Ansichten uit Chartres

Widokówki z Chartres

Marcin Wronski

Marcin Wronski

Marcin Wroński (1972, Lublin, Polen) studeerde Poolse taal- en letterkunde aan de Katholieke Universiteit van Lublin. Voordat hij zich volledig aan het schrijverschap wijdde werkte hij onder andere als columnist, radiojournalist, leraar op een middelbare school en als redacteur voor enkele Poolse uitgeverijen. In Polen staat hij met name bekend als de auteur van historische misdaadromans met als hoofdpersoon het personage Inspecteur Maciejewski. In 2009 kreeg Marcin Wroński de eretitel Bene Meritus Terrae Lublinensi (ereburger van Lublin).

Close

Chartres Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Widokówki z Chartres

Chartres, Francja – dziś

Madame Sophie Fasolette lubiły tylko koty wałęsające się po Rue aux Juifs, ale francuskie koty są głupsze od polskich, niemieckich czy izraelskich – nie boją się ludzi, nawet złych. Teraz madame Fasolette jest już tak stara, że chyba wreszcie umrze. Leży w szpitalnym łóżku w Hôtel Dieu i patrzy w sufit z otwartymi ustami, z których lepkiego kącika zawsze ścieka strużka śliny. Mówi, że nienawidzi tego miejsca, i podle traktuje pielęgniarki.

Podle traktuje nawet najmilszą i najładniejszą w całym szpitalu Miriam Groseille. A ta uparcie jest miła, przysiada obok madame Fasolette, poprawia pościel, nawet się uśmiecha. Być może dlatego, że Miriam ma zielone, kocie oczy i tak jak francuskie koty nie umie rozpoznawać złych ludzi.

– To ty nazywasz się Miriam? – pyta starucha.

– Tak – odpowiada pielęgniarka.

– Jesteś żydówką?

– Jestem niewierząca.

– To dobrze! – cieszy się madame Fasolette. – Sięgnij tam, do szafki.

Pielęgniarka otwiera metalowe drzwiczki szpitalnego mebla. Kiedyś, gdy śmierć była dla wszystkich rzeczą zwyczajną, malowano takie szafki na sterylną trupią biel. Teraz, gdy śmierć stała się niestosowna, pokrywa się je pastelowymi odcieniami błękitu lub zieleni. W szafce leży pudełko po czekoladkach starannie obwiązane sznurkiem na czworo.

– To, to, to! – ponagla madame Fasolette. – Otwórz!

– Co tojest? – pyta Miriam.

– Dowody! – chrypi starucha. – Dowody, że nie ma Boga. Chrześcijańskiego ani żydowskiego. Francuskiego, polskiego, niemieckiego, izraelskiego, żadnego!

Madame Fasolette milknie, jej usta łapczywie chwytają powietrze, jakby była rybą. Nieznaną nauce brzydką, pomarszczoną rybą z dna Atlantyku. Miriam rozwiązuje sznurek i ostrożnie otwiera puszkę Pandory. Jednakże w pudełku są tylko widokówki.

Widokówki śmierdzą starością jak madame Fasolette, ale nie są tak brzydkie. Miriam bierze je do rąk. Nachylona nad staruchą ogląda pierwszą kartkę, błyszczące zielone oczy pielęgniarki i matowobrązowe madame Fasolette spotykają się nad obrazkiem. W oddali widać katedrę, a z małego pociągu wysiada nieproporcjonalnie duża kobieta w kapeluszu sprzed pierwszej wojny.

Przyjechałam do CHARTRES i zasyłam wam Bonjour.

Tak jest wydrukowane po francusku. Odkładając pocztówkę, Miriam rzuca okiem na drugą stronę, lecz nie zauważa ani jednego znajomego słowa. Za to parska śmiechem, gdy widzi kolejną kartkę. Pod katedrą w Chartres odpoczywa wielbłąd z jednym garbem, a na nim siedzi kaleka bez jednej nogi.

J. B. DOUSSINEAU, były piekarz, ofiara Kompanii Kolejowej Zachodniej, pozbawiony odszkodowania i publicznej opieki zdrowotnej, podczas podróży z Marsylii do Paryża na dromaderze i 29 stycznia 1911 poddany nagłej operacji laparotomii w Hôtel-Dieu, Salle Saint-Côme.

– Mój… stryj – wyrzuca z siebie madame Fasolette.

– Ten mężczyzna bez nogi? – dziwi się Miriam.

– Głupia! Przysłał kartkę.

Madame Fasolette krótkimi, urywanymi zdaniami mówi o Rosji i Polsce, Polsce włączonej do Rosji albo odwrotnie – Miriam nie rozumie, bo kto we Francji zawracałby sobie głowę geografią albo nauką języków obcych! Jednak historia stryja madame Fasolette uciekającego zagranicę przed Ochraną, czyli rosyjską Sûreté, wydaje się pielęgniarce podniecająca.

– Zabił kogoś? Napadł na bank? – zaczyna dopytywać.

– Walczył o wolność! – oburza się madame Fasolette.

To Miriam potrafi zrozumieć. W końcu chodziła do francuskiej szkoły, gdzie może źle uczą języków obcych i geografii, ale o wolności, równości i braterstwie mówi się na okrągło. Odwraca kartkę, żeby chociaż spojrzeć na pismo odważnego stryja madame Fasolette, ale starucha odbiera jej widokówkę, jakby w obawie, że dziewczyna zrozumie coś z naskrobanych piórem liter z dziwnymi haczykami przy a i e.

– To pani nie jest Francuzką? – domyśla się wreszcie Miriam.

– Jestem nikim – przyznaje się madame Fasolette.

 

Lublin, Polska – lipiec 1939 roku

Zofia Fasolet patrzyła na elegancką klientkę przymierzającą śliczne białe futerko z lisów.

– Bardzo dobry wybór. I lepiej nie czekać do jesieni, skoro dziś można kupić dużo taniej – przekonywała ją matka Zofii. – A jeśli życzy sobie pani sobie czapeczkę…

Palce klientki z lubością zanurzały się w lisiej sierści, oczy błyszczały pożądliwie, ale usta wciąż udawały niezdecydowanie. Zofia nerwowo obracała w dłoniach wieszak z firmowym napisem: FUTRA I WYR. SKÓRZANE – M. FASOLET I S-KA, KRAKOWSKIE PRZEDMIEŚCIE 2, LUBLIN. Niech ta gojka kupi futerko albo niech sobie wreszcie pójdzie! Jedynaczka Mojżesza i Hanny Fasolet miała przecież osiemnaście lat, buzię jak z reklamy kremu Nivea i figurę jak aktorka, ale zupełnie nie miała cierpliwości. Była na to zbyt młoda i zbyt ładna!

W nocy nie mogła spać, bo nie dość, że lato było piękne i upalne, to znowu przyszedł list od stryja Jakuba. Rodzice długo sprzeczali się w jidysz, tak żeby Zofia nie zrozumiała, i chyba po raz dwudziesty czytali zapisaną gęsto stronicę z nadrukiem DOCTEUR JACOB FASOLET, MÉDECINE GÉNÉRALE ACCOUCHEMENTS, CHARTRES (EURE-ET-LOIR), TÉLÉFONE : 3-75. Dziewczyna dostała od stryja tylko widokówkę ze ślicznym starym mostem nad śliczną, łagodną rzeką i równie śliczną przechadzającą się parą, chyba zakochanych. „Kochana Sophie – napisał po francusku – winszuję Ci matury! Za każdą piątkę masz u mnie eklerkę, za każdą trójkę zjesz gorzkiej lukrecji”. Jakby miała osiem lat, nie osiemnaście! I jakby nie rozumiała, że wcale nie chodzi o wakacje we Francji, na które naprawdę sobie zasłużyła, ale o wojnę, która wisiała na włosku. Zofia nie wierzyła, że Niemcy pokonają polskie wojsko – sama widziała nowoczesne samoloty nad miastem podczas ćwiczeń przeciwgazowych – ale nie mówiła o tym głośno. Ojciec nie wierzył, że kto by nie wygrał, nie splądruje żydowskich sklepów – przeżył dwie wojny i jeden pogrom. Matka nie wierzyła, że jeśli jedynaczka opuści dom, to kiedykolwiek do niego wróci – sama też była kiedyś osiemnastoletnia, śliczna i niecierpliwa…

A Zofia chciała po prostu pochodzić ulicami w mieście, gdzie wszyscy mówią po francusku. Z francuskiego była najlepsza w klasie.

 

Chartres – październik 1940 roku

Gdyby gazety nie pisały o wojnie i gdyby Zofia nie bała się o rodziców, jej pierwszy rok w Chartres to byłyby wspaniałe wakacje. Miasteczko nawet trochę przypominało Lublin ze swymi wąskimi uliczkami i schodami w zabytkowym centrum, ale było mniejsze, cieplejsze i ładniejsze. Żyło tu mnóstwo kotów, które zupełnie nie bały się obcych, a ponieważ miały zwykle dobry humor, ocierały się o nogi Zofii i zadzierały głowy, żeby je głaskać.

Była tylko zła z powodu przesadnej zapobiegliwości matki. Hanna Fasolet napakowała kilka kufrów najlepszymi futrami ze sklepu, a potem jeszcze dała Zofii całą swoją biżuterię – na czarną godzinę. Przez nią poddasze w domu stryjostwa przy Rue aux Juifs przypominało magazyn odzieżowy, a nie śliczny, przestronny pokój przygotowany specjalnie dla Zofii. Po co tyle tego? Dziewczyna czekała przecież tylko do wiosny na zwycięską kampanię Francuzów, a stryj Jakub – powołany jako lekarz wojskowy w stopniu kapitana – wyglądał w mundurze, jakby ubyło mu lat. Wyglądał jak na tej widokówce jeszcze sprzed pierwszej wojny, na której elewi wojskowego liceum Marceau ćwiczą walkę karabinem.

Nie wrócił. Stryjenka dowiedziała się o jego śmierci tego samego dnia, kiedy marszałek Pétain „ze ściśniętym sercem” oświadczył przez radio, „że należy podjąć próbę przerwania walki”. Płakała stryjenka i jej dwie córki, a Zofia chyba jeszcze bardziej. Ale wspólny płacz nie zawsze zbliża ludzi…

Stryjenka Ella była taką samą polską Żydówką jak Zofia, wcale nie mówiła po francusku z lepszym akcentem, za to miała francuski paszport od dwudziestu lat. Jej córki miały obywatelstwo Republiki od urodzenia. Tego dnia Zofia jadła czerstwą bagietkę, maczając ją w kawie, zaś one po raz kolejny czytały półgłosem pismo sygnowane przez prefekta Jeana Moulina.

– „Mam honor zaświadczyć, iż Madame Elle Fasolet…”

– Wyprowadzisz się na Rue des Oiseux – powiedziała stryjenka. – Rozmawiałam z madame Planctin. Ona też straciła męża na wojnie. I ma wolny pokój, a ty masz z czego płacić czynsz.

– „…oraz jej córki Adèle i Marie…”

– Ale przecież ja nie mam pieniędzy, pracy ani… – Zofia omal nie zakrztusiła się kawą.

– „…są jedyną rodziną doktora Jacoba Fasolet…”

– Masz te futra, pierścionki matki… Sprzedasz! A wyprowadzić się musisz, bo jeszcze ściągniesz na nas nieszczęście. Gdybym była sama, to może… – Stryjenka Ella zrobiła chytrą minę, źle udającą uśmiech. – Ty jesteś dorosła. Będziesz miała córki, to sama zrozumiesz.

– Ale jeśli Niemcy… Ja mam tylko polski paszport!

– „…weterana Wielkiej Wojny, który następnie jako lekarz oddał nieocenione usługi miastu Chartres oraz całemu departamentowi Eure-et-Loir…”

– Właśnie dlatego możesz nas zgubić. I to twoje polskie imię: Zofia! – prychnęła stryjenka Ella.

– Ale też jestem rodziną stryja… – Zofia nie jadła już bagietki. Zofia błagała. – Mam to samo nazwisko. Jeśli Niemcy…

– Wy tam w Polsce przesadzacie z tymi Niemcami! – machnęła ręką stryjenka Ella. – A ja cię już karmić nie mogę. Mam dość własnych kłopotów!

– „…i umarł śmiercią żołnierza w dniu…”

Adèle i Marie zachlipały. Nie, to nie działo się naprawdę! Zofia nie wierzyła. To było jak w szkolnym przedstawieniu o Kopciuszku, w którym dziesięć lat wcześniej grała główną rolę.

Ale w Kopciuszku macocha kazałaby Zofii wybierać mak z popiołu. Tymczasem stryjenka Ella zgarnęła ze stołu miskę z niedopitą kawą i resztką bagietki. Mrucząc: „wybredna, nic jej nie smakuje”, objęła swoje córki, jakby nie wystarczyło, że zatroszczył się o nie prefekt Moulin.

 

Chartres – maj 1942 roku

Pocztówka przedstawiała Bramę Krakowską w rodzinnym mieście Zofii, a przed nią kręcili się uliczni sprzedawcy. Kiedy Zofia była mała, bardzo chciała mieć wstążkę od jednej z takich handlarek, ale matka kręciła głową, że to tandeta. Przez Stare Miasto chodziły tylko na ulicę Szeroką do piekarni, jednej i zawsze tej samej, która nasycała zapachem chałek i chleba dawny dom słynnego cadyka zwanego Widzącym z Lublina. Potem szybko wracały, jakby matce Zofii czarne chałaty mężczyzn głośno rozprawiających na ulicy sprawiały przykrość albo poruszały zadawniony wyrzut sumienia. Teraz matka pisała:

Kochana Zofio!

Jest nam bardzo dobrze w nowym osiedlu żydowskim, które zbudował nam gubernator. Jesteś mądra, to rozumiesz, że mamy warunki co najmniej jak przed wojną pan Fuszer, z którego córkami bawiłaś się, kiedy byłaś mała. Pozdrowimy od Ciebie ciocię Lejlę, z którą niedługo się zobaczymy.

Hanna i Mojżesz Fasolet

„Jesteś mądra”? Nie była głupia, ale z tego liściku długo nic nie rozumiała. Dlaczego rodzice pisali tak chłodno, nie „kochana córeczko”, tylko „Zofio”? Mają dobrze jak pan Fuszer? O ile pamiętała, pan Fuszer mieszkał w ciemnej suterenie w jednej izbie z piątką dzieci, chorą żoną i starą matką! I te pozdrowienia dla cioci Lejli… Przecież ona umarła na gruźlicę ponad dziesięć lat wcześniej!

Zofia powoli zeszła ze schodów poczty, odprowadzana wzrokiem przez nieczułą, wszystkowidzącą postać z mozaiki na frontonie budynku. I nagle odskoczyła w bok, bo wszystko zrozumiała, a właściwie pomogły zrozumieć stryjenka i jej córki.

Wszystkie trzy szły prowadzone przez dwóch żandarmów do komisariatu po drugiej stronie Place des Épars. Kuzynki przypominały posłuszne, zaganiane owce, tylko madame Fasolet co chwilę próbowała coś tłumaczyć, podstawiając żandarmom pod nos jakiś papier. Wreszcie wyrwał jej go z ręki zniecierpliwiony brygadier i przy pomniku generała Marceau zmiął ze złością i rzucił na bruk. Stryjenka chciała podnieść dokument, ale żandarm chwycił ją za ramię i stanowczo pociągnął w stronę komisariatu.

Papier chwilę później podniosła Zofia.

Mam honor zaświadczyć, iż Madame Elle Fasolet oraz jej córki Adèle i Marie są jedyną rodziną doktora Jacoba Fasolet, weterana Wielkiej Wojny, który…

 

Chartres – czerwiec 1942 roku

– Lepiej to spalić, mademoiselle – poradził życzliwie podbrygadier policji Bidet.

Zofia nie wiedziała, co ma na myśli: zmięte zaświadczenie byłego prefekta Moulina, które trzymał w lewej ręce, czy niewysłaną kartkę do rodziców, którą trzymał w prawej. W pierwszej chwili przestraszyła się, gdy stanął na progu, ale przecież znała go, monsieur Bidet bywał u madame Planctin. Teraz z uśmiechem przypatrywał się widokówce, w górnej części przedstawiającej szesnastowieczną rycinę z panoramą Chartres, w dolnej Chartres prawdziwe, uchwycone okiem aparatu.

– Lepiej to spalić – oddał Zofii dokument prefekta i westchnął nad widokówką. – Wciąż tu pięknie, prawda?

Dziewczyna przytaknęła. Wskazała policjantowi krzesło i obrzuciła wzrokiem swój maleńki, ciasny pokoik – tym ciaśniejszy, że musiał pomieścić kufry z Polski. Jednakże na stole stały bardzo piękne świeże kwiaty, za oknem bardzo pięknie przelewała się rzeka Eure, a po niej pływały bardzo piękne kaczki.

– Pani wie, że gestapowcy niemal zakatowali prefekta Moulina? Więc domyśla się pani, że teraz jego podpis to jak wyrok. Wielkie szczęście, że się pani przeprowadziła, inaczej panią też by zabrali.

– Tutaj nie przyjdą? – zapytała Zofia, nalewając Bidetowi kawy. Podbrygadier prześliznął się wzrokiem najpierw po strużce czarnego płynu, potem po dzbanku, rękach i dekolcie Zofii.

