De straat

A rua

José Maria Vieira Mendes

José Maria Vieira Mendes

J.M. Vieira Mendes (1976, Lissabon) werkt in de theaterwereld als schrijver en soms als vertaler. Zijn toneelteksten werden opgevoerd in Portugal en in verschillende talen vertaald. In 2008 verscheen een eerste bundel met zijn teksten. Hij vertaalde werk van Beckett, Harold Pinter, Heiner Müller, R.W. Fassbinder, Bertolt Brecht en René Pollesch. Recent publiceerde hij essays over theater en literatuur in diverse boeken en tijdschriften. Vieira Mendes is lid van Teatro Praga, een Portugees theatercollectief dat international opereert. Hij ontving een beurs van de Gulbenkian Stichting in 2005 en won verschillende theaterprijzen zoals Prémio Acarte/Madalena Perdigão’ (1999), Prémio Revelação Ribeiro da Fonte (1998/1999) en in 2005 de António José da Silva Prize voor A Minha Mulher als  beste Portugees-Braziliaanse toneelstuk.

Close

Lissabon Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

A rua

A propósito deste assunto, e não resisto ao mau hábito de me justificar (ou desculpar), pus-me a ler o livro de memórias de um conterrâneo para ver como ele fazia e acabei enredado nas minhas próprias do tempo em que nem ler sabia. E pus nelas a rua onde nasci, como o livro faz, e tentei vê-la por entre o nevoeiro do esquecimento. Na altura não existia cidade nem país nem mundo, apenas uma rua com calçada, um aglomerado de barracos e o automóvel dos meus pais, que no inverno só pegava com a ajuda do empurrão. As distâncias eram curtas no passado, mas melhor seria dizer limitadas. E a minha habitação era nas franjas da periferia, perdida num lugar com vista para um enorme estádio de futebol, imponência de cimento, onde aos domingos se gritava golo em coro, conforme eu ouvia da minha varanda. Na altura eu não pensava assim. Quer dizer que não usava estas palavras ou frases estendidas de gente alfabetizada. Na altura eu tinha um quarto, uma casa, um elevador, coisas pequenas e soltas que se ligavam por uma guita cosida ao dia. Ou seja, era conforme. Conforme a manhã, o clima, a hora, a paciência. Na altura eu dependia de muita coisa. A ideia que tenho é de que dependia de tudo, mas talvez seja exagero de memória. (Por isso é que sempre evitei memoriar.) Tenho ideia de que a dependência era inconsciente. E de que a inconsciência era a dependência, precisamente. E de que a precisão era indiferente. E de que quando ia à rua chutar numa bola, saía de casa em precaução, sempre acompanhado, com receio de que a vizinhança me ficasse com a roupa. Nesses tempos era da opinião de que a minha rua era violenta. Havia gente que cheirava a maldade e essa gente dedicava-se ao banditismo e o alvo era eu, sempre, o dependente frágil e mortal, existencialista ingénuo com afeição pela redondilha maior. A inspiração vinha da praceta ocupada por um conjunto de barracos, construção clandestina a que me referi com breve brevidade em frase supra. E portanto na minha rua, para além dos abastados que como eu tinham teto normal, havia estes excêntricos de poucos recursos entre chapas de zinco. Não sei bem onde vertiam as águas. Na altura, na pujança da criatividade, imaginava (sempre nas tais redondilhas) que talvez no morro mais acima. Ou que talvez tivessem cavado no miolo da morada um buraco até ao centro da terra onde se cruzassem os dejetos deles com os meus para chegarem juntos a uma rua no lado oposto do mundo e conquistarem a alegoria. (E arrepiava-me de satisfação com a imagem inspirada.) Hoje sei que as barracas eram pequenas. Que tinham uma janela e uma porta e uma família com muitas cabeças e braços e pernas. Mas eu não olhava. Com medo de que me fechassem lá dentro se me topassem a espreitar. Matavam a minha curiosidade. Literalmente. Mas a minha rua era mais que isso. Sobretudo de manhã cedo. E sobretudo no inverno, em que era necessário pedir ajuda para arrancar o automóvel. Seguíamos pelo asfalto molhado até à escola. Ao fim de semana nunca chovia. Exceto, às vezes, ao domingo. Chutar uma bola num relvado irregular com árvores no meio do terreno. Marcar golos às dúzias. Na minha rua só havia um supermercado e uma pastelaria onde se compravam croissants com ovo doce. Comia-os, aos sábados, com muita manteiga. A janela do meu quarto ia até ao chão. A persiana era tão pesada que só muito mais tarde fui capaz de a abrir sozinho (ainda tenho as palmas das mãos vermelhas). O sol batia logo pela manhã. E o chão era alcatifa onde às vezes se encontrava uma pedra pequena que tinha vindo na sola de um sapato. Havia uma lareira. Quando estava frio, comíamos scones. Não é porque tenho saudades que me pus a lembrar. A culpa é do livro. O conterrâneo empurrou-me para a minha rua. E a minha rua também tem passado. E há de ter muito futuro, como iremos ver.

 

No segundo capítulo a rua ainda é a mesma. E portanto é tudo como no capítulo anterior. Apenas, por agora, a preto e branco por culpa de Inocêncio Francisco da Silva, que é o nome da rua. E que é um bibliógrafo. É o que está inscrito na placa presa à fachada de um dos prédios. E eu lembro-me de passear com essa palavra idosa e desconhecida, “bibliógrafo”. Não queria a definição. Preferia o desconhecimento. E portanto vivi na Rua Inocêncio Francisco da Silva, nome comprido e composto, ignorando quem ele era para além de que morrera para dar nome à rua. Até ao dia em que descobri. Fiquei a saber que foi um homem que escreveu um dicionário bibliográfico. E fiquei a saber as suas últimas palavras antes de morrer: “Adeus, acabou o martírio!” Mas nada mudou. Fiquei também a saber que um bibliógrafo de hoje é um documentarista com propensão para o melodrama. E eu hoje, em homenagem melodramática, queria ir fotografar a placa. Ficar com a imagem da placa. Com o nome do Inocêncio e a palavra bibliógrafo. Tal como gostava de ter uma rua com o meu nome. Numa placa. E a palavra bibliógrafo ou outra qualquer. As minhas últimas palavras melodramáticas antes de morrer seriam: “Adeus, acabou qualquer coisa!” (Estou comovido. A minha vida é uma tragédia. E logo depois uma farsa. Sou ridículo. Não quero mais adjetivos. Talvez devesse ficar por aqui.) E para espairecer lembrei-me de mais um facto, porque os factos na rua aparecem desordenados e quando menos espero. Este é de um prédio a construir-se do outro lado da rua, já a caminho da periferia. E um pouco mais tarde as viagens de autocarro pela minha rua que cresceu. À conta disso sujei eu os pés de lama quando ia a pé pela berma da via rápida. Os automóveis parados ao meu lado em trânsito infinito. (Mais tarde vi um filme comparável.) A memória da ansiedade matinal. Da minha rua vê-se a cidade. Habito um andar elevado. Desse andar, lá no alto, tenho vista para a cidade. Ou para o mundo. Há pombos-correio a voar em treino pelas manhãs. Com aviões a passar bem perto. Que veem a minha rua. Porque a minha rua vê-se. Eu ainda hoje a vejo. É como uma teia a crescer, a exibir a sua construção. Mas isto sou eu hoje a olhar para a minha rua. O nome da minha rua é tão comprido que tem abreviatura: Rua Inocêncio. Inocêncio é inocência, como toda a gente sabe. Eis a história resumida do nome da rua: um bibliógrafo inocente colecionava livros e falava antes de falecer. E quando faleceu (e por ter falecido) a minha rua herdou o seu nome, de modo a garantir que o nome não envelhecia sozinho. Fim da história. E a moral: a viuvez solitária é uma atrocidade. Há histórias na minha rua de gente de idade que morreu sem que ninguém desse por elas. Só muito mais tarde, quando o cheiro se tornou insuportável. O que não é nenhum drama, é apenas um cheiro.

 

No tempo com que comecei tudo isto, havia um João habitante dos barracos. Este João, nos dias em que se jogava futebol no estádio de cimento, recolhia trocos por sugerir aos automóveis onde arrumar. Nos outros dias, passeava pela rua. O seu falar era gemidos. Babava-se. Não era capaz de esticar a perna esquerda, o que o fazia mancar. Disseram-me que era maluco. Maluco era inteligível, ao contrário de bibliógrafo. Eu temia o Maluco como aliás temia tudo o resto dado que a vida para mim era temor e piedade porque, como já tive a oportunidade de dar a entender, falava em redondilhas maiores, procurava a inspiração na “realidade”, levava a sério a minha condição e as palmas das mãos vermelhas não me deixam mentir. Enfim, o Maluco conhecia a minha fragilidade e aparecia de surpresa a rugir quando eu chutava a bola. E eu desertava para dentro do prédio. Até ao dia em que ele entrou comigo. Para mim maluco era sinónimo de canibal. Subi na bisga até ao décimo, pelas escadas. Ele ficou-se pelo terceiro. Fechei-me em casa a imaginar a baba a manchar a pedra das escadas e a sofrer. Era assim. Aos domingos, nos jogos de futebol, havia piqueniques nos capôs dos automóveis. Num dos barracos grelhava-se frango. Eu queria estar lá em baixo. Mas também não queria. E sofria cá em cima. Volta e meia corria-me uma lágrima, sobretudo quando me olhava ao espelho e me via como vê um espectador. Depois descia à procura do desenlace e ficava a cheirar o assado no carvão. Ia até ao estádio imponência de cimento. Passa-se por um pombal onde as aves mensageiras descansam dos treinos que se veem da janela da sala. Passa-se pela banca com cachecóis, bandeiras, chapéus, guizos e bibelôs a duas cores. E depois mais um excerto de estrada de pó. A minha rua é assim, sempre por acabar. E sai outro facto como se fosse uma banda sonora: os autocarros têm números. O 26, o 16, o 33, o 50, o 46, o 58... O destino vem-lhes gravado na fronte. Arrancaram entretanto os barracos, e os moradores habitam uns prédios-caixote amarelos no alto do morro que foi ajardinado. Um silo automóvel por baixo do relvado. Bancos de jardim. Volta e meia cruzo-me com um maluco. A rua está mais comprida. Passaram alguns anos. Está feito o terceiro capítulo. Vem aí o dia seguinte.

 

Foi quando começaram a nascer palmeiras na minha rua. Em vários pontos. Eu estava por perto mas não me dei conta de quem lá as pôs. Ou exatamente quando. Já me disseram que são memórias coloniais. Em tempos antigos as palmeiras serviam a ostentação, no meu tempo passaram a refletir a democratização. Construiu-se muito na minha rua. Acrescentaram-se edifícios. As coisas evoluíram, como se diz desde Darwin. À conta disso pisei eu muita lama. Quando se constrói, há muita lama que é pó no verão. As palmeiras vieram para limpar o ar. Dar mais cor. A princípio andavam mirradas. Mas conquistaram o seu lugar na teia. Cheguei a pensar que fizessem vingar a tropicalidade no nosso asfalto temperado. Que colonizassem. Só que, em lugar de converter, foram-se convertendo. Ambientaram-se e passaram a palmeiras atlânticas e europeias. Até eu deixar de as ver. Não porque desaparecessem, mas porque se integraram e perderam visibilidade. (Conquistaram o seu lugar.) As construções continuaram. Desaparecem estradas e montam-se viadutos pesados. Nascem hospitais particulares e alcatroam-se pavimentos. Cada nova construção fazia-me sentir mais velho. Na adolescência já sentia o peso da idade. (Apenas nisto fui prematuro.) Porque a eliminação física de uma paisagem transforma-a em memória. E prende-me assim a um tempo. Passo a ser contemporâneo de todos os que conviveram com os barracos. Daqueles que ficaram com essa memória às costas. Os que vierem depois nada sabem. São mais novos. E eu mais velho a cada novo, a cada nova paisagem. Nasce um prédio e aumentam-me o passado. Nessas alturas ocorria-me que ia morrer e deixar o meu nome viúvo. Que a cada frase que passava estava mais perto do fim. Que ia acabar em cinza. Que quando acabasse não havia nada, que nada é nada e é nada e não há pacificação possível, mais vale ficar por aqui. E no entanto cá estou eu a escrever uma comédia.

