GRASVELD VOOR EEN GEBOUW DAT 300 JAAR GELEDEN DOOR JAN PIETERSZOON COEN ALS STADHUIS IS GEBOUWD. (3)

HET GEBOUW DIENDE NIET ALLEEN ALS STADHUIS MAAR OOK ALS RECHTBANK, HERBERGT EEN AANZIENLIJK STUK GESCHIEDENIS EN TAL VAN MYSTERIEUZE VEROORDELINGEN. LATER WERD HET OOK HET KANTOOR VAN DE NEDERLANDSE GOUVERNEUR. HET WERD AFGEPAKT DOOR DE JAPANNERS EN NOG WEER LATER GEBRUIKT DOOR HET INDONESISCHE LEGER.

HET GEBOUW VOELT KOEL AAN DOOR DE RIJEN WARINGIN-BOMEN (FICUS BENJAMINA) AAN WEERSZIJDEN VAN HET PLEIN. EEN KOETSJE RIJDT LANGS DE LINKERKANT VAN HET PLEIN. DE MENSEN WAREN VOL LOF OVER DE CHIQUE GEBOUWEN EN DE MOOIE KANALEN. HET WAS ALSOF EEN EUROPESE DROOM WERD GEREALISEERD OP HET LAND DAT OOIT DE NAAM JAYAKARTA DROEG EN EERDER NOG SUNDA KELAPA HAD GEHETEN. HET WAS HET CENTRUM VAN BESCHAVING IN INDIË. TE VEEL VERANDERINGEN HEBBEN PLAATSGEHAD BUITEN EN RONDOM HET GEBOUW.

 

 

de beschaving van je voorouders is al uit batavia verdwenen, sumarsih. in mijn land is het al net zo, de stad en de vooruitgang straffen altijd de cultuur en de oude geschiedenis af. dromen en onderlinge strijd in het centrum maken dat er nooit over de cultuur wordt nagedacht hier of waar dan ook ter wereld. jij vertelt over het oude javaanse schrift van je voorouders, ha-na-ca-ra-ka-da-ta-sa-wa-la-pa-dha-ja-ya-nya-ma-ga-ba-tha-nga. jij vertelt van de tempels die overal op java staan, ook in buitenzorg. maar dit gebouw is als een jong meisje dat huilt omdat het gewond is. jij was het die dat zei toen ik je schilderde op het grote plein voor het stadhuis toen het al leegstond.

ja, het stadhuis was al elders gehuisvest toen wij hier een kijkje gingen nemen. jij kreeg altijd kippenvel als ik een schilderij maakte met dit gebouw op de achtergrond. jij zei dat daar het beleid werd gemaakt, en strafpleging maar ook folteringen en martelingen hebben plaatsgevonden. het was de plaats waar zowel de schurken en criminelen als de onschuldigen en helden bijeen kwamen.

natuurlijk, jij en ik hadden nooit gedacht dat het gebouw weer in gebruik zou worden genomen als kantoor van de gouverneur om batavia, banten, cirebon en de priangan te verenigen. vervolgens hebben de japanners het gebruikt als opslagkwartier. ik hoorde dat uiteindelijk het oude en mysterieuze gebouw zelfs door het leger in jouw land is gebruikt als kazerne.

maar op die heilige plek heb ik de beste en de grootste schilderijen gemaakt. ze bedekten bijna alle muren van mijn kleine huisje hier in middelburg.

ach, ook in mijn eigen land ben ik alleen maar een schilder, sumarsih. jij kunt het je vast niet voorstellen, nietwaar? ook in mijn eigen land ben ik alleen maar een kunstenaar. ja, ‘alleen maar’ omdat ik geen groot schilder ben maar redelijk trots op wat ik gemaakt heb.

 


Na mijn eerste ontmoeting met Lionel zagen we elkaar steeds vaker, maar ik wilde mijn nieuwe vriend niet aan mijn moeder voorstellen. We ontmoetten elkaar alleen in het wetenschappelijk instituut, als intellectuelen, als wetenschappers.

Totdat hij mij op een zekere dag foto’s liet zien van de schilderijen van zijn vader.

‘Wie heeft die schilderijen gemaakt, Lionel ...?’

‘Mijn vader.’

Ik fronste mijn wenkbrauwen. Hemel, mijn vader was ook schilder. Mijn vader is er vandoor gegaan en heeft me vanaf de dag dat ik geboren ben in de steek gelaten. Ik heb mijn vader nooit gekend. Hij moet mijn moeder ooit als echtgenoot terzijde hebben gestaan. Ik weet niet waar hij is of waar ergens in Holland hij kan zijn. Mijn moeder heeft het me nooit willen vertellen. Alleen zei ze dat vader nog leeft. Ze is ervan overtuigd dat hij nog leeft.

Dat is het enige.

‘Je vader maakte prachtige schilderijen. Echt, het is alsof hij een landschap in Buitenzorg heeft geschilderd. Is hij daar ooit geweest?’

‘Ja, hij is hier ooit geweest...’

‘Wat voor werk deed hij? Ging hij als soldaat naar Java? Hoe heet hij?’

‘Nee. Hij was schilder. Hij heet Bilven Prinsen.’

Ik hoopte dat Lionel het verkeerd uitsprak en het verkeerd spelde. Maar dat was niet zo.

Wat hij zei sloeg in als een donderslag bij heldere hemel of als het gegil van een kettingzaag die de stilte van een bos doorklieft.

Weet je dat ik ook precies zo’n schilderij heb, Lionel? Geen wonder dat de handtekeningen dezelfde zijn want ze zijn inderdaad van dezelfde schilder.

Vanaf dat moment besloot ik dat ik verder geen contact meer met hem wilde hebben. Temeer nog omdat de man op de foto heel erg lijkt op de man die ik net had leren kennen – lang, mager en met een spitse neus.

 

 

SCHILDERIJ VAN EEN MEISJE NAAST EEN KOETS MET EEN PAARD ERVOOR OP DE PASAR BAROE. OP WEG NAAR HUIS NA EEN VOORSTELLING IN DE BATAVIASCHE SCHOUWBURG, 1919.

DE ENGELSEN HADDEN EEN TIJDELIJK GEBOUW VAN BAMBOE NEERGEZET IN 1814 EN DE NEDERLANDERS HEBBEN DAT ZEVEN JAAR LATER NEERGEHAALD EN OP DEZELFDE PLEK VERVANGEN DOOR EEN SCHOUWBURG. HET THEATER DOET EUROPEES AAN MET EEN BALKON OP DE BOVENVERDIEPING EN HET HEEFT EEN REDELIJKE AKOESTIEK. HET GEBOUW ZIET ER MOOI EN LUXUEUS UIT. AAN DE OVERKANT WERD IN 1820 DE PASAR BAROE GEBOUWD. IN HET BEGIN WAS DIT EEN GEWONE MARKT MAAR LATER ONTWIKKELDE DEZE ZICH SNEL EN KWAMEN ER STEEDS MEER CHINESE, EUROPESE EN LATER OOK INDIASE HANDELAARS. ER WERD VAN ALLES EN NOG WAT VERKOCHT, VAN KLEDING EN SCHOENEN TOT ETEN AAN TOE. DE PASAR BAROE STAAT VOL MET GEPARKEERDE AUTO’S. VROUWEN LOPEN ER AL NAAR GELANG HUN TRADITIE IN SARONG EN KABAYA OF MET EEN ROK EN MOOIE HOED OP. MANNEN LOPEN IN EUROPESE KLEDING OF IN SARONG EN MET EEN ZWARTE FEZ OP. AAN DE OVERKANT, HAAKS OP DE PASAR BAROE STROOMT DE TJILIWOENG, SCHOON EN HELDER. TIENTALLEN TAMARINDE-BOMEN EN WARINGINS AFGEWISSELD MET GAMBIR-STRUIKEN (UNCARIA GAMBIR), GROEIEN LANGS DE KANT VAN DE RIVIER.

 

 

zoals je tegen me zei, ‘blijkbaar, nadat we getrouwd waren, meneer, zijn we alleen nog maar getuigen van de geschiedenis. geen spelers in of regisseurs van de geschiedenis. zo voel ik het, net als jij.’

ja, wie had kunnen bedenken dat wij het over de geschiedenis zouden hebben, scheppingswerk en een getuigenis.

we praatten vrijuit en lachten onbezorgd na thuiskomst van een voorstelling in die prachtige schouwburg. aanvankelijk praatten we over cultuur en daarna (wederom) hadden we een interessante discussie over geschiedenis. ja, geschiedenis rolt altijd maar voort. van transacties, markt, politiek, huisvesting, uitgaansgelegenheden, schouwburg en dan naar lokale urbane industrie en wereldindustrie.

daarom zijn de wouden gekapt en akkers vernietigd en vervolgens zijn er wegen aangelegd en nieuwe gebouwen neergezet en warenhuizen en grote fabrieken.

sumarsih, opnieuw konden we op dat moment niet vermoeden dat de schouwburg gebruikt zou worden als ontmoetingsplaats van het eerste jongerencongres – was jij er toen bij? het gebouw was later zelfs het vergadercentrum van het centrale indonesische nationale comité. de schouwburg die ooit een cultureel centrum was, een sociale ontmoetingsplaats en volksgebouw.