– Wielkie szczęście, że ja tu przyszedłem. I coś pani powiem, mademoiselle… – Ujął ją za rękę i posadził obok siebie. Czuć było od niego winem i papierosami. – Służę w Policji Municypalnej dość długo, by znać pewnych ludzi… – Przysunął się razem z krzesłem. – Jeśli posłucha pani mojej rady…

Jakie to okazało się proste! Wystarczyło na kilka dni powierzyć swój polski paszport podbrygadierowi Bidetowi, aby Zofia Fasolet stała się Sophie Fasolette, zupełnie inną osobą niż ta, którą policja wkrótce zacznie szukać w związku z podejrzeniem o żydowskie pochodzenie. I coś takiego zaproponował służący prawu monsieur Bidet?... Bała się, bo wyglądał w tamtej chwili niczym mężczyzna z innej pocztówki, której w końcu nie kupiła – stał w Vieille Rue Saint-Yves i patrzył w obiektyw w taki sposób, jakby wiedział o fotografie coś bardzo kompromitującego. Ale podbrygadier Bidet był dobrym człowiekiem i dobrym Francuzem, przy Rue des Oiseux wszyscy tak mówili.

– Czym się panu odwdzięczę?

Monsieur Bidet otoczył ją opiekuńczym ramieniem i rozpiął górny guzik uniformu.

– Pani jest bardzo piękna, mademoiselle…

 

Chartres – sierpień 1942 roku

Prawie wszystkie pocztówki z Chartres przedstawiają katedrę Notre Dame. Jej górujących nad miastem wież nie da się nie zauważyć. A jednak Sophie Fasolette zaczęła tam chodzić dopiero niedawno. „Lepiej nie kłuć ludzi w oczy”, mówiła madame Planctin, która wprawdzie podwyższyła Sophie czynsz, ale przecież musiała, mimo że podobnie jak jej piękne córki była dobrą kobietą. Sophie Fasolette oddała gospodyni większość futer, które przywiozła z Polski, niedługo przyjdzie kolej na biżuterię matki…

„Trzeba się modlić o boskie miłosierdzie”, dobrze radził monsieur Bidet, który wprawdzie zdradzał z Sophie swoją małżonkę, ale jako katolik nigdy nie zażądał od niej w łóżku niczego naprawdę nieprzyzwoitego.

Sophie posłuchała. Przywiozła z Polski futra i biżuterię na czarną godzinę, ale nie przywiozła żadnego Boga – ani chrześcijańskiego, ani żydowskiego. Nie było takiego w lubelskim domu Mojżesza Fasoleta, który ku oburzeniu służącej jadał niekoszerną wieprzowinę nawet w szabas. W ogóle nie było takiego w Polsce – w Polsce byli Niemcy, nie Bóg. A tu, w Chartres?

Klęcząc w chłodnej katedrze, Sophie patrzyła na dwa anioły adorujące skrawek płótna, który kiedyś okrywał ciężarny brzuch matki chrześcijańskiego mesjasza, i ukradkiem dotykała własnego, po którym jeszcze nie było nic widać. Oby jak najdłużej… Oby wcale?... Bardzo potrzebowała kogoś, kto podjąłby za nią najgorsze decyzje – tak jak matka, gdy mimo wątpliwości zdecydowała się wysłać ją do Francji. Sophie nie mogła urodzić tego dziecka!

– Ale skrobanka? Teraz?! Jeszcze pół roku temu byłoby to tylko wykroczenie – martwił się podbrygadier Bidet. – Nie mogłaś bardziej uważać, głupia?! Nie, nie! – zdecydował, zanim jeszcze trzasnął drzwiami. – Byłem dla ciebie dobry, ale z przestępstwem przeciw bezpieczeństwu państwa nie mogę mieć nic wspólnego.

Świece przed Dziewicą przy Filarze świeciły niepewnym blaskiem. Światło słońca, przefiltrowane przez kolorowe postacie świętych na witrażach, napełniało katedrę barwami tęczy. Sophie myślała o dziadku, który miał nadzieję, że przynajmniej ona wyrośnie na pobożną żydówkę. Dlatego opowiadał jej o cadykach. Jeden na przykład znał sekretne miejsce w lesie, gdzie rozpalał ogień, odmawiał specjalną modlitwę, a wtedy Bóg spełniał każdą jego prośbę. Kiedy umarł, nikt już nie znał tej specjalnej modlitwy, ale inny cadyk chodził w to samo miejsce i to wystarczało. Po wielu latach ludzie zapomnieli nawet, w którym lesie trzeba rozpalić ogień, lecz według dziadka, dopóki opowiadają tę historię, Bóg też będzie o nich pamiętał…

Tak?! Sophie połknęła łzę. Klęczy przecież w katedrze przed suknią matki Jezusa, szepcze specjalne modlitwy z francuskiej książeczki do nabożeństwa, robi wszystko jak trzeba, jak ten pierwszy cadyk, a Bóg milczy! Nic go nie obchodzi!

A jednak nie miała racji, bo chociaż nic nie obchodziła Dziewicy Maryi, ledwie wróciła do domu, do jej pokoju przyszła madame Planctin.

– Powiedz, że ja cię przysłałam – powiedziała, kładąc na stole dziewczyny kartkę z adresem pewnego lekarza.

Ta piwnica, w której Niemcy bili i kopali prefekta Moulina, nie mogła być bardziej przerażająca niż stara podziemna kuchnia w szpitalu Hôtel Dieu. Metalowa winda błyszczała w świetle lamp, kat w białym lekarskim kitlu poruszył parującym naczyniem, zagrzechotały w nim narzędzia. Takiego Chartres nie ma na żadnej widokówce.

– Pan doktor mi powie, czy to był chłopiec czy dziewczynka? – poprosiła Sophie, półleżąc z rozłożonymi nogami na kilku zestawionych stołkach.

– To jeszcze ani chłopiec, ani dziewczynka – uśmiechnął się do niej lekarz. – Spokojnie, mademoiselle…

 

Chartres – marzec 1943

Gdyby sądzić Chartres po sprzedawanych tu widokówkach, nic się tu nie zmieniło od co najmniej 1930. Wejście do katedry nigdy nie było obłożone workami z piaskiem, a Żydów z departamentu Eure-et-Loir – na pocztówkach nieróżniących się niczym od prawdziwych Francuzów – pociągi woziły do Paryża lub Orleanu, nie do obozu w Drancy, a stamtąd do Auschwitz, Bełżca, Sobiboru. A jednak chociażby od 1942 zmieniło się wiele: podbrygadier Bidet zdezerterował i podobno przystał do degaulistów, natomiast madame Planctin, chociaż po dawnemu była dobrą kobietą, znowu zażądała wyższego czynszu. Sophie, która miała już coraz mniej do sprzedania, powiedziała, że się zastanowi. Pokłóciły się, ale z pewnością to przypadek, że następnego dnia po dziewczynę przyszli żandarmi – tak jak rok wcześniej po stryjenkę.

Na dworcu nie była sama. Poznała pana Mendelmanna i pana Felda z Warszawy, którzy – co za przypadek – mieszkali zaledwie kilka uliczek dalej! Zwłaszcza pan Feld był absolutnie pewien, że może przyjdzie im znieść pewne niewygody, lecz są przecież we Francji, a tu nawet Niemcy muszą ważyć swoje okrucieństwa. Zamilkł jednak, kiedy do stłoczonej na peronie kilkunastoosobowej grupy Żydów i pilnujących ich żandarmów podszedł niemiecki oficer. Wyjął z raportówki listę, a dużo niższy wzrostem brygadier wysoko podniósł swoją. Zaczęli porównywać nazwiska. Niemiec kiwał głową i stawiał przy nich znaczki.

Sophie, która przed chwilą ze strachu ledwie trzymała się na nogach, nagle poczuła ulgę.

Pan Feld to albo bardzo dobry, albo bardzo głupi człowiek, pomyślała. To się wreszcie skończy i bardzo dobrze. A ona zobaczy się nie tylko z ciotką Lejlą, którą ledwie pamiętała, ale także z rodzicami. Szkoda tylko, że gestapo nie chce zaprowadzić Sophie pod mur cmentarza Saint Chéron i zastrzelić na miejscu. Tak byłoby prościej.

Podniosła dumnie głowę i ze zdziwieniem spostrzegła, że Niemiec patrzy na nią już od dłuższej chwili. Dał znak, by podeszła.

– Dokumenty! – Wyciągnął rękę.

Sophie podała mu swój sfałszowany polski paszport.

– To przecież oczywista pomyłka! – Oficer pokazał go brygadierowi. – Fasolette to francuskie nazwisko.
Sophie nie miała ochoty kłamać.

– Proszę pana – powiedziała po niemiecku – nazywam się Zofia Fasolet i jestem polską Żydówką.

Oficer boleśnie ścisnął jej ramię i nachylił się do ucha Sophie. Pachniał wodą kolońską.

– Zamknij się, idiotko! Za ładna jesteś na to miejsce, gdzie chcą cię zawieźć – syknął, po czym znów zwrócił się do żandarma po francusku: – Zwalniam tę panią. Przecież widać, że nie jest Żydówką!

Z dyskusji francuskiego żandarma i niemieckiego oficera Sophie słyszała może co piąte słowo: „ale panie nadporuczniku”, „skorygować raport”, „na pańską odpowiedzialność”, a potem nie słyszała już nic, bo pociąg do Drancy, który z głośnym sapaniem wtoczył się właśnie na stację, zagłuszyłby nawet pana Felda z Warszawy. Kiedyodjechał, Sophie pomyślała, że mogłaby chociaż pomachać na pożegnanie. Nie pomachała jednak, bo niemiecki nadporucznik wciąż stał obok.

Zapytał o coś po francusku, ona mu odpowiedziała po niemiecku, i sama nie wiedząc kiedy, znalazła się wraz z nim na pachnącej rzeką i gorącym, rozgrzanym na słońcu tynkiem Rue des Oiseux.

– Jesteś prostytutką? – Niemiec spojrzał na nią z takim niesmakiem, aż się przestraszyła, że zaprowadzi ją z powrotem na dworzec.

– Ja? Nie! – prawie wykrzyknęła.

– A ty nie wiesz, co to za dom?

Jak mogła nie wiedzieć? To był przecież dom madame Planctin i jej córek, które straciły ojca na wojnie, tak jak ona straciła stryja. Do madame przychodzili goście, nawet urzędnicy prefektury, którzy przecież nie narażaliby swojej opinii, bywając w domu publicznym. Aby to udowodnić oficerowi, zaprosiła go na górę, do ciasnego pokoiku, w którym nie było ani parawanu, ani irygatora jak u prostytutek. Uwierzył. Zaparzyła kawy.

– Czym się panu odwdzięczę?

Niemiec otoczył ją opiekuńczym ramieniem i rozpiął haftkę munduru.

– Pani jest bardzo piękna, mein Mädchen…

 

Chartres – sierpień 1944 roku

Jacob nie lubił jak inne dzieci trzymać buzi przy ramieniu matki. Uspokajał się, dopiero gdy Sophie brała go na ręce tak, jak Maryja małego Jezusa. Tłumaczyła sobie, że kiedy Jacob patrzy na pokój, przez okno, na ludzi, to wypatruje swojego ojca Reinhardta. Wierzyła, że ten wróci,  przecieżjej przysłał kartkę z Bramą Brandenburską, napisał, że kiedy tylko wojna się skończy…

Śpij, syneczku, śpij, żołnierzu,
Twoi koledzy tu leżą,
Będziesz spokojny już tu.
Na grób ci krzyżyk dali
Virtuti Militari,
Aj luli, luli, synku mój...

– kończyła nucić jedyną kołysankę, którą pamiętała z Polski, sama nie wiedząc, czy śpiewa ją bardziej Jacobowi, Reinhardtowi, czy może pamięci stryja. Nuciła, kiedy na dole domu rozległy się hałasy i kilka par ciężkich butów załomotało na schodach.

Sophie drgnęła. Jacob zakwilił cicho i zamarł. Kroki nagle umilkły i w otwartych drzwiach stanęła madame Planctin.

– To jest ta nazistowska kurwa! – wskazała palcem zaskoczoną Sophie. – Ja, monsieurs, nie mam z nią nic wspólnego!

Ktoś ją odepchnął. Do maleńkiego pokoju wdarło się dwóch mężczyzn w cywilnych ubraniach, policjant w stalowym hełmie i czarnoskóry amerykański żołnierz.

– And whose baby is this? – spytał.

– Made in Germany! – zarechotał ktoś znajomy. Sophie podniosła głowę i ze zdziwieniem rozpoznała monsieur Bideta. Kiedy widziała go po raz ostatni, miał na sobie policyjny uniform, nie skórzaną kurtkę i przekrzywiony beret. A już na pewno nie nosił wówczas na ramieniu opaski z krzyżem lotaryńskim ani pistoletu maszynowego.

Teraz oddał go Amerykaninowi, a sam wyjął z kieszeni maszynkę do strzyżenia owiec. Madame Planctin wyciągnęła ręce po dziecko, w końcu miała dobre serce, ale Sophie, skulona na krześle, obejmowała płaczącego Jacoba z całych sił. Silna, pachnąca nikotyną dłoń chwyciła ją za gardło, maszynka wgryzła się we włosy. Już rozumiała, dlaczego jako dziecko tak bała się fryzjera… Kasztanowe pukle opadały na główkę Jacoba…

Po bólu i upokorzeniu ogarnęło ją otępienie. Prowadzona przez monsieur Bideta i policjanta w stalowym hełmie, szła przez wygrażające pięściami ludzkie urągowisko, wzdrygała się obok ruin zbombardowanych domów, trzy razy omal nie upadła na schodach św. Mikołaja, ale przytrzymała ją silna dłoń pachnąca nikotyną. Ile razy Sophie podnosiła wzrok, widziała górującą nad miastem katedrę. A kiedy dowleczono ją już do więzienia przy św. Teresy, w Notre Dame zaczęły bić dzwony, bo było przecież południe.

 

Chartres – dziś

Są sprawy, które kobieta może powierzyć tylko obcej kobiecie. Nawet jeśli jedna topiła się w brudnych wirach historii, a druga pamięta tylko ułamek tego, o czym uczono ją w szkole.

Miriam trzyma za rękę madame Fasolette i delikatnie gładzi patykowate, już prawie trupie palce obciągnięte suchą, pergaminową skórą. Staruszka mówi coraz ciszej, tak cicho, że niektóre zdania pielęgniarka odczytuje tylko z ruchu jej warg.

Ale tylko niektóre, te prostsze, jak „Jacob płakał i płakał” albo „włosy odrosły mi siwe”. Rozumie też to, co może odczytać, na przykład list z prefektury departamentu Eure-et-Loir, który tylko taka dziwaczka jak madame Fasolette mogła złożyć we czworo i nakleić na widokówkę z pomnikiem bohatera narodowego Jeana Moulina. „Mamy honor powiadomić Panią, że po rozpatrzeniu zażalenia Pani, w związku z Pani wyjątkowym położeniem i zrozumiałymi obawami o życie, aresztowanie Pani oraz inne przykre incydenty towarzyszące aresztowaniu należy uznać za godną ubolewania pomyłkę”… Natomiast nie rozumie, dlaczego madame Fasolette, która nigdy z nikim nie utrzymywała kontaktów, akurat do jakiejś Anny Langfus z Sarcelles wysłała pocztówkę z bulwarem nad Eure. Miriam nie może przecież wiedzieć, że obie chodziły do tego samego liceum w Lublinie i chociaż w różnych miejscach Europy, to obie przeżyły dzięki litości niemieckiego oficera – tylko madame Fasolette obcięto włosy, zaś madame Langfus dano nagrodę literacką Goncourtów. Jednakże nawet gdyby dziewczyna interesowała się literaturą, i tak nie potrafiłaby zrozumieć, dlaczego Anna Langfus przekreśliła krótki liścik na odwrocie pocztówki, włożyła ją do taniej koperty i odesłała bez żadnych wyjaśnień. Może jako pisarka umiała przewidzieć, jakim okropnym babskiem stanie się już niedługo madame Fasolette? A może była w zmowie z Międzynarodowym Czerwonym Krzyżem („Z przykrością informujemy Panią, że o Mojżeszu i Hannie Fasolet, zamieszkałych w Lublinie, Polska, nie posiadamy danych w ewidencji”) i Ziomkostwem Lubelskim w Izraelu („Uprzejmie prosimy, do czasu przedstawienia wyjaśnień dotyczących Pani postawy moralnej w bolesnym dla Żydów okresie Zagłady, o nieponawianie pytań”)? Oba listy madame Fasolette przykleiła do kartek z maszkaronami z chartryjskiej katedry, bo gdyby nawet przeżyła drugie dziewięćdziesiąt dwa lata i codziennie pytała o to samo, odpowiedzi byłyby niewzruszone jak maszkarony.

– A pani syn? – Miriam połyka łzę. – Wytłumaczyła mu pani?

Madame Fasolette niecierpliwie kręci głową. W jej kolekcji pozostały jeszcze dwie widokówki. Obie wyjątkowo nie przedstawiają Chartres, Lublina ani Berlina. Na przedostatniej pręży się paryska wieża Eiffla z dorysowaną czerwoną flagą. Miriam nie bardzo rozumie, co to ma oznaczać. Odwracając kartkę, nie zwraca uwagi na stempel pocztowy z maja 1968, ale fajnie brzmi jej to, co napisał Jacob: „Mamo, pod brukiem jest plaża!”.