 

No quinto capítulo dedicamo-nos a dizer mal do que ficou para trás, das memórias. Porque até aqui foi vergonhoso. E eu, a vergonha da minha rua, o “peido de formol”, seria a alcunha. A querer de volta o que era. Aquele ranço com desodorizante de nostalgia. Estou indignado com a descrição do aparecimento das palmeiras. Com as frases a construírem-se no meio da lama no inverno e do pó no verão. Ou com a confraternização dualista entre os que têm menos e os que têm mais. Exijo um regresso ao presente para indicar que as palmeiras estão todas enfermas, muitas já mortas, à espera de que alguém as serre. Fique-se também sabendo que na minha rua vingaram os viadutos e depois, ou seja, hoje, vinga tudo, porque a minha rua estende-se por toda a periferia e chega às franjas do centro histórico. E correndo o risco de passar este capítulo em enumerações (mas não foi essa também a banda sonora nos anteriores?), fique-se sabendo que a minha rua tem gente que fala línguas e abriram uma esquadra de polícia e o metro viaja agora por baixo da minha rua e pisa-se cocó de cão e a piscina municipal foi modernizada mas ainda cheira a cloro, e depois do jardim zoológico, quem vira à esquerda, há um enorme empreendimento de escritórios. Tenho dito. Mas acrescento que, entre estes acrescentos à rua, caminho como se nada tivesse mudado porque a rua continua com o mesmo nome. Nem o facto de eu ir trocando de casa e portanto de vizinhos e paisagem me altera a perspetiva. É um fenómeno de dilatação urbana. De crescimento à escala do sujeito. Ou seja, eu. Foi porque eu cresci, em tamanho e idade e vocabulário, que a rua também cresceu. Última enumeração de modo a clarificar que tudo isto é errático: na minha rua arderam prédios, construiu-se um gigantesco empreendimento comercial, mas também renasceu o pequeno comércio depois de enterrado e acabaram-se os postos de abastecimento para automóveis, volta e meia pintam-se fachadas em ruína, as esplanadas estão subaproveitadas, encerraram salas de cinema e clubes de vídeo, ser proprietário de um restaurante já não é o que era e lá em cima os aviões continuam a passar. Tenho dito e agora é de vez.

 

Este capítulo é para uma conversa que me deram hoje na rua. Vieram contar-me de um japonês que fala com moléculas de água num copo. E que quando diz palavras violentas e malsãs, “guerra” ou “doenças”, por exemplo, as moléculas ficam escuras e feias. Mas quando diz coisas bonitas como “paz”, “amor” ou “flores”, por exemplo, as moléculas ficam reluzentes como cristais. Serve isto para uma lição de comportamento, disseram-me. É que como nós, pessoas, somos oitenta por cento água, se pensarmos em palavras boas, reluzimos por dentro, o que acaba por se refletir num belo brilho por fora! E eu pedi para recapitular. Foi rápido demais. Voltei a ouvir a explicação. Passámos do Japão a moléculas de água, depois a cristais e a corpo humano, e coisas bonitas e coisas feias e palavras boas e outras más, e dentro e fora e de repente temos a solução para a beleza. É melhor do que ir à esteticista, disse eu. Agradeci. E agora trato de propagar a sabedoria da minha rua. É marketing. Temos tudo aqui. Cada dia teremos mais. Tudo se cruza na minha rua. Alguém vê de cima e nota: isto é um mapa! (E sente-se inteligente, como se tivesse desvendado o enigma, pobrezinho.) O tempo é um mapa! É a minha rua! (Continua o pobrezinho em euforia.) Vai do Japão à receita para a beleza. É uma rua ambiciosa. Mas dentro da sua província, que a minha rua é provinciana e também simplista. É um lugar comum. Coisa suburbana. Fala-se dos suburbanos da minha rua. (Sou eu.) No outro dia alguém me disse já não sei a que propósito: “Oiça lá, com tanta coisa essa sua rua mais parece uma avenida!” E eu levei aquilo a sério e respondi: “Não, não é uma avenida, é uma rua. A Rua Inocêncio Francisco da Silva. Nunca ouviu falar?” A pergunta é retórica. Já toda a gente ouviu falar. A minha rua tem nome. Todos sabemos o que é um bibliógrafo. Porque toda a gente coleciona livros e faz documentários. A minha rua tem um bocadinho de tudo. Faz por isso. Mas eu preferia falar de outra coisa. Estou a ficar cansado da minha rua. Intervalo.

 

(Houve um tempo em que não vivi na minha rua. Estive afastado. Não por zanga, mas por necessidade. Olho para esses tempos com alegria bucólica. Foram bons os dias da Arcádia. Andei a cortar juncos e a alisar terrenos. À noite dormia com o zumbido dos mosquitos. Fiz algumas amizades fora da minha rua. Não sei onde estão. Também vivi numa tenda. Vi outras ruas. Foram tempos de aventura. Mas nunca fui muito aventureiro. Apreciava sobretudo ficar por casa. O passatempo preferido era olhar a parede em frente a tentar encontrar defeitos na tinta. Não sou grande companhia, pensava eu nessas alturas. Talvez nunca venha a conhecer ninguém. Vou morrer sozinho (e tinha pena de mim em decassílabos). O momento mais trágico foi quando habitei uma velha vivenda no centro de um jardim público. Acordava de manhã, abria a janela e via transeuntes a apreciar as flores dos canteiros ou avós sentados nos bancos de madeira em frente ao repuxo. Sentia-me um animal zoológico. Distraía-me com recurso à ironia. Bati no fundo, mas nunca me levei muito a sério. Sempre respeitei o que tenho de mais ridículo. Sabia que mais cedo ou mais tarde iria regressar à minha rua, ao meu lugar. Imaginava o futuro. Imaginava o que seria de mim quando regressasse. Ou quando acabasse. Ria-me. E acabei por voltar à minha rua.)

 

Com o tempo aproximamo-nos do fim porque a minha rua, como já se percebeu, tem uma história. E qualquer história tem o seu fim. É como a vida, etc. (No final apagam-se as luzes, aplausos, etc. também.) A rua continua a crescer. De ontem para hoje, de capítulo em capítulo. Não é já só minha. É o fim do egotismo. Tenho um filho. (Será um facto? É que parece mais do que isso.) Passeio com o meu filho pela nossa rua. E o meu filho diz: “O rio, pai.” As palavras do meu filho são por enquanto sobretudo substantivos: casa, mota, rua, bola. Quando saímos de casa, a nossa rua está a subir. Pouco mais à frente há uma rotunda com uma fonte. Há o parque infantil. E o meu filho diz: “Parque”. Há supermercados, papelarias, pastelarias e o meu filho diz: “Pão”. Da varanda não vemos já o estádio imponência de cimento. Ficou no princípio da rua, lá para trás. Se olharmos em frente, temos vista de rio. Continuamos pela rua, seguimos os carris do elétrico, podemos também escolher ir por baixo da rua, no metro. O meu filho diz: “Comboio”. Por baixo da nossa rua viaja o comboio. E a nossa rua sobe as colinas e constrói degraus nas inclinações. E jardins públicos. E os parques infantis têm agora chão de esponja, acabou-se a areia. E há palmeiras que caem mortas em cima de automóveis porque tardaram em serrar-lhes os troncos. Os dias andam lindos de sol. É a primavera. Há mais bicicletas na estrada. Mais malucos na rua. Gostava de um dia ter uma rua com o meu nome. Às vezes dá-me para pensar na minha morte. Mas também penso muitas vezes no meu nascimento. E em muitas coisas idiotas. Devia acabar de ler o livro de memórias do conterrâneo que está no princípio da nossa rua. Gostava de saber como é o fim. Será que ele morre no fim do livro? Ou perde a memória? Será que vive feliz para sempre? Até quando será sempre? Eu, se fosse ele, fugia dali. Ou seja, fugia do passado e punha-me a falar do futuro.

 

Há não muito tempo descobrimos um pátio interior na nossa rua. É um pátio amplo aconchegado por muitas fachadas de prédios vizinhos. Mas é um pátio que só se vê de dentro de um andar. Da janela de casa. Da nossa casa, por exemplo. E é assim porque o centro do pátio é ocupado por um armazém com um pé direito elevado, com a altura de três ou quatro pessoas. Portanto ao teto do armazém apenas chegam os gatos que saltam dos muros. Nós, cá em baixo, ficamos com as paredes em frente à cara. Mas de dentro de casa, no alto de um andar, por exemplo da janela de nossa casa (que já não é a casa do início da rua), vemos o teto do armazém. As conjeturas que fazemos à janela são sobre a ocupação deste teto. Imaginamos relvado no pátio interior. E baloiços e árvores e bancos e restaurante e esplanada. Ou então uma demolição total do armazém para ceder a uma piscina coberta. Enterrada no solo. Com teto transparente para espiar os nadadores de cima. Também imaginámos um escorrega em serpentina por todo o pátio. E chegámos a arquitetar uma pista para corrida. Em tartan. Mas podia em vez disso ser um circuito para cavalos. Com obstáculos para saltar. Da nossa janela ouviam-se os cascos a trotar na terra. Pensámos ainda que é possível transformar o teto do armazém em hortas. Víamos de cima as nossas alfaces e as ramas de cebola a crescer. Podíamos abrir a rega de cá de cima. Fazia-se descer o tubo de água prédio abaixo. Abria-se a torneira e regava. De manhã trocávamos impressões hortícolas com os vizinhos. Mas podia ser um court de ténis. A bola a bater na raquete. E tomámos nota de tudo isto num caderno que guardámos numa gaveta. E por vezes acrescentamos projetos ao caderno. Somos três pessoas. Com ideias. Escrevemos por tópicos (abandonei o verso). Já pensámos num nome para o nosso pátio interior. Devia ser os nossos amalgamados, uma sílaba de cada um de nós. Numa placa na fachada de um prédio. Também imaginámos a inauguração. O nosso filho faz o discurso. Lembra-se dos pais. Os pais já não existem. O filho recorda detalhes, descreve a convivência e elogia com emoção. Há lágrimas na audiência. O próprio filho se emociona, treme-lhe a voz. (As memórias ainda estão frescas.) O público é o espelho. Consegue entretanto controlar-se. Ri-se de si próprio. Evoca as últimas palavras dos progenitores: “Adeus, acabou-se a frase.” (E pensa: “Acabou-se a comédia.”) Diz ainda, para concluir: “Isto é um lugar comum.” Aplausos no final.

 

Vim para a rua. Tinha de tratar de assuntos. Coisas. Pus-me a caminho. Houve prédios que ruíram e de que não falei. Inclusivamente um incêndio, aliás, vários. E estava a recordá-los neste meu caminho. Agora a rua desce e pouco depois vai subir. Quantas vezes fiz eu a subida? Pus-me a contar, a fazer cálculos, mas não cheguei a uma conclusão. Até porque entretanto fui assustado pela sirene de uma ambulância. Na nossa rua passam muitas ambulâncias. Até os aviões ouvem as sirenes. Quando dei por mim estava no futuro. A rua sempre em frente, sem fim à vista na sua irregularidade. Cai pólen das árvores. Fecharam a esquadra da polícia. E eu vou-me entretendo com memórias à medida que caminho. Foi aí que tudo começou. Quando decidi ir ao passado contar histórias vim dar a isto, a esta rua. Já se vê o rio ao fundo. Continuo a cismar. A tentar entender a organização dos tempos e as frases que me levam pela rua. Uma busca infecunda para quem nem sabe porque saiu de casa. Desconheço o intuito. E sem intuito não se vai a lado nenhum. Mas pelo menos cheguei ao futuro. É nele que me devo concentrar. Sigo em frente. Há muito tempo que não fazia a nossa rua até ao fim. Não tinha ideia de que se visse o rio de tão perto. Por cima de mim já há gaivotas a competir com pombos-correio. Aparecem turistas. É a evolução, etc. Não sei bem onde estou. Perdi-me na nossa rua. Por vezes julgo reconhecer uma esquina, mas o caminho não é o mesmo. Para me tranquilizar penso no que um dia me confirmaram: que estou acompanhado. Que somos três. E repito isto para tentar familiarizar-me com o plural. Não é fácil. É toda uma vida. Toda uma rua. Todo um dicionário de palavras e combinações infinitas. O rio cada vez mais perto. Serei capaz antes do fim? E eis que começa a parte mais difícil da nossa história. (Chegámos ao último capítulo.) Que não sei se sou capaz de escrever. É a nossa intimidade. É a história que nem nós compreendemos, que nos contamos todos os dias e à qual acrescentamos mais uma frase, mais um quilómetro, na esperança de encontrar um entendimento ao virar da esquina. Mas é como a linha do horizonte sempre a fugir ou como uma rima indesejada: pensamento em movimento. Há dias em que desesperamos. Até porque há de chegar o dia em que chegamos ao rio. Ou será o rio que chega à rua? E agora? (Agora não, que isto é futuro, não é “agora”.) Ou melhor: como é que vai ser? Em que é que vamos ficar? A nossa rua termina no rio. Beco sem saída. O melhor seria se nos mudássemos. Se por exemplo emigrássemos para o campo.