De oude man was al drie keer de ruimte rondgelopen en het was duidelijk dat hij mij niet opmerkte.

We hadden elkaar al meer dan een halve eeuw niet meer gezien. Ach, wat hebben wij toch al lang van het leven kunnen genieten. Bijna een eeuw.

Ikzelf weet niet of hij kinderen en kleinkinderen heeft of dat hij, zo oud als hij is, misschien helemaal nooit getrouwd is geweest. Ik bekijk de olieverfschilderijen aandachtig.

‘De schilderijen van je vader zijn prachtig. Vooral die van dit land ...’ zegt een bezoeker tegen Lionel.

Ja, en daarop stond Lionel onderhoudend met hem te praten en had helemaal geen aandacht meer voor mij.

‘Ja, mijn vader, Bilven, schilderde graag landschappen en mensen.’

Ik luisterde hun gesprek af. Ik bleef voor een ander schilderij staan, maar ik nam elk woord dat ze zeiden in me op.

 

 

mijn kinderen zijn al het huis uit en hebben hun eigen gezinnen. ik word steeds eenzamer en ben omgeven door stilte en op mijn hoge leeftijd voelt het wel wat al te wanhopig aan dat ik naar je op zoek ga in batavia.

bovendien, ik weet het niet, maar als ik je weer zou zien zou ik alleen maar het idee hebben dat ik gezichtsverlies zou lijden.

hoewel het mijn wens is, weet ik zeker dat ik niet langer in staat zou zijn je zelfs maar te ontmoeten.

sumarsih, mijn geliefde en vrouw, ach, je zou eens moeten weten hoe ik in mijn eentje maar wat rondfladder in deze eenzaamheid. een hollandse vrouw die jij niet kent, de moeder van mijn kinderen, clara de keizer heet ze, staat nu al niet meer naast me. ze werd vanwege een ziekte al tot de schepper geroepen, en er is nu niemand meer op wie ik kan steunen, ook niet op mijn kinderen.

ik weet niet waar je nu bent, sumarsih. ja, mijn grootste fout is dat ik batavia heb verlaten. op het moment dat ik bericht kreeg dat mijn moeder in holland ernstig ziek was, wilde ik haar nog een keer ontmoeten op haar oude dag. zodoende heb ik de stad moeten achterlaten die het meeste indruk heeft gemaakt in mijn hele leven. je was al zwanger toen ik met het stoomschip van tandjoeng priok naar holland vertrok. de haven van tandjoeng priok werd al in gebruik genomen in 1886 en verving daarmee de haven van soenda kalapa.(4) de reis van batavia naar holland duurde een volle maand en ondermijnde mijn persoonlijkheid en mijn sterke wil als man. de rollende golven van de oceaan waren als uiteengevallen en uiteengespatte dromen.

het verhaal van mijn leven in holland beschouw ik niet alleen als een fout, het werd zelfs tot een grote zonde toen ik mijn oude schoolvriendin tegenkwam. clara de keizer. toen we klein waren, waren we tot over onze oren verliefd op elkaar geweest. ik trouwde met clara. ik trouwde nog een keer maar nu met een andere vrouw, sumarsih.



‘Wie is dit, meneer?’

‘Wie? Deze vrouw?’

‘Dit is dezelfde vrouw als op dat schilderij. Het meisje kende de schilder kennelijk erg goed. Kijk maar, op dat schilderij staat ze ook en ze is duidelijk op haar gemak poserend voor de schilder.’

‘Dat is Sumarsih, een inlandse vrouw afkomstig uit Batavia of uit een andere streek. Het schilderij is van rond 1920 en zo te zien gemaakt op basis van mijn vaders herinneringen van het jaar ervoor. Ik ken haar ook niet. Zo te zien is ze goed vertrouwd met mijn vader,’ zei hij.

‘Lionel...,’ fluisterde ik.

Opeens herinnerde ik me de drie schilderijen van Bilven Prinsen die in het huis van mijn overleden moeder hingen. Die hadden hetzelfde thema en het was steeds dezelfde vrouw die erop afgebeeld was.

Maar al die woorden hadden nu geen betekenis meer.

Naast Lionel, aan de zijde van de magere, ineengeschrompelde man die leek op een citroen in een fruitkist in de haven, liet ik mijn tranen de vrije loop.

Ik weet wie die eenvoudige en prachtige vrouw is op die schilderijen, Lionel Prinsen. Ik ken dat gezicht heel goed. Het is van mijn moeder, jouw stiefmoeder. Jij hebt daar nooit weet van gehad, nietwaar, mijn broertje? Jij hebt dat nooit geweten.

Ik wil die geschiedenis nu, op dit moment, niet uit de doeken doen. Ik zal mezelf niet aan jou voorstellen. Het zal je alleen maar verdriet doen en het beeld van je vader en hoe je over hem denkt verstoren.

Laat hem maar groots blijven op deze tentoonstelling en binnen de kunstgeschiedenis, mijn broertje.

Eigenlijk maken de tentoongestelde schilderijen me alleen maar verdrietig. Pas nu besef ik, Silvia Katharina Prinsen, hoezeer ik mijn vader mis. Een verlangen zo hevig en groot als het verlangen naar mijn overleden moeder.

 

 

sumarsih, in een klein huisje in een stille uithoek van middelburg, een stad in zeeland in het zuiden van nederland. de stammen van de dennenbomen zagen eruit als een rij stevige witte palen in de stilte, terwijl een aanhoudende fluitende wind in het begin van december hagel meebracht.

buiten was geen dier te bekennen. ze waren allemaal verdwenen of genoten van hun winterslaap met een berg eten opgeslagen in hun holen.

ondertussen was ik nog steeds geconcentreerd bezig met het schilderen op canvas. ik had alles wat ik die winter nodig had al in voorraad, een paar pakken melk, geconserveerde groenten, pekelvlees en jam.

zo nu en dan deed ik de gordijnen open die de verbinding vormden tussen mij en de natuur buiten. terwijl mijn kamer donker was, was buiten alles sneeuwwit. alles was zo klein en vaag, de bruggen en de bochten van de singel waren als schaduwen van zeearmen die in mij de behoefte wakker maakten om wederom een avonturier te worden. een echt domme gedachte omdat er met dit koude weer immers nooit een schip aanmeerde aan de kade.(5)

maar de hitte van de kachel bewees dat ik maar een ziekelijke oude man ben, een zwijgzame lafaard in mijn eigen land.

dit is wie ik ben, bilven, een schilder die ijverig zijn verleden in jouw land op het doek zet, schilderijen met jou erop. dit is mijn eenzame werk alsof ik steeds meer opga in de uitgestrekte witte sneeuw. de singel, de bomen en zelfs de houten huizen worden wit. het hout van de ramen aan de bovenkant van de schuur kraakt bij tijd en wijle als een doorbreking van de stilte, afgewisseld met het tikken van de slingerklok en het wankele gekras van mijn kwast, het paletmes en mijn tubes olieverf.

ineens moest ik denken aan de warmte van het park in jouw tropische land, aan het burgemeester bisschopplein. ik schilderde jou op een beschaduwd plekje en jij stond daar op het grasveld.

hoe halsstarrig zijn mijn hart en gedachten, sumarsih. ik voel me een lafaard, gevangen in deze kwast die enkel de wens van mijn gedachten volgt. gedachten die doen herinneren aan twee steden, middelburg en batavia. langs de wegen van jouw land en van mijn vaderland.

in mijn stad middelburg staat een mooi statig historisch stadhuis. honderden jaren geleden maakte middelburg ook deel uit van een hollandse compagnie – je kent natuurlijk de vereenigde oostindische compagnie – ja, hier was het centrum. deze stad bruiste ooit van de handel tussen de zuidelijke nederlanders en de engelsen.

we kunnen niet ontkennen dat koloniale gebieden zoals indië, jouw land, een oplossing boden voor tienduizenden werklozen in mijn land en het land hielp om zich in het begin van de twintigste eeuw te handhaven te midden van andere europese landen (6).

in deze oude stad met zijn lange geschiedenis herken ik de geschiedenis van mijn volk maar denk ik ook met weemoed aan jou en de geschiedenis van jouw land.

ik word al tientallen jaren heen en weer geslingerd. ga ik terug naar jou, de eenzame vrouw in batavia of geef ik me over aan mijn machteloosheid hier. sumarsih, ik hoop dat het goed met je gaat en dat jouw volk daar niet meer onder druk staat.

het is zoals je zelf ooit zei, ‘alles zal vredig worden, meneer bilven. ja, op een zeker moment zal ons land stevig op eigen benen staan. jouw hele volk zal naar huis terugkeren of terugkomen als vrienden. op dat moment, en ik ben overtuigd dat het niet lang zal duren, zal ons kind gelukkig zijn. dan zal mijn volk jouw volk niet meer als vijand zien, of als overwonnene en overwinnaars, de slimmen en zij die als dom worden gezien, zij die gekoloniseerd zijn of die koloniseerden. want ons volk is ook een groot volk. wij hebben heilige boeken, vakmensen, vorsten, staatsinstellingen, schepen, er is beschaving. we zijn even deskundig en cultureel als jullie; kompas, papier en kruit. dus, mijn liefste, die mij zoveel boeken heeft geleend, ik wilde dat ons kind in die tijd geboren zou worden, op het moment dat wij allemaal broers en zusters zouden zijn en onze landen even groots, fier, waardig en eervol.’