– Student Sorbony – mówi madame Fasolette z dumą i smutkiem.

Miriam nie rozumie tego smutku. Nie rozumie, dopóki nie weźmie do rąk ostatniej widokówki.

To nie jest zwykła kartka pocztowa, to niepokojąca fotografia. Przedstawia dziedziniec szartryjskiego więzienia przy Rue Sante Thérèse, na którym obcięte włosy kobiet walają się niczym gigantyczne kłęby kurzu. Przedstawia pewnych siebie młodych mężczyzn z Ruchu Oporu, którym dopiero co ściskał ręce sam generał de Gaulle, i tłum, który stał się tym odważniejszy, im bardziej bał się wcześniej. Przedstawia wreszcie grupę aresztowanych kolaborantów, pośród których stoi młoda kobieta z nierówno ogoloną głową, trzymająca na rękach przestraszone dziecko.

– Przeczytaj – wzdycha staruszka.

Na odwrocie zdjęcia Miriam widzi naklejony znaczek i adres madame Fasolette. Poznaje także charakter pisma Jacoba.

Jesteś faszystowską kurwą!

To nieprawda! Miriam i każda pielęgniarka z Hôtel Dieu mogłaby zaświadczyć: madame Fasolette nie jest kurwą. To staruszka, której z kącika ust znowu cieknie ślina.

Download de ePub-versie Print

Ansichten uit Chartres

Marcin Wroński’s citybook is geen luchtige vakantiegroet. Via de Ansichten uit Chartres, die de hoogbejaarde Sophie Fasolette in een oud chocoladedoosje bewaart, onthult ze aan de jonge verpleegster Miriam de voor haar onbekende wereld van ondergedoken joden, censuur en het leven met een groot geheim.

 

Chartres, Frankrijk – vandaag

Van madame Sophie Fasolette hielden alleen de katten die door de Rue aux Juifs zwierven, maar Franse katten zijn dommer dan Poolse, Duitse of Israëlische: ze zijn niet bang voor mensen, zelfs niet voor slechte mensen. Nu is madame Fasolette al zo oud dat ze waarschijnlijk niet lang meer heeft te leven. Ze ligt in een ziekenhuisbed in Hôtel Dieu en staart met open mond, waar uit een kleverig hoekje altijd een stroompje speeksel wegsijpelt, naar het plafond. Ze zegt dat ze deze plek haat en ze is heel onaardig tegen de verpleegsters.

Ze is zelfs onaardig tegen de liefste en mooiste verpleegster van het hele ziekenhuis, Miriam Groseille. En die is eigenwijs lief, komt naast madame Fasolette zitten, schudt haar bed op, glimlacht zelfs naar haar. Misschien omdat Miriam groene ogen, kattenogen, heeft en net als Franse katten slechte mensen niet herkent.

‘Dus jij heet Miriam?’ vraagt het oude vrouwtje.

‘Ja,’ antwoordt de verpleegster.

‘Ben je Joods?’

‘Ik ben niet gelovig.’

‘Dat komt dan goed uit!’ zegt madame Fasolette verheugd. ‘Doe dat kastje daar eens open.’

De verpleegster opent het metalen deurtje van het ziekenhuismeubel. Ooit, toen de dood voor iedereen nog een doodgewone aangelegenheid was, werden zulke kastjes in steriel lijkwit geschilderd. Nu de dood iets ongepast is geworden, zijn ze bedekt met pasteltinten van hemelsblauw of groen. In het kastje ligt een doosje waar chocolaatjes in hebben gezeten en dat zorgvuldig door een touwtje in vieren is samengebonden.

‘Ja, ja, dat is het!’ zegt madame Fasolette, de verpleegster tot spoed manend. ‘Maak maar open!’

‘Wat zit erin?’ vraagt Miriam.

‘Bewijzen!’ zegt de oude vrouw met een krassende stem. ‘Bewijzen dat God niet bestaat. De christelijke niet en de joodse niet. De Franse, de Poolse, de Duitse, de Israëlische niet, niet een!’

Madame Fasolette doet er het zwijgen toe, haar mond hapt gulzig naar lucht alsof ze een vis is. Een in de wetenschap onbekende, lelijke, gerimpelde, op de bodem van de Atlantische Oceaan levende vis. Miriam maakt het touwtje los en opent voorzichtig de doos van Pandora. Maar er zitten in het doosje alleen maar ansichtenkaarten.

De prentbriefkaarten stinken naar ouderdom net als madame Fasolette, maar zijn niet zo lelijk. Miriam pakt ze in haar hand. Terwijl ze over de oude vrouw heen staat gebogen bekijkt ze de eerste kaart, de schitterende groene ogen van de verpleegster en de matbruine van madame Fasolette ontmoeten elkaar boven het plaatje. In de verte is de kathedraal te zien en uit een kleine trein stapt een buiten proportie grote vrouw met een hoed op van voor de Eerste Wereldoorlog.

Ik ben in CHARTRES gearriveerd en zend jullie een Bonjour.

Zo staat het er in het Frans gedrukt. Terwijl ze de ansichtkaart weglegt werpt Miriam een blik op de achterkant, maar ze komt geen enkel bekend woord tegen. Daarentegen barst ze in lachen uit als ze de volgende kaart ziet. Onder de kathedraal in Chartres ligt een kameel met één bult uit te rusten en erbovenop zit een mankepoot die een been mist.

J.B.DOUSSINEAU, voormalig bakker, slachtoffer van de Westelijke Spoorweg Compagnie, verstoken van schadevergoeding en publieke gezondheidszorg tijdens zijn reis van Marseille naar Parijs op een dromedaris en op 29 januari 1911 acuut onderworpen aan een laparotomie in Hôtel-Dieu, Salle Saint-Côme.

‘Mijn ... oom’, laat madame Fasolette zich ontvallen.

‘Die man zonder been?’ vraagt Miriam verbaasd.

‘Domoor! Hij heeft me die kaart gestuurd.’

Madame Fasolette spreekt in korte staccatozinnen over Rusland en Polen, over het Polen dat bij Rusland is gevoegd of andersom. Miriam begrijpt er niets van, want wie in Frankrijk zou zijn hoofd breken over aardrijkskunde of over het leren van vreemde talen? Niettemin vindt de verpleegster de geschiedenis van de oom van madame Fasolette, die voor de Ochrana ofwel de Russische Sûreté, naar het buitenland moest vluchten, opwindend.

‘Heeft hij iemand vermoord? Heeft hij een bank overvallen?’ begint ze haar te ondervragen.

‘Hij vocht voor de vrijheid!’ was het boze antwoord van madame Fasolette.

Dat verstaat Miriam. Uiteindelijk heeft zij op een Franse school gezeten, waar ze dan misschien slecht onderwijs geven in vreemde talen en aardrijkskunde, maar waar voortdurend over vrijheid, gelijkheid en broederschap wordt gesproken. Ze draait de ansichtkaart om, om desnoods een blik te werpen op het handschrift van de dappere oom van madame Fasolette, maar het oude mens pakt haar de kaart af alsof ze bang is dat het meisje iets zou begrijpen van de met een vulpen neergekrabbelde letters met vreemde haakjes onder de ‘a’ en de ‘e’.

‘U bent geen Française?’ vermoedt tenslotte Miriam.

‘Ik ben niemand’, bekent madame Fasolette.

 


Lublin, Polen – juli 1939

Zofia Fasolette keek naar de chique klant die bezig was met het passen van een mantel van schitterend wit vossenbont.

‘Een hele goede keuze. En u kunt beter maar niet wachten tot de herfst, aangezien u hem vandaag aanzienlijk goedkoper kunt kopen’, probeerde Zofia’s moeder haar te overtuigen. ‘En mocht u er nog een muts bij willen ...’

De vingers van de klant verdwenen behaagziek in de vossenvacht, haar ogen schitterden begeerlijk, maar haar mond veinsde nog altijd besluiteloosheid. Zofia stond nerveus met het hangertje met de firmanaam: M.Fasolet en S-ka, Krakowskie Przedmieście 2, Lublin in haar handen te draaien. Laat die sjikse die bontmantel nu eindelijk eens kopen of laat haar tenminste weggaan! Het enig kind van Mojżesz en Hanna Fasolet was immers achttien, had een gezichtje als op een reclame voor Niveacrème en het figuur van een actrice, maar ze had absoluut geen geduld. Daarvoor was ze te jong en veel te mooi!

’s Nachts kon ze niet slapen, niet alleen omdat het een mooie zomer was en heet, maar ook was er opnieuw een brief van oom Jakub gekomen. Haar ouders maakten een tijdlang ruzie in het Jiddisch, zodat Zofia het niet zou begrijpen, en ze lazen voor de twintigste keer de dichtbeschreven bladzijde met de opdruk: ‘DOCTEUR JACOB FASOLET, MÉDECINE GÉNÉRALE ACCOUCHEMENTS, CHARTRES (EURE-ET-LOIR), TÉLÉFONE : 3-75’.

Het meisje had van haar oom enkel een ansichtkaart gekregen met een hele mooie oude brug boven een hele mooie liefelijke rivier en een al even heel mooi wandelend paar dat waarschijnlijk verliefd was. ‘Lieve Sophie,’ had hij in het Frans geschreven, ‘gefeliciteerd met je eindexamen! Voor elke tien krijg je van mij een eclair, voor elk zesje mag je bittere drop eten.’ Alsof ze acht was en niet achttien! En alsof ze niet begreep dat het helemaal niet ging om een vakantie in Frankrijk, die ze werkelijk had verdiend, maar om de oorlog die in de lucht hing. Zofia geloofde niet dat de Duitsers het Poolse leger zouden verslaan, ze had zelf de moderne vliegtuigen boven de stad zien vliegen tijdens de gasverdedigingsoefeningen, maar dat zei ze niet hardop. Haar vader geloofde niet dat wie de oorlog ook zou winnen, hij de Joodse winkels zou plunderen; hij had twee oorlogen en een pogrom overleefd. Haar moeder geloofde niet dat als haar enig kind het huis zou verlaten, ze er ooit nog terug zou keren, zelf was ze ook ooit achttien geweest, heel mooi en ongeduldig …

Maar Zofia wilde gewoon door de straten lopen in een stad waar iedereen Frans sprak. In Frans was ze de beste van de klas.

 

Chartres – oktober 1940

Als de kranten niet over de oorlog zouden hebben geschreven en Zofia zich niet ongerust zou hebben gemaakt om haar ouders, dan zou haar eerste jaar in Chartres een fantastische vakantie zijn geweest. Het stadje deed zelfs een beetje aan Lublin denken met zijn smalle straatjes en trappen in het historische centrum, maar het was kleiner, warmer en mooier. Hier leefde massa’s katten die absoluut niet bang waren voor vreemden en aangezien ze over het algemeen een goed humeur hadden, schurkten ze tegen Zofia en gaven haar kopjes om te worden gestreeld.

Ze was alleen kwaad vanwege de overdreven voorzorg van haar moeder. Hanna Fasolet had een aantal koffers volgepropt met de beste bontmantels uit de winkel en had Zofia vervolgens ook nog al haar juwelen geschonken, als appeltje voor de dorst. Door haar zag haar zolderkamer in het huis van oom en tante aan de Rue aux Juifs er eerder uit als een kledingmagazijn en niet als de schattige, ruime kamer die speciaal voor Zofia in gereedheid was gebracht. Waarom ook zoveel? Het meisje wachtte immers enkel nog op de triomfantelijke campagne van de Fransen in de lente en op de terugkeer van oom Jakub, die als militair arts in de rang van kapitein was opgeroepen en er in zijn uniform uitzag alsof hij jaren jonger was. Hij zag eruit als op die ansichtkaart van voor de Eerste Wereldoorlog, waarop de élèves van het militair lyceum Marceau oefenden in wapengebruik.

Maar hij kwam niet terug. Tante hoorde over zijn dood op dezelfde dag waarop maarschalk Pétain ‘met een benepen hart’ op de radio verklaarde ‘dat er een poging tot een staakt-het-vuren moest worden gedaan’. Tante en haar twee dochters huilden, en Zofia misschien nog wel het meest van allemaal. Maar gemeenschappelijke tranen brengen mensen niet altijd nader …

Tante Ella was net zo’n Poolse Jodin als Zofia, ze sprak het Frans helemaal niet met een beter accent, maar ze had sinds twintig jaar wel een Frans paspoort. Haar dochters hadden sinds hun geboorte de nationaliteit van de République. Die dag at Zofia een knapperig stokbrood dat ze in haar koffie doopte, terwijl de anderen voor de zoveelste keer op halfluide stem het schrijven lazen dat getekend was door de prefect Jean Moulin.

‘Ik heb de eer te verklaren dat Madame Ella Fasolet…’

‘Je verhuist naar Rue des Oiseux’, zei tante. ‘Ik heb met madame Planctin gesproken. Zij heeft ook haar man in de oorlog verloren. En ze heeft een kamer vrij en jij hebt de mogelijkheid om de huur te betalen.’

‘…alsmede haar dochters Adèle en Marie…’

‘Maar ik heb toch geen geld, werk noch…’ Zofia verslikte zich bijna in haar koffie. ‘…de enige familie zijn van dokter Jacob Fasolet…’

‘Je hebt die bontmantels, de ringen van je moeder… Die kun je verkopen! En verhuizen moet je sowieso, want straks breng je ons nog in gevaar. Als ik nu nog alleen was geweest, misschien dat dan…’ Tante Ella trok een zuinig gezicht dat stuntelig een glimlach veinsde. ‘Jij bent volwassen. Straks krijg je zelf dochters en dan zul je het begrijpen.’ ‘Maar als de Duitsers nu … Ik heb alleen een Pools paspoort!’

‘…veteraan van de Grote Oorlog die vervolgens als arts de stad Chartres als ook het hele departement Eure-et-Loir onschatbare diensten heeft geleverd…’

‘Precies daarom kun je ons in het verderf storten. En dan die Poolse naam van je: Zofia!’ brieste tante Ella.

‘Maar ik ben ook familie van oom…’ Zofia at niet langer van haar stokbrood. Zofia smeekte. ‘Ik heb dezelfde naam. Als de Duitsers …’

‘Jullie daar in Polen overdrijven met die Duitsers!’ zei Tante Ella en maakte een wegwerpgebaar. ‘En ik kan je niet langer te eten geven. Ik heb voldoende aan mijn eigen problemen!’

‘…en is een soldatendood gestorven op…’

Adèle en Marie zaten te snikken. Nee, dit gebeurde niet echt! Zofia geloofde het niet. Dit was als in de toneelvoorstelling op school van Assepoester, waarin zij tien jaar geleden de hoofdrol had gespeeld.

Maar in Assepoester zou de stiefmoeder Zofia bevelen het maanzaad uit de as te halen. Terwijl hier tante Ella het kommetje met de niet helemaal opgedronken koffie en het restje stokbrood van tafel nam. Terwijl ze ‘verwend kind, zij vind ook niks lekker’ mompelde, omhelsde ze haar beide dochters alsof het nog niet genoeg was dat de prefect Moulin zich over hen had ontfermd.

 

Chartres – mei 1942

Op de prentbriefkaart stond de Brama Krakowska in de geboorteplaats van Zofia, en op de voorgrond liepen allerlei straatverkopers. Toen Zofia nog klein was, had ze heel graag een lint willen hebben van een van die handelaarsters, maar haar moeder had haar hoofd geschud en gezegd dat het oude troep was. Als ze door de oude stad liepen, dan alleen naar de ulica Szeroka, naar die ene bakkerij, steeds dezelfde, die het oude huis van de beroemde tsaddik die de Ziener van Lublin werd genoemd vulde met de geur van challe en brood. Vervolgens keerden ze snel terug, alsof de zwarte kaftans van de luid sprekende mannen op straat Zofia’s moeder een ongemakkelijk gevoel of een verouderd gewetensbezwaar bezorgden. Nu schreef haar moeder.

Lieve Zofia!

We hebben het heel goed in de nieuwe Joodse wijk die de gouverneur voor ons heeft laten bouwen. Je bent een verstandig meisje, dan zul je begrijpen dat wij tenminste in dezelfde omstandigheden leven als vóór de oorlog meneer Fuszer, met wiens dochters jij speelde toen je nog klein was. We zullen tante Lejla, die we binnenkort zullen zien, de groeten van je doen.

Hanna en Mojżesz Fasolet.

‘Je bent verstandig?’ Ze was niet dom, maar van dit briefje begreep ze lange tijd niets. Waarom schreven haar ouders zo koel en niet ‘lieve dochter’ maar ‘Zofia’? Ze hebben het net zo goed als meneer Fuszer? Voor zover zij zich kon herinneren woonde meneer Fuszer in een donker souterrain in een enkel vertrek met vijf kinderen, een zieke vrouw en een oude moeder! En die groeten voor tante Lejla … Die was toch al meer dan tien jaar geleden gestorven aan tuberculose!

Zofia liep langzaam de trap van het postkantoor naar beneden, begeleid door de blik van een ongevoelige, allesziende gedaante in het mozaïek op het fronton van het gebouw. En plotseling sprong ze opzij, want ineens begreep ze alles en eigenlijk waren het tante en haar dochters die haar dit hielpen begrijpen.