 

Download de ePub-versie Print

De straat

Naar aanleiding van dit thema ben ik − ik kan de slechte neiging om mezelf te rechtvaardigen (of te verontschuldigen) niet weerstaan − de memoires van een landgenoot gaan lezen, om te kijken hoe die het heeft aangepakt, en raakte verstrikt in mijn eigen herinneringen aan de tijd waarin ik nog niet eens kon lezen. En net zoals het boek doet, zocht ik de straat waar ik geboren ben op in mijn herinneringen en probeerde die te zien in de mist van mijn vergetelheid. In die tijd bestond er nog geen stad, geen land en geen wereld, alleen maar een straat met een stoep, een stuk of wat krotwoningen en de auto van mijn ouders, die ’s winters aangeduwd moest worden, anders startte hij niet. De afstanden waren kort in het verleden, of liever, begrensd. En mijn huis stond in de rafels van de stadsrand, verloren op een plek met uitzicht op een enorm voetbalstadion, een betonnen mastodont waar ’s zondags in koor ‘goal’ werd gegild, zoals ik kon horen op mijn balkon. In die tijd dacht ik nog niet zo. Ik bedoel, ik gebruikte niet zulke woorden of lange zinnen van geletterde mensen. In die tijd had ik een slaapkamer, een flat, een lift en kleine losse dingen die met een dagelijks vervaardigd lint aan elkaar werden gebonden. Dat wil zeggen, al naar gelang. Al naar gelang de ochtend, het weer, het tijdstip, het geduld. In die tijd was ik afhankelijk van een heleboel dingen. Ik heb zelfs het gevoel dat ik overal van afhankelijk was, maar misschien overdrijft mijn geheugen. (Daarom probeer ik daar ook niets in op te slaan.) Ik heb de indruk dat die afhankelijkheid onbewust was. Dat mijn afhankelijkheid lag in het feit dat ze onbewust was, om precies te zijn. En dat de precisie er niet toe deed. En dat als ik op straat ging voetballen, ik dat nooit in mijn eentje deed en altijd doodsbenauwd was dat de buurt mijn kleren jatte. Toentertijd was ik van mening dat mijn straat gewelddadig was. Er waren lui die boosaardigheid uitstraalden en die lui hielden er bandietenstreken op na en ik was hun doelwit, altijd, ik, frêle, afhankelijke sterveling, onschuldige existentialist met een voorliefde voor het rondeel. Mijn inspiratie kwam van het pleintje waar een stel krotwoningen op stonden, clandestiene bouwsels die ik hierboven al kort heb vermeld. En dus had je in mijn straat naast de welgestelden, die zoals ik een normaal dak boven hun hoofd hadden, die onbemiddelde excentriekelingen die tussen golfplaten huisden. Ik weet niet goed waar ze naar de wc gingen. Misschien op de heuvel iets verderop, dacht ik toen, in de kracht van mijn creativiteit (steeds bezig met rondelen). Of dat ze midden in hun huis een gat hadden gegraven tot in het middelpunt van de aarde, waar hun uitwerpselen die van mij kruisten, waarna ze samen uitkwamen in een straat aan de andere kant van de wereld en allegorisch werden. (En ik rilde van genot om het geïnspireerde beeld.) Nu weet ik dat die krotten klein waren. Dat er een raam en een deur in zat en een gezin met veel hoofden en armen en benen. Maar ik keek niet. Uit angst dat ze me daar opsloten als ze me betrapten. Ze rekenden af met mijn nieuwsgierigheid. Letterlijk. Maar mijn straat was meer dan dat. Vooral ’s morgens vroeg. En dan met name in de winter, als we hulp moesten vragen om de auto aan te duwen. We reden over het natte asfalt naar school. In het weekend regende het nooit. Behalve soms op zondag. Balletje trappen op een hobbelig grasveld met bomen in het midden. Tientallen keren scoren. In mijn straat had je alleen een supermarkt en een lunchroom, waar je croissants kon kopen. ’s Zaterdags at ik die dik besmeerd met boter. Het raam in mijn kamer liep door tot op de vloer. Het rolluik was zo zwaar dat ik dat pas veel later in mijn eentje op kon trekken (mijn handpalmen zien er nu nog rood van). De zon scheen vroeg in de morgen naar binnen. En op de vloerbedekking lag soms een kiezelsteentje dat met een schoenzool was meegekomen. We hadden een open haard. Als het koud was aten we scones. Ik ben niet in mijn geheugen aan het spitten omdat ik heimwee heb. Het is de schuld van het boek. Die landgenoot van me heeft me naar mijn straat geduwd. En mijn straat heeft ook een verleden. En ook veel toekomst, zoals we zullen zien.

In hoofdstuk twee zitten we nog steeds in dezelfde straat. En dus is alles zoals in het vorige hoofdstuk. Alleen nu in zwartwit, door de schuld van Inocêncio Francisco da Silva, naar wie de straat genoemd is. Een bibliograaf. Dat staat tenminste op het naambordje op de gevel van een van de flatgebouwen. Ik herinner me dat ik rondliep met dat oude, onbekende woord, ‘bibliograaf’. Wat dat was wist ik niet en wilde ik ook niet weten. Ik hield het liever zo. En dus heb ik in de Rua Inocêncio Francisco da Silva gewoond zonder ook maar iets van hem te weten, behalve dan dat hij na zijn dood zijn lange, samengestelde naam aan de straat had gegeven. Tot ik erachter kwam dat hij een bibliografisch woordenboek had geschreven. En dat zijn laatste woorden waren geweest: ‘Vaarwel, de marteling is voorbij!’ Maar dat veranderde niets. Ik kwam ook aan de weet dat een bibliograaf tegenwoordig een documentalist is met aanleg voor het melodrama. En vandaag wilde ik als melodramatisch eerbewijs een foto maken van het straatnaambordje. Om het beeld van het bordje te behouden. Met de naam Inocêncio en het woord bibliograaf. Zoals ik ook best zelf een straat zou willen hebben met mijn naam. Op een bordje. En het woord bibliograaf, of iets anders. Mijn laatste, melodramatische woorden zouden zijn: ‘Vaarwel, dit of dat is voorbij!’ (Ik ben ontroerd. Mijn leven is een drama. En tegelijk ook een klucht. Ik ben belachelijk. Meer adjectieven wil ik niet. Misschien zou ik het hierbij moeten laten.) En om de boel wat op te vrolijken schiet me nog een feit te binnen, want de feiten in mijn straat verschijnen wanordelijk en wanneer ik er het minst op bedacht ben. In dit geval is het de bouw van een huis aan de overkant, al in de richting van de stadsrand. En kort daarna de busritten door mijn straat, die groter is geworden. Daarom werden mijn voeten vuil van de modder als ik in de berm van de snelweg liep. Auto’s die naast mij stilstonden in een eindeloos verkeer. (Later heb ik een film gezien die daarop leek.) De herinnering van mijn onrust ’s morgens. Vanuit mijn straat kun je de stad zien. Ik woon op een hoge verdieping. Vanaf die verdieping, heel hoog, heb ik uitzicht op de stad. Of op de wereld. Postduiven vliegen trainend door de ochtenden. En vliegtuigen scheren dichtbij over. En zien mijn straat. Want mijn straat is te zien. Ik zie hem nu nog. Hij is als een groeiend web dat zijn patroon laat zien. Maar dit ben ik zoals ik nu naar mijn straat kijk. De naam van mijn straat is zo lang dat hij wordt afgekort: Rua Inocêncio. Inocêncio komt van innocentia, ‘onschuld’, zoals iedereen weet. Ziedaar de beknopte geschiedenis van de straatnaam: een onschuldige bibliograaf verzamelde boeken en zei iets voor zijn dood. En toen hij stierf (en omdat hij is gestorven) erfde mijn straat zijn naam, om ervoor te zorgen dat de naam niet in zijn eentje oud werd. Einde verhaal. En de moraal: eenzaam wegkwijnen is wreed. Er zijn verhalen van oude mensen in mijn straat die gestorven zijn zonder dat iemand het merkte. Of pas veel later, toen de stank ondraaglijk werd. Wat absoluut geen drama is, gewoon stank, meer niet.

In de tijd van het begin van mijn verhaal had je een João, die in een van de krotten woonde. Op dagen dat er gevoetbald werd in het betonnen stadion wees hij automobilisten een parkeerplaats en kreeg daar geld voor. Als er geen voetbal was, liep hij over straat. Het praten van hem was kreunen. Hij kwijlde. Zijn linkerbeen kon hij niet strekken, waardoor hij mank liep. Ze zeiden dat hij gek was. Gek snapte ik, in tegenstelling tot bibliograaf. Ik was bang voor de Gek, zoals ik trouwens overal bang voor was, aangezien het leven voor mij angst en medelijden was, want, zoals ik al heb kunnen aangeven, ik praatte in rondelen, zocht mijn inspiratie in de ‘werkelijkheid’, vatte mijn geaardheid ernstig op en mijn rode handpalmen staan me niet toe te liegen. Nou ja, de Gek kende mijn zwakte en dook onverwacht grommend op als ik aan het balletjetrappen was. En dan vluchtte ik snel naar binnen. Tot de dag waarop hij me achternakwam. Voor mij stond ‘gek’ gelijk aan ‘kannibaal’. Ik vloog de trap op naar de tiende verdieping. Hij bleef hangen op de derde. Thuis stelde ik me de vlekken van zijn kwijl op het graniet van de trap voor en leed. Zo ging dat. Als er op zondag een wedstrijd was, werd er gepicknickt op de motorkappen van de auto’s. In een van de krotten werden kippen gegrild. Ik wilde erbij zijn beneden maar wilde dat tegelijk ook niet. En ik leed boven. Af en toe biggelde er een traan, vooral als ik in de spiegel keek en mezelf als een toeschouwer zag. Later liep ik naar beneden om de uitslag te horen en dan rook ik de grillucht. Ik liep naar het stadion, die betonnen mastodont. Onderweg kom je langs een duiventil, waar de postvogels uitrusten van de trainingen die je door het raam in de woonkamer kunt zien. En je komt langs het kraampje met sjaals, vlaggen, hoeden, toeters en tweekleurige prullaria. En daarna nog een stuk stoffige weg. Zo is mijn straat, nooit af. En er komt een ander feit bij me op, alsof het een geluidsband is: de bussen hebben nummers. Lijn 26, lijn 16, lijn 33, lijn 50, lijn 46, lijn 58 ... Hun bestemming staat op de voorkant. Intussen zijn de krotten gesloopt en zitten de bewoners in gele appartementenblokken op de heuvel, die van groen is voorzien. Een autosilo onder het gras. Tuinbanken. Nu en dan kom ik een gek tegen. De straat is langer. We zijn een paar jaar verder. Hoofdstuk drie is af. De volgende dag komt eraan.

Dat was toen er palmbomen opschoten in mijn straat. Op verschillende plaatsen. Ik was in de buurt maar wist niet wie ze daar had neergezet. Of precies wanneer. Ik heb me laten vertellen dat dat herinneringen aan de kolonies zijn. In vroeger tijden dienden palmbomen om mee te pronken, in mijn tijd verwezen ze naar de democratisering. Er werd veel gebouwd in mijn straat. Nieuwe flats. De wereld evolueerde, zoals dat sinds Darwin heet. Om die reden heb ik in heel wat modder getrapt. Als er gebouwd wordt, heb je veel modder, die ’s zomers stof wordt. De palmbomen moesten de lucht schoonmaken. Meer kleur geven. In het begin waren ze schriel, maar ze veroverden hun plek in het netwerk. Ik heb zelfs gedacht dat ze de tropen lieten groeien op ons gematigde asfalt. Dat ze koloniseerden. Alleen bekeerden ze zichzelf in plaats van te bekeren. Ze pasten zich aan en werden Atlantische en Europese palmbomen. Tot ik ze niet meer zag. Niet omdat ze weg waren, maar omdat ze ingeburgerd waren en hun zichtbaarheid hadden verloren. (Ze hadden hun plek veroverd.) Het bouwen is doorgegaan. Wegen verdwijnen en er worden zware viaducten aangelegd. Privéziekenhuizen worden geboren en wegdekken worden geasfalteerd. Bij elk nieuw bouwsel voelde ik me ouder. Als puber voelde ik al het gewicht van de leeftijd. (Alleen daarin was ik vroegrijp.) Want de fysieke uitschakeling van een landschap verandert het in herinnering. En bindt mij zo aan een tijd. Ik ben nu een tijdgenoot van iedereen die de krotten nog gekend heeft. Degenen die die herinnering met zich meeslepen. Degenen die later kwamen weten van niets. Ze zijn jonger. En ik ouder bij elke nieuweling, bij elk nieuw landschap. Als er een gebouw oprijst wordt mijn verleden groter. Op die momenten bedacht ik dat ik doodging en mijn naam alleen achter zou blijven. Dat ik bij elke zin die voorbijtrok dichter bij het einde was. Dat ik tot as zou worden. Dat er als ik verdween niets meer was, dat niets niets is en er niets is en verzoening onmogelijk is, je kunt beter hier blijven. En toch zit ik hier een komedie te schrijven.