 

 

Noten
(1) Het huidige Taman Suropati.
(2) Tegenwoordig Jl. Teuku Umar, Jl. Diponegoro en Jl. Iman Bonjol.
(3) Nu Museum Fatahillah
(4) Bron: Jeffry Samudera, Kisah Negeriku di Lembar Kartu Pos (Jakarta, 2013).
(5) Met dank aan Sammy Toelle voor zijn beschrijving van de stad.
(6) Bron: Geert Mak, De eeuw van mijn vader (Amsterdam, 1999)

 

Vertaald uit het Indonesisch door Monique Drenthem Soesman en Dick van der Meij

 

Monique Soesman woont en werkt sinds de jaren ’90 in Indonesië. Zij studeerde talen en culturen van Zuidoost-Azië in Leiden. Na haar studie heeft ze veel vertaalwerk verricht, waaronder non-fictionele verhandelingen over Indonesië, veelal voor het KITLV. Haar grote hobby is het vertalen van literair werk van Indonesische schrijvers. Samen met een covertaalster vertaalde ze onder andere werken van Ayu Utami en Pramoedya Ananta Toer en recentelijk Het dansmeisje uit mijn dorp van Ahmad Tohari.

Dick van der Meij werd geboren in Lisse, Zuid-Holland in 1956. Hij studeerde Indonesische Talen en Culturen in Leiden waar hij in 1983 zijn doctoraal haalde. Vervolgens werkte hij als coördinator Indonesische studenten gedurende 7 jaar bij de NUFFIC in Den Haag . Daarna was hij eindredacteur van de serie Indonesische vertalingen in het kader van het Indonesian – Netherlands Cooperation in Islamic Studies (INIS) aan de universiteit Leiden. Hij promoveerde in 2002 op een tekstuitgave van de Javaanse tekst Puspakrama uit Lombok. Momenteel is hij reeds 10 jaar verbonden aan de Islamitische Staatsuniversiteit te Ciputat, Zuid Jakarta.

Download de ePub-versie Print

La délaissée de Batavia, 1920


C’est toi, Lionel ? Un homme mince et frisé tenait ses lunettes à la main, sentant ses jambes flageoler. Tu trembles de tout ton corps, debout dans le passage de la salle où sont exposées des peintures. Les gens se pressent ce soir pour visiter une exposition dans le centre culturel néerlandais Erasmus Huis à Jakarta. Quarante beaux tableaux romantiques d'un artiste néerlandais y sont présentés.

Tu remets tes lunettes et tu te mêles aux visiteurs qui apprécient les œuvres de ton défunt père. Oui, ton père. Ton corps tremble de fatigue. Ton enthousiasme ne peut cacher combien tu es las maintenant. Tu sembles faible. Après avoir assemblé une longue chaîne de mots pour les visiteurs de l’exposition de tableaux de ton père. Après avoir expliqué à ces gens les origines de ces peintures. Après avoir expliqué aux journalistes tes raisons d’exposer ces œuvres du passé.

Ah, Lionel, tu es comme un citron fripé dans une caisse de fruits en partance du port. Ton corps élancé parmi les visiteurs de l’exposition rend la pièce plus étroite autour de toi.

Tu es sans doute épuisé Lionel, j’en suis émue. D’autant plus que, quelques instants après, j’ai remarqué ta jambe gauche. Je viens juste de me rendre compte qu’il y a quelque chose d’étrange dans cette jambe gauche. Quelque chose qui rend ta jambe raide, impossible à plier. Peut-être de l’acier, une broche peut-être. Tu marches comme porté par une vague à cause de cet objet caché. Te mouvant comme une barque sur une vague. Vagues sur les mers violentes de l’Est de l’Indonésie.

Je souris amèrement. Que t’est-il arrivé ? As-tu fait une mauvaise chute quelque part dans ton passé ?

- Qu’est-ce qu’il se passe, grand-mère ? Tu as l’air un peu bizarre. Tu sembles stupéfaite ou bien tu regardes cet homme, n’est-ce pas, grand-mère ? dit ma petite-fille Christa.

Je suis confuse. Apparemment Christa m’observait depuis tout à l’heure.

- Suffit, tiens-toi tranquille. Tu es encore trop jeune, trop petite.

- Grand-mère! Je suis déjà à l’université, dit-elle en fronçant les sourcils. De plus, cette invitation était pour moi. Tu n’as fait que me suivre. Tu le connais ? demande Christa tout en suivant mon regard en direction de cet échalas maigre.

Je secoue la tête.

- Non. Il ressemble à un de mes amis, ou un membre de ta famille, dis-je, répondant avec désinvolture.

- Ah grand-mère. O.-K., profite de cette exposition. Je vais rejoindre mes amis là-bas, dit cette étudiante du département de lettres à l’Université d’Indonésie, tout en jetant un coup d’œil sur le côté.

Cela m’ennuie qu’elle se comporte ainsi. Ah, ma petite-fille, tu serais sans doute surprise d’apprendre qui il est en réalité. Christa est vraiment une gentille petite-fille : quelle que soit ma destination et pourvu qu’elle n’ait pas de cours, elle veut toujours accompagner mes vieilles jambes. Au moins, Christa est plus gentille que sa mère, Nonnie, qui la gronde chaque fois qu’elle m’accompagne. La mère de Christa, Nonnie, prefère aller dans un centre commercial ou chez le coiffeur plutôt qu’à une activité culturelle !

 


ANNÉE 1920, PORTRAIT DE LA JEUNE FILLE SUMARSIH PORTANT UN KEBAYA SES CHEVEUX RASSEMBLÉS EN UN CHIGNON. PORTANT UNE OMBRELLE DANS LA CHALEUR DE LA MATINÉE DANS LE PARC BURGEMEESTER BISSCHOPPLEIN (1). JARDIN PLEIN D’HERBES, DE FLEURS D’HIBISCUS (HIBISCUS ROSA-SINENSIS), DE ROSES (ROSACEAE) ET DE BOUGAINVILLÉES (BOUGAINVILLEA SPECTABILIS). À L’OMBRE DE TAMARINIERS (TAMARINDUS INDICA), DE KENARI (CANARIUM VULGARE) ET DE MENTENG (BACCAUREA RACEMOSA) POURVOYANT DE L’OMBRE DANS TOUS LES COINS DU PARC. ICI, DE NOMBREUSES VARIÉTÉS DE PLANTES ENDÉMIQUES SE MÊLENT À DES ESPÈCES VENUES D’AUTRES PAYS.

 


sumarsih, une jeune fille indigène d’une famille travaillant pour les hollandais, vivant dans les environs de kwitang. Pendant ce temps, je vis dans une maison louée dans le district de kramat.

Je souris à moi-même, oui, qui aurait dit qu’un jour des dizaines de femmes activistes qui exprimaient leur enthousiasme pour l’égalité, tomberaient amoureuses de moi, un peintre qui n’a pas eu peur de partir chercher l’aventure aux indes néerlandaises.

nous sommes des êtres similaires qui vivent en bordure de la ville, loin de l’hôtel de ville et plus encore du port et du centre commercial.

c’est le destin qui nous a réunis et nous a mariés, si bien sûr tu y crois.

ah, je me souviens du parc du burgemeester bisschopplein si plein de fleurs.

nous nous parlions dans un langage silencieux parmi les arbres et faisant face au carrefour de ces trois rues, le boulevard menteng, le boulevard orange et le boulevard nassau à batavia (2). Tu disais être embarrassée par le regard des gens, je répondais : n’y fais pas attention. Oui, sumarsih, ma chérie et ma femme.

je suis sûr que dans le futur, le souvenir dans ce parc sera immortel, avec le parfum des fleurs et l’air frais de batavia. J’espère que l’histoire de la révolution et de la lutte pour le pouvoir dans ton pays ne pourront pas détruire la beauté du passé qui est peint dans ce jardin.

 


Lionel était un homme qui parlait et se comportait bien. Je l’ai connu lorsqu’il était jeune, avant l’arrivée des Japonais.

Lionel n’était pas venu dans ce pays comme soldat. Simplement comme un homme qui venait de terminer ses études en Hollande et avait envie de faire des recherches sur les plantes, en particulier les arbres à Java. Moi, j’étais une enseignante en biologie et j’étais très intéressée par l’étude de la flore, en particulier par certaines variétés de fleurs.

- Lionel Prinsen, as-tu dit.

Un tout jeune homme encore, âgé de 20 ans. J’avais quelques années de plus que lui.

J’ai, moi aussi, mentionné mon nom.

Lionel, un nom unique, tout comme celui de son nom de famille.

Prinsen ?

Hmmm, j’ai froncé mes sourcils tout en l’épelant.

Ah. Très bien. N’y a-t-il pas un grand nombre de noms de famille autour du monde qui sont les mêmes, de façon accidentelle...

- Êtes-vous métisse de sang européen? as-tu demandé cette nuit-là, lors d’une fête offerte par un Hollandais qui se mariait avec une Indonésienne. Ce fut notre première rencontre. La mariée était mon amie.