Alle drie liepen ze begeleid door twee gendarmes naar het politiebureau aan de andere kant van het Place des Épars. Haar nichtjes deden denken aan gehoorzame, opgejaagde schapen, alleen madame Fasolette probeerde om de haverklap iets te verklaren, waarbij ze de gendarmes voortdurend een of ander papier onder de neus hield. Uiteindelijk rukte een ongeduldige brigadier het uit haar handen en verfrommelde het kwaad bij het standbeeld van generaal Marceau en gooide het op straat. Tante wilde het document nog oprapen, maar de gendarme greep haar bij haar arm en trok haar gedecideerd mee in de richting van het politiebureau.

Even later raapte Zofia het papier op.

Ik heb de eer te verklaren dat Madame Ella Fasolet alsmede haar dochters Adèle en Marie de enige familie zijn van dokter Jacob Fasolet, veteraan van de Grote Oorlog die…

 


Chartres – juni 1942

‘Dat kunt u maar beter verbranden, mademoiselle,’ adviseerde de korporaal van politie Bidet welwillend.

Zofia wist niet wat hij in gedachten had: de verfrommelde verklaring van de voormalige prefect Moulin die hij in zijn linkerhand hield of de niet verzonden kaart aan haar ouders die hij in zijn rechter had. In eerste instantie schrok ze zich dood, toen hij daar ineens in de deuropening stond, maar ze kende hem toch, monsieur Bidet was een vaak geziene gast bij madame Planctin. Nu stond hij met een glimlach naar de ansichtkaart te kijken, die in de bovenhoek een zestiende-eeuwse gravure met een panorama van Chartres voorstelde en beneden het ware Chartres gevat door het oog van een fototoestel.

‘Dat kunt u maar beter verbranden,’ zei hij en hij gaf Zofia het document van de prefect terug en verzuchtte boven de ansichtkaart. ‘Het is hier nog steeds mooi, nietwaar?’

Het meisje knikte. Ze wees de politieman op een stoel en keek haar kleine, nauwe kamertje rond, dat des te nauwer was omdat het ook alle koffers uit Polen moest herbergen. Maar op de tafel stonden hele mooie verse bloemen, buiten stroomde de hele mooie Eure en op de rivier zwommen hele mooie eenden.

‘U weet dat SS’ers de prefect Moulin bijna dood hebben geslagen? Dus u kunt zich voorstellen dat een handtekening van hem vandaag de dag zo ongeveer gelijkstaat met een vonnis. U mag van geluk spreken dat u verhuisd bent, anders zouden ze u ook hebben meegenomen.’

‘Hier komen ze niet?’ vroeg Zofia, terwijl ze koffie voor Bidet inschonk. De korporaal liet zijn blik eerst over het stroompje zwarte vloeistof glijden, vervolgens over de kan, de handen en het decolleté van Zofia.

‘U mag ook van geluk spreken dat ik ben gekomen. En ik zal u iets vertellen, mademoiselle ...’ Hij pakte haar hand en liet haar naast zich plaatsnemen. Hij rook naar wijn en sigaretten. ‘Ik dien lang genoeg bij de Police Municipale om bepaalde mensen te kennen…’ Hij kwam met zijn stoel wat dichter bij haar zitten. ‘Als u nu mijn raad opvolgt…’

Wat bleek het allemaal simpel! Ze hoefde alleen maar haar Poolse paspoort voor een paar dagen af te staan aan korporaal Bidet, zodat Zofia Fasolet in Sophie Fasolette kon veranderen, een totaal ander persoon dan degene die de politie binnenkort zou gaan zoeken in verband met de verdenking dat ze van Joodse komaf was. En dat was het idee van een dienaar van de wet, monsieur Bidet? Ze was bang, want hij zag er op dat moment net zo uit als die man op een andere prentbriefkaart, die zij uiteindelijk niet had gekocht: die stond in de Vielle Rue Saint-Yves en keek op een manier in de lens alsof hij iets heel compromitterends over de fotograaf wist. Maar korporaal Bidet was een goed mens en een goede Fransman, aan de Rue des Oiseux vond iedereen dat.

‘Hoe kan ik u hier ooit voor bedanken?’

Monsieur Bidet sloeg een zorgzame arm om haar schouder en knoopte het bovenste knoopje van zijn uniform los.

‘U bent heel mooi, mademoiselle…’

 

Chartres – augustus 1942

Bijna alle ansichtkaarten uit Chartres stellen de kathedraal van de Notre Dame voor. De boven de stad uitstekende torens kun je moeilijk over het hoofd zien. En toch begon Sophie Fasolette daar pas sinds kort heen te gaan. ‘Je kunt maar beter niet de mensen de ogen uitsteken,’ had madame Planctin gezegd, die weliswaar Sophie’s huur had verhoogd, maar dat wel had moeten doen, ook al was ze net als haar mooie dochters een goede vrouw. Sophie Fasolette had haar hospita de meeste van de bontmantels gegeven die ze uit Polen had meegenomen, binnenkort was het de beurt aan de juwelen van haar moeder …

‘We moeten bidden om Gods barmhartigheid’, was de goede raad geweest van monsieur Bidet, die weliswaar met Sophie zijn echtgenote bedroog, maar die als katholiek in bed nooit iets echt onfatsoenlijks van haar eiste.

Sophie gehoorzaamde. Ze had uit Polen bontmantels en juwelen meegenomen als appeltje voor de dorst, maar ze had geen God bij zich gehad, een christelijke noch een joodse. Er was er ook niet zo een geweest in het Lublinse huis van Mojżesz Fasolet, die tot ontzetting van de dienstmeid zelfs op de sabbat treife varkensvlees at? Er was er sowieso niet zo een in Polen; in Polen waren de Duitsers, niet God. En hier, in Chartres?

Knielend in de koele kathedraal keek Sophie naar de twee engelen die een stukje kleed aanbaden dat ooit de zwangere buik van de moeder van de christelijke Messias had bedekt en raakte stiekem die van haarzelf aan, waaraan nog niets te zien was. Dat dit maar zo lang mogelijk mocht duren … Of misschien werd het wel nooit zichtbaar? Ze had grote behoefte aan iemand die voor haar de ergste beslissingen kon nemen, zoals haar moeder toen ze ondanks allerlei twijfel toch besloten had om haar naar Frankrijk te sturen. Sophie mocht niet bevallen van dat kind!

‘Maar abortus? Nu?! Een half jaar geleden nog zou het alleen een overtreding zijn geweest,’ sprak korporaal Bidet zorgelijk. ‘Had je niet beter kunnen opletten, stommerd?! Nee, nee!’ besloot hij voordat hij de deur achter zich dichtsmeet. ‘Ik ben goed voor je geweest, maar met een misdaad tegen de veiligheid van de staat kan ik me niet inlaten.’

De kaarsen voor Notre-Dame-du-Pilier schenen met een onzekere schittering. Het door de kleurige gedaantes van de heiligen op de glas-in-loodramen gefilterde licht van de zon vulde de kathedraal met de kleuren van de regenboog. Sophie dacht aan haar grootvader die de hoop had gehad dat zij tenminste op zou groeien tot een vrome Jodin. Daarom vertelde hij haar ook over de tsaddiks. Een van hen kende bijvoorbeeld een geheime plek in het bos, waar hij vuur maakte, een speciaal gebed opzei, waarna God elk verzoek van hem inwilligde. Toen hij stierf kende niemand dat speciale gebed meer, maar een andere tsaddik ging naar diezelfde plek en dat was voldoende. Na vele jaren waren de mensen zelfs vergeten in welk bos je vuur moest maken, maar volgens grootvader zal zolang ze deze geschiedenis vertellen, God ook aan hen denken …

Ja?! Sophie slikte een traan weg. Ze zat immers in de kathedraal geknield voor de jurk van de moeder van Jezus, ze fluisterde speciale gebeden uit een Frans missaal, ze deed alles zoals het hoorde, zoals die eerste tsaddik en God zweeg! Hem kon het allemaal niets schelen! En toch had ze het bij het verkeerde eind, want hoewel de Maagd Maria niets aan haar gelegen liet liggen, was ze nog maar nauwelijks thuis of madame Planctin kwam haar kamer binnen.

‘Zeg maar dat ik je gestuurd heb’, zei ze terwijl ze op de tafel van het meisje een briefje legde met het adres van een of andere dokter.

De kelder waarin de perfect Moulin door de Duitsers was geslagen en geschopt kon niet angstaanjagender zijn dan de oude ondergrondse keuken in het ziekenhuis van Hôtel Dieu. Een metalen lift glom in het licht van de lampen, een beul in een witte doktersjas schudde een dampende bak met allerlei rammelende instrumenten. Dat Chartres kwam niet voor op ansichtkaarten.

‘Kunt u mij vertellen of het een jongen of een meisje was?’ vroeg Sophie half liggend, met de benen wijd op enkele bij elkaar geschoven krukjes.

‘Dit was nog geen jongen of een meisje’, zei de dokter met een glimlach naar haar. ‘Rustig maar, mademoiselle…’

Chartres – maart 1943

Als je over Chartres een oordeel zou moeten vellen aan de hand van de hier verkochte ansichtkaarten, dan was er hier sinds tenminste 1930 niets veranderd. De ingang tot de kathedraal was nooit bezaaid geweest met zandzakken en de Joden in treinen uit het departement Eure-et-Loir – op de ansichtkaarten in niets verschillend van de echte Fransen – reden naar Parijs of Orleans en niet naar het kamp in Drancy en vandaar naar Auschwitz, Bełżec, Sobibor. En toch was er minstens sinds 1942 het een en ander veranderd: korporaal Bidet was gedeserteerd en naar het schijnt toegetreden tot de gaullisten, madame Planctin daarentegen, hoewel net als vroeger een goede vrouw, had opnieuw de huur verhoogd. Sophie, die steeds minder te verkopen had, zei dat ze er nog even over moest nadenken. Ze hadden ruzie gekregen, maar ongetwijfeld was het toeval geweest dat de volgende dag gendarmes het meisje kwamen halen, zoals ze een jaar eerder met haar tante hadden gedaan.

Op het station was ze niet de enige. Ze herkende meneer Mendelmann en meneer Feld uit Warschau, die – wat een toeval – nauwelijks een paar straatjes verderop hadden gewoond! Vooral meneer Feld was er absoluut zeker van dat ze misschien bepaalde minder comfortabele situaties te verduren zouden krijgen, maar dat ze immers in Frankrijk waren en dat hier zelfs de Duitsers moesten uitkijken met hun wreedheden. Hij zweeg echter toen op de op het perron dicht bij elkaar staande Joden en de hen in de gaten houdende gendarmes een Duitse officier kwam toegelopen. Die haalde uit zijn aktetas een brief tevoorschijn en de in lengte behoorlijk voor hem onderdoende brigadier stak die van hem omhoog. Ze begonnen de namen te vergelijken. De Duitser knikte en zette hier en daar wat tekentjes.

Sophie, die daarnet nog van angst nauwelijks op haar benen had kunnen staan, voelde zich plotseling opgelucht.

Meneer Feld was of een heel goed mens of heel dom, dacht ze bij zichzelf. Dit is dadelijk allemaal voorbij en dat is maar goed ook. En zij gaat niet alleen tante Lejla zien, die ze zich maar nauwelijks kon herinneren, maar ook haar ouders. Jammer alleen dat die Gestapo Sophie niet tegen de muur van de begraafplaats van Saint Chéron wilde zetten en ter plekke fusilleren. Dat zou een stuk makkelijker zijn geweest.

Trots hief ze haar hoofd en verbaasd zag ze dat de Duitser haar al een tijd had staan observeren. Hij gaf een teken dat ze wat dichterbij moest komen.

‘Documenten!’ Hij stak zijn hand uit.

Sophie gaf hem haar vervalste Poolse paspoort.

‘Maar dit is een duidelijke vergissing!’ De officier liet het document aan de brigadier zien. ‘Fasolette is een Franse naam.’

Sophie had geen zin om te liegen.

‘Meneer,’ zei ze in het Duits, ‘ik heet Zofia Fasolet en ik ben een Poolse Jodin.’

De officier pakte haar ruw bij haar arm en boog zich naar het oor van Sophie. Hij rook naar eau de cologne.

‘Hou je mond, idioot! Je bent te mooi voor de plek waar ze je naartoe willen brengen,’ siste hij, waarna hij zich opnieuw in het Frans tot de gendarme richtte: ‘Ik laat deze dame vrij. Je ziet toch dat ze geen Jodin is!’

Van de discussie tussen de Franse gendarme en de Duitse officier verstond Sophie misschien elk vijfde woord: ‘Maar meneer de Oberleutnant’, ‘het rapport corrigeren’, ‘op uw verantwoordelijkheid,’ en daarna hoorde ze niets meer, want de trein naar Drancy die met een luid gesis zojuist het station was binnengerold zou zelfs meneer Feld uit Warschau hebben overstemd. Toen hij weer vertrok dacht Sophie nog even bij zichzelf, dat ze ten afscheid desnoods even had kunnen zwaaien. Ze zwaaide echter niet, want de Duitse Oberleutnant stond nog steeds naast haar.

Hij vroeg haar iets in het Frans, zij antwoordde hem in het Duits en zonder precies te weten wanneer bevond ze zich met hem in de naar de rivier en het hete, door de zon verwarmde stucwerk ruikende Rue des Oiseux.

‘Ben je een prostituee?’ De Duitser keek haar met zo’n afkeer aan, dat ze bang was dat hij haar terug zou brengen naar het station.

‘Ik? Nee!’ schreeuwde ze bijna.

‘Weet je dan niet wat voor huis dit is?’

Hoe kon ze dat niet weten? Het was immers het huis van madame Planctin en haar dochters, die hun vader in de oorlog hadden verloren zoals zij haar oom. Madame kreeg gasten, zelfs ambtenaren van de prefectuur die hun goede naam immers niet op het spel zouden zetten door zich in een bordeel te vertonen. Om dit tegenover de officier te bewijzen nodigde ze hem uit om mee naar boven te gaan, naar het nauwe kamertje, waar je noch een kamerscherm noch een irrigator tegenkwam zoals je bij prostituees zag. Hij geloofde haar. Ze zette koffie.

‘Hoe kan ik u bedanken?’

De Duitser sloeg een zorgzame arm om haar heen en maakte een haakje van zijn uniform los.

‘U bent heel mooi, mein Mädchen …

 

Chartres – augustus 1944

Jacob hield er niet van om, als andere kinderen, aan de hand van zijn moeder zijn mond te houden. Hij werd pas weer rustig als Sophie hem in de armen nam zoals Maria dat met de kleine Jezus deed. Haar verklaring hiervoor was dat als Jacob de kamer inkeek, door het raam naar buiten, naar mensen, dat hij dan uitkeek naar zijn vader Rheinhardt. Ze geloofde dat die terug zou komen, hij had haar immers een ansichtkaart gestuurd met de Brandenburger Tor en daarop geschreven dat als eenmaal de oorlog voorbij zou zijn…

Slaap, kindje, slaap, soldaat,
Hier liggen jouw collega’s,
Je ligt hier rustig.
Jouw graf gaven ze een kruisje
Virtuti Militari,
O slaap kindje van me, slaap...

Zo eindigde ze het neuriën van het enige slaapliedje dat ze zich nog uit Polen herinnerde, zonder te weten of ze dit nu meer zong voor Jacob, voor Rheinhardt, of misschien ter nagedachtenis van haar oom. Ze neuriede het toen beneden in het huis lawaai opklonk en enkele paren zware laarzen op de trap bonkten.

Sophie rilde. Jacob piepte even stilletjes en zweeg toen. Plotseling verstilden de voetstappen en even later stond Madame Planctin in de deuropening.

‘Daar heb je die nazihoer!’ zei ze en ze wees met haar vinger op de verbaasde Sophie. ‘Messieurs, ik heb niets met haar te maken!’

Iemand duwde haar opzij. Er drongen twee mannen in burger het kleine kamertje binnen, een politieagent met een stalen helm op en een donkerhuidige Amerikaanse soldaat.

‘And whose baby is this?’ vroeg hij.

‘Made in Germany!’ lachte iemand boosaardig. Sophie hief haar hoofd en verbaasd herkende ze monsieur Bidet. Toen ze hem de laatste keer had gezien droeg hij nog een politie-uniform en geen leren jasje en een baret scheef op het hoofd. En al helemaal droeg hij toen aan zijn arm niet die band met het Kruis van Lotharingen erop en een machinepistool.

Nu gaf hij die af aan de Amerikaan en zelf nam hij uit zijn zak een apparaat om schapen mee te knippen. Madame Planctin stak haar armen uit om het kind aan te pakken, uiteindelijk had ze een goed hart, maar de op een stoel ineengedoken Sophie omhelsde uit alle macht de huilende Jacob. Een sterke, naar nicotine ruikende hand greep haar bij de keel, het apparaat beet zich in haar haren. Nu begreep ze waarom ze als kind zo bang was geweest voor de kapper … Kastanjebruine lokken vielen op het hoofdje van Jacob.

Na de pijn en de vernedering overviel haar een zekere matheid. Geleid door monsieur Bidet en de politieagent met de stalen helm, liep ze dwars door een met opgestoken vuist spottende mensenmassa, ze sidderde op de weg langs ruïnes van gebombardeerde huizen, tot drie keer toe struikelde ze bijna op de trappen van de Saint-Nicolas, maar een krachtige naar nicotine ruikende hand hield haar overeind. Steeds als Sophie haar blik opsloeg zag ze de boven de stad uit rijzende kathedraal. En toen ze haar uiteindelijk naar de gevangenis aan de Rue Sainte Thérèse hadden gesleept, begonnen in de Notre Dame de klokken te luiden, het was immers twaalf uur.