In hoofdstuk vijf houden we ons bezig met kwaadspreken over wat achter ons ligt, onze herinneringen. Want het was tot nu toe gewoon schandalig. En ik was de schande van mijn straat, de ‘formolscheet’ zou mijn bijnaam zijn. Terugwillen wat was. Dat ranzige met de deodorant van de nostalgie. Ik ben boos over de beschrijving van het verschijnen van de palmbomen. Over de zinnen die gevormd worden tussen de winterse modder en het zomerse stof. Of over de dualistische verbroedering tussen degenen die minder en degenen die meer hebben. Ik eis een terugkeer naar het heden om te vertellen dat de palmbomen allemaal ziek zijn, voor een deel zelfs al dood, en wachten tot iemand ze omzaagt. En dat in mijn straat de viaducten gedijden en dat daarna, dat wil zeggen nu, alles gedijt, want mijn straat strekt zich uit over de hele stadsrand en komt tot de rafels van het centrum. En ook al loop ik het risico dat dit hoofdstuk zo opgaat aan opsommingen (maar was dat ook niet al het geval in de vorige hoofdstukken?), ik vertel toch dat er in mijn straat mensen wonen die hun talen spreken en dat er een politiebureau is gekomen en dat de metro tegenwoordig onder mijn straat loopt en dat je in hondenpoep trapt en dat het gemeentelijk zwembad opgeknapt is maar nog steeds naar chloor stinkt, en dat het voorbij de dierentuin linksaf stikt van de kantoren. Zo. Maar ik voeg eraan toe dat ik tussen die toevoegingen aan de straat door loop alsof er niets veranderd is, want de straat draagt nog steeds dezelfde naam. Zelfs het feit dat ik verhuis en dus andere buren krijg verandert mijn kijk niet. Het is een kwestie van stadsuitbreiding. Van groei met het subject mee. Dat wil zeggen met mij. Omdat ik gegroeid ben, qua lengte, leeftijd en woordenschat, is de straat ook gegroeid. Een laatste opsomming om duidelijk te maken dat dat allemaal fout is: in mijn straat zijn huizen afgebrand, werd een gigantisch winkelcentrum gebouwd, maar herrees ook de kleinhandel nadat hij ten grave was gedragen en zijn de pompstations weggehaald, af en toe krijgen vervallen puien een kwastje, de terrasjes worden niet volledig benut, bioscopen en videotheken hebben hun deuren gesloten, het runnen van een restaurant is niet meer wat het was en de vliegtuigen trekken nog altijd over ons heen. Ik heb gezegd, en nu is het definitief.

Dit hoofdstuk gaat over iets wat ik vandaag op straat heb gehoord. Iemand vertelde me over een Japanner die praat met watermoleculen in een glas. En dat als hij gewelddadige en ongezonde woorden gebruikt, bijvoorbeeld ‘oorlog’ of ‘ziekte’, de moleculen donker en lelijk worden. Maar dat als hij mooie dingen zegt, zoals ‘vrede’, ‘liefde’ of ‘bloemen’, de moleculen beginnen te glinsteren als kristallen. Een lesje in goed gedrag, zei hij. Omdat wij mensen voor tachtig procent uit water bestaan, glinsteren we innerlijk als we aan goede woorden denken, wat ten slotte zijn weerslag krijgt in een mooie glans aan de buitenkant! Ik vroeg hem om het nog eens te herhalen. Het was te snel gegaan. Ik hoorde het hele verhaal opnieuw. We stapten van de Japanner over op watermoleculen, van kristallen op het menselijk lichaam, van mooie en lelijke dingen op goede en slechte woorden, van de binnen- op de buitenkant en ineens hadden we de oplossing voor schoonheid. Dat is beter dan naar een beauty parlour gaan, zei ik en bedankte. En nu verkondig ik die wijsheid bij mij in de straat. Pure marketing. We hebben hier alles. En elke dag krijgen we er nog iets bij. Alles kruist elkaar bij mij in de straat. Als je er van bovenaf op neerkijkt, valt je op: dit is een kaart, een plattegrond! (En hij voelt zich intelligent, alsof hij het enigma ontraadseld heeft, de stumper.) De tijd is een plattegrond! De tijd is mijn straat! (Gaat de stumper euforisch door.) Die leidt van Japan naar het recept voor schoonheid. Het is een ambitieuze straat. Maar binnen zijn provincialisme, want mijn straat is provinciaal en ook simplistisch. Mijn straat is een gemeenplaats. Iets van een voorstad. Men spreekt van de voorstadbewoners uit mijn straat. (Dat ben ik.) Laatst zei iemand tegen me, naar aanleiding waarvan weet ik niet meer: ‘Nou zeg, die straat van jou lijkt wel een laan!’ En ik ging er serieus op in en antwoordde: ‘Nee hoor, het is geen laan, het is een straat. De Rua Inocêncio Francisco da Silva. Nooit van gehoord?’ Dat is een retorische vraag. Iedereen heeft daar wel van gehoord. Mijn straat heeft een naam. We weten allemaal wat een bibliograaf is. Want iedereen verzamelt boeken en documenteert. Mijn straat heeft zo’n beetje van alles wat. Bewust. Maar ik wil het liever over iets anders hebben. Ik word mijn straat langzaamaan beu. Pauze.

(Er is een tijd geweest dat ik niet in mijn straat woonde. Ik was eruit weggegaan. Niet uit boosheid, maar uit noodzaak. Ik bekijk die tijd met bucolische blijdschap. De dagen in Arcadië waren mooi. Ik kapte rietkragen en egaliseerde terreinen. ’s Nachts sliep ik met het zoemen van de muggen. Ik heb vrienden gemaakt buiten mijn straat. Waar die zijn weet ik niet. Ik heb ook in een tent gewoond. Andere straten gezien. Het waren avontuurlijke tijden, maar ik ben nooit een groot avonturier geweest. Ik stelde vooral thuisblijven op prijs. Wat ik het liefst deed was naar de muur aan de overkant kijken en foutjes zoeken in de verf. Ik ben geen geweldig gezelschap, dacht ik in die tijd. Misschien leer ik wel nooit iemand kennen. Ga ik in mijn eentje dood [en ik had dichterlijk met mezelf te doen]. Het meest tragische moment was toen ik in een oud huis midden in een park woonde. Als ik ’s morgens wakker werd en het raam openzette, zag ik wandelaars van de bloemperkjes genieten of opaatjes op de houten banken tegenover de fontein zitten. Ik voelde me een dier uit de dierentuin. Ik zocht mijn toevlucht tot ironie en raakte de kern, maar ik nam mezelf nooit echt serieus. Ik heb altijd waardering gehad voor wat het meest bespottelijk aan me is. Vroeg of laat, wist ik, zou ik terugkeren naar mijn straat, naar mijn plek. Ik stelde me de toekomst voor. Stelde me voor wat er van me zou worden als ik terugging. Of aan mijn eind kwam. Ik lachte. En keerde ten slotte terug naar mijn straat.)

Mettertijd naderen we het einde, want mijn straat heeft, zoals u al gemerkt hebt, een verhaal. En elk verhaal heeft een einde. Net als het leven enzovoort. (Aan het eind gaan de lichten uit, applaus en eveneens enzovoort.) De straat blijft doorgroeien. Van gisteren tot vandaag, van hoofdstuk tot hoofdstuk. Het is niet meer alleen mijn straat. De zelfingenomenheid is voorbij. Ik heb een zoon. (Zou dat een feit zijn? Het lijkt immers meer dan dat.) Ik wandel met mijn zoon door onze straat. En mijn zoontje zegt: ‘De rivier, papa.’ De woorden van mijn zoon zijn voorlopig nog vooral substantieven: huis, auto, straat, bal. Als we thuis weggaan, loopt onze straat op. Iets verder is een rotonde met een fontein. En er is een speeltuin. En mijn zoontje zegt: ‘Tuin.’ Er zijn supermarkten, boekhandels en bakkers en mijn zoontje zegt: ‘Brood.’ Vanaf het balkon kunnen we de betonnen mastodont van het stadion niet meer zien. Dat is in het begin van de straat gebleven, een eind terug. Als we vooruitkijken, hebben we zicht op de rivier. We blijven in de straat, volgen de tramrails, maar we kunnen ook kiezen voor onder de grond, de metro. Mijn zoontje zegt: ‘Trein.’ Onder onze straat rijdt de trein. En onze straat klimt de heuvels op en bouwt treden op de hellingen. En parken en plantsoenen. En speeltuinen hebben tegenwoordig een verende ondergrond, geen zand meer. En er staan palmbomen die dood op auto’s vallen omdat ze niet tijdig gekapt worden. Het zijn fraaie zonnige dagen. Het is lente. Er zijn meer fietsers op de weg. Meer gekken op straat. Ik zou ook graag ooit een straat met mijn naam hebben. Soms denk ik aan mijn dood. Maar ik denk ook vaak aan mijn geboorte. En aan allerlei idiote dingen. Eigenlijk zou ik de memoires van mijn landgenoot uit het begin van onze straat weg moeten leggen, maar ik wil graag weten hoe het afloopt. Zou hij aan het eind van het boek doodgaan? Of zijn geheugen verliezen? Zou hij nog lang en gelukkig leven? Tot wanneer duurt dat lang? Als ik hem was maakte ik dat ik wegkwam. Dat wil zeggen, vluchtte ik van het verleden en begon ik over de toekomst.

Een poosje geleden hebben we een binnenplaats ontdekt in onze straat. Een ruime patio in de beschutting van veel gevels van naburige flatgebouwen. Maar je kunt die patio alleen vanuit een flat zien. Door het raam. Van onze flat bijvoorbeeld. En dat komt doordat midden op die patio een drie- tot viermaal manshoge loods staat. Bijgevolg kunnen alleen katten, die van de tuinmuren afspringen, op het dak komen. Wij hier beneden hebben de muren voor onze neus. Maar vanuit een hoge flat, bijvoorbeeld door het raam van die van ons (een andere dan die uit het begin van de straat) zien we het dak van de loods. Waar we bij het raam naar gissen is wat er onder dat dak zit. We stellen ons gras voor op de binnenplaats. En schommels en bomen en banken en een restaurant en een terras. Of anders een volledige afbraak van de loods om plaats te maken voor een overdekt zwembad. Diep in de grond. Met een doorzichtig dak om de zwemmers van bovenaf te begluren. We hebben ons ook al een glijbaan voorgesteld die over de hele patio kronkelt. En zelfs een tartanbaan. Maar het zou in plaats daarvan ook een paardenrenbaan kunnen zijn. Met hindernissen. Bij ons raam zou je de hoeven op de aarde horen roffelen. We hebben ook nog bedacht dat je het dak van de loods zou kunnen gebruiken voor volkstuintjes. Van bovenaf zouden we dan onze kroppen sla en bossen uien kunnen zien groeien. We zouden de besproeiing bij ons boven kunnen aanzetten. De waterleiding langs het gebouw omlaag laten lopen, de kraan opendraaien en sproeien maar. ’s Morgens zouden we over ons tuintje praten met de buren. Maar het zou ook een tennisbaan kunnen zijn. De bal die tegen het racket slaat. En we hebben dat allemaal genoteerd in een schrift dat we in een la hebben gelegd. En soms voegen we projecten toe aan het schrift. We zijn met zijn drieën. En we hebben ideeën. We schrijven thematisch (het dichten heb ik opgegeven). We hebben ook al nagedacht over een naam voor onze binnenplaats. Het zou een mengeling moeten zijn van onze drie namen, van elk een lettergreep. Op een bord aan de gevel van een flatgebouw. We hebben ook de opening bedacht. Onze zoon houdt de toespraak. Hij denkt terug aan zijn ouders. Zijn ouders zijn er niet meer. De zoon roept details op, beschrijft het buurtleven en prijst geëmotioneerd. In het gehoor vallen tranen. Ook de zoon wordt ontroerd, zijn stem trilt. (De herinnering is nog vers.) Het publiek is zijn spiegel. Maar hij weet zich te beheersen. Lacht om zichzelf. Roept de laatste woorden van zijn verwekkers op: ‘Vaarwel, het verhaal is uit.’ (En hij denkt: ‘Het theater is afgelopen.’) Ter afronding zegt hij nog: ‘Dit is een gemeenplaats.’ Aan het eind applaus.