J’ai secoué la tête, il devait soupçonner que j’étais indo à cause de mes yeux bleus et la couleur de ma peau qui était brune comme celle du fruit sapotille. Lorsqu’il me demanda ça, mes pensées étaient agitées. Je soupçonnais encore qu’il était l’ami de l’un des deux mariés.

Mais mes pensées étaient prises en embuscade par les yeux de Lionel qui ne cessaient de me regarder. J’ai remis en place mes lunettes. Sans savoir si c’était pour éviter son regard ou parce que soudain, mes yeux étaient irrités.

Je l‘ignorais.

Heureusement, il continua la conversation et ses yeux me libérèrent de leur emprise. Sur la terrasse de ce magnifique vieux bâtiment, je voyais étinceler les lustres. Les plateaux de métal sur lesquels était servie la nourriture scintillaient. Mes yeux appréciaient l’atmosphère animée du mariage. Mais mes oreilles ne pouvaient se séparer de la voix de Lionel.

 


sumarsih, je me souviens des événements dramatiques lors du mouvement de boedi oetomo en 1908 et des mouvements du ‘indische partij’ en 1912. à partir de ce moment-là, nous savions qu’il y aurait un événement historique majeur, quand ton pays demanderait le droit à l’égalité en tant que nation.

comme tu le disais, il était nécessaire aussi que les femmes se joignent à la lutte dans les indes néerlandaises.

sumarsih, je t’ai connue parmi les autres, beaucoup de visages d’hommes et de femmes intelligents sur la terre des indes néerlandaises, colonisée par mon pays. péché persistant qui ne peut être effacé, pas seulement par mon pays, mais aussi par moi-même au moment où nous nous aimions librement.

je t’aimais, sumarsih, et tu as répondu à mes sentiments. Femme parfaite, à la peau sombre comme une sapotille mûre, au visage ovale, au corps mince et aux yeux magnifiques.

je ne suis pas venu avec des armes. Seulement avec un pinceau, des toiles et mon imagination, ma chère sumarsih. comparé à d’autres peintres qui ont eu l’opportunité d’explorer différentes régions des indes néerlandaises, je n’ai pu voir que buitenzorg, bandung et batavia. Moi qui étais parfois nerveux au cœur de l’atmosphère tropicale, parmi les indigènes qui étaient en proie au récit du pouvoir de ma propre nation, j’ai continué à peindre ton pays merveilleux, empli d’un sentiment de tristesse et de culpabilité.

oui, les européens qui utilisent des chapeaux et des vêtements européens et des indigènes qui utilisent des coiffes de tissus et seulement quelques–uns qui ont des chapeaux et des peci, quand vont-ils se mélanger ?

souviens-toi du peci, sumarsih, j’ai entendu que ce couvre-chef des malais est devenu le symbole des mouvements nationalistes de ton pays. dans les réunions de ‘jong java’ à surabaya, ils l’utilisent.

ces jeunes gens forment un groupe d’intellectuels. certains d’entre eux ont aussi étudié dans mon pays, un pays qui les a colonisés, et ils ont ainsi pris conscience de vouloir reconquérir leurs droits. quelque chose que leurs ancêtres ont eu autrefois : l’indépendance.

oui, l’histoire est toujours en mouvement, ma chérie. l’histoire ne s’arrête jamais.

eh, n’est-il pas vrai que nous avons tenté ensemble de fantasmer sur l’histoire de ton pays ? il semble que notre conversation s’est réalisée.

 


Tu ne sais pas ce que c’est que d’être un enfant qui a été abandonné par son père, qui n’a jamais connu le visage de celui qui a joué un rôle dans sa présence au monde. Je ne connais le visage de mon père que par une photographie usée dans un vieux cadre.

C’est ce qui fait le prix du portrait. Un bel homme, flambant et fier, debout à côté d’une belle femme javanaise très élégante. L’histoire de cette douleur figée sur un morceau de vieux carton imprimé, celle d’un couple d’êtres humains capturés dans un cadre.

Certains appellent ça la nostalgie, mais pour moi, cette photo n’est que douleur.

- Ne dit pas ca, Silvia Katharina. Quoi qu’il en soit, c’est ton père. C’est ton vrai père. Il a épousé maman, nous nous sommes mariés à l’église, avant qu’il ne soit appelé à rentrer aux Pays-Bas, et depuis il n’y a plus eu de nouvelles de lui. Mais dans tous les cas, c’est lui qui t’a donné tes yeux bleus et ta peau chocolat. Ah, ma chère Silvia, tu ressembles vraiment à ton père…

Cette femme avait un langage raffiné et une allure fraîche. Tout en se balançant sur sa chaise, elle regardait la vieille photo, la seule chose qui lui restât de son père. Ah, il y avait plus qu’une photo, il y avait plusieurs ensembles de vieux vêtements, trois tableaux anciens, une armoire, un buffet et cette vieille chaise. C’était tout l’héritage de notre père.

Oui, maman était souvent assise sur cette vieille chaise. Une chaise aussi vieille qu’elle et plus vieille que moi.

 


PEINTURE D’UNE JEUNE FILLE EN KEBAYA, DEBOUT ET PORTANT UN PANIER DE FLEURS, DE L’AUTRE CÔTÉ DE LA GRANDE ESPLANADE COUVERTE D’HERBE, UN BÂTIMENT CONSTRUIT IL Y A TROIS CENT ANS PAR LE GOUVERNEUR GÉNÉRAL JAN PIETERSZOON COEN, UTILISÉ COMME MAIRIE.

LE STADHUIS, (3) QUI EN PLUS D’ÊTRE LA MAIRIE FUT AUSSI UTILISÉ COMME PALAIS DE JUSTICE ET QUI A ABRITÉ UN GRAND NOMBRE DE CONDAMNATIONS HISTORIQUES ET MYSTÉRIEUSES. PLUS TARD, IL A AUSSI SERVI DE BUREAU DU GOUVERNEUR AU TEMPS DES HOLLANDAIS, FUT SAISI PAR LES JAPONAIS ET PLUS TARD ENCORE UTILISÉ PAR L’ARMEE INDONÉSIENNE.

CE BÂTIMENT EST OMBRAGÉ CAR L’ESPLANADE EST PLANTÉE SUR LES CÔTÉS DE BANIANS (FICUS BENJAMINA). UNE CHARRETTE PASSE SUR LE CÔTÉ GAUCHE DE L’ESPLANADE. LES PASSANTS ADMIRENT L’ÉLÉGANCE DU BÂTIMENT ET LA BEAUTÉ DES CANAUX, COMME LA RECONSTRUCTION D’UN RÊVE EUROPÉEN SUR UNE TERRE QUI FUT APPELÉE JAYAKARTA ET PLUS TÔT ENCORE SUNDA KELAPA. LE CŒUR DE LA CIVILISATION AUX INDES NÉERLANDAISES. TROP DE CHANGEMENTS ONT EU LIEU À L’EXTÉRIEUR ET DANS LES ENVIRONS DE CE BÂTIMENT.

 


la civilisation de tes ancêtres fut perdue sur la terre de batavia, ma femme, sumarsih. dans mon pays aussi, les villes et le progrès chassent toujours les cultures anciennes et l’histoire. la lutte et les rêves au centre de la ville ont fait que l’histoire culturelle n’a jamais été pensée dans ce lieu et dans aucun autre lieu du monde. tu racontes des histoires sur des anciennes lettres javanaises de tes ancêtres ha-na-ca-ra-ka-da-ta-sa-wa-la-pa-da-ja-ya-nya-ma-ga-ba-ta-nga. tu racontes des histoires sur les nombreux temples sur la terre de java, y compris buitenzorg.

mais ce bâtiment est comme une jeune fille qui pleure parce qu’elle est blessée. c’est ce que tu as dit lorsque je t’ai peinte dans le champs calme du bâtiment du stadhuis, vide de ses habitants.

oui, la mairie avait déjà déménagé lorsque nous nous y sommes arrêtés pour nous promener. à ce moment-là, tu frémissais à chaque fois que je peignais avec ce bâtiment comme arrière-fonds. tu disais que c’est un lieu de politique, de punitions, ainsi que de tortures et de persécutions. que c’était là que les brigands, les criminels ainsi que d’innocentes personnes et des héros avaient étés rassemblés.

bien sûr, toi et moi n’avons jamais pensé que ce bâtiment serait à nouveau utilisé pour abriter les bureaux du gouverneur qui réunirait batavia, banten, cirebon et le priangan. et qu’ensuite il serait le quartier général de l’armée japonaise. j’ai entendu dire que finalement ce vieux bâtiment mystérieux fut utilisé par l’armée comme quartier général dans ton pays.

mais c’est de ce lieu sacré que j’ai fait ma plus grande et meilleure peinture. elle occupait presque un mur entier de ma petite maison à middelburg.

ah, dans mon propre pays, je ne suis qu’un peintre, sumarsih. tu n’aurais jamais deviné ça n’est-ce pas ? dans mon propre pays, en fait, je ne suis devenu qu’un artiste. oui, « seulement », parce que je ne suis pas devenu un grand artiste, même si je suis assez fier de mon travail.

 


Après ma première rencontre avec Lionel, nous nous sommes rencontrés de nouveau. Cependant, je ne voulais pas introduire mon nouvel ami auprès de ma mère. Nous nous sommes rencontrés à l’Institut des Sciences, comme des intellectuels, des scientifiques.