 

Chartres – vandaag

Er zijn zaken die een vrouw alleen aan een vreemde vrouw kan toevertrouwen. Zelfs als de ene kopje onder gaat in de smerige maalstroom van de geschiedenis en de andere zich slechts een fractie herinnert van wat haar op school is verteld.

Miriam houdt madame Fasolette bij de hand en streelt teder de dunne, al bijna lijkbleke, door een droge, perkamenten huid overtrokken vingers. De oude vrouw spreekt steeds zachter, zo zachtjes, dat de verpleegster sommige zinnen alleen kan aflezen aan de beweging van haar lippen.

Maar alleen sommige, de meer eenvoudige zoals ‘Jacob huilde aan een stuk door’ of ‘de haren die ik terugkreeg waren grijs’. Ook begrijpt ze wat ze kan lezen, bijvoorbeeld een brief van de prefectuur van het departement Eure-et-Loir, die alleen zo’n vreemde vogel als madame Fasolette in vieren kon vouwen en op een ansichtkaart met het standbeeld van de nationale held Jean Moulin plakken.

We hebben de eer u mede te delen dat na behandeling van uw klacht en in verband met uw buitengewone situatie en de begrijpelijke bezorgdheid om het leven, uw arrestatie alsmede andere pijnlijke met uw arrestatie gepaard gaande incidenten beschouwd dienen te worden als een betreurenswaardige vergissing.

Ze begrijpt daarentegen niet waarom madame Fasolette, die nooit enig contact met iemand onderhield, juist aan ene Anna Langfus uit Sarcelles een ansichtkaart heeft gestuurd met de boulevard langs de Eure. Miriam kan immers niet weten dat beide vrouwen op hetzelfde lyceum in Lublin hebben gezeten en ze alle twee, hoewel op verschillende plaatsen in Europa, de oorlog hebben overleefd dankzij het mededogen van een Duitse officier, alleen werden bij madame Fasolette de haren afgeknipt, terwijl madame Langfus de literaire prijs van de Goncourts in ontvangst mocht nemen. Maar zelfs al had het meisje interesse gehad voor literatuur, dan nog zou ze niet hebben begrepen waarom Anna Langfus het korte briefje aan de achterkant van de ansichtkaart had doorgestreept, het in een goedkopere envelop had gedaan en zonder enige verklaring had teruggestuurd. Misschien voorvoelde ze als schrijfster wat voor afschuwelijk kreng madame Fasolette op den duur zou worden? Of misschien speelde ze onder één hoedje met het Internationale Rode Kruis (‘Tot onze spijt moeten wij u mededelen dat over Mojżesz en Hanna Fasolet, woonachtig te Lublin, Polen, geen gegevens in het burgerregister bekend zijn’) en met de Vereniging van Vluchtelingen en Ontheemden uit Lublin in Israël (‘Vriendelijk verzoeken wij u zolang u ons geen uitsluitsel hebt gegeven over uw morele opstelling tijdens de voor de Joden hachelijke periode van de Holocaust, uw vragen niet langer te herhalen’)?

Beide brieven had madame Fasolette op ansichtkaarten met maskerkoppen van de kathedraal van Chartres geplakt, want zelfs al had ze nog eens tweeënnegentig jaar geleefd en elke dag hetzelfde gevraagd, de antwoorden zouden net zo onverschrokken zijn geweest als die maskerkoppen.

‘En uw zoon?’ Miriam slikt een traan weg. ‘Hebt u het hem uitgelegd?’

Madame Fasolette schudt ongeduldig haar hoofd. Haar collectie kent nog twee ansichtkaarten. Beide stellen uitzonderlijk niet Chartres, Lublin of Berlijn voor. Op de voorlaatste steekt de Parijse Eiffeltoren omhoog, waar een rode vlag bij staat getekend. Miriam begrijpt niet goed wat die te betekenen heeft. Terwijl ze de kaart omdraait ontgaat haar de poststempel van mei 1968, maar klinkt wat Jacob er achterop heeft geschreven haar grappig in de oren: ‘Mama, onder het wegdek ligt het strand!’

‘Student van de Sorbonne,’ zegt madame Fasolette trots en bedroefd.

Miriam begrijpt dit verdriet niet. Ze begrijpt het niet zolang ze de laatste ansichtkaart niet ter hand neemt.

Het is geen gewone postkaart maar een verontrustende foto. Hij stelt de binnenplaats voor van de gevangenis van Chartres aan de Rue Sainte Thérèse, waar afgeknipte vrouwenharen als gigantische stofwolken liggen opgestapeld. Er staan bepaalde zelfverzekerde jongemannen op uit de Résistance, die generaal de Gaulle in hoogsteigen persoon zojuist de hand heeft geschud, en een menigte die des te dapperder is geworden dan ze vroeger bang is geweest. Tenslotte toont hij nog een groep gearresteerde collaborateurs, onder wie een jonge vrouw met een ongelijkmatig geschoren hoofd, die in haar armen een verschrikt kind draagt.

‘Lees maar’, verzucht de oude vrouw.

Op de achterkant van de foto ziet Miriam dat er een postzegel op zit geplakt en het adres van madame Fasolette staat erop. Ook herkent ze Jacobs handschrift.

Je bent een nazihoer!

Dat is niet waar! Miriam en elke verpleegster uit het Hôtel Dieu zou dit kunnen bevestigen: madame Fasolette is geen hoer. Het is een oude vrouw bij wie uit de mondhoek opnieuw een stroompje speeksel wegsijpelt.

 

 

Vertaald uit het Pools door Karol Lesman

 

Podcast voorgelezen door Willem Bongers-Dek


Karol Lesman (1951) studeerde Poolse taal- en letterkunde in Amsterdam en Kraków. Sinds 1979 is hij fulltime vertaler en vertaalde hij onder meer proza van Stanisław Ignacy Witkiewicz, Marek Hłasko, Paweł Huelle, Tomek Tryzna, Olga Tokarczuk, Andrzej Stasiuk en Wiesław Myśliwski, voor welke vertalingen hij zowel de Aleida Schotprijs als de Poolse Pen Clubprijs ontving. Ook vertaalt hij poëzie van Wisława Szymborska en Tadeusz Różewicz en stelde hij de bloemlezing Heb medelijden, tijd. Poolse poëzie uit de twintigste eeuw samen. Zijn jongste vertaling is het boerenepos Steen op steen van Wiesław Myśliwski. In het najaar van 2012 begint hij aan de vertaling van de bekendste Poolse negentiende-eeuwse roman De pop van Bolesław Prus.

Download de ePub-versie Print

Cartes postales de Chartres

Le citybook de Marcin Wroński est loin de transmettre un petit bonjour de vacances désinvolte. À travers ses Cartes postales de Chartres que la très vieille Sophie Fasolette garde dans une vieille boîte aux chocolats, elle révèle à la jeune infirmière Miriam un univers de juifs planqués, de censure et d’un grand secret dans la vie, dont la jeune femme ne pouvait se douter jusque-là.

 

Chartres, aujourd’hui

Seuls les chats errants de la rue aux Juifs aimaient Mme Fasolette, mais les chats de France sont plus stupides que ceux de Pologne, d’Allemagne ou d’Israël : ils n’ont pas peur des hommes, y compris des méchants. Mme Fasolette est si vieille qu’elle va sans doute enfin mourir. Sur son lit de l’Hôtel-Dieu, elle regarde le plafond la bouche ouverte, un éternel filet de bave au coin des lèvres. Elle dit qu’elle déteste cet endroit et mène la vie dure aux infirmières.

Elle est même désagréable avec Miriam Groseille, la plus jolie et la plus aimable de tout l’hôpital, qui s’entête à rester gentille, s’asseyant un instant au chevet de Mme Fasolette, lui arrangeant ses couvertures et lui adressant son plus beau sourire. Peut-être parce que Miriam a des yeux verts de chat et qu’elle ne sait pas non plus reconnaître les méchants.

– Alors comme ça, tu t’appelles Miriam ? demande la vieille femme.

– Oui, répond l’infirmière.

– Tu es juive ?

– Je ne suis pas croyante.

– C’est bien ! se réjouit Mme Fasolette. Ouvre l’armoire de chevet.

L’infirmière ouvre la porte métallique du petit meuble. Autrefois, quand la mort était une chose ordinaire, ces armoires étaient d’une couleur blanche cadavéreuse et stérile, mais à présent que la mort est devenue inconvenante, elles sont peintes en bleu ou vert pastel. Elle y trouve une boîte de chocolats soigneusement fermée à l’aide d’une ficelle.

– C’est ça, c’est ça, s’impatiente Mme Fasolette. Ouvre-la.

– Qu’est-ce qu’il y dedans ? demande Miriam.

– La preuve ! dit la vieille femme d’une voix enrouée. La preuve que Dieu n’existe pas. Qu’il soit juif ou chrétien. Qu’il soit français, polonais, allemand, israélien, il n’existe pas !

Mme Fasolette se tait, sa bouche happe l’air avec avidité, on dirait un poisson. D’une espèce inconnue, affreuse et ridée, sortie des profondeurs de l’Atlantique. Miriam défait le nœud et ouvre prudemment la boîte de Pandore. Mais celle-ci ne contient que des cartes postales.

Elles ont une odeur de vieux, comme Mme Fasolette, sans toutefois être aussi vilaines. Miriam les prend dans ses mains. Penchée sur la vieille femme, elle regarde la première. Les yeux brillants de l’infirmière et le regard brun et mat de Mme Fasolette se croisent au-dessus de la photo. Au loin, on voit une cathédrale et une femme exagérément grande, coiffée d’un chapeau d’avant la Première Guerre, qui descend d’un petit train. Quelques mots sont imprimés sur la carte :

Je suis arrivée à CHARTRES et je vous envoie le bonjour.

Miriam jette un coup d’œil au verso mais n’y voit aucun mot familier. En revanche, elle éclate de rire à la vue de la carte suivante : un unijambiste juché sur un dromadaire qui se repose au pied de la cathédrale de Chartres.

J.B. DOUSSINEAU, ex-boulanger, victime de la Compagnie de l’Ouest, sans indemnités et sans aucun secours de l’Assistance publique, a fait le voyage de Marseille à Paris à dos de dromadaire et a subi le 29 janvier 1911 l’opération de la laparotomie, Hôtel-Dieu, salle St-Côme.

– Mon… oncle, articule péniblement Mme Fasolette.

− L’unijambiste ? s’étonne Miriam.

− Idiote ! Celui qui a envoyé la carte.

Mme Fasolette parle avec un débit saccadé de la Russie et de la Pologne, de la Pologne annexée par la Russie ou l’inverse – Miriam ne la suit pas très bien, car personne en France n’accorde d’importance à la géographie ou aux langues étrangères. Pourtant, l’infirmière trouve passionnante l’histoire de l’oncle de Mme Fasolette, obligé de s’exiler pour échapper à l’Okhrana, c’est-à-dire la Sûreté russe.

– Il a tué quelqu’un ? Attaqué une banque ? demande-t-elle.

− Il luttait pour la liberté ! s’indigne Mme Fasolette.

Voilà au moins une chose que Miriam est en mesure de comprendre. Elle a fréquenté l’école française où l’enseignement des langues et de la géographie laisse certes à désirer, mais où on parle en boucle de liberté, d’égalité et de fraternité. Elle retrouve la carte postale pour voir l’écriture du courageux oncle de Mme Fasolette, mais la vieille la lui arrache des mains, comme si elle craignait que la jeune femme déchiffre ces mots tracés à la plume, avec leurs drôles de cédilles sur les a et les e.

− Alors vous n’êtes pas française ? comprend enfin Miriam.

− Je ne suis personne, avoue Mme Fasolette.

 

Lublin, Pologne – juillet 1939

Zofia Fasolet regardait l’élégante cliente qui essayait une magnifique pelisse blanche de renard.

« Excellent choix. Et mieux vaut ne pas attendre jusqu’à l’automne, vous pouvez l’avoir pour beaucoup moins cher aujourd’hui, l’assurait la mère de Zofia. Et si vous désirez également une petite toque… »

La cliente plongeait avec volupté ses doigts dans la fourrure de renard, ses yeux brillaient de convoitise, mais sa bouche faisait encore semblant d’être indécise. Zofia tournait nerveusement dans ses mains le cintre qui portait l’inscription FOURRURES ET MAROQUINERIE – M. FASOLET ET CIE, FAUBOURG DE CRACOVIE 2, LUBLIN. Ah, cette goye ! Qu’elle se décide enfin à acheter ou bien qu’elle s’en aille ! La fille unique de Mojżesz et Hanna Fasolet avait dix-huit ans, une frimousse sortie tout droit d’une réclame pour la crème Nivea et une silhouette d’actrice, mais elle était totalement dépourvue de patience. Elle était trop jeune et trop belle pour cela !

La nuit, elle ne trouva pas le sommeil, car non seulement l’été était beau et chaud, mais en plus, ils avaient reçu une lettre de l’oncle Jakub. Les parents avaient débattu longuement en yiddish, pour que Zofia ne les comprenne pas, et ils avaient relu au moins vingt fois la feuille noircie d’une écriture serrée portant l’en-tête DOCTEUR JACOB FASOLET, MEDECINE GENERALE ACCOUCHEMENTS, CHARTRES (EURE-ET-LOIR), TELEPHONE : 3-75. La jeune fille n’avait reçu qu’une carte postale avec un magnifique vieux pont au-dessus d’une paisible rivière et un couple de passants tout aussi magnifique, sans doute des amoureux. « Ma chère Sophie, avait-il écrit en français, bonne chance pour ton bac ! Pour chaque bonne note, je te réserve un éclair au chocolat, pour chaque mauvaise, tu auras de la réglisse amère. » Comme si elle avait huit ans, et non dix-huit ! Et comme si elle n’avait pas compris qu’il ne s’agissait pas simplement de passer des vacances bien méritées en France, mais de la guerre qui menaçait. Zofia ne croyait pas que les Allemands puissent vaincre l’armée polonaise – elle avait vu de ses propres yeux ses avions modernes passer au-dessus de la ville lors des exercices d’alerte au gaz – mais elle ne le disait pas tout haut. Son père ne croyait pas que les vainqueurs, quels qu’ils soient, ne pilleraient pas les magasins juifs – il avait vécu deux guerres et un pogrome. Sa mère ne croyait pas que sa fille unique reviendrait un jour si elle quittait la maison – elle aussi avait été une belle jeune fille impatiente de dix-huit ans…

Mais Zofia voulait seulement se promener dans les rues d’une ville où tout le monde parlerait français. Elle était la première de sa classe dans cette matière.

 

Chartres – octobre 1940

Si les journaux n’avaient pas parlé de la guerre et si Zofia n’avait pas craint pour ses parents, sa première année à Chartres eût été pareille à de merveilleuses vacances. La ville lui rappelait un peu Lublin, avec les ruelles étroites et les escaliers de la vieille ville, mais elle était plus petite, moins froide et plus belle. Les innombrables chats qui y vivaient n’avaient peur de personne, et comme ils étaient généralement de bonne humeur, ils se frottaient aux mollets de Zofia et dressaient la tête pour quémander des caresses.

Elle était seulement irritée par la prévoyance exagérée de sa mère. Hanna Fasolet avait rempli plusieurs coffres des meilleures fourrures de la boutique, elle lui avait donné tous ses bijoux – en prévision d’hypothétiques moments difficiles. À cause d’elle, la magnifique et vaste chambre que l’oncle de Zofia avait aménagée spécialement pour elle dans la mansarde de sa maison de la rue aux Juifs, ressemblait à un dépôt de vêtements. Pourquoi avait-elle dû emporter une telle quantité ? La jeune fille attendait la campagne victorieuse des Français au printemps, et son oncle Jakub, mobilisé en tant que médecin militaire au grade de capitaine, semblait rajeuni de quelques années dans son uniforme. Il faisait penser à cette carte postale d’avant la Grande Guerre sur laquelle des élèves du lycée Marceau s’entraînent au combat au fusil.

Il n’est pas revenu. La tante de Zofia apprit sa mort le jour même où le maréchal Pétain déclara à la radio « le cœur serré » qu’il fallait « cesser le combat ». La tante et les deux filles pleuraient, et Zofia sans doute encore plus fort qu’elles. Mais verser des larmes en commun ne rapproche pas toujours…

La tante Ella était une juive polonaise comme Zofia, elle ne parlait pas mieux le français que sa nièce, mais elle possédait un passeport français depuis vingt ans. Ses filles étaient citoyennes françaises de naissance. Ce jour-là, Zofia mangeait une baguette rassie qu’elle trempait dans son café tandis que les autres relisaient pour la énième fois à mi-voix une lettre signée du préfet Jean Moulin.

« J’atteste par la présente que Mme Ella Fasolet… »

− Tu iras habiter rue des Oiseux, dit la tante. J’ai parlé avec Mme Planctin. Elle a perdu son mari à la guerre, elle aussi. Elle a une chambre libre et tu as de quoi payer le loyer.

« …ainsi que ses filles Adèle et Marie… »

− Mais je n’ai ni argent ni travail ni…, s’écria Zofia, manquant d’avaler son café de travers.