Ik ben de straat opgegaan. Moest wat zaken afhandelen. Dingen. Ik begaf me op weg. Over sommige vernielde gebouwen heb ik niets gezegd. Eentje is uitgebrand, of eigenlijk, een aantal. En onderweg dacht ik daaraan. Het gaat nu omlaag, maar zo meteen gaat het weer omhoog. Hoe vaak heb ik dat stukje omhoog afgelegd? Ik begon te tellen, berekeningen te maken, maar ik kwam er niet uit. Ook omdat ik opgeschrikt werd door de sirene van een ambulance. Er rijden vaak ambulances door onze straat. Zelfs de vliegtuigen horen de sirenes. Voor ik er erg in had was ik in de toekomst. De straat almaar verder, zonder eind in zicht door zijn grillige loop. Er dwarrelt stuifmeel uit de bomen. Het politiebureau is dicht. En ik denk onder het lopen aan vroeger. Hier is alles begonnen. Toen ik besloot verhalen uit het verleden te vertellen, kwam ik hierbij uit, bij deze straat. Je kunt de rivier in de verte al zien. Ik blijf piekeren. Proberen de organisatie van de tijden en de zinnen die me meevoeren te begrijpen. Een vruchteloze speurtocht voor iemand die niet eens weet waarom hij van huis is weggegaan. Ik weet niet wat mijn bedoeling is. En zonder bedoeling kom je nergens. Maar ik ben wel in de toekomst uitgekomen. Daarop moet ik me concentreren. Ik loop door. Het is lang geleden dat ik onze straat helemaal ben uitgelopen. Ik wist niet dat je de rivier van zo dichtbij kon zien. Boven mij wedijveren al meeuwen met postduiven. Er duiken toeristen op. Het is de evolutie enzovoort. Ik weet niet goed waar ik ben. Ben verdwaald in onze straat. Soms meen ik een straathoek te herkennen, maar de weg is niet hetzelfde. Om me gerust te stellen denk ik aan wat mij ooit verzekerd werd: dat ik niet alleen ben. Dat we met zijn drieën zijn. En ik herhaal het in een poging vertrouwd te raken met het meervoud. Dat is niet makkelijk. Het kost een heel leven. Een hele straat. Een heel woordenboek met eindeloos veel woorden en samenstellingen. De rivier steeds dichterbij. Zou ik het kunnen voor het eind? En daar begint het moeilijkste deel van ons verhaal. (We zijn bij het slothoofdstuk aangekomen.) Waarvan ik niet weet of ik het wel kan schrijven. Dat is onze intimiteit. Het is het verhaal dat we zelf niet eens snappen, dat we onszelf dag in dag uit vertellen en waaraan we steeds weer een zin toevoegen, steeds weer een kilometer, in de hoop een uitleg te vinden als we een hoek omslaan. Maar het vlucht steeds weg, net als de horizon of als een ongewenst rijm: overweging in beweging. Er zijn dagen waarop we wanhopen. Ook omdat de dag zal komen waarop we de rivier bereiken. Of zou de rivier de straat bereiken? En nu? (Nee, niet nu, want dit is toekomst, niet ‘nu’.) Of liever: hoe zal het worden? Wat zal er van ons worden? Onze straat eindigt bij de rivier. Een doodlopende weg. We zouden nog het beste kunnen verhuizen. Bijvoorbeeld emigreren naar het platteland.

 

Vertaald uit het Portugees door Harrie Lemmens.

Podcast voorgelezen door Wilfried Van Den Brande

 

Harrie Lemmens (Weert 1953) studeerde Nederlands in Nijmegen. Hij woonde en werkte achtereenvolgens in Oost-Berlijn, Lissabon, Nijmegen, Brussel en Almere en vertaalde proza en poëzie uit het Duits, Engels, Spaans en vooral Portugees, o.a. van Pessoa, Eça de Queiroz, Saramago, Agualusa, Rentes de Carvalho, Mia Couto, Dulce Maria Cardoso, Cormac McCarthy, Christoph Hein, João Ubaldo Ribeiro, Machado de Assis, António Lobo Antunes en Gonçalo M. Tavares. In 2006 kreeg hij de vertaalprijs van het Nederlandse Fonds voor de Letteren. Daarnaast schrijft hij recensies, essays en andere stukken. http://harrielemmens.nl/

 

Download de ePub-versie Print

La rue

À ce propos, et je ne résiste pas à la fâcheuse habitude de me justifier (ou de m’excuser), je me suis lancé dans la lecture des mémoires d’un compatriote pour voir comment il s’y prenait et j’ai fini empêtré dans les miennes, du temps où je ne savais pas encore lire. Et, comme le fait le livre, j’y ai mis la rue où je suis né et j’ai essayé de la voir au travers du brouillard de l’oubli. À l’époque il n’y avait ni ville ni pays ni monde, juste une rue pavée, des baraquements et la voiture de mes parents qui, l’hiver, ne démarrait que si on la poussait. Dans le passé les distances étaient courtes, ou disons plutôt, limitées. Et mon logement se trouvait à la lisière de la périphérie, perdu au milieu de nulle part avec vue sur un énorme stade de football, majesté en ciment, où le dimanche on criait ‘but’ en chœur, comme je l’entendais de mon balcon. A l’époque, je pensais différemment. J’entends par là que je n’employais pas ces mots ou ces phrases à rallonge des alphabétisés. À l’époque, j’avais une chambre, un appartement, un ascenseur, des choses petites et éparses qui, chaque jour, se nouaient entre elles avec une ficelle. C’est-à-dire, c’était selon. Selon la matinée, le climat, l’heure, la patience. À l’époque, je dépendais de beaucoup de choses. L’idée que j’en garde est que je dépendais de tout, mais peut-être est-ce ma mémoire qui me joue des tours. (C’est pourquoi j’ai toujours évité de me remémorer.) Je crois que la dépendance était inconsciente. Et que cette inconscience était la dépendance, précisément. Et que la précision était indifférente. Et quand je sortais de chez moi pour aller dans la rue jouer au ballon, je prenais mes précautions, j’étais toujours accompagné, de peur que le voisinage ne me dépouille de mes vêtements. En ces temps-là je pensais que ma rue était violente. Il y avait des gens qui respiraient la méchanceté et ces gens s’adonnaient au banditisme et leur cible c’était toujours moi, le fragile et mortel dépendant, existentialiste ingénu qui affectionnait les octosyllabes. L’inspiration venait de la petite place occupée par des baraquements, constructions clandestines auxquelles j’ai fait référence avec une brève brièveté dans une phrase citée supra. Dans ma rue donc, outre les plus cossus qui comme moi avaient un logement normal, il y avait ces excentriques démunis au beau milieu de tôles de zinc. Je ne sais pas bien où ils vidaient leurs eaux usées. À l’époque, au comble de la créativité, j’imaginais (toujours en octosyllabes) que c’était peut-être dans la butte un peu plus haut. Ou qu’ils avaient peut-être creusé au cœur de leur logement un trou jusqu’au centre de la terre où leurs déjections se croisaient avec les miennes pour arriver ensemble dans une rue de l’autre côté du monde et conquérir ainsi l’allégorie. (Et l’image inspirée me faisait frissonner de satisfaction.) Aujourd’hui je sais que les baraques étaient petites. Qu’elles avaient une fenêtre et une porte et une famille avec beaucoup de têtes, de bras et de jambes. Mais je ne regardais pas à l’intérieur. De peur qu’ils ne m’y enferment au cas où ils me surprendraient en train de les épier. Ils auraient tué ma curiosité. Littéralement. Mais ma rue était bien plus que ça. Tôt le matin surtout. Et surtout en hiver quand il fallait demander de l’aide pour démarrer la voiture. On roulait sur l’asphalte trempé jusqu’à l’école. Les week-ends, il ne pleuvait jamais. Sauf le dimanche, parfois. Taper dans un ballon sur une pelouse irrégulière avec des arbres au milieu du terrain. Marquer des douzaines de buts. Dans ma rue il n’y avait qu’un supermarché et une pâtisserie où on achetait des croissants. Je les mangeais les samedis avec beaucoup de beurre. La fenêtre de ma chambre touchait le sol. La persienne était si lourde que ce n’est que bien plus tard que j’ai pu l’ouvrir seul (j’en ai encore la paume des mains toute rouge). Le soleil y cognait dès le matin. Le sol était en moquette et parfois on y trouvait un gravillon ramené dans la semelle d’une chaussure. Il y avait une cheminée. Quand il faisait froid, on mangeait des scones. Ce n’est pas par nostalgie que j’ai commencé à me souvenir. C’est la faute du livre. Le compatriote m’a poussé vers ma rue. Et ma rue, elle aussi, a un passé. Et elle est pleine d’avenir, comme nous allons le voir.

Dans le second chapitre, la rue est toujours la même. Et donc tout y est comme dans le chapitre précédent. Pour l’instant, juste en noir et blanc à cause de Inocêncio Francisco da Silva. C’est le nom de la rue. Et c’est un bibliographe. C’est ce qui est écrit sur la plaque fixée sur la façade d’un des immeubles. Et je me souviens que je me baladais avec ce mot vieillot et inconnu, « bibliographe ». Je ne voulais pas connaître la définition. Je préférais l’ignorance. Et j’ai donc vécu dans la Rue Inocêncio Francisco da Silva, nom long et composé, ignorant qui c’était si ce n’est qu’il était mort pour donner son nom à la rue. Jusqu’au jour où j’ai découvert. J’ai appris ainsi que c’était un homme qui avait écrit un dictionnaire bibliographique. Et j’ai appris aussi ses derniers mots avant de mourir : « Adieu, le martyre est fini ! » Mais ça n’a rien changé. J’ai appris aussi qu’aujourd’hui un bibliographe est un documentariste avec une tendance au mélodrame. Et moi aujourd’hui, en hommage mélodramatique, je voudrais aller prendre en photo la plaque. Garder l’image de la plaque. Avec le nom d’Inocêncio et le mot bibliographe. Tout comme j’aimerais avoir une rue avec mon nom. Sur une plaque. Et le mot bibliographe ou un autre quelconque. Mes dernières paroles mélodramatiques avant de mourir seraient : « Adieu, quelque chose est fini ! » (Je suis ému. Ma vie est une tragédie. Et tout de suite après une farce. Je suis ridicule. Je ne veux plus d’adjectifs. Je devrais peut-être m’arrêter là.) Et pour me changer les idées, je me suis rappelé un autre fait, car dans la rue, les faits se présentent dans le désordre et au moment où je m’y attends le moins. Ce fait-ci, c’est celui d’un immeuble que l’on construit de l’autre côté de la rue, sur le chemin de la périphérie. Et un peu plus tard les trajets en bus dans ma rue qui s’est agrandie. Du coup, je me suis sali les pieds dans la boue en marchant sur le bas-côté de la voie express. Les voitures à l’arrêt à côté de moi en trafic infini. (Plus tard j’ai vu un film semblable). Le souvenir de l’anxiété matinale. De ma rue on voit la ville. J’habite un étage élevé. De cet étage tout là-haut, j’ai vue sur la ville. Ou sur le monde. Il y a des pigeons voyageurs qui volent pour leur entraînement matinal. Avec des avions qui passent tout près. Qui voient ma rue. Parce que ma rue, on la voit. Moi, aujourd’hui encore, je la vois. C’est comme une toile qui s’agrandit, qui exhibe sa construction. Mais ça, c’est mon regard d’aujourd’hui sur ma rue. Le nom de ma rue est si long qu’on l’abrège : Rue Inocêncio. Inocêncio c’est innocence, comme tout le monde le sait. Voici donc l’histoire résumée du nom de la rue : un bibliographe innocent collectionnait des livres et parlait avant de décéder. Et quand il est décédé (et parce qu’il est décédé) ma rue a hérité de son nom, de façon à garantir que le nom ne vieillisse pas seul. Fin de l’histoire. Et la morale : le veuvage solitaire est une atrocité. Dans ma rue il y a des histoires de personnes âgées qui sont mortes sans que personne ne s’en aperçoive. Sauf quand l’odeur est devenue insupportable, bien plus tard. Ce qui en soi n’est pas du tout un drame, c’est juste une odeur.

Du temps où j’ai commencé tout ça, il y avait João, un habitant d’une des baraques. Les jours où on jouait au football dans le stade en ciment, João gagnait des sous en indiquant aux voitures où se garer. Les autres jours, il se baladait dans la rue. Son parler était des gémissements. Il bavait. Il n’arrivait pas à étirer sa jambe gauche, ce qui le faisait boiter. On m’a dit qu’il était fou. Fou, c’était intelligible, contrairement à bibliographe. Je craignais le Fou comme je craignais tout le reste d’ailleurs car la vie pour moi se résumait à la peur et à la pitié parce que, comme j’ai déjà eu l’occasion de le laisser entendre, je parlais en octosyllabes, je cherchais l’inspiration dans la « réalité », je prenais au sérieux ma condition et les paumes rougies de mes mains en sont la preuve même. Bref, le Fou connaissait ma fragilité et apparaissait par surprise en rugissant quand je tapais dans le ballon. Et moi, je désertais direction l’immeuble. Jusqu’au jour où il m’y a suivi. Pour moi, fou était synonyme de cannibale. Je suis monté en quatrième vitesse jusqu’au dixième étage, par les escaliers. Il s’est arrêté au troisième. Je me suis enfermé chez moi, imaginant la bave qui tachait la pierre des escaliers et je souffrais. Je n’y pouvais rien. Les dimanches, pendant les matchs de foot, on faisait des pique-niques sur le capot des voitures. Dans une des baraques, on grillait un poulet. C’est en bas que je voulais être. Mais sans vraiment le vouloir non plus. Et ici en haut, je souffrais. De temps à autre, je versais une larme, surtout quand je me regardais dans la glace et que je me voyais comme le fait un spectateur. Puis je redescendais pour connaître le dénouement et je restais là sentant l’odeur des grillades sur le charbon. J’allais jusqu’au stade majesté en ciment. On passe par un pigeonnier où les oiseaux messagers se reposent des entraînements qu’on aperçoit de la fenêtre de la salle. On passe par des stands avec des écharpes de foot, des drapeaux, des chapeaux, des grelots et des bibelots avec deux couleurs. Et ensuite, encore un extrait de route poussiéreuse. Ma rue est ainsi, en permanence en voie d’être finie. Et voici que surgit un autre fait comme si c’était une bande-son : les bus ont des numéros. Le 26, le 16, le 33, le 50, le 46, le 58... Leur destination est inscrite à l’avant. Entre-temps, ils ont démoli les baraques, et leurs habitants vivent dans des cages à poules jaunes en haut de la butte qui a été jardinée. Un parking silo sous la pelouse. Des bancs de jardin. De temps à autre je croise un fou. La rue est plus longue. Quelques années ont passé. Le troisième chapitre est conclu. Voici le jour suivant qui arrive.