Jusqu’au jour où le jeune homme me montra des photos des peintures de son père.

- De qui sont ces tableaux, Lionel... ?

- Ce sont les tableaux de mon père.

J’ai froncé les sourcils. Hum, mon père aussi est peintre, mon père disparu, qui n’a pas été à mes côtés depuis que je suis née. Mon père que je ne connais pas. L’homme qui fut aux côtés de ma mère comme mari. Où vivait-il ? Dans quel coin de la Hollande ? Mère n’a jamais voulu en parler. Sauf pour dire que père était encore vivant. Elle était sûre qu’il était encore vivant.

C’est tout.

- Les peintures de ton père sont magnifiques. Eh, on dirait qu’il a peint une vue de Buitenzorg. Il est venu ici, avant ?

- Oui, il est venu ici...

- Que faisait-il ? Il était à Java comme soldat ? Quel est son nom ?

- Non. Il était peintre. Son nom est Bilven Prinsen.

J’espérais que Lionel allait se tromper et mal prononcer. Mais non. Cette confirmation fut comme un coup de tonnerre en plein jour, comme le cri d’une tronçonneuse dans le silence de la forêt.

Sais-tu que je possède une peinture similaire, Lionel. En tous points pareils. Il est naturel que la signature soit pareille lorsque le peintre est le même.

Depuis ce jour, j’ai pris la décision de ne plus communiquer avec lui. En particulier depuis que les traits de cet homme dans les photos de ma mère se sont révélés les mêmes que ceux de cet homme dont je venais de faire la connaissance - grand, maigre et le nez pointu.

 


PORTRAIT D’UNE JEUNE FEMME À CÔTÉ D’UNE CHARRETTE ET D’UN PONEY À PASSER BAROE. RENTRANT APRÈS AVOIR VU UN SPECTACLE AU ‘BATAVIASCHE SCHOUWBURG’, 1919.

LES ANGLAIS CONSTRUISIRENT UN BÂTIMENT PROVISOIRE EN BAMBOU EN 1814, LES NÉERLANDAIS LE DÉTRUISIRENT SEPT ANS PLUS TARD ET LE REMPLACÈRENT PAR LE BÂTIMENT ‘SCHOUWBURG’. UN THEÂTRE DE STYLE EUROPÉEN, AVEC UN BONNE ACOUSTIQUE ET UN BALCON. BÂTIMENT MAGNIFIQUE ET IMPOSANT.

EN FACE, PASSER BAROE FUT CONSTRUIT EN 1820. À L’ORIGINE, D’UN SIMPLE MARCHÉ, PASSER BAROE S’EST RAPIDEMENT DÉVELOPPÉ ET S’EST REMPLI DE COMMERÇANTS CHINOIS, EUROPÉENS ET PLUS TARD INDIENS. COMMERCES DE VÊTEMENTS, DE CHAUSSURES ET DE NOURRITURE. PASSER BAROE EST PLEIN DE VOITURES EN STATIONNEMENT. LES FEMMES S’Y PROMÈNENT DANS LEURS VÊTEMENTS TRADITIONNELS, SARONGS DE BATIKS ET KEBAYAS OU ROBES ET CHAPEAUX MAGNIFIQUES. LES HOMMES SE PROMÈNENT EN VÊTEMENTS OCCIDENTAUX OU EN SARONGS ET PECI. SUR LE CÔTÉ DU PASSER BAROE, FACE À LA RUE, COULE LA RIVIÈRE CILIWUNG PROPRE ET TRANSPARENTE. DES DIZAINES DE TAMARINIERS (PITHECOLOBIUM DULCE) ET DE BANIANS, MÊLÉS AUX GAMBIR (UNCARIA GAMBIR), UNE ESPÈCE D’ARBUSTE QUI POUSSE SUR LES BORDS DE RIVIÈRE.

 


comme tu me le disais, « il arrive qu’après le mariage, monsieur, nous vivions seulement pour être témoins de l’histoire ». non pas acteurs, pas créateurs. je ressens cela, tout comme tu l’as senti.

oui, qui aurait dit que nous allions parler d’histoire, de création et de témoignage ?

nous parlions librement et riions à gorge déployée en rentrant d’un spectacle au ‘schouwburg’ magnifique. au début nous avons parlé de culture puis (encore une fois) nous avons discuté avec passion d’histoire. oui, l’histoire qui ne s’arrête jamais. de transactions, de marché, de politique, de lieux de résidence, de lieux de loisirs, de bâtiments culturels, puis d’industries locales et mondiales.

c’est ainsi que les forêts et les champs sont effacés et que sur ces terres vierges sont construites des routes et des bâtiments, des centres commerciaux et des usines géantes.

sumarsih, encore une fois, nous n’aurions jamais deviné que le bâtiment ‘schouwburg’ servirait de salle de réunion pour le premier congrès de la jeunesse – y étais-tu, à ce moment historique ? que ce bâtiment deviendrait ensuite une salle de réunion pour le comité national central indonésien. un bâtiment artistique qui fut bâtiment culturel, bâtiment social et national.

 


Le vieil homme fait trois fois le tour de la pièce et semble ne pas faire attention à ma présence.

Plus d’un demi-siècle depuis que nous nous sommes rencontrés. Ah, nous avons profité de ce monde pendant longtemps. Presque un siècle.

Je ne sais pas, a-t-il des enfants ou ne s’est-il jamais marié durant toutes ces années ?

Je regarde ces peintures à l’huile.

- Les peintures de ton père sont intéressantes et très belles. En particulier celles sur ce pays..., dit un visiteur à Lionel.

Oui, Lionel était très enthousiaste pour parler avec lui. Il ne faisait pas du tout attention à moi.

- Oui, mon père, Bilven aimait peindre des paysages et des portraits... »

J’ai entendu quelques bribes de conversations. Toujours debout, face aux autres peintures, mais écoutant chaque mot.

 


mes enfants ont quitté cette maison et ont leur propre famille. ainsi je suis de plus en plus seul et environné de silence. cela serait trop risqué de te chercher à batavia à un âge aussi avancé. de plus, je ne sais pas pourquoi, te revoir à nouveau, cela semblerait comme avoir perdu la face. bien que je le désire, je ne me sens pas capable de te revoir à nouveau. sumarsih, ma bien-aimée et ma femme, ah, si tu savais comme je m’en veux dans cette solitude. la femme hollandaise que tu ne connais pas, mère de mes enfants, clara de keizer est son nom, n’est à présent plus à mes côtés. elle a été rappelé par le créateur à cause d’une maladie et je n’ai plus personne sur qui reposer, même pas mes enfants. je ne sais pas où tu es maintenant, sumarsih. oui, ma grande erreur a été de quitter batavia, de quitter cette ville qui a laissé en moi les impressions les plus fortes de ma vie, lorsque j’ai entendu la nouvelle que ma mère vivant seule aux pays-bas était très malade et que j’ai eu le désir de la revoir encore une fois dans sa vieillesse. tu étais enceinte lorsque je suis parti sur le bateau à vapeur de tandjoeng priok pour la hollande. le port de tandjoeng priok a commencé ses activités en 1886, remplaçant le port de soenda kalapa (4). le voyage d’un mois plein de batavia à mon pays est le récit de la ruine de mon identité et de mes résolutions d’homme. les vagues de l’océan roulaient comme des rêves se brisant et éclatant. l’histoire de ma vie en hollande ne fut pas seulement ce que je considère comme une erreur, mais est devenu un immense péché lorsque j’ai rencontré une ancienne amie de classe. clara de keizer. mon cœur s’est retrouvé emmêlé avec elle dans un amour d’adolescent. je me suis marié avec clara. je me suis marié de nouveau avec une autre femme, sumarsih.

 


- Qui est-ce, monsieur ? - Qui, cette femme ? - Là, cette femme qui ressemble à celle de ce tableau. Apparemment, la jeune fille était très proche du peintre. Regarde ce tableau là-bas, cette jeune femme apparaît de nouveau, semblant très décontractée devant le peintre... - C’est Sumarsih, une femme d’ici, je ne sais pas si elle est de Batavia ou d’une autre région. Le tableau a été fait autour des années 1920, il semble que le tableau a été fait d’après les souvenirs antérieurs de mon père. Je ne sais pas moi-même qui elle est. Elle semblait très proche de mon père. Dit-il. - Lionel..., dis-je tout bas. Soudain, ma mémoire s’envola vers les trois tableaux de Bilven Prinsen accrochés sur les murs de la maison de ma mère défunte. Des tableaux aux thèmes et au personnage féminin similaires. Mais tous ces mots maintenant n’ont plus d’utilité. À côté de Lionel, à gauche de cet homme maigre et ridé comme un citron fripé dans une caisse de fruits en partance du port, mes larmes coulent. Je sais qui est cette femme simple et belle dans ces tableaux, Lionel Prinsen. Je connais très bien le visage de cette femme. C’est ma mère. C’est aussi ta belle-mère. Tu ne sais rien de tout cela, n’est-ce pas, mon frère. Tu n’as jamais su. Je ne désire pas ouvrir cette histoire dans ton présent. Je ne vais pas me présenter à toi. Cela ne ferait que blesser et gêner l’histoire de la vie de papa dans ton esprit. Ne troublons pas sa noblesse dans cette exposition et dans l’histoire de la culture, mon frère. En réalité, je suis triste de voir ses œuvres dans cette exposition. C’est la première fois que moi, Silvia Katharina Prinsen, je ressens l’absence de mon père. Que cette absence est si forte. Comme je ressens l’absence de ma mère qui n’est plus.