« …sont la seule famille du Dr Jacob Fasolet… »

– Tu as tes fourrures, les bagues de ta mère… Tu les vendras ! Mais tu dois partir, parce que tu risques d’attirer le malheur sur nous. Si j’étais seule, alors peut-être… La tante Ella prit un air rusé imitant grossièrement un sourire. – Tu es adulte. Quand tu auras des enfants, tu me comprendras.

− Mais si les Allemands… Je n’ai qu’un passeport polonais !

« …vétéran de la Grande Guerre, qui, en tant que médecin, a rendu des services inestimables à la ville de Chartres et à tout le département d’Eure-et-Loir… »

− C’est précisément pour ça que tu peux causer notre perte. Et ton prénom polonais, Zofia ! rétorqua la tante Ella.

− Mais je suis de la famille de mon oncle… Zofia cessa de manger. – Je porte le même nom, poursuivit-elle d’un ton implorant. Si les Allemands…

− En Pologne, vous exagérez avec ces Allemands ! l’interrompit sa tante avec un geste de dédain. Et je ne peux plus te nourrir. J’ai assez de mes propres soucis !

« …et il est tombé au champ d’honneur le… »

Adèle et Marie se mirent à pleurer. Non, ce n’était pas vrai ! Zofia n’arrivait pas à y croire. Elle se sentait comme Cendrillon, rôle qu’elle avait joué à l’école dix ans auparavant.

Mais dans Cendrillon, la marâtre lui aurait fait faire les plus sales besognes de la maison, alors que la tante Ella débarrassa de la table le bol qui contenait encore du café et la baguette. En maugréant : « Elle est difficile, rien ne lui plaît », elle prit ses deux filles dans les bras, comme si l’attention du préfet Moulin ne suffisait pas.

 

Chartres, mai 1942

La carte postale représentait la Porte de Cracovie, dans la ville natale de Zofia, devant laquelle déambulaient des marchands de rues. Quand elle était petite, Zofia aurait voulu leur acheter un ruban, mais sa mère secouait la tête en disant que c’était de la pacotille. Elles traversaient uniquement la vieille ville pour aller à la boulangerie de la rue Szeroka, toujours la même, qui remplissait d’un parfum de pain et de brioche l’ancienne maison du tzaddik qu’on appelait le Voyant de Lublin. Puis elles se hâtaient de rentrer, comme si les caftans noirs des hommes qui débattaient à haute voix dans la rue avaient dérangé sa mère ou réveillé des remords enfouis. À présent, sa mère écrivait :

Chère Zofia !

Nous sommes très bien dans le nouveau quartier juif que le gouverneur a construit pour nous. Comme tu es intelligente, tu comprendras que nous avons des conditions au moins aussi bonnes que M. Fuszer avant la guerre. Tu jouais avec ses filles quand tu étais petite. Nous saluerons de ta part la tante Lejla que nous verrons bientôt.

Hanna et Mojżesz Fasolet

« Tu es intelligente » ? Elle n’était pas sotte, mais elle mit longtemps à comprendre ces quelques phrases. Pourquoi ses parents avaient-ils écrit froidement « Zofia » et non « fillette adorée » ? Ils allaient aussi bien que M. Fuszer ? Pour autant qu’elle s’en souvienne, M. Fuszer habitait dans une seule pièce en sous-sol avec ses cinq enfants, sa femme malade et sa vieille mère ! Et ces salutations pour la tante Lejla… Elle était morte de tuberculose une bonne dizaine d’années auparavant !

Zofia descendit lentement l’escalier de la poste, suivie du regard indifférent du personnage qui voyait tout du haut de la mosaïque ornant le fronton de l’immeuble. Soudain, elle fit un bond de côté parce qu’elle venait de comprendre. Plus précisément, c’était sa tante et ses deux filles qui l’avaient aidée à comprendre ce que voulaient dire ses parents.

Elles se dirigeaient toutes les trois vers le commissariat situé de l’autre côté de la place des Épars. Ses cousines la faisaient penser à des brebis dociles, seule Mme Fasolet essayait d’expliquer quelque chose aux gendarmes en leur brandissant un papier sous le nez. Le brigadier, impatienté, finit par le lui arracher, puis il le froissa rageusement et le jeta par terre devant la statue du général Marceau. La tante voulut le ramasser, mais le gendarme la saisit par le bras et l’entraîna vers le commissariat.

Quelques instants plus tard, Zofia ramassa le papier.

J’atteste par la présente que Mme Ella Fasolet ainsi que ses filles Adèle et Marie sont la seule famille du Dr Jacob Fasolet, vétéran de la Grande Guerre, qui…

 

Chartres, juin 1942

– Vous feriez mieux de brûler ça, mademoiselle, lui conseilla avec bienveillance le sous-brigadier Bidet.

Zofia ne savait pas s’il parlait de l’attestation, toute froissée, de l’ancien préfet Jean Moulin qu’il tenait de sa main gauche ou de la carte qu’elle voulait envoyer à ses parents et qu’il tenait de sa main droite. Tout d’abord, elle avait eu peur en le voyant sur le pas de sa porte, mais elle le connaissait, il venait de temps à autre chez Mme Planctin. Il regardait la carte postale qui représentait dans la partie supérieure une gravure du XVIe siècle avec une vue de Chartres et, dans la partie inférieure, la ville réelle prise par un appareil photo.

– Vous feriez mieux de brûler ça, dit-il. Il lui rendit le document du préfet et poussa un soupir en regardant la carte postale. – Il fait toujours beau ici, n’est-ce pas ?

Elle acquiesça, lui offrit un siège et jeta un regard circulaire dans sa chambrette exiguë – d’autant plus qu’elle contenait ses malles de Pologne. Il y avait néanmoins de très belles fleurs sur la table, la fenêtre donnait sur les très belles eaux de l’Eure où nageaient de très beaux canards.

– Vous savez que la Gestapo a pratiquement torturé à mort le préfet Moulin ? Vous imaginez bien que désormais, sa signature a valeur de condamnation. Vous avez bien fait de déménager, sinon, ils vous auraient emmenée, vous aussi.

− Ils ne viendront pas ici ? demanda-t-elle en lui servant un café. Le regard du sous-brigadier remonta le filet de liquide noir, puis la cafetière, le bras et le décolleté de Zofia.

– Heureusement que je suis venu. Et je vais vous dire, mademoiselle… Il la prit par la main et la fit asseoir à côté de lui. Il sentait le vin et la cigarette. – Je suis à la police municipale depuis assez longtemps pour connaître certaines personnes… Il approcha sa chaise. – Si vous voulez un bon conseil…

Comme c’était facile ! Il suffisait que la jeune femme lui confie son passeport polonais pendant quelques jours pour que Zofia Fasolet devienne Sophie Fasolette, une autre personne que celle que la police n’allait pas tarder à rechercher en tant que juive. Et cette proposition émanait de M. Bidet, digne serviteur de la loi ? Elle avait peur, parce qu’il lui rappelait l’homme d’une carte postale qu’elle avait fini par ne pas acheter – il se tenait dans la Vieille Rue Saint-Yves et regardait l’objectif comme s’il savait des choses très compromettantes à propos du photographe. Mais le sous-brigadier était un homme bon et un bon Français, tout le monde le disait dans la rue des Oiseux.

– Comment vous remercier ?

M. Bidet l’entoura d’un bras protecteur et déboutonna son uniforme.

– Vous êtes très belle, mademoiselle…

 

Chartres, août 1942

Presque toutes les cartes postales de Chartres représentent la cathédrale Notre-Dame. Ses deux clochers qui dominent la ville ne passent pas inaperçus. Pourtant, Sophie Fasolette ne la fréquentait que depuis peu. « Mieux vaut ne pas se faire remarquer », disait Mme Planctin qui avait été obligée d’augmenter son loyer, bien qu’elle fût une personne bienveillante, tout comme ses jolies filles. Sophie lui avait donné la plupart des fourrures qu’elle avait apportées de Pologne, et bientôt viendrait le tour des bijoux de sa mère…

« Il faut implorer la miséricorde divine », lui conseilla M. Bidet qui, certes, trompait sa femme avec elle. Il faut dire qu’en bon catholique, il ne lui demandait jamais rien de vraiment indécent au lit.

Sophie suivit son conseil. Elle avait apporté de Pologne des fourrures et des bijoux, mais aucun Dieu, ni juif ni chrétien. Il n’y avait rien de tel à Lublin, dans la maison de Mojżesz Fasolet qui, à la grande indignation de la domestique, mangeait du porc même le jour du sabbat. D’ailleurs, il n’y avait nulle part en Pologne le moindre Dieu, il n’y avait plus que les Allemands. Et à Chartres ?

Agenouillée dans la fraîcheur de la cathédrale, Sophie regardait les deux anges en adoration devant un morceau de tissu qui avait recouvert le ventre de la mère du messie des chrétiens, et tâtait discrètement le sien qui ne s’arrondissait pas encore. Pourvu que cela dure… Pourvu que cela n’arrive jamais... Elle avait grand besoin que quelqu’un prît à sa place les décisions les plus difficiles – comme sa mère qui, malgré ses doutes, avait décidé de l’envoyer en France. Elle ne pouvait pas garder cet enfant !

« Avorter ? Maintenant ?! Il y a six mois, c’eût été une simple infraction, dit le sous-brigadier Bidet d’un air soucieux. Tu n’as pas pu faire attention, espèce d’idiote ?! Non, non, décida-t-il avant de claquer la porte. J’ai été bon pour toi, mais je ne peux pas me rendre complice d’une atteinte à la sûreté de l’État. »

Les cierges qui brûlaient devant Notre-Dame du Pilier donnaient une lueur incertaine. Quant à la lumière du soleil, filtrée par les personnages multicolores des saints des vitraux, elle emplissait la nef des couleurs de l’arc-en-ciel. Sophie pensait à son grand-père qui avait espéré qu’elle au moins deviendrait une juive pieuse. C’est pourquoi il lui avait raconté des histoires de tzaddikim. L’un d’eux, par exemple, connaissait un endroit secret dans la forêt où il faisait du feu, récitait une prière particulière et alors Dieu exauçait chacun de ses souhaits. Après sa mort, plus personne ne connaissait cette prière spéciale, mais un autre tzaddik se rendit à cet endroit, et cela suffit. De longues années après, les gens avaient même oublié dans quelle forêt il fallait faire du feu, mais selon le grand-père, tant qu’ils raconteraient cette histoire, Dieu se souviendrait d’eux…

Vraiment ? Sophie ravala une larme. Elle était pourtant agenouillée devant la robe de la mère de Jésus, elle murmurait les prières spéciales d’un missel français, elle faisait tout comme il le fallait, comme le premier tzaddik, et pourtant Dieu gardait le silence ! Ça Lui était égal !

Elle se trompait, car même si elle n’intéressait pas la Vierge Marie, à peine fut-elle rentrée chez elle que Mme Planctin vint la voir dans sa chambre.

– Tu lui diras que tu viens de ma part, dit-elle en posant sur la table une feuille avec l’adresse d’un médecin.

La cave où les Allemands avaient torturé Jean Moulin ne pouvait pas être plus effrayante que la cuisine souterraine de l’Hôtel-Dieu. L’ascenseur métallique reflétait la lumière des lampes, un bourreau en blouse chirurgicale blanche remuait une casserole fumante dans laquelle cliquetaient des instruments. Aucune carte postale ne donnait une telle image de Chartres.

– Docteur, vous me direz si c’était une fille ou un garçon ? demanda Sophie, couchée les jambes écartées sur plusieurs tabourets.

− Ce n’est encore ni une fille ni un garçon, lui répondit le médecin en souriant. Soyez tranquille, mademoiselle…

 

Chartres, mars 1943

Si l’on en juge par les cartes postales vendues alors, rien n’avait changé à Chartres depuis 1930. L’entrée de la cathédrale n’était pas protégée par des sacs de sable, et les juifs d’Eure-et-Loir – qui, sur ces images, ne se distinguaient en rien des autres Français – allaient en train à Paris ou à Orléans, et non à Drancy, puis à Auschwitz, Bełżec ou Sobibór. Et pourtant, beaucoup de choses avaient changé, ne serait-ce que depuis 1942 : le sous-brigadier Bidet avait déserté et rejoint les gaullistes, paraît-il ; Mme Planctin, bien qu’elle fût toujours une bonne personne, voulut à nouveau augmenter le loyer. Sophie, qui avaient de moins en moins de choses à vendre, lui répondit qu’elle réfléchirait. Elles se disputèrent, mais c’est sans doute par hasard que les gendarmes vinrent chercher la jeune femme le lendemain, comme ils étaient venus l’année précédente pour emmener sa tante.

Elle n’était pas seule à la gare. Elle reconnut M. Mendelmann et M. Feld de Varsovie qui – quelle coïncidence ! – habitaient à seulement quelques rues de chez elle. M. Feld en particulier était absolument sûr qu’ils auraient peut-être à supporter quelques désagréments, mais qu’après tout, ils étaient en France où même les Allemands devaient modérer leurs atrocités. Il se tut quand un officier allemand s’approcha de la quinzaine de juifs rassemblés sur le quai et des gendarmes qui les surveillaient. Il sortit une feuille de papier de sa serviette. Un brigadier beaucoup plus petit que lui leva la sienne bien haut et ils comparèrent leurs listes. L’Allemand cochait les noms en hochant la tête.

Sophie, qui mourait de peur un instant auparavant, se sentit soudain soulagée.

M. Feld était un homme soit très bon, soit très bête, pensa-t-elle. Tout finirait par s’arranger. Elle reverrait non seulement sa tante Lejla qu’elle n’avait pas vue depuis si longtemps, mais aussi ses parents. Dommage seulement que la Gestapo ne veuille pas la mettre immédiatement devant le mur du cimetière Saint-Chénon et la fusiller sur place. C’eût été simple.

Elle leva fièrement la tête et remarqua avec stupéfaction que l’Allemand l’observait. Il lui fit signe d’approcher.

– Papiers !

Il tendit la main. Sophie lui donna son passeport polonais falsifié.

– C’est une erreur manifeste ! s’écria l’officier en le montrant au brigadier. Fasolette, c’est un nom français.

Sophie n’avait pas l’intention de mentir.

– Je m’appelle Zofia Fasolet, déclara-t-elle en allemand, je suis une juive polonaise.

L’officier lui serra douloureusement le bras et se pencha sur son oreille. Il sentait l’eau de Cologne.

– Ferme-la, idiote ! Tu es trop belle pour l’endroit où ils veulent t’emmener, murmura-t-il. Puis, s’adressant en français au gendarme : – Je libère cette personne. On voit bien qu’elle n’est pas juive.

Sophie n’entendit que des bribes de la conversation du gendarme français et de l’officier allemand : « mais mon lieutenant », « corriger le rapport », « sous votre responsabilité », puis elle n’entendit plus rien parce que le fracas du train de Drancy qui entrait en gare aurait couvert même la voix de M. Feld. Quand il repartit, Sophie se dit qu’elle pourrait faire un signe d’adieu. Le lieutenant allemand se tenant toujours à côté d’elle, elle n’en fit rien.

Il lui posa une question en français, elle lui répondit en allemand et sans même savoir comment, elle se retrouva avec lui dans la rue des Oiseux baignée par l’odeur de la rivière et des murs chauffés au soleil.

– Tu es une prostituée ? L’Allemand la regarda avec un tel dégoût qu’elle craignit qu’il ne la ramenât à la gare.

– Moi ? Non ! s’exclama-t-elle.

− Tu ne sais pas ce qu’il y a dans cette maison ?

Comment pouvait-elle l’ignorer ? C’était la maison de Mme Planctin et de ses filles qui avaient perdu leur père à la guerre, comme elle-même avait perdu son oncle. Madame recevait des invités, même des fonctionnaires de la préfecture qui ne se risqueraient pas à fréquenter une maison close. Pour le prouver, elle invita l’officier à monter dans sa chambrette où il n’y avait ni paravent ni poire intime comme chez les prostituées. Il la crut. Elle fit du café.

– Comment vous remercier ?

L’Allemand l’enlaça d’un geste protecteur et déboutonna son uniforme.

– Vous êtes très belle, mein Mädchen

 

Chartres, août 1944

Contrairement aux autres enfants, Jacob n’aimait pas poser sa joue sur l’épaule de sa mère. Il se calmait seulement quand Sophie le prenait comme Marie tenait le petit Jésus. Elle se disait qu’en regardant la chambre, les gens ou par la fenêtre, il cherchait son père, Reinhardt. Elle croyait que ce dernier reviendrait, il lui avait envoyé une carte postale représentant la Porte de Brandebourg, il avait écrit qu’après la guerre…

« Dors, mon fils, dors, mon soldat
Tes camarades sont là,
Tu seras en paix enfin ici,
Sur ta tombe, une croix
De Virtuti Militari,
Dors, mon fils, dors, mon petit… »

Elle chantonnait la seule berceuse polonaise dont elle se souvînt, ne sachant pas si elle la chantait pour Jacob, pour Reinhardt ou encore à la mémoire de son oncle. Soudain, il y eut du bruit au rez-de-chaussée et des pas lourds résonnèrent dans l’escalier.

Sophie tressaillit. Jacob poussa un petit cri et se tut. Les pas s’arrêtèrent, la porte s’ouvrit et Mme Planctin apparut sur le seuil.