C’est à ce moment-là que des palmiers ont commencé à pousser dans ma rue. À plusieurs endroits. J’étais dans les parages mais je n’ai pas vu qui les y a mis. Ou quand exactement. On m’a déjà dit que c’était des souvenirs coloniaux. À une époque lointaine, les palmiers ne servaient qu’à l’ostentation, à mon époque ils sont devenus le reflet de la démocratisation. On a beaucoup construit dans ma rue. On y a ajouté des immeubles. Les choses ont évolué, comme on dit depuis Darwin. Du coup j’ai marché dans pas mal de boue. Quand on construit, il y a beaucoup de boue qui, l’été, est de la poussière. Les palmiers sont venus pour nettoyer l’air. Pour donner plus de couleurs. Au début, ils étaient tout flétris. Mais ils ont conquis leur place dans la toile. J’en suis même arrivé à penser qu’ils allaient imposer la tropicalité sur notre asphalte tempéré. Qu’ils allaient coloniser. Sauf que, au lieu de convertir, ce sont eux qui, petit à petit, se sont convertis. Ils se sont adaptés et sont devenus des palmiers atlantiques et européens. Jusqu’à ce que je ne les voie plus. Non pas parce qu’ils avaient disparu mais parce qu’ils se sont intégrés et ont perdu leur visibilité. (Ils ont conquis leur place.) Les constructions ont suivi leur cours. Des routes disparaissent et on monte de lourds viaducs. Des hôpitaux privés poussent et on goudronne les pavés. À chaque nouvelle construction, je me sentais plus vieux. Déjà à l’adolescence je sentais le poids de l’âge. (C’est le seul point où j’ai été prématuré.) Parce que l’élimination physique d’un paysage le transforme en souvenir. Me rattachant ainsi à un temps donné. Je deviens donc contemporain de tous ceux qui ont vécu avec les baraques. De ceux qui portent sur le dos ce souvenir. Ceux qui sont arrivés après n’en savent rien. Ils sont plus jeunes. Et moi plus vieux à chaque jeune, à chaque nouveau paysage. Un immeuble pousse et mon passé s’accroît. À ces moments-là, je pensais que j’allais mourir et laisser mon nom veuf. Que chaque phrase qui passait me rapprochait de la fin. Que j’allais finir en cendres. Et que quand j’allais finir, il n’y aurait rien, car rien c’est rien et c’est rien et la pacification est impossible, mieux vaut en rester là. Et pourtant me voilà en train d’écrire une comédie.

Dans le cinquième chapitre, on se consacre à dire du mal de ce qui est resté en arrière, des souvenirs. Parce que jusqu’à présent, c’est honteux. Et moi, je suis la honte de ma rue, le « pet au formol » pourrait être mon sobriquet. Celui qui veut récupérer ce qui n’est plus. Ce goût de rance au parfum de nostalgie. Je suis indigné par la description de l’apparition des palmiers. Avec les phrases qui se construisent au milieu de la boue en hiver et de la poussière en été. Ou avec la fraternisation duale entre ceux qui ont peu et ceux qui ont beaucoup. J’exige un retour au présent pour signaler que les palmiers sont tous malades, beaucoup morts déjà, et attendent que quelqu’un les coupe. Sachez aussi que les viaducs se sont imposés dans ma rue et qu’ensuite, c’est-à dire aujourd’hui, tout s’impose, parce que ma rue s’étend sur toute la périphérie et arrive à la lisière du centre historique. Et même si je cours le risque de passer ce chapitre à énumérer (mais n’était-ce pas aussi la bande-son des précédents ?), sachez que ma rue a des gens qui parlent d’autres langues et ils ont ouvert un commissariat de police et maintenant le métro circule sous ma rue et on marche dans des crottes de chien et la piscine municipale a été modernisée bien qu’elle sente encore le chlore, et après le zoo, quand on tourne à gauche, il y a un énorme complexe de bureaux. J’en ai fini. Mais j’ajoute que, parmi ces ajouts à la rue, je marche comme si rien n’avait changé parce que la rue a toujours le même nom. Pas même le fait de déménager et donc de changer de voisins et de paysage n’altère ma perspective. C’est un phénomène de dilatation urbaine. De croissance à l’échelle du sujet. C’est-à-dire, moi. C’est parce que j’ai grandi, en taille et en âge et en vocabulaire, que la rue s’est elle aussi agrandie. Ultime énumération pour clarifier que tout ceci est erratique : dans ma rue des immeubles ont brûlé, on y a construit un gigantesque complexe commercial, mais le petit commerce a ressuscité après avoir été enterré et ils en ont fini avec les petites stations-services, de temps à autre on peint des façades en ruines, les terrasses sont sous-utilisées, on a fermé des salles de cinéma et des clubs vidéo, être propriétaire d’un restaurant n’est plus ce que c’était et là-haut les avions continuent de passer. J’en ai fini et une fois pour toutes ce coup-ci.

Ce chapitre reprend une conversation que j’ai eue aujourd’hui dans la rue. On m’a raconté qu’il y a un Japonais qui parle avec des molécules d’eau dans un verre. Et quand il dit des mots violents et malsains, « guerre » ou « maladies », par exemple, les molécules s’assombrissent et s’enlaidissent. Mais quand il dit de jolies choses comme « paix », « amour » ou « fleurs », par exemple, les molécules brillent comme des cristaux. C’est une leçon de comportement, m’a-t-on dit. C’est que, comme nous aussi, nous sommes constitués de quatre-vingts pour cent d’eau, si on pense à des mots justes, on brille de l’intérieur, ce qui finit par se refléter dans une belle brillance à l’extérieur ! Et j’ai demandé à récapituler. Ça a été trop rapide. J’ai réécouté l’explication. On est passé du Japon aux molécules d’eau, puis aux cristaux et au corps humain, et à de jolies choses et des choses laides et à des mots bons et d’autres mauvais, l’intérieur et l’extérieur et soudain on a la solution pour la beauté. C’est mieux que d’aller chez l’esthéticienne, j’ai dit. J’ai remercié. Et maintenant je m’occupe de propager la sagesse de ma rue. C’est du marketing. On a tout ce qui faut ici. Chaque jour on en aura plus. Tout se croise dans ma rue. Quelqu’un regarde d’en haut et remarque : c’est une carte ! (Et il se sent intelligent, comme s’il avait dévoilé l’énigme, pauvre bougre.) Le temps est une carte ! C’est ma rue ! (Continue le pauvre bougre euphorique.) Elle passe du Japon à la recette de la beauté. C’est une rue ambitieuse. Mais dans sa province, car ma rue est provinciale et simpliste aussi. C’est un lieu commun. Un truc suburbain. On parle des suburbains de ma rue. (C’est moi.) L’autre jour, je ne sais plus à quel propos, quelqu’un m’a dit : «Dites donc, avec tant de choses cette rue ressemble plutôt à une avenue ! » Et j’ai pris ça au sérieux et j’ai répondu : « Non, ce n’est pas une avenue, c’est une rue. La rue Inocêncio Francisco da Silva. Vous n’en avez jamais entendu parler ? » La question est rhétorique. Tout le monde en a déjà entendu parler. Ma rue a un nom. Nous savons tous ce qu’est un bibliographe. Parce que tout le monde collectionne des livres et fait des documentaires. Ma rue a un petit peu de tout. Elle fait en sorte de. Mais je préférerais parler d’autre chose. Je commence à être fatigué de ma rue. Entracte.

(Il y eut un temps où je n’ai pas vécu dans ma rue. J’ai été absent. Pas parce que j’étais fâché, mais par nécessité. Je revois ces temps avec une joie bucolique. Les jours de l’Arcadie ont été bons. J’ai coupé des joncs et aplani des terrains. La nuit, je dormais avec le sifflement des moustiques. Je me suis fait des amis hors de ma rue. Je ne sais pas où ils sont. J’ai aussi vécu dans une tente. J’ai vu d’autres rues. C’était le temps de l’aventure. Mais je n’ai jamais été très aventurier. J’aimais surtout rester chez moi. Mon passe-temps préféré c’était de regarder le mur d’en face et d’essayer de trouver des défauts dans la peinture. Je ne suis pas de très bonne compagnie, c’est ce que je pensais à ces moments-là. Peut-être que je ne connaîtrais jamais personne. Je vais mourir seul (et je pleurais sur mon sort en décasyllabes). Le moment le plus tragique a été quand j’ai habité une vieille demeure dans le centre d’un jardin public. Je me réveillais le matin, j’ouvrais la fenêtre et je voyais des passants qui appréciaient les fleurs des parterres ou des grands-parents assis sur les bancs en bois en face du jet d’eau. Je me sentais un animal zoologique. Je m’amusais en ayant recours à l’ironie. J’ai touché le fond, mais je ne me suis jamais pris très au sérieux. J’ai toujours respecté ce que j’ai de plus ridicule. Je savais que tôt ou tard je reviendrais dans ma rue, à ma place. J’imaginais l’avenir. J’imaginais ce que je deviendrais quand je rentrerais. Ou quand je finirais. Je riais. Et j’ai fini par revenir dans ma rue.)

Avec le temps on se rapproche de la fin parce que ma rue, comme on l’a déjà compris, a une histoire. Et toute histoire a une fin. C’est comme la vie, etc. (À la fin les lumières s’éteignent, les applaudissements, etc. aussi.) La rue continue de s’agrandir. D’hier à aujourd’hui, de chapitre en chapitre. Elle n’est plus seulement à moi. C’est la fin de l’égotisme. J’ai un enfant. (Est-ce un fait ? C’est qu’on dirait que c’est bien plus que ça.) Je me promène avec mon fils dans notre rue. Et mon fils dit : « Le fleuve, papa. » Pour l’instant les mots de mon fils se résument surtout à des substantifs : maison, moto, rue, ballon. Quand nous sortons de chez nous, notre rue monte. Un peu plus loin il y a un rond-point avec une fontaine. Il y a le parc de jeux pour les enfants. Et mon fils dit : « Parc ». Il y a des supermarchés, des papeteries, des pâtisseries et mon fils dit : « Pain ». Du balcon, on ne voit plus le stade majesté en ciment. Il est resté au début de la rue, en arrière. Si on regarde tout droit, on voit le fleuve. On continue à marcher dans la rue, on suit les rails du tramway, on peut aussi choisir d’aller sous la rue, dans le métro. Mon fils dit : « Train ». Sous notre rue le train circule. Et notre rue escalade les collines et construit des marches dans les pentes. Et des jardins publics. Et maintenant les parcs de jeux pour les enfants ont des sols en éponge, c’est fini le sable. Et il y a des palmiers qui tombent morts sur les voitures parce qu’on a tardé à couper leurs branches. Les jours s’embellissent de soleil. C’est le printemps. Il y a plus de vélos sur la route. Plus de fous dans la rue. J’aimerais un jour avoir une rue avec mon nom. Parfois ça me prend de penser à ma mort. Mais je pense aussi souvent à ma naissance. Et à beaucoup de choses idiotes. Je devrais finir de lire les mémoires du compatriote qui est au début de notre rue. J’aimerais savoir comment ça finit. Est-ce qu’il meurt à la fin du livre ? Ou perd-il la mémoire ? Est-ce qu’il vit heureux pour toujours ? Et toujours, c’est jusqu’à quand ? Moi, si j’étais lui, je fuirais. C’est-à-dire, je fuirais le passé et je me mettrais à parler de l’avenir.