 


sumarsih, dans une petite maison dans un coin tranquille de la ville de middelburg, une ville de zeeland située au sud des pays-bas, les troncs de pins sont comme des rangées de bâtons blancs, solides dans le silence, tandis que le vent continue à souffler, emportant des flocons de neige en ce début du mois de décembre 1921. dehors pas un animal n’est visible, tous dorment ou jouissent de leur hibernation, leurs mangeoires pleines de nourritures. pendant ce temps, je travaille dur à couvrir ces toiles de peinture à l’huile. j’ai préparé tout ce dont j’ai besoin pour passer l’hiver ici, plusieurs boîtes de lait, des légumes en saumure, des poissons et de la viande salée ainsi que des confitures. de temps à autre, j’ouvre le rideau de la vitre qui constitue la frontière entre moi et la nature au dehors. contrairement à cette pièce où tout est sombre, l’extérieur est blanc. petits et imprécis, le pont et les courbes de la rivière sont comme les ombres de doigts aquatiques qui s’accrochent à mon désir de redevenir un voyageur. une idée particulièrement stupide car il ne peut y avoir de bateau dans un port par un temps aussi froid (5). mais la chaleur de mon feu prouve que je ne suis qu’un vieil homme plein de maux, lâche et silencieux dans mon propre pays. moi, bilven, peintre, moi qui poursuis dans mes peintures mon passé dans ton pays, tableaux qui portent ton image. ainsi est mon but tranquille, comme si je disparaissais, absorbé comme les branches dans la neige blanche. la rivière, les arbres et même la cabane de bois deviennent blancs. le bois au grenier craque de temps à autre, brisant le silence, tout comme le tic-tac de la pendule et le bruissement hésitant d’un pinceau, du couteau et des tubes de couleurs. soudain, je me souviens de la chaleur des jardins dans ton pays tropical dans le parc burgemeester bisschopplein. je te peins dans un coin ombragé, debout sur un terre-plein là-bas. comme mon cœur et mes pensées sont solides, sumarsih. je me sens comme un traître, emprisonné dans le pinceau qui ne suit que la volonté de mes pensées qui surgissent au sujet de deux villes, middelburg et batavia. sur les routes de ton pays et de ma patrie. dans ma ville, middelburg, il y a une mairie historique - stadhuis – belle et imposante. il y a des centaines d’années, middelburg était une société hollandaise - tu connais sans doute la ‘vereenigde oostindische compagnie’ – oui, c’était ici son centre. cette ville fut autrefois le centre du commerce entre les néerlandais du sud et les anglais. on ne peut nier que les colonies comme les indes néerlandaises, ton pays, ont permis de trouver une solution pour des milliers de chômeurs de mon pays, et lui ont permis de survivre au milieu des autres nations européennes au début du XXe siècle (6). dans cette vieille ville à la longue histoire, je me souviens de l’histoire de mon pays, mais j’ai aussi en mémoire tous mes souvenirs de toi et de l’histoire de ton pays. balloté pendant des dizaines d’années. revenir vers toi, femme solitaire à batavia ou succombant à l’inertie ici. sumarsih, j’espère que tu vas bien et qu’il n’y a pas de fardeau supplémentaire pour ton peuple là-bas. comme tu l’as dit autrefois, « tout ira bien, monsieur bilven. oui, un jour notre pays tiendra seul sur ses deux jambes. tout ton peuple retournera chez lui ou reviendra en ami. à ce moment-là, dans plus très longtemps, j’en suis sûre, nos enfants seront heureux. à cette époque, mon pays ne considérera plus ton pays comme ennemi, le dominant et le dominé, l’intelligent et celui que l’on prend pour stupide, le colonisateur ou le colonisé. car notre pays est un pays immense. dans notre pays, il y a des livres sacrés, il y a des maîtres révérés, il y a des rois, il y a des formes de gouvernement, il y a des bateaux, il y a des civilisations.une culture tout aussi grande que vos connaissances et votre culture : compas, papier et poudre à canon. ainsi maître que j’aime, qui m’a prêté un grand nombre de livres, j’ai le désir que notre enfant naisse à cette époque, au moment où ils seront tous frères et sœurs et où nos pays se tiendront pareillement haut, droits et dignes... ».

 

Notes
(1) Aujourd’hui le Taman Suropati.
(2) Aujourd’hui les rues Teuku Umar, Diponegoro et Iman Bonjol.
(3) Aujourd’hui le Musée Fatahillah.
(4) Source : Jeffry Samudera, Kisah Negeriku di Lembar Kartu Pos (Jakarta, 2013).
(5) Remerciements à Sammy Toelle pour les illustrations de cette ville.
(6) Source: Geert Mak, Abad Bapak Saya (Jakarta, 2009)

 

 

Traduit du Bahasa Indonesia par Jean-Pascal Elbaz

Podcast lu à haute voix par Philippe d'Hollandere


Download de ePub-versie Print

The One Left Behind in Batavia, 1920


Is that you, Lionel? A thin gnarled man holding his eyeglasses and standing with a shaky leg. Your twisted body trembles in the corridor of the room where the paintings are exhibited. Crowds of people are viewing the exhibition at the Erasmus Huis Dutch Cultural Centre in Jakarta one night. Forty beautiful romantic paintings by a Dutch artist are on exhibition there.

You put your eyeglasses back on and you mix with the visitors who are admiring the works of your deceased father. Yes, your father. Your body trembles with exhaustion. Your enthusiasm cannot hide how weak you are now. You seem to be weak. After stringing together a long chain of words for the visitors of your father’s painting exhibition. After explaining to people the origins of the paintings. After explaining to journalists your reasons for exhibiting your deceased father’s works.

Ah, Lionel, you are like a wrinkled lime in a packaged crate of fruits at the harbour. You tower over the visitors at the exhibition, making this space seem small for you.

You must be tired, Lionel. I am moved. Even moreso when, after a few moments, I notice your left leg. I just noticed that there is something that is not right with that leg. There is something that makes your leg too straight and unable to bend. Metal perhaps. A pin perhaps. You walk as if you are carried by a wave, by something that has been hidden away. Moving up and down like a boat on the waves. Waves in every rough waterway of eastern Nusantara.

I smile wistfully. What happened to you? Did you fall sometime in your past? “What is it? You seem disturbed, grandma. As if you are stunned or are you watching that man?” said my granddaughter, Christa.

I am embarrassed. Apparently Christa has been watching me for a while.

“Enough, quiet. You’re still young, you’re still young.”

“Grandma! I’m a university student,” she said, sullenly. “Besides, this invitation is for me. You just came along with me. Do you know him?” asked Christa while following the direction of my gaze towards the tall, thin stork.

I shook my head.

“No. He just resembles a friend or a relative,” I said, answering casually.

“Oh, grandma. Okay, just enjoy the painting exhibition. I want to join my friends over there,” said the student in the Literature Department of the University of Indonesia, while glancing to the side.

I was annoyed when she behaved like that. Oh, my granddaughter, you would surely be shocked if you knew who he really was. Christa is a good granddaughter; whenever she doesn’t have classes, she is willing to take these old feet anywhere they want to go. At least Christa was better than her mother, Nonnie, who always complained whenever she took me anywhere. Nonnie, Christa’s mother, preferred going to malls or beauty salons rather than attending cultural events.

 

 

1920, PAINTING OF A YOUNG GIRL, SUMARSIH, WEARING A KEBAYA WITH HER HAIR COILED NEATLY INTO A SANGGUL. UNDER AN UMBRELLA IN THE HEAT OF THE MORNING SUN IN BURGEMEESTER BISSHOPPLEIN PARK.(1) THE PARK IS FULL OF GRASS WITH COLORFUL HIBISCUS (HIBISCUS ROSA-SINENSIS), ROSES (ROSACEAE) AND BOUGAINVILLEA (BOUGAINVILLEA SPECTABILIS). TOWERING ABOVE, THE TREES, INCLUDING TAMARIND (TAMARINDUS INDICA), CANANGA (CANARIUM VULGARE) AND MENTENG (BACCAUREA RACEMOSA), PROVIDE SHADE TO ALL THE CORNERS OF THE PARK. SEVERAL VARIETIES OF ENDEMIC PLANTS ARE INTEGRATED HERE WITH PLANTS FROM MANY OTHER COUNTRIES.

 

sumarsih, a local girl from a family who worked for the dutch indies, who lived in the kwitang area. meanwhile, i lived in a rented house in the kramat area.

i smiled to myself, yes, who would have suspected it, one of the dozens of women activists who were expressing their passion for unification, fell in love with me, a wayward painter who had wandered off to the indies.

we were both creatures who lived on the edge of the city, far from city hall and the harbour and the business centre.

it was fate that brought us together and matched us, that is if you still believe in that. oh, i remember the burgemeester bisscholpplein park, brimming with flower gardens.

we spoke in a silent language amongst the trees and faced the three-way intersection, menteng boulevard, orange boulevard and nassau boulevard in batavia.(2) you said that you were embarrassed when people looked at you, i said you shouldn’t pay them any attention. yes, sumarsih, my beloved and my wife.

i believe that in the future our memories in the garden will be immortalized by the fragrance of the flowers and the fresh air of batavia. hopefully, the history of the revolution and the struggle for power in your country will not demolish the beauty of the past as it is depicted in that garden.