– Là voilà, cette putain nazie ! cria-t-elle en montrant du doigt Sophie stupéfaite. Je n’ai rien à voir avec elles, messieurs !

Quelqu’un la repoussa. Deux hommes en civil s’engouffrèrent dans la chambre, un policier avec un casque en acier et un soldat américain noir.

And whose baby is this ? demanda-t-il.

Made in Germany ! ricana une voix familière. Sophie leva la tête et reconnut, médusée, M. Bidet. La dernière fois qu’elle l’avait vu, il portait un uniforme de police, une veste en drap et un béret. Mais il n’arborait pas alors ce brassard avec la croix de Lorraine et n’avait pas de pistolet mitrailleur.

Il remit son arme à l’Américain et sortit de sa poche une tondeuse à moutons. Mme Planctin voulut prendre l’enfant dans ses bras – après tout, elle avait bon cœur – mais Sophie, recroquevillée sur sa chaise, tenait de toutes ses forces le petit Jacob en pleurs. Une main puissante, sentant la nicotine, la prit par la gorge, la tondeuse s’enfonça dans sa chevelure. Elle comprit pourquoi elle avait toujours eu si peur des coiffeurs… Ses boucles châtain tombaient sur la tête de Jacob…

Après la douleur et l’humiliation, elle sombra dans un état d’hébétude. Escortée par M. Bidet et le policier casqué, elle dut traverser une foule qui la menaçait du poing, frémissante devant les ruines des maisons bombardées. À trois reprises, elle trébucha sur le Tertre Saint-Nicolas, mais une main sentant la nicotine la retint. Chaque fois qu’elle levait le regard, elle voyait la cathédrale qui dominait la ville. Et quand elle arriva enfin à la prison de la rue Sainte-Thérèse, les cloches de Notre-Dame se mirent à sonner. Il était midi.

 

Chartres, aujourd’hui

Il y a des choses qu’une femme ne peut confier qu’à une étrangère. Même si l’une s’est noyée dans le tourbillon trouble de l’histoire et que l’autre n’a que de vagues souvenirs de ce qu’elle a appris à l’école.

Miriam tient la main de Mlle Fasolette et caresse délicatement ses doigts décharnés, presque cadavériques, à la peau sèche et parcheminée. La vieille femme parle de plus en plus bas, si bas que l’infirmière doit deviner certaines phrases au mouvement de ses lèvres.

Pas toutes, seulement les plus simples, les plus simples, comme « Jacob pleurait tout le temps » ou « mes cheveux ont repoussé, ils étaient gris ». Elle comprend aussi ce qu’elle peut lire, par exemple, la lettre de la préfecture d’Eure-et-Loir que seule une excentrique comme Mme Fasolette avait pu plier en quatre et coller sur une carte postale avec une statue de Jean Moulin, le héros national. « Nous avons l’honneur de vous informer qu’après examen de votre plainte, considérant votre situation exceptionnelle et les craintes légitimes pour votre vie, il convient de considérer votre arrestation et tous les fâcheux incidents liés à celle-ci comme une déplorable erreur »… En revanche, elle ne comprend pas pourquoi Mme Fasolette, qui n’a jamais eu de relations avec personne, avait envoyé une carte postale avec une vue d’un boulevard longeant l’Eure à une certaine Anna Langfus, à Sarcelles. Miriam ne peut pas savoir qu’elles ont fréquenté le même lycée à Lublin et qu’elles ont toutes deux survécu grâce à la pitié d’un officier allemand, dans des endroits différents d’Europe, certes, mais seule Mme Fasolette a été tondue, tandis que Mme Langfus a eu le prix Goncourt. Néanmoins, même si la demoiselle s’intéressait à la littérature, elle ne comprendrait pas pourquoi Anna Langfus avait barré la brève lettre au verso de la carte postale, l’avait glissée dans une enveloppe bon marché et renvoyée sans un mot d’explication. Peut-être, en sa qualité d’écrivain avait-elle su prévoir que Mme Fasolette allait devenir une horrible mégère ? Ou peut-être était-elle de mèche avec la Croix-Rouge internationale (« Nous avons le regret de vous informer que nous ne possédons dans nos registres aucune donnée concernant Mojżesz et Hanna Fasolet, résidant à Lublin, Pologne) et avec l’Association de Lublin en Israël (« En attendant des éclaircissements concernant votre posture morale durant la douloureuse période de la Shoah, nous vous prions de ne pas réitérer vos demandes ») ? Mme Fasolette avait collé ces deux lettres sur des cartes postales représentant des gargouilles de la cathédrale de Chartres, car même si elle vivait encore une fois quatre-vingt-douze ans et posait tous les jours la même question, les réponses resteraient aussi immuables que les gargouilles.

– Et votre fils ? demande Miriam en ravalant ses larmes. Vous lui avez tout expliqué ?

Mme Fasolette secoue la tête avec impatience. Il y a encore deux cartes dans sa collection. Exceptionnellement, aucune ne représente Chartres ni Lublin ni Berlin. Sur l’avant-dernière se dresse la tour Eiffel avec un drapeau rouge dessiné dessus. Miriam ne comprend pas très bien ce que cela représente. En retournant la carte, elle ne prête pas attention au cachet de la poste qui indique mai 1968, mais ce qu’a écrit Jacob lui plaît bien :

« Maman, sous le pavé, la plage ! »

– Il était étudiant à la Sorbonne, dit Mme Fasolette avec fierté et tristesse.

Miriam ne comprend pas cette tristesse. Jusqu’à ce qu’elle prenne la dernière carte.

Ce n’est pas une carte ordinaire, mais une photo inquiétante. On y voit la cour de la prison de la rue Sainte-Thérèse, à Chartres, jonchée de cheveux de femmes pareils à de gigantesques moutons de poussière, des jeunes gens, des résistants sûrs d’eux auxquels le général De Gaulle en personne vient de serrer la main, et une foule d’autant plus courageuse qu’elle avait été peureuse auparavant. On y voit aussi un groupe de collaborateurs arrêtés, parmi lesquels se trouve une femme tondue tenant dans les bras un enfant effrayé.

– Lis, soupire la vieille femme.

Au verso de la photo, Miriam voit un timbre et l’adresse de Mme Fasolette. Elle reconnaît l’écriture de Jacob.

Tu es une putain fasciste !

C’est faux ! Miriam et toutes les infirmières de l’Hôtel-Dieu pourraient témoigner que Mme Fasolette n’est pas une putain. C’est une vieille femme avec un filet de bave au coin des lèvres.

 

Traduit du polonais par Charles Zaremba.

 

Lu à haute voix par Simon Espalieu

 

Charles Zaremba est professeur de polonais à l'université d'Aix-Marseille. Traducteur de polonais (entre autres Andrzej Stasiuk, Magdalena Tulli) et traducteur de hongrois, en collaboration avec Natalia Zaremba-Huzsvai (notamment l'oeuvre d'Imre Kertész).

Download de ePub-versie Print

Postcards from Chartres

Marcin Wroński’s citybook is no light-hearted holiday greeting. Through the Postcards from Chartres, carefully preserved in an old chocolate box by the aged Sophie Fasolette, the young nurse Miriam comes to discover a foreign world of Jewish people in hiding, censorship and learning to live with very big secrets.

 

Chartres, France, the present day

Madame Sophie Fasolette liked only the cats that roamed the Rue aux Juifs, but French cats are not as intelligent as Polish, German or Israeli ones – they are not afraid of people, not even bad ones. Madame Fasolette is so old now that perhaps she is finally going to die. She is lying in a hospital bed in the Hôtel Dieu, gazing at the ceiling with her mouth open, a stream of saliva permanently trickling from its sticky corner. She says she hates this place, and she treats the nurses badly.

She is even nasty to the nicest, prettiest nurse in the entire hospital, Miriam Groseille. But Miriam persists in being nice, and sits at Madame Fasolette’s bedside, straightening the bedding, and even smiling. Perhaps because Miriam has green, cat-like eyes, and because French cats are incapable of recognising bad people.

“So your name is Miriam?” asks the old woman.

“Yes,” replies the nurse.

“Are you a Jew?”

“I’m an atheist.”

“That’s good!” says Madame Fasolette, pleased. “Look there, in the cabinet.”

The nurse opens the small metal door of the piece of hospital furniture. Once upon a time, when death was an ordinary thing for everyone, cabinets like this one were painted a sterile, cadaverous white. Now that death has become inappropriate, they are coated in pastel shades of blue or green. In the cabinet there is an old chocolate box, carefully tied crosswise and lengthwise with a piece of string.

“Yes, that, that!” urges Madame Fasolette. “Open it!”

“What’s in there?” asks Miriam.

“Proof!” croaks the old woman. “Proof that there’s no God. Neither Christian nor Jewish, not French, Polish, German, or Israeli, none!”

Madame Fasolette falls silent, and her lips gasp hungrily for air, as if she were a fish. An ugly, wrinkled fish unknown to science, from the bottom of the Atlantic Ocean. Miriam unties the string and cautiously opens Pandora’s box. But inside there is nothing but postcards.

The postcards reek of old age, just like Madame Fasolette, but they are not as ugly. Miriam picks them up. Leaning over the old woman, she examines the first card; the nurse’s shining green eyes and Madame Fasolette’s dull brown ones meet over the picture. In the distance it shows a cathedral, and there is a disproportionately large woman in a hat from before the First World War getting out of a small train.

Bonjour to you from CHARTRES.

So says the caption printed in French. As she puts the postcard down, Miriam looks at the other side, but does not see a single familiar word. Though she snorts with laughter when she sees the next card. There outside Chartres cathedral stands a camel with one hump, and on it sits a cripple with one leg missing.

J.B. DOUSSINEAU, former baker, victim of the Western Railway Company, deprived of compensation and public health care, on a journey from Marseilles to Paris by dromedary. On 29 January 1911 he underwent an emergency laparotomy at the Hôtel-Dieu, Salle Saint-Côme.

“My…paternal uncle,” Madame Fasolette manages to utter.

“The man with the missing leg?” wonders Miriam.

“Silly girl! He sent the card.”

In short, broken sentences Madame Fasolette talks about Russia and Poland, Poland incorporated into Russia or vice versa – Miriam doesn’t understand, because who in France would bother their head with geography or learning foreign languages? And yet she finds the story of Madame Fasolette’s uncle who fled abroad to escape the Okhrana, which was the Russian Sûreté, exciting.

“Had he killed someone? Or raided a bank?” she starts to inquire.

“He fought for liberty!” says Madame Fasolette indignantly.

That Miriam can understand. After all, she went to a French school, where they might teach languages and geography badly, but they go on endlessly about liberty, equality and fraternity. She turns the card over to cast a glance at the handwriting of Madame Fasolette’s brave uncle, but the old woman takes the postcard from her, as if afraid the girl will understand something of the letters scrawled in ink, with strange hooks on the a’s and the e’s.

“So you’re not French?” guesses Miriam at last.

“I am nobody,” admits Madame Fasolette.

 

Lublin, Poland, July 1939

Zofia Fasolet was watching an elegant customer trying on a fabulous white fox fur.

“A very good choice. And better not wait until autumn, as you can buy it at a far lower price today, Madam,” said Zofia’s mother, trying to convince her. “And if Madam would like a hat…”

The customer’s fingers plunged luxuriously into the fox fur and her eyes glittered covetously, but her lips were still pretending to be unsure. Zofia nervously turned a coat hanger in her hands, with the company name on it: FURS AND LEATHER GOODS – M. FASOLET & CO., KRAKOWSKIE PRZEDMIEŚCIE 2, LUBLIN. Either the goy woman should buy the fur or else she should be on her way! Mojżesz and Hanna Fasolet’s only child was eighteen years old, with a face like an advertisement for Nivea cream and the figure of an actress, but she had no patience at all. She was too young and too pretty for that!

That night she couldn’t sleep, not only because it was a beautiful hot summer, but also because a letter had come from her uncle Jakub. Her parents had had a long argument in Yiddish, so that Zofia couldn’t understand, and for at least the twentieth time they had read the densely written page with the letterhead DOCTEUR JACOB FASOLET, MÉDECINE GÉNÉRALE ACCOUCHEMENTS, CHARTRES (EURE-ET-LOIRE), TÉLÉFONE: 3-75. The girl had received merely a postcard from her uncle, with a charming old bridge over a charming gentle river and an equally charming couple walking by, probably in love. “Dearest Sophie,” he had written in French, “congratulations on graduating from high school! For every A grade you’ll have an éclair from me, and for every C you’ll have to eat bitter liquorice.” As if she were eight, not eighteen! And as if she didn’t understand that it actually had nothing to do with the holiday in France that she really did deserve, but the war, which was hanging by a thread. Zofia refused to believe that the Germans would defeat the Polish army – she had seen the modern planes over the city during the anti-gas-attack exercises – but she never said it aloud. Her father refused to believe that whoever won wouldn’t loot the Jewish shops – he had lived through two wars and one pogrom. Her mother refused to believe that if their only child left the house she would ever return to it – she herself had once been an eighteen-year-old, charming and impatient…

But Zofia simply wanted to walk about the streets of a city where everyone spoke in French. She was top of her class in French.

 

Chartres, October 1940

If the newspapers hadn’t been writing about the war, and if Zofia hadn’t been afraid for her parents, her first year in Chartres would have been a wonderful holiday. The town even looked a bit like Lublin, with its narrow little streets and steps in the historic centre, but it was smaller, warmer and prettier. There were a large number of cats living here, which weren’t at all scared of strangers, and as they were usually in a good mood, they rubbed against Zofia’s legs and craned their necks to be stroked.

She was only cross because of her mother’s exaggerated foresight. Hanna Fasolet had packed several trunks with the best furs from the shop, and on top of that had given Zofia all her jewellery – for a rainy day. Because of her the attic room at her aunt and uncle’s house on the Rue aux Juifs looked like a clothing store, not a lovely, spacious room specially prepared for Zofia. What was there so much of it for? After all, the girl was only waiting until spring for the victorious campaign of the French, and in his uniform Uncle Jakub – called up as an army doctor with the rank of captain – looked years younger, just like in the postcard from before the First World War, showing the cadets at the Marceau military lycée practising rifle combat.

But he never came back. Her aunt learned about his death on the very day when Marshal Pétain, “with an aching heart”, announced on the radio “that an attempt should be made to discontinue the fighting”. Her aunt and her two daughters had cried, and Zofia had probably wept even more. But weeping together does not always bring people closer…

Aunt Ella was a Polish Jew, just like Zofia, and certainly didn’t speak French with a better accent, but she had had a French passport for the past twenty years. Her daughters had had citizenship of the République from birth. That day Zofia was eating a stale baguette, dipping it in her coffee, as for the umpteenth time they quietly read the letter they had received, signed by Prefect Jean Moulin.

“I have the honour of certifying that Madame Elle Fasolet…”

“You’ll be moving out to the Rue des Oiseaux,” said her aunt. “I’ve spoken to Madame Planctin. She has lost her husband to the war as well. She has an empty room, and you’ve got something to pay the rent with.”

“…and her daughters Adèle and Marie…

“But I haven’t any money, or a job…” said Zofia, almost choking on her coffee.

“…are the only family of Doctor Jacob Fasolet…”

“You’ve got those furs and your mother’s rings… You’ll sell them! But you have to move out, or you’ll bring misfortune down on us. If I were on my own, then maybe…” Aunt Ella made a sly face, badly feigning a smile. “You’re grown up. One day you’ll have daughters, and then you’ll understand.”

“But if the Germans… I only have a Polish passport!”

“…veteran of the Great War, who then as a doctor rendered invaluable service to the city of Chartres and to the entire department of Eure-et-Loire…”

“That’s just why you might bring about our downfall. And that Polish name of yours: Zofia!” snapped Aunt Ella.

“But I’m my uncle’s relative too…” Zofia had stopped eating her baguette. Zofia was begging her. “I have the same surname. If the Germans…”

“You people in Poland do exaggerate so about the Germans!” said Aunt Ella dismissively. “But I can’t go on feeding you. I’ve enough of my own troubles!”

“…and died a soldier’s death on…”

Adèle and Marie began to snivel. No, it wasn’t really happening! Zofia couldn’t believe it. It was like the school performance of Cinderella in which she had played the lead role ten years earlier.

But in Cinderella the wicked stepmother would have told Zofia to pick the poppy seed from the ashes. Meanwhile Aunt Ella had cleared away the bowl of unfinished coffee and the rest of the baguette from the table. Muttering: “Fussy girl, nothing’s to her taste,” she hugged her daughters, as if it wasn’t enough that Prefect Moulin was taking care of them.

 

Chartres, May 1942

The postcard showed the Krakowska Gate in Zofia’s home town, and in front of it there were street traders milling about. When Zofia was small, she longed to have a ribbon from one of these pedlar women, but her mother shook her head, saying it was trash. They only ever walked through the Old Town down Szeroka Street to the bakery, always one and the same, where the smell of challah and bread pervaded the former house of the famous tzaddik known as the Seer of Lublin. Then they went home quickly, as if the black gabardines of the men loudly debating in the street caused Zofia’s mother grief or set off a chronic pang of conscience. Now her mother wrote:

Dearest Zofia!

We are doing very well in the new Jewish settlement, which the governor has built for us. You are a clever girl, so you will understand that we have conditions at least as good as Mr Fuszer had before the war, whose daughters you used to play with when you were little. We shall pass on your greetings to Aunt Lejla, whom we shall soon be seeing.