Il n’y a pas très longtemps, nous avons découvert un patio intérieur dans notre rue. C’est un grand patio protégé par les nombreuses façades des immeubles voisins. Mais c’est un patio qu’on voit uniquement de l’intérieur d’un étage. De la fenêtre d’un appartement. De notre appartement, par exemple. Et c’est comme ça parce que le centre du patio est occupé par un entrepôt avec une hauteur sous plafond élevée équivalente à trois ou quatre personnes. Donc seuls les chats qui sautent des murs atteignent le plafond de l’entrepôt. Nous, ici en bas, on a les murs en face du visage. Mais de l’intérieur, du haut d’un étage, par exemple de la fenêtre de notre appartement (qui n’est plus celui du début de la rue), nous voyons le plafond de l’entrepôt. À la fenêtre, nous nous perdons en conjectures sur la façon d’occuper ce plafond. On imagine une pelouse dans le patio intérieur. Des balançoires et des arbres et des bancs et des restaurants et des terrasses. Ou alors la démolition totale de l’entrepôt pour faire place à une piscine couverte. Enterrée dans le sol. Avec un toit transparent pour épier les nageurs d’en haut. On a aussi imaginé un toboggan aquatique dans tout le patio. Et on a même envisagé une piste d’athlétisme. En tartan. Mais à la place, ça pourrait être un circuit équestre. Avec des obstacles à sauter. De notre fenêtre on entendrait le trot des sabots sur la terre. On a aussi pensé qu’on pourrait transformer le plafond de l’entrepôt en potager. D’en haut on verrait nos salades et le feuillage des oignons en train de pousser. On pourrait ouvrir l’arrosage d’ici en haut. On ferait descendre le tuyau le long de l’immeuble. On ouvrirait le robinet et ça arroserait. Le matin nous échangerions nos impressions horticoles avec les voisins. Mais ça pourrait être un court de tennis. La balle qui frappe la raquette. Et on a pris note de tout ça sur un cahier qu’on a gardé dans un tiroir. Et parfois on y ajoute des projets. On est trois personnes. Avec des idées. On fait des listes (j’ai abandonné le vers). On a déjà pensé à un nom pour notre patio intérieur. Ça devrait être une syllabe de chacun de nos noms mélangés. Sur une plaque sur la façade d’un immeuble. On a aussi imaginé l’inauguration. Notre fils fait le discours. Il se souvient de ses parents. Ses parents n’existent plus. Le fils se souvient de détails, il décrit la convivialité et en fait l’éloge avec émotion. Il y a des larmes dans l’audience. Le fils lui-même s’émeut, sa voix tremble. (Les souvenirs sont encore frais.) Le public est le miroir. Entre-temps il arrive à se ressaisir. Il se moque de lui même. Il évoque les derniers mots de ses parents: « Adieu, la phrase est finie. » (Et il pense : « La comédie est finie. ») Il dit encore, pour conclure : « C’est un lieu commun. » Applaudissements à la fin.

Je suis sorti dans la rue. J’avais des questions à régler. Des choses. Je me suis mis en route. Il y a eu des immeubles qui se sont écroulés et dont je n’ai pas parlé. Et il y a aussi eu un incendie, plusieurs même. Et c’est ce à quoi je pensais sur le chemin. Ici la rue descend et plus loin elle va remonter. Combien de fois l’ai-je remontée ? Je me suis mis à compter, à faire des calculs, mais je ne suis arrivé à aucune conclusion. D’autant plus qu’entre-temps, la sirène d’une ambulance m’a fait peur. Il y a beaucoup d’ambulances qui passent dans notre rue. Même les avions entendent les sirènes. Quand je me suis repris j’étais dans l’avenir. La rue toujours droit devant, à perte de vue dans son irrégularité. Du pollen tombe des arbres. Ils ont fermé le commissariat de police. Et moi, des souvenirs m’occupent l’esprit tandis que je marche. C’est là que tout a commencé. C’est quand j’ai décidé d’aller dans le passé pour raconter des histoires que je suis tombé sur ça, sur cette rue. On voit déjà le fleuve au loin. Je continue à rêvasser. À essayer de comprendre l’organisation des temps et des phrases qui m’entraînent dans la rue. Une recherche infructueuse quand on ne sait même pas pourquoi on est sorti de chez soi. Je ne connais pas le but. Et sans but on ne va nulle part. Mais au moins je suis arrivé à l’avenir. C’est sur lui que je dois me concentrer. Je continue tout droit. Ça fait longtemps que je ne faisais pas toute notre rue jusqu’au bout. Je ne savais pas qu’on voyait le fleuve d’aussi près. Au-dessus de moi des mouettes font déjà concurrence aux pigeons voyageurs. Des touristes surgissent. C’est l’évolution, etc. Je ne sais pas bien où je suis. Je me suis perdu dans notre rue. Parfois je crois reconnaître un coin de la rue, mais ce n’est pas le même chemin. Pour me rassurer je pense à ce qu’on m’a confirmé un jour : je suis accompagné. Nous sommes trois. Et je me répète cela pour essayer de me familiariser avec le pluriel. Ce n’est pas facile. C’est toute une vie. Toute une rue. Tout un dictionnaire de mots et de combinaisons infinies. Le fleuve de plus en plus près. En serais-je capable avant la fin ? Et voilà que commence la partie la plus difficile de notre histoire. (On est arrivé à l’ultime chapitre.) Je ne sais pas si je suis capable de l’écrire. C’est notre intimité. C’est l’histoire que nous ne comprenons pas nous-mêmes, que nous nous racontons tous les jours et à laquelle nous ajoutons une phrase de plus, un kilomètre de plus, dans l’espoir que l’entente se trouve au tournant de la rue. Mais c’est comme la ligne d’horizon qui fuit en permanence ou comme une rime indésirable : pensée en mouvement. Il y a des jours où on désespère. Parce qu’arrivera le jour où nous arriverons au fleuve. Ou est-ce le fleuve qui arrive à la rue ? Et maintenant ? (Non pas maintenant, car nous sommes dans l’avenir, pas « maintenant ».) Ou mieux : comment ça sera ? Qu'en sera-t-il de nous ? Notre rue termine dans le fleuve. Voie sans issue. Le mieux serait qu’on déménage. Qu’on émigre à la campagne par exemple.

 

Traduit du portugais par Olinda Gil
Lu à haute voix par Philippe d'Hollandere

 

Olinda Gil, de nationalité franco-portugaise, vit à Lisbonne où, parallèlement à l’enseignement du FLE, elle traduit divers auteurs de ses deux pays d’origine. Dans son registre privilégié qu’est le théâtre, elle a traduit vers le français les auteurs José Maria Vieira Mendes, Fiama Hasse Pais Brandão, Jacinto Lucas Pires, Jorge Silva Melo, Tiago Rodrigues et Patrícia Portela. Du français, elle a traduit des textes de Copi, Serge Valetti, Robert Pinget, Xavier Durringer, Jean-Pierre Siméon et Vanessa Van Durme. En dehors de l’utilisation de ses traductions pour les représentations, certaines ont également été publiées en France aux éditions MEET, Les Solitaires Intempestifs et Les Éditions Théâtrales, quand c’est dans la collection Livrinhos de Teatro ou dans la Revista Artistas Unidos qu’ont paru ses traductions en langue portugaise.

Download de ePub-versie Print

The Street

In preparation for writing this text – I have the bad habit of always trying to justify (or excuse) myself - I decided to read the memoirs of a fellow countryman, to see how he did it, and I ended up getting lost in my own memories, memories of a time before I could even read. Just as the book did, I placed into my memory the image of the street I grew up in and tried to view it through the fog of forgetting. Back then, no city, country or world existed, just a paved street, a cluster of shacks and my parents’ car, which wouldn’t start in the winter without a push. Distances were shorter in the past, or at least they were finite. My room was tucked away on the edge of the city outskirts, with a view of an enormous football ground, concrete splendour, from where the chorus of ‘goal’ could be heard from the balcony on Sundays. Back then, I didn’t think like this. That’s to say, I didn’t use long words and sentences like literate people. Back then I had a room, a home, a lift: small and singular things joined together by a chord and woven into the fabric of the day. That’s to say, it varied. It varied depending on the day, the weather, the time, the atmosphere. Back then, I depended on many things. I get the impression I was dependent on everything, but maybe that’s my memory exaggerating. (This is why I always avoid reminiscing.) The impression I have is that such dependency was subconscious. Or that subconsciously I was dependent, to be more precise. And when it came to precision, I was indifferent. And if I went out into the street to kick a ball about, I took precautions: I never went out unaccompanied, for fear the neighbours would steal my clothes. At the time, I thought my street was very dangerous. There were people there who smelled of evil, who were dedicated to being bad, and I was their target, it’s always the weak and mortally dependent ones and I was a harmless existentialist with a fondness for septenary verse. The root of my fears lay in a little square occupied by a gathering of shacks, clandestine constructions to which I referred earlier, with the briefest of brevity, in a supra sentence. For on my street, alongside well-off homes like mine, with normal roofs, there were the eccentric constructions of the badly-off, with corrugated iron tops. I still don’t know where they went to the toilet. Back then, at the peak of my creativity, I imagined (in septenary verse, of course) that they went on the hillside, higher up. Or maybe that they’d dug a hole inside their homes, a hole that went down into the centre of the earth, where their waste met mine and travelled as one to live happily ever after in a street on the other side of the world. (I trembled with satisfaction at the imagined image.) I now know those shacks were small. That they had a window and a door and a family with many heads, arms and legs. But I never looked. I was afraid of being locked inside one if I got caught staring. That curiosity would be the death of me. Literally. But there was more to my street than this. Especially of an early morning. And especially in winter, when we had to ask for a push to start the car. We drove along the wet tarmac to school. It never rained at the weekend. Except sometimes on Sundays. Kicking a ball about on a bumpy patch of grass with trees in the middle of the pitch. Scoring goals by the dozen. On my street there was just a supermarket and a cake shop, which sold custard croissants. I ate them on Saturdays, with lots of butter. My bedroom window looked out on the sky. The blind was so heavy I couldn’t open it by myself until many years later (the palms of my hands are still red). The sun shone in from early in the morning. The floor was carpeted and sometimes contained a stone come in on the sole of someone’s shoe. There was a fireplace. When it was cold we ate scones. I’m not remembering all this out of nostalgia. It’s because of the book of memoirs. My fellow countryman has taken me back to my street. And my street has a past too. And it will have a considerable future, as we’ll soon see.

In this second chapter, the street remains the same. Everything is, therefore, just as it was in the previous chapter. Still in black and white for now, due to Inocêncio Francisco da Silva; after whom the street was named. He was a bibliographer. It says so on a plaque, stuck to the front of one of the buildings. I remember carrying this ancient and unknown word around with me: ‘bibliographer’. I didn’t need a definition. I preferred not knowing what it meant. I therefore lived on Inocêncio Francisco da Silva Street, a long and serious name, ignorant of who he was, other than someone who’d lived in order to give the street a name. Then one day I discovered who he was. I found out he was a man who wrote a bibliographic dictionary. And I found out his last words before dying: “Goodbye, the torment is over.” But nothing changed. I also found out that today a bibliographer would be a documentarian with a tendency for melodrama. And today, in melodramatic homage, I wanted to go and take a photo of the plaque. Get an image of the plaque. With the name of Inocêncio and the word bibliographer. Just as I’d like a street to be named after me. To have my name on a plaque. Along with the word bibliographer, or something else. My last melodramatic words before dying would be: “Goodbye, the torment is over.” (I feel moved. My life is a tragedy. And also a farce. I am ridiculous. There’s no need for any more adjectives. I should probably stop there.) And to amuse myself, I recalled another fact, because on the street facts come out of order and when you least expect it. This fact is about when they first built something on the other side of the road to us, towards the outskirts of the city. And that, shortly afterwards, the number of buses going down my street increased. And because of this, I had to subject my feet to the mud whenever I walked along the hard shoulder of the fast lane. Walking past stationary cars stuck in a never-ending traffic jam. (Later, I’d see a film with something similar.) Memories of morning tension. From my street, you can see the whole city. I live high up. On a floor near the top, where I look out over the city. Or the world. There are carrier pigeons that do flying training in the mornings. Planes come very close. They see my street. Because my street is visible. I can still picture it today. Like a web that grows with its framework on display. But this is me today, picturing my street then. The name of my street is so long it has an abbreviation: Inocêncio Street. As everyone knows, Inocêncio means innocence. This is a summary of the name of my street: an innocent bibliographer who collected books and said something before dying. And when he died (and because he’s dead), my street inherited his name, in order to make sure the name didn’t grow old all by itself. End of story. And the moral is: life alone as a widower is dreadful. There are tales of people who died on my street without anyone noticing. People only realised much later, when the smell became unbearable. Which is no drama, just a smell.

At the time I was talking about at the beginning of my story, there was a João who lived in the shacks. On days when there was a football match in the concrete stadium, this João earned pocket change directing cars where to park. On other days, he wandered the streets. He spoke with a whine. He dribbled. He wasn’t able to fully stretch out his left leg, so he had a limp. They said he was a nutcase. Nutcase I knew, unlike bibliographer. I was afraid of The Nutcase, just as I was afraid of everything else, for my life was a life of fear and pity. As I’ve already said, I spoke in septenary verse, I sought inspiration in ‘reality’, I took my calling seriously and the red palms of my hands prevented me from lying. Thus The Nutcase knew I was fragile and showed up unexpectedly to yell at me whenever I kicked a ball about. I would abandon the game and go back inside my building. Until one day he followed me in. As far as I was concerned, being a nutcase was the same as being a cannibal. I scampered up the staircase to the tenth floor. He stopped at the third floor. I shut myself away in my room, imagining dribble staining the stone steps of the staircase, and I suffered. That’s the way it was. On Sundays, when there were football matches, there were picnics in the car park. They grilled chicken outside one of the shacks. I wanted to be down there. But I also didn’t. And so I suffered upstairs. Every so often, I shed a tear, especially when I looked in the mirror and saw myself as the audience would see me. I went down eventually, to see what would happen, and I smelled the coals of the barbecue. I headed towards the concrete splendour. I passed a pigeon coop, where the messenger birds rested after training. I passed stands selling scarves, flags, hats, rattles, knick-knacks in two colours. And then another stretch of dust road. My street is like that, always yet to be finished. And another fact bursts forth as if from a soundtrack: the buses have numbers. The 26, the 16, the 33, the 50, the 46, the 58... Destinations etched onto the front. The shacks have since been pulled down and the inhabitants now live in yellow box-houses at the top of the hill, which has been turned into a park. There’s a silo for cars underneath the grass. Park benches. Every so often, I bump into The Nutcase. The street is longer now. Years have passed. The third chapter is over. The next day is on its way.