Lionel was a man who spoke and behaved quite properly. I knew him when he was young, before the Japanese arrived.

Lionel came to this country, but not as a soldier. He was simple, he had just graduated, having completed his studies in the Netherlands and wanted to conduct research on plants, particularly trees in Java. I was a teacher in biology and I was very interested in examining the world of flora, especially varieties of flowers.

“Lionel Prinsen,” you said.

Still a very young man, just 20 years old. I was several years older than you. I mentioned my name.

Lionel, a unique name, as unique as his family name.

Prinsen?

Hmmm, I furrowed my brow while spelling it. Ah. All right. Aren’t many family names all over the world the same, unintentionally…

“You’re mixed Indonesian-European?” you asked, that night at the wedding reception hosted by a Dutchman who was marrying a local woman. That was our first meeting. The bride was a friend of mine.

I nodded; he must suspect that I am Indo from my blue eyes and the colour of my skin that is light brown like the duku fruit. When I was asked that, I was distracted. I was still trying to guess whether he was a friend of the groom or the bride.

But my thoughts were waylaid by Lionel’s eyes, which were watching me continuously. I straightened my eyeglasses. I don’t know whether it was because I was avoiding his gaze or because suddenly my eyes stung. I don’t know.

Fortunately, he continued the conversation and his eyes freed me from the confinement of his gaze. From the front terrace of this beautiful old building, I saw glass lamps twinkling inside. The metal food trays glistened. My eyes soaked in the atmosphere of the wedding; it was lively. But my ears didn’t want to leave Lionel’s voice.

 

 

sumarsih, i remember the dramatic events of the boedi oetomo movement in 1908, and the indische partij movement in 1912. ever since then we were sure there would be a major historical event when your country would demand equal rights as nation.

as you said, it was fitting for women to join in the struggle in the indies. sumarsih, i knew you from amongst them, many faces of clever men and women from the land of the dutch indies that my country colonized. the persistent sin could not be erased, not only by my country, but also by me when we loved freely.

i loved you, sumarsih, and you reciprocated my feelings. the perfect woman, light brown skin the colour of the ripe sawo fruit, an oval face, a slim body, and beautiful eyes.

i came not with weapons. with only a paintbrush, canvas and imagination, sumarsih. compared to other painters who had opportunities to explore various regions of the dutch indies, i only went to buitenzorg, bandung and batavia. i, who sometimes suffered from a nervous fit in the middle of the tropics amidst local people who were still seized by the story of my own country’s domination, continue to paint your beautiful land, feeling full of heartbreak and guilt.

yes, europeans who wear hats and european clothes, and local people who wear traditional belangkon headpieces; just a few wear hats and fezzes. when will they mix?

remember the fez, sumarsih, i hear that now the headpiece of malaysia has become the characteristic symbol of the nationalist movement in your country. they wore them at the jong java congress in surabaya.

the young people were intelligent. some of them studied in my country, the country that colonized them, and now they intend to seize their rights back again. it is something that their ancestors once had; independence.

yes, history does indeed continue to unfold, my dear. history is never still.

hey, didn’t we once assess your country’s history? it appears that our conversation has been proven.



You do not know a child who has been left behind by her father, who has never known the face of the person who had a role in her presence in the world. I only know the figure of my father from a worn photo in an old frame.

That is the price of a portrait. A handsome, flamboyant man standing next to a beautiful, elegant Javanese woman. A history of heartbreak has been frozen on a sheet of worn-out cardboard imprinted with the images of two people captured in a frame.

Some people call it nostalgia. But for me, the photo speaks of misery.

“Don’t be like that, Silvia Katharina. No matter what, he is your father. He is your real father. He did marry mama, we were married in a church before he was called back to the Netherlands, and since then there hasn’t been any news from him. No matter what, he gave you your blue eyes and light brown skin. Oh, my dear, Silvia, you look so much like your father…”

Yet again, the woman was refined in her speech and fresh in her manner. While rocking my chair, she gazed at the old photo, the only thing father left behind. Ah, there was more than just a photo; there were several sets of crumpled clothes, three old paintings, a cabinet, a buffet cabinet, and this old chair. This was all of our inheritance.

Yes, mama often sat on this old chair, which was as old as she was and older than me.

 

 

PAINTING OF A GIRL WEARING A KEBAYA, STANDING AND CARRYING A BASKET OF FLOWERS, ACROSS FROM THE BROAD GRASSY FIELD OF THE BUILDING THAT WAS BUILT 300 YEARS AGO BY GOVERNOR GENERAL JAN PIETERSZOON COEN AND USED AS THE CITY HALL.

IN ADDITION TO SERVING AS THE CITY HALL, THE STADHUIS,(3) WAS ALSO USED AS THE JUSTICE BUILDING AND MANY HISTORICAL AND MYSTERIOUS SENTENCINGS WERE PRONOUNCED THERE. IN LATER PERIODS IT ALSO SERVED AS THE GOVERNOR’S OFFICE DURING THE DUTCH ADMINISTRATION, WAS SEIZED BY THE JAPANESE AND THEN LATER USED BY THE INDONESIAN ARMY.

THE BUILDING IS SHADED AS THE SIDES OF THE FIELD ARE PLANTED WITH BANYAN (FICUS BENJAMINA) TREES. A HORSE CARRIAGE PASSES ON THE LEFT SIDE OF THE FIELD. PEOPLE ADMIRE THE ELEGANCE OF THE BUILDING AND THE BEAUTY OF THE CANALS, LIKE CONSTRUCTING A EUROPEAN DREAM IN THE LAND THAT WAS ONCE CALLED JAYAKARTA AND BEFORE THAT, SUNDA KELAPA. THE CENTRE OF CIVILIZATION IN THE INDIES. TOO MANY CHANGES HAVE OCCURRED OUTSIDE AND AROUND THIS BUILDING.

 

 

the civilization of your ancestors was lost in batavia, my wife, sumarsih. in my own country, cities and progress always chase away old culture and history. because of dreams and disputes in the city centre, cultural history is never thought about in this place and in any place in the world. you tell stories about the old javanese letters of your ancestors ha-na-ca-ra-ka-da-ta-sa-wa-la-pa-da-ja-ya-nya-ma-ga-ba-ta-nga. you tell stories about the sites of many temples found in java, including buitenzorg.

but this building is like a girl who cries because she is wounded. you said that when i painted you in the quiet field of the stadhuis building, deserted by its residents.

yes, the city hall had already been moved when we stopped to pass the time. at that time, you always shuddered when i painted against the background of that building. you said that is a place of policies, punishments, as well as tortures and persecutions. it was there that the scoundrels, criminals, as well as innocent people and heroes, were assembled.

surely, you and i did not suspect that the building would be used again as the governor’s office to unite batavia, banten, cirebon, and priangan. and then it was used as the headquarters of the logistics warehouse for the japanese army. i heard later that this old mysterious building was used by the army as the military headquarters in your country.

but it is of this hallowed place that i created my best and largest painting. it took almost the entire wall of my little house here in middelburg.

ah, here in my own country, i am only a painter, sumarsih. you surely would not suspect that, would you? in my own country it appears that i am only an artist. yes, “only”, because i am not a great painter, but i am proud enough of my work.



After my first meeting with Lionel, we met again. However I did not want to introduce my new friend to my mama. We just met at the science institute, as intellectuals, as scientists.

Then one day, the young man showed me photos of his father’s paintings.

“Whose paintings are these, Lionel…”

“My father’s paintings.”

I furrowed my brow. Hm, my father is a painter too; my father who disappeared, who has not been at my side since I was born. My father who is not famous. The man who it is said once stood next to my mama as her husband. Wherever he is, wherever in the Netherlands, mama never wanted to say. Except to say that papa is still alive. She was sure that he was still alive.

Just that.

“Your father’s paintings are very beautiful. Hey, it looks like he painted a view of Buitenzorg. Did he come here?”

“Yes, he did come here…”

“What did he do? Did he come to Java in the army? What is his name?”

“No. He was a painter. His name is Bilven Prinsen.”

I hoped that Lionel had spoken and spelled mistakenly. The confession was like a bolt of lightening in the middle of the day or the screech of a chainsaw in the silence of the forest.

Do you know that I have a painting exactly like this, Lionel? Exactly the same. It makes sense that the signature would be the same because indeed the painter is the same person.

Ever since then, I decided that I would not communicate with him. Especially since the characteristics of the man in mama’s photo closely resembled my new friend – tall, thin, pointed nose.

 

 

PAINTING OF A YOUNG GIRL BESIDE A HORSE CARRIAGE WITH A PONY AT PASAR BARU MARKET. GOING HOME FROM WATCHING A PROGRAMME AT THE BATAVIASCHE SCHOUWBURG BUILDING, 1919.