Hanna and Mojżesz Fasolet

“You are a clever girl”? She wasn’t stupid, but for some time she couldn’t make head or tail of this little note. Why did her parents write so coldly, not “Dearest daughter”, but “Zofia”? They were doing as well as Mr Fuszer? As far as she remembered, Mr Fuszer lived in a dark basement in a single room with five children, a sick wife and an old mother! And the greetings for Aunt Lejla… she had died of consumption more than ten years ago!

Zofia slowly descended the post office steps, followed by the eyes of an unfeeling, all-seeing figure from the mosaic on the façade of the building. And suddenly she jumped, because she had understood it all, or rather Aunt Ella and her daughters Adèle and Marie had helped her to.

All three were walking along, escorted by two gendarmes, to the police station on the other side of Place des Épars. Her cousins resembled obedient, herded sheep, but Madame Fasolet kept trying to explain something, sticking a document under the gendarmes’ noses. Finally the brigadier – the police corporal – lost his patience and tore it from her hand, and by General Marceau’s statue he angrily crumpled it up and threw it to the cobblestones. Her aunt tried to pick it up, but the gendarme seized her by the arm and firmly dragged her off to the police station.

Minutes later, Zofia picked up the document.

I have the honour of informing you that Madame Elle Fasolet and her daughters Adèle and Marie are the only family of Doctor Jacob Fasolet, veteran of the Great War, who…

 

Chartres, June 1942

“Better burn it, Mademoiselle,” police Sous-Brigadier Bidet gave her some friendly advice.

Zofia didn’t know which he meant – former Prefect Moulin’s crumpled certificate, which he was holding in his left hand, or the unsent card to her parents, which he was holding in his right. In the first instance she had taken fright when he had appeared in the doorway, but she recognised him – Monsieur Bidet quite often called at Madam Planctin’s house. Now he was smiling as he examined the postcard, the upper part of which showed a sixteenth-century drawing of a panorama of Chartres, and the lower part the real Chartres, captured by a camera lens.

“Better burn it,” he said, handing back the prefect’s document and sighing over the postcard. “This is still a beautiful place, isn’t it?”

The girl agreed. She showed the policeman to a chair and cast a glance around her tiny, cramped little room – all the more cramped as it had to accommodate the trunks from Poland. However, there were some very beautiful fresh flowers on the table, and outside the window the river Eure flowed past looking very beautiful, with some very beautiful ducks swimming on it.

“Did you know that the Gestapo tortured Prefect Moulin almost to death? So as you can guess, nowadays his signature is like a sentence. It’s extremely fortunate that you moved house, otherwise they’d have taken you too, Mademoiselle.”

“They won’t come here, will they?” asked Zofia, pouring Bidet some coffee. The policeman’s gaze glided first across the stream of black liquid, then the pot, then Zofia’s hands and bodice.

“It’s extremely fortunate that I came here. And I’ll tell you something, Mademoiselle…” He grabbed her by the hand and sat her down next to him. He smelled of wine and cigarettes. “I’ve been serving in the Municipal Police for long enough to know certain people…” He moved himself and his chair closer. “If you’ll listen to my advice…”

How simple it turned out to be! All it took was to entrust her Polish passport to Sous-Brigadier Bidet for a few days and Zofia Fasolet became Sophie Fasolette, a completely different person from the one whom the police would soon start looking for in connection with suspicion of Jewish origin. And something like that had been suggested by Monsieur Bidet, who served the law?... She was afraid, because at that moment he looked like the man from a different postcard, which she had not bought in the end – he was standing in the Vieille Rue Saint-Yves, staring into the lens in a way that made it look as if he knew something very compromising about the photographer. But Sous-Brigadier Bidet was a good man, and a good Frenchman – so everyone used to say on the Rue des Oiseaux.

“How can I ever repay you?”

Monsieur Bidet put a protective arm around her, and undid the top button of his uniform.

“You are very beautiful, Mademoiselle….”

 

Chartres, August 1942

Almost all postcards from Chartres show the Notre Dame cathedral. Its towers shooting high above the city are impossible not to notice. And yet Sophie Fasolette had only started going there recently. “Better not poke people in the eye,” said Madame Planctin, who had in fact raised Sophie’s rent, but then she had to, even though, just like her beautiful daughters, she was a good woman. Sophie Fasolette had given her landlady most of the furs she had brought from Poland, and soon it would be the turn of her mother’s jewellery.

“One must pray for God’s mercy,” advised Monsieur Bidet, who was in fact betraying his wife with Sophie, but as a Catholic never demanded anything truly indecent of her in bed.

And Sophie took the advice. She had brought the furs and jewellery from Poland for a rainy day, but she hadn’t brought any God, neither Christian nor Jewish. There wasn’t one in the Lublin home of Mojżesz Fasolet, who to the indignation of the maid ate non-kosher pork, even on the Sabbath. There wasn’t one in Poland at all – in Poland there were Germans, not God. And what about here, in Chartres?

As she knelt in the cold cathedral, Sophie gazed at two angels adoring a scrap of cloth which had once covered the pregnant belly of the mother of the Christian Messiah, and furtively touched her own, where nothing was visible yet. May it stay like that for as long as possible… Maybe it won’t ever show at all? She desperately needed someone to take the most dreadful decision for her – just like her mother, who despite her doubts had decided to send her off to France. Sophie couldn’t possibly have this child!

“But an abortion? Now? Six months ago it would only have been a misdemeanour,” fretted Sous-Brigadier Bidet. “Couldn’t you have been more careful, you fool? No. No!” he decided, before slamming the door. “I’ve been good to you, but I cannot have anything to do with a crime against state security.”

The candles before the Virgin of the Pillar were burning with a hesitant glow. Filtered through the colourful figures of the saints in the stained-glass windows, the sunlight was filling the cathedral with the colours of the rainbow. Sophie thought of her grandfather, who had hoped that at least she would grow up to be a pious Jew. That was why he told her about the tzaddiks. One for example knew a secret place in the forest where he would light a fire and say a special prayer, and then God would answer his every request. When he died, no one knew that special prayer any more, but another tzaddik went to the same place, and that was enough. Many years later people had even forgotten in which forest the fire was meant to be lit, but according to her grandfather, as long as they still told this story, God would remember them too.

Really? Sophie gulped down her tears. After all, here she was kneeling in the cathedral before the mother of Jesus’ dress, whispering special prayers from a French prayer book, doing everything as she should, just like that first tzaddik, but God was silent! He couldn’t care less!

And yet she wasn’t right, because although the Virgin Mary couldn’t care less, almost as soon as she got home, Madame Planctin came into her room. “Tell him I sent you,” she said, putting a piece of paper on the girl’s table with the address of a doctor on it.

The cellar where the Germans beat and kicked Prefect Moulin could not have been more terrifying than the old basement kitchen at the Hôtel Dieu hospital. A metal lift shone in the lamplight, as a torturer in a white doctor’s gown wielded a steaming vessel with instruments rattling inside it. There is no postcard showing this side of Chartres.

“Will you tell me if it was a boy or a girl, Doctor?” asked Sophie, half lying with her legs spread apart on several small tables set together.

“It’s not a boy or a girl yet,” said the doctor, smiling at her. “Hush now, Mademoiselle…”

 

Chartres, March 1943

To judge Chartres by the postcards sold here, nothing had changed in the city since at least 1930. The entrance to the cathedral was not surrounded by sandbags, and the trains were taking the Jews from the Eure-et-Loire department – who on the postcards looked no different from the real French – to Paris or Orléans, not to the camp at Drancy, and from there to Auschwitz, Bełżec, or Sobibór. And yet since 1942 a lot had changed: Sous-Brigadier Bidet had deserted, and apparently joined the Gaullists, whereas Madame Planctin, although she was as good a woman as ever, had once again demanded a higher rent. Sophie, who had less and less to sell, had said that she would think about it. They had argued, but surely it was a coincidence that the next day the gendarmes came for the girl, just as they had come for her aunt a year earlier.

At the station she wasn’t alone. She recognised Mr Mendelmann and Mr Feld from Warsaw, who – what a chance – lived barely a few streets away! Mr Feld in particular was absolutely sure that they might have to put up with some discomforts, but they were in France, after all, and here even the Germans had to weigh up their cruelties. But he fell silent when a German officer approached the group of a dozen or so Jews crowded on the platform and the gendarmes guarding them. He took a list from his shoulder bag, then a French brigadier, who was a much smaller man, held up his own list, and they began to compare names. The German nodded and ticked off each one.

Although only moments ago she could hardly stay upright out of fear, Sophie suddenly felt relief.

Mr Feld was either a very good, or a very stupid man, she thought. This will finally be over, and a very good thing too. Then she would see not just Aunt Lejla, whom she barely remembered, but also her parents. It was just a pity the Gestapo didn’t want to take Sophie to the wall of the Saint Cheron cemetery and shoot her on the spot. That would have been simpler.

She proudly raised her head, and noticed to her surprise that the German had been looking at her for quite a time. He beckoned for her to approach.

“Papers!” He held out his hand.

Sophie handed him her faked Polish passport.

“This is an obvious mistake!” The officer showed it to the brigadier. “Fasolette is a French surname.”

Sophie had no wish to lie.

“Please sir,” she said in German, “my name is Zofia Fasolet and I am a Polish Jew.”

The officer squeezed her arm painfully and leaned down to her ear. He smelled of eau de Cologne.

“Shut up, you fool! You’re too pretty for the place they want to take you to,” he hissed, and then addressed the gendarme in French again: “I’m releasing this lady. You can see she’s not a Jew!”

Sophie heard perhaps every fifth word of the discussion between the French gendarme and the German officer: “But Herr Oberleutnant”, “correct the report”, “on your responsibility”, and then she didn’t hear any more, because the train to Drancy, which with loud puffing had just rolled into the station, would have drowned out even Mr Feld from Warsaw. As it departed, Sophie thought she might at least wave goodbye. But she did not, because the German Oberleutnant was still standing next to her.

He asked something in French, she replied in German, and without knowing how or when, she found herself with him in the Rue des Oiseaux, which smelled of the river and of hot, sun-baked plaster.

“Are you a prostitute?” asked the German, looking at her with such disgust that she was afraid he was going to take her back to the station.

“I? No!” she almost shouted.

“Don’t you know what sort of a house this is?”

How could she not know? This was the home of Madame Planctin and her daughters, who had lost their father in the war, just as she had lost her uncle. Guests came to visit Madame, including officials from the prefecture, who would never have sullied their good reputation by frequenting a brothel. To prove it to the officer, she invited him upstairs, to her cramped little room, where there was no screen and no douche of the kind prostitutes had. He believed her. She made coffee.

“How can I ever repay you?”

The German put a protective arm around her, and undid the hooks of his uniform.

“You are very beautiful, mein Mädchen…”

 

Chartres, August 1944

Unlike other children, Jacob didn’t like being held against his mother’s shoulder. He only calmed down when Sophie picked him up the way Mary held the infant Jesus. She told herself that as Jacob looked at the room, or out of the window, or at people, he could see his father, Reinhardt. She believed the man would be back – after all, he had sent her a postcard from the Brandenburg Gate, and had written that as soon as the war was over…

Sleep my son, my soldier, sleep,
Your comrades lie here too,
Lying forever at peace.
A cross for military valour
Upon your grave they laid,
Hushaby, my son, lullay, lullay…

… she finished crooning the only lullaby she remembered from Poland, without knowing if she was singing it more for Jacob, for Reinhardt, or maybe in memory of her uncle. As she crooned, some noises rang out from below, and several pairs of heavy boots thundered on the stairs.

Sophie shuddered. Jacob whimpered quietly and fell still. The noise of footsteps suddenly stopped, and there in the open door stood Madame Planctin.

“Here’s the Nazi whore!” she said, pointing at the astonished Sophie. “She’s nothing to do with me, messieurs!”

Someone pushed her aside. Two men in civilian clothing forced their way into the tiny room, as well as a policeman in a steel helmet and a black American soldier.

“And whose baby is this?” asked the soldier in English.

“Made in Germany!” cackled a familiar voice. Sophie looked up and in amazement recognised Monsieur Bidet. The last time she had seen him he had been wearing a police uniform, not a leather jacket and a tilted beret. And he definitely hadn’t had an armband with the cross of Lorraine, or a sub-machine gun slung over his shoulder.

Now he handed the gun to the American, and took a sheep-shearing machine out of his pocket. Madame Planctin held out her hands for the child; after all, she had a good heart, but, curled up on her chair, Sophie hugged the crying Jacob to her with all her might. A strong hand smelling of nicotine seized her by the throat, and the clippers bit into her hair. Now, as her chestnut curls fell on Jacob’s little head, she understood why as a child she had been so frightened of the barber….

After the pain and humiliation she was overcome by torpor. Escorted by Monsieur Bidet and the policeman in the steel helmet, she walked through a mocking crowd, shaking their fists at her, cringed beside the ruins of bombarded houses, and three times almost fell on the steps of Saint Nicholas’ church, but she was held up by the strong hand smelling of nicotine. Every time Sophie looked up, she saw the cathedral towering over the city. And once she had been dragged to the prison on the Rue Sainte Thérèse, the bells of Notre Dame began to ring, for it was twelve noon.

 

Chartres, the present day

There are some things a woman can only confide in another woman whom she does not know, even if one of them has been drowned in the filthy whirlpools of history, and the other can only remember a small fraction of what she was taught about it at school.

Miriam holds Madame Fasolette’s hand and gently strokes her spindly, almost cadaverous fingers encased in dry, parchment-like skin. The old woman is talking more and more quietly, so quietly that some sentences the nurse can only interpret from the movement of her lips.

But only some, the simplest, such as “Jacob cried and cried”, or “my hair grew back white”. She also understands what she can read, such as a letter from the prefecture of the Eure-et-Loire department, which only an eccentric like Madame Fasolette could have folded in four and stuck to a postcard showing the monument to national hero Jean Moulin. “We have the honour of informing you that on examination of your complaint, in view of your exceptional position and understandable fears for your life, your detention and the other unpleasant incidents accompanying your arrest should be regarded as a most regrettable mistake”… On the other hand she cannot understand why Madame Fasolette, who never kept in touch with anyone, sent a postcard showing a boulevard on the river Eure to one Anna Langfus of Sarcelles. After all, Miriam cannot know that they both went to the same lycée in Lublin, and although in different parts of Europe, they both survived thanks to the mercy of a German officer – except that Madame Fasolette’s hair was cut off, while Madame Langfus was awarded the Goncourt literary prize. However, even if the girl had been interested in literature, she would still not have been capable of understanding why Anna Langfus had crossed out the short note on the back of the postcard, put it in a cheap envelope and sent it back without any explanation. Maybe as a writer she was able to foresee what a dreadful old bag Madame Fasolette would soon become? Or perhaps she was in cahoots with the International Red Cross (“We are sorry to inform you that we have no information in our records about Mojżesz and Hanna Fasolet, citizens of Lublin, Poland”) and the Lublin Compatriots’ Association in Israel (“Pending presentation of an explanation for your moral conduct during the suffering of the Jews in the Holocaust we kindly ask you not to renew your enquiries”)? Madame Fasolette had stuck both letters to cards showing gargoyles from Chartres cathedral, for even if she had lived for another ninety-two years and asked the same questions on a daily basis, the answers would have been as inexorable as the gargoyles.

“What about your son?” asks Miriam, swallowing her tears. “Did you explain to him?”

Madame Fasolette impatiently shakes her head. There are two more postcards in her collection, the only ones that do not depict Chartres, Lublin or Berlin. On the one before last the Eiffel Tower stands tensed, with a red flag drawn in. Miriam does not understand too well what it is supposed to mean. Turning over the card, she takes no notice of the postmark dated May 1968, but what Jacob wrote sounds good to her: “Mama, underneath the paving stones, the beach!”

“A student at the Sorbonne,” says Madame Fasolette with pride and sorrow.

Miriam cannot understand this sorrow. Not until she picks up the final postcard.

It is not an ordinary postcard, it is a disturbing photograph. It shows the courtyard of Chartres prison on the Rue Sainte Thérèse, in which the shorn locks of women’s hair are lying about like giant clouds of dust. It shows some self-confident young men from the Resistance, whose hands General de Gaulle himself has only just shaken, and a crowd of people who have grown as bold as they were once afraid. Finally it shows a group of arrested collaborators, amid who stands a young woman with a roughly shaved head, holding a terrified child in her arms.

“Read it,” gasps the old woman.

On the back of the picture Miriam sees a stamp affixed, and Madame Fasolette’s address. She also recognises Jacob’s handwriting:

You fascist whore!

It’s not true! Miriam and any of the nurses at the Hôtel Dieu could testify to the fact that Madame Fasolette is not a whore. She is an old lady, from the corner of whose lips saliva is trickling again.

 

 

Translated from Polish by Antonia Lloyd-Jones

Podcast read by Jeremy Killick

 

Antonia Lloyd-Jones is a full-time translator of Polish literature. Her published translations include fiction by several of Poland’s leading contemporary novelists, including The Last Supper by Paweł Huelle, for which she won the Found in Translation Award 2008. Her most recent translations include The Night Wanderers by Wojciech Jagielski (Seven Stories, February 2012), reportage about the child victims of the Lord’s Resistance Army and the events in Uganda which led to its emergence. She also translates biographies, poetry, and books for children.