Which is when palm trees appear on my street. In various places. I was there, but I never knew who planted them. Or when, exactly. I’m told they’re colonial mementos. In the olden days, palm trees were used for ostentation; these days, they reflect democracy. There’s been a lot of construction on my street. The number of buildings has grown. Things evolve, as we’ve been saying since Darwin. Because of this evolution, I’ve stepped in a lot of mud. Whenever there’s construction, there’s mud, mud that turns to dust in summer. The palm trees came to cleanse the air. To bring a bit of colour. At first they withered. But then they found their place in the web of things. I ended up thinking their tropicality wreaked vengeance on our temperate tarmac. That they colonised the place. Except that, rather than convert others, they converted themselves. They acclimatised and became European Atlantic palm trees. I stopped seeing them. Not because they went anywhere, but because they integrated and lost their visibility. (They conquered their space.) The construction continues. Roads disappear, hefty overpasses are erected. Private hospitals are born and pavements are tarmacked over. I feel older with each new construction. I’ve felt the weight of age since adolescence. (I was premature in this, and this alone.) Because physically eliminating part of the landscape makes it become a memory. And hence connects me to a particular time. I become a contemporary of those who lived in the shacks. Of those who can remember them. Those who came afterwards know nothing of the shacks. They’re younger. And I’m older than each newcomer, each new landscape. A building is born and my past grows. At such times, it would often occur to me that I was going to die and leave my name widowed. That with each sentence, I get closer to the end. That I’ll end up as ashes. That when it ends, there’s nothing, and nothing is nothing is nothing, and there’s no chance of making peace, but it’s still worth sticking around. And therefore here I am, writing a comedy.

In this fifth chapter, let’s find fault with what’s gone before, with my memories. Because it’s been embarrassing so far. I’ve been the embarrassment of my street; ‘formaldehyde fart’ should be my nickname. Wanting to return to what I once was. Mustiness sprayed with the deodorant of nostalgia. I’m outraged by my description of the coming of the palm trees. The sentences made from winter mud and summer dust. The haves and the have-nots, their fraternising. I demand a return to the present, to point out that the palm trees are all sick; many of them are already dead, waiting for someone to come and chop them down. And bear in mind that the overpasses came with a vengeance, and that later, that’s to say now, everything came with a vengeance, because my street now stretches right around the city outskirts and goes as far as the edge of the historic centre. Running the risk of reducing this chapter to a list (though were lists not the soundtrack to previous chapters too?), bear in mind also that my street has people who speak foreign languages, that a police station was opened, that the metro now goes underneath my street and that you’re always stepping in dog poo and that the public swimming pool was modernised but still smells of chlorine, and that just past the zoo, up on the left, there’s an enormous office development. There: I’ve said it. But I’ll also add that despite these amendments, I still walk down my street as if nothing has changed, for it still has the same name. Even the fact that I’ve moved flats, and therefore changed neighbours and views, doesn’t alter my perspective. It’s the phenomenon of urban expansion. Growth on a personal level. That’s to say, mine. Because I grew in size and age and vocabulary, the road grew too. One last list, in order to clarify that it’s all just random anyway: on my street buildings burned down, a gigantic shopping centre development was built, local shops were reborn after going under, the petrol pumps are no more, every so often abandoned shop fronts are painted over, the terraces are underused, cinemas and video shops are closing down, being the owner of a restaurant is not what it was, and planes still fly over. There: I’ve said it, once and for all.

This chapter is about a conversation I had today in the street. People came to tell me about a Japanese man who speaks to molecules in a glass of water. When he says violent or harmful words, ‘war’ or ‘illness’, for example, the molecules turn dark and ugly. But when he says nice things, like ‘peace’, ‘love’ and ‘flowers’, for example, the molecules turn shiny and crystalline. This only goes to show how people should behave, I was told. Because people are eighty percent water, so if we think nice things we’ll shine inside, and this will be reflected in a lovely outward glow! I asked them to say it again. It was all too fast for me. I listened to the explanation again. We moved from Japan to water molecules, to crystals and the human body, and nice things and ugly things and good words and bad words and inside and out, and suddenly we have the answer to beauty. Well, it beats going to a beautician, I said. I thanked them. And now I try to spread this piece of wisdom to others in the street. It’s marketing. We have everything here. And we have more every day. Everything crosses paths with my street. Someone looks down from above and sees: it’s a map! (And they think themselves terribly clever, poor things, as if they’ve solved an enigma.) Time is a map! My street is time! (The poor things go on, euphoric.) It stretches from Japan to the recipe for beauty. It’s an ambitious street. But within the confines of its own province, for my street is provincial and simplistic too. It’s a common place. A suburban thing. People on my street are called suburbanites. (I’m one.) The other day someone said to me, I don’t remember why: “Listen here, your street has so much, it’s more like an avenue!” And I took this very seriously and said: “It’s not an avenue, it’s a street, Inocêncio Francisco da Silva Street, haven’t you heard of it?” It was a rhetorical question. These days, everyone’s heard of it. My street is renowned. Everyone knows what a bibliographer is. Because everyone collects books and makes documentaries these days. My street has a little bit of everything. It makes sure to. But I’d rather talk about something else. I’m starting to get tired of my street. Interval.

(There was a time when I didn’t live on my street. I went away. Out of necessity rather than indignation. I look back at that time with a sense of bucolic joy. They were good times, the last days of Arcadia. I went to cut down reeds and clear land. I slept to the buzz of mosquitoes at night. I made friends with people who weren’t from my street. I don’t know where they are now. I lived in a tent. I saw other streets. They were adventurous times. But I was never much of an adventurer. What I liked most in life was staying at home. My favourite pastime was staring at the wall, trying to find imperfections in the paint. I’m not great company, I thought back then. Maybe I’ll never get to know anybody. I’ll die alone (and I pitied myself in decasyllables). The most tragic moment came when I lived in an old building in the middle of a public park. I would wake up in the morning, open the window and see passers-by admiring the foliage in the flowerbeds, old people sitting on wooden benches by the fountain. I felt like an animal in a zoo. I coped by resorting to irony. I had hit rock bottom, though I’d never taken myself very seriously anyway. I’d always respected my ridiculous side. I knew that sooner or later I’d go back to my street, my place. I imagined the future. I imagined what it would be like when I went back. Or when it all ended. I laughed at myself. And I ended up going back to my street.)

In time terms, we’re coming towards the end, because my street, as you’ll have noticed, has a story. And all stories have an end. It’s like life etc... (At the end, we switch off the lights, and there’s applause etc.) The street keeps on growing. From one day to the next, chapter by chapter. It’s no longer just my street. The end of egotism. I have a son. (Is that a fact? It seems like more than a fact.) I walk with my son up our street. And my son says: “The river, Dad.” For now, my son’s words are mostly nouns: house, bike, street, ball. When we come out of the building, our street inclines. A little further on, there’s a roundabout with a fountain. There’s a children’s playground. And my son says: “Park.” There are supermarkets, stationers, cake shops, and my son says: “Bread.” From the balcony we can no longer see the concrete splendour of the football ground: the end of the street is now blocked from view. Looking straight ahead, we have a view of the river. We carry on down the street, we follow the tram tracks, but we could also go under the street, on the metro. My son says: “Train.” The train travels under our street. And our street climbs up hills in ever-increasing gradients. And there are parks. And these days, children’s playgrounds have sponge floors instead of sand ones. Palm trees fall dead onto cars, because nobody came to chop them down in time. The days are lovely and sunny. It’s spring. There are more bicycles on the roads. More nutcases on our street. One day I’d like to have a street named after me. Sometimes I start thinking about my death. But I often also think about my birth. And of many other stupid things besides. I should stop reading the book of memoires by my fellow countryman, who lives at the end of our street. But I’d like to know how it ends. Will he die at the end of the book? Or lose his memory? Will he live happily ever after? How long is ever? If I were him, I’d run away. That’s to say, I’d run away from the past and start talking about the future.

Not long ago we discovered an interior yard on our street. It’s a big yard nestled in between the backs of several neighbouring blocks. But it’s a yard that can only be seen from inside the buildings. From the window of a flat. From the window of our flat, for example. And this is because the middle of the yard is taken up by a two-storey warehouse, the height of three or four people. Which means the roof of the warehouse can only be reached by cats jumping off walls. We humans, down below, are left staring at a wall. But from inside the buildings, from above the height of the first floor, from the window of our flat, for example, (which is no longer at the end of the street), you can see the warehouse roof. From our window we imagine occupying the roof. We picture a lawn in the interior yard. With swings and trees and benches and a restaurant and a terrace. Or totally demolishing the warehouse to make way for a covered swimming pool. Buried underground. With a see-through roof to spy on swimmers from above. We also imagine a slide snaking round the yard. And we end up building a running track too. In tartan. Or maybe a horse track instead. With obstacles to jump over. From our window, we’d hear the hoofs trotting on the ground. We even think the roof could be turned into a vegetable garden. We’d look down on our lettuces and sprouting onions. We could water them from up here. We could lower a hosepipe down floor by floor. Switch on the tap and irrigate. In the morning, we’d swap horticultural impressions with the neighbours. But it could be a tennis court too. Rackets thwacking balls. And we note all this down in an exercise book we keep in a drawer. And sometimes we add new projects to the exercise book. We are three people. With ideas. We write by topic (I gave up on the verses). We have already thought of a name for our internal yard. It would be an amalgamation of our three names, one syllable of each of us. On a plaque on the yard wall. We also imagine the inauguration. Our son giving a speech. He recalls his parents. His parents who no longer exist. He remembers details, describes what they were like to live with, pays them an emotional tribute. The audience is in tears. Our son gets emotional too, his voice trembles. (The memories are still fresh.) The crowd is like a mirror. But he manages to control himself. He laughs at himself. He repeats his folks’ last words: “Goodbye, the sentence is over.” (And he thinks: “The comedy is over.”) He then says, to wrap things up: “This is a public space.” Applause, the end.

I went out into the street. I had matters that needed dealing with. Things to do. I set off walking. Some buildings had collapsed, which I haven’t mentioned. There was even a fire; several, in fact. And I was recalling them as I walked. Now the street descends and inclines a little further on. How many times have I walked up it? I start counting, do calculations, but come to no conclusion. Because, for one thing, an ambulance siren makes me jump. A lot of ambulances go down our street. Even aeroplanes hear their sirens. Once I’ve composed myself again, I’m in the future. The street always ahead of me: no end in sight due to its unevenness. Pollen falling from the trees. The police station has been closed down. And I lose myself in memories as I walk. This is where it all started. When I decided to go back in time to tell stories, this is what I found, this street. These days you can see the river from the end of the street. I continue contemplating. Trying to understand how different times fit together, the sentences that have led me to this street. A fruitless search, by someone who can’t even remember why he left the house. Unaware of the aim. And without an aim, you get nowhere. But at least I’ve reached the future. And that’s what I should focus on. I keep going, onwards. I haven’t walked to the end of our street for a long time. I had no idea you could see the river from so nearby. Above me, seagulls now compete with the carrier pigeons. Tourists appear. It’s evolution etc. I’m not really sure where I am. I get lost on my own street. Sometimes I think I recognise a corner, but the street’s course is no longer the same. To reassure myself, I think that one day I’ll have it confirmed to me: that I now have company. That there are three of us. And I repeat it to get used to the plural. It’s not easy. It’s a whole life. A whole street. A whole dictionary of words and infinite combinations. The river increasingly close. Will I manage to get to the end? And here’s where the hardest part of our story begins. (We’ve reached the last chapter.) The part I don’t know if I’ll be able to write. It’s a private story. A story we don’t even understand ourselves, a story we tell every day, adding new lines and miles in the hope that we’ll find understanding just around the corner. But it’s like the line of the horizon, always elusive, or like an accidental rhyme: thoughts in motion. There are days that lead us to despair. Because the day will eventually come when we reach the river. Or will the river reach the street? And now what? (Not ‘now’: this is the future, not now.) Or better still: what will it be like? What will become of us? Our street ends at the river. A dead end. The best thing for us to do would be to move. We could, for example, emigrate to the countryside.

 

Translated from Portuguese by Jethro Soutar
Podcast read by Simon Shrimpton-Smith

 

Jethro Soutar is an English writer and a translator of Spanish and Portuguese. He has translated Argentinian and Brazilian crime fiction for Bitter Lemon Press, and his translation of By Night the Mountain Burns by Juan Tomás Ávila Laurel will be published by And Other Stories in late 2014. He is co-editor of The Football Crónicas and a co-founder of Ragpicker Press.