THE ENGLISH BUILT A TEMPORARY BAMBOO STRUCTURE IN 1814. THE DUTCH DESTROYED IT SEVEN YEARS LATER AND REPLACED IT WITH THE SCHOUWBURG BUILDING. THE BUILDING FEATURES A EUROPEAN-STYLE THEATRE, SATISFACTORY ACCOUSTICS, AND A BALCONY. IT IS BEAUTIFUL AND MAGNIFICENT.

THE PASAR BARU MARKET WAS BUILT ACROSS FROM THE SCHOUWBURG IN 1820. INITIALLY A REGULAR MARKET, THE PASAR BARU MARKET GREW RAPIDLY AND WAS FILLED WITH CHINESE, EUROPEAN, AND MORE RECENTLY INDIAN, MERCHANTS WHO SOLD EVERYHTING FROM CLOTHES AND SHOES TO FOOD. THE PASAR BARU MARKET IS FULL OF PARKED CARS. WOMEN PASS BY, BACK AND FORTH, WEARING EITHER WRAPPED BATIK SKIRTS AND KEBAYAS, OR BEAUTIFUL DRESSES AND HATS. MEN WALK BY WEARING EUROPEAN CLOTHES OR A SARUNG AND A FEZ. RIGHT ON THE SIDE OF THE PASAR BARU MARKET, FACING THE ROAD, FLOWS THE CILIWUNG RIVER, CLEAN AND CLEAR. DOZENS OF TAMARIND AND BANYAN TREES, INTERSPERSED WITH GAMBIR (UNCARIA GAMBIR), A KIND OF SHRUB THAT GROWS ALONG THE SIDES OF RIVERS.

 

as you said to me, “it appears, after getting married, sir, that we just live as witnesses of history. not actors, not creators. i feel that, just as you do.” yes, who would have suspected that we would talk about history, creative works and the act of witnessing.

we talked freely and laughed unrestrained upon returning home from watching a performance at the elegant schouwburg building. at first, we talked about culture then (once again) we became entangled in a fascinating debate about history. yes, history that continues to unfold. from transactions, market, politics, residential areas, recreational places, art buildings, then local and global urban industries.

that’s why forests and fields are cut down, then roads and new buildings are built, as well as shopping centres and giant factories.

sumarsih, never once did we suspect at that time that the schouwburg building would be used as a meeting hall for the first youth congress – did you attend that event? this building then became the meeting place for the indonesian national committee centre. the art building that had been the culture centre, the social and national building.



The old man circled the space three times and he appeared not to pay attention to me.

It has been more than half of a century since we had met. Ah, we have enjoyed this world for a long time. Almost one century.

I do not know, does he have children or did he ever marry in all these years.

I look at the oil paintings.

“Your father’s paintings are interesting and very good. Especially the ones about this country…,” said one of the visitors to Lionel.

Yes, Lionel was very enthusiastic in speaking with him. He did not pay any attention to me at all.

“Yes, my father, Bilven, often painted natural landscapes and people…”

I overheard the conversation. Standing, facing another painting, but listening to his every word.

 

 

my children have left this house and they have their own families. so i am alone and increasingly enveloped in silence. it feels too reckless to look for you in batavia at this advanced age. and what’s more, i don’t know, meeting you again, i just feel as if i’ve lost face.

although i want to, i am sure that i am no longer able to meet you.

sumarsih, my beloved and my wife, oh, if you knew how much i blame myself in this solitude. the dutch woman that you do not know, the mother of my children, clara de keizer is her name, is no longer by my side. she has been called by the creator because of illness and i no longer have anyone to lean on, including my children. i don’t know where you are, sumarsih. yes, my greatest mistake was leaving batavia, leaving the city that made the deepest impression on me in all my life, when i heard the news that my mama who lived alone in the netherlands was very ill, i wanted to see her once again in her old age. you were pregnant when i left for the netherlands on the steamship from tandjoeng priok harbour, which began operating in 1886, replacing soenda kalapa harbour.(4) the one-month journey from batavia to my country demolished my identity and resolution as a man. the rolling ocean waves were like dreams that split and shattered. the story of my life in the netherlands was not only what i considered to be a mistake, but became a huge sin when i met a former classmate. clara de keizer. my heart became entangled in puppy love. i married clara. i married again with another woman, sumarsih.



“Who is this, sir?”

“Which one? This woman?”

“This one, the same woman in that picture. It seems as if this girl is very close to the painter. Look at that painting over there, the woman appears again, looking relaxed in front of the painter…”

“That is Sumarsih, a local woman, I don’t if she is from Batavia or some other region. This painting was made in the 1920s, it seems to be based on my papa’s memories of the previous year. I don’t know who she is. It appears that she is very close with papa,” he said.

“Lionel…” I whisper.

Suddenly, my memory sped to three of Bilven Prinsen’s paintings that hung in my late mama’s house. Those paintings also featured the same theme and the same woman.

But all of these words now are useless.

Next to Lionel, next to the thin gnarled man who resembles a lime in a crate at the harbour, my tears flow.

I know who the simple, beautiful woman in the paintings is, Lionel Prinsen. I know that woman’s face very well.

She is my mama. She is your step-mother.

You never knew all of this, did you, my brother. You never knew.

I do not want to open up the past in your present life. I will not introduce myself to you. It would only hurt and upset the story of you papa’s life that you have in your mind.

Let it remain noble in this exhibition and in this history of art–culture, my brother.

In fact, I am sad to see his works in the exhibition. This is the first time that I, Silvia Katharina Prinsen, miss my father. This yearning is very strong. It is just like my missing my mama who is no longer here.

 

 

sumarsih, in a little cottage in a quiet corner of the city of middelburg, a city in zeeland that is located on the southern side of the netherlands, pine branches appear like lines of white posts, stalwart in the silence, while the wind continues to whistle bringing flurries of snow in the beginning of december 1921.

outside there are no animals to be seen, all of them are fast asleep or are relishing their hibernation with food piled up in their holes.

meanwhile, i am still working hard at painting in oils on this canvas. i have prepared everything i will need for the winter, several boxes of milk, preserved vegetables, fish and salted meat, as well as jam.

sometimes i open the glass window sills that serve as the intermediary between me and nature outside. unlike my dark space inside, everything outside is white. small and indistinct, the bridge and bends of the river are like illusions of aquatic fingers that reach out to my instincts to become an adventurer again. a very stupid idea because there would never be a ship in the harbour in weather as cold as this.(5)

but the warm fire of my stove proves that i am only an old ailing man, a coward and an introvert in his own country.

this is me, bilven, a painter who is dedicated to painting my past in your country, paintings that have your picture. this is my quiet dedication, as if i am vanishing, absorbed into the unfurling white snow. the river, the trees, even the wood cottage is white. the wood in the attic window creaks occasionally, splintering the silence with the ticking of the pendulum and the unsteady drag of my paintbrush, pallet knife and tubes of oil paint.

suddenly i remember the warmth of the gardens in your tropical country, in burgemeester bisschopplein park. painting you in a shady corner and standing in the field there.

how obstinate my heart and thoughts are, sumarsih. i feel like a betrayer, caught in this pensil and only following the will of my thoughts that are overflowing for two cities, middelburg and batavia. tracing your country and my country.

in my city, middelburg, there is an historical city hall – stadhuis – that is beautiful and stately. hundreds of years ago, middelburg was also a dutch company – you certainly know of the vereenigde oostindische compagnie – yes, this was the centre. this city was once the heart of commerce, between the dutch people in the south with the english.

it cannot be denied, the colonies, including india and your country, helped to solve the problem of thousands of unemployed in my country and helped this nation to survive in the midst of other european nations in the beginning of the 20th century.(6)

in this old city with its long history, i remember the history of my country, but i also hold memories of you and your country.

tossed around by the decades. returning to you, the lonely woman in Batavia, or surrendering to powerlessness here. sumarsih, i hope you are well and there are no burdens on your people there.

as you once said, “everything will be peaceful, mr bilven. yes, at one time our country will stand on its own feet. all of your people will go home or return as friends. at that time, i am sure it will not be long again, our child will be happy. in that period, my country will no longer consider your country as its enemy, the dominator or the dominated, the smart one or the one considered to be stupid, the colonizer or the colonized. our country is also a big country. in our country there is a holy book, there are revered masters, there are kings, there are forms of government, there are ships, there is civilization. it is just as grand as your knowledge and culture; compass, paper and gunpowder. so, kind sir who i love, who loans me many books, i want our child to be born at that time, when they are all brothers and sisters, and our countries are equally tall, upright in dignity and status...".

 

Notes
(1) Currently Suropati Park.
(2) Currently Jl. Teuku Umar, Jl. Diponegoro and Jl. Iman Bonjol.
(3) Currently Fatahillah Museum.
(4) Source: Jeffry Samudera, Kisah Negeriku di Lembar Kartu Pos (Jakarta, 2013).
(5) Thank you to Sammy Toelle for his illustration of this city.
(6) Source: Geert Mak, Abad Bapak Saya (Jakarta, 2009)

 

 

Translated from Bahasa Indonesia by Joan Suyenaga


Joan Suyenaga was born and raised in Honolulu, Hawaii. She moved to Yogyakarta, Indonesia, to study traditional Javanese culture and language in 1982, and has been writing, translating and editing there in the midst of her constantly entertaining family.