Alle poorten van Lublin

Wszystkie bramy Lublina

Witold Szablowski

Witold Szablowski

Witold Szabłowski (Polen, 1980) is journalist en schrijver. Hij studeerde journalistiek en Politieke Wetenschappen aan de Universiteit van Warschau en studeerde ook enige tijd in IstanbuI. Voor zijn bundel Zabójca z miasta moreli (‘Moordenaar uit de Abrikozenstad’) ontving hij diverse prijzen en onderscheidingen, waaronder de Melchior Wańkowicz Award 2008. In 2010 werd zijn reportage Dziś przypłyną tu dwa trupy (‘Vandaag spoelen twee lichamen aan’) bekroond met de Prijs voor Journalistiek van het Europees Parlement.

Close

Lublin Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

Wszystkie bramy Lublina


Lublin to Miasto-Brama – lubią tu podkreślać. Brama, przez którą Wschód wchodzi na Zachód, Zachód na Wschód; nowe miesza się ze starym, komunistyczne z turbo-kapitalistycznym; brama, przez którą czasem powieje goździkami, muszkatem i Orientem, czasem czosnkiem, świeżym chmielem, czy rosnącym nad Bystrzycą tatarakiem, czasem litewskim chlebem z kminkiem, białoruskim sokiem z brzozy, ukraińską wódką, a czasem cebularzem, kebabem, kaczką po pekińsku.

Przez jedną bramę wchodzimy ze światowego Krakowskiego Przedmieścia na nieco zaniedbane Stare Miasto. Przez drugą – do żydowskiej Atlantydy, po której, oprócz kilku domów wokół ulicy Lubartowskiej, zostały niemal wyłącznie fotografie. Wchodzimy na podwórka z Matkami Boskimi, do parków, kościołów, klasztorów (w tym tego najważniejszego, gdzie wciąż mają kawałek Chrystusowego Krzyża); do więzień, kamienic, pociągów, bibliotek, szkół, ogrodów, parków. Do koncentracyjnego obozu.

Nie sposób zobaczyć każdej; nie sposób każdą przejść. Ile bram, tyle Lublinów. Ile bram, tyle światów. Tyle zaświatów.

 


Brama do Lublina

Warszawa właściwie nie ma sensu. To Sodoma.
Gdybym tylko dostał w Lublinie takie warunki
pracy jak tu i takie locum, wróciłbym jeszcze w
tym tygodniu. Smętno w Warszawie moim snom...

Józef Czechowicz
w liście do Kazimierza Miernowskiego, 1934.


Bramą do Lublina jest busik – najpopularniejszy sposób, by tu dotrzeć. W Warszawie wyjeżdża taki spod Pałacu Kultury. Kierowca jest młody, ma brzuch rozlany na kolana, do tego szary dres i bluzę z przemytu z napisem „adibas”. Jeszcze na dobre nie odpali silnika, a już zaczyna wyprzedzać. W lewo, w prawo, po zewnętrznej, po wewnętrznej, klakson, znowu w prawo. Na trzeciego, na zakręcie, z górki, pod górkę, na ciągłej i na podwójnej ciągłej też.

O busiarzach z Lublina chodzą po Warszawie legendy. Że kilerzy. Że można z nimi życie stracić. Że nie ma drugich takich wariatów za kółkiem. - Tylko opiece Matki Boskiej z katedry – tej, co po II wojnie światowej płakała – zawdzięczamy, że nie było tu jak dotąd tragedii – mówią moi przyjaciele, którzy jeszcze w Matkę Boską wierzą.

Nie chciałem więc jechać busem, ale ci z Lublina powiedzieli, że inaczej się nie liczy. Że to trzeba przeżyć, poczuć ten skok adrenaliny, ogryźć paznokcie do krwi; droga na Wschód to ma być droga na Wschód, a nie jakieś turlanie się pociągiem.

Siedzę więc na trzecim fotelu za kierowcą, obok mnie lubelska piękność piłuje paznokcie, za mną – ojciec z nastoletnią córką rozmawiają o wizycie u ortopedy. Na końcu są cztery siedzenia obok siebie i chłopaki w moim wieku otworzyli browary i rozmawiają o budowie, na której pracują. Że majster nerwus, ale ogólnie jest w porządku człowiek. A ten w szarym dresie pędzi, trąbi, wyprzedza.

Coś takiego przeżyłem tylko raz, jadąc z Tbilisi do Gori; miasta, w którym urodził się Stalin i w którym stoi jego muzeum w kształcie średniowiecznego zamku. Kierowca miał w Tbilisi dziewczynę i gnał tak, by wrócić do niej na noc. Po dziurawej, proradzieckiej drodze pędził jak po niemieckiej autostradzie. Jakby gnało go marzenie o pięknej szosie, która może kiedyś tam powstanie. I o jego pięknej dziewczynie, dużo bardziej realnej, czekającej. To, że mógł zabić siebie i nas i w ogóle nie mieściło się w jego percepcji. - Dziś jest dziś, a jutro wszyscy możemy nie żyć – mówią Gruzini, gdy ktoś wymawia się od picia pracą lub innymi obowiązkami. I jest w tym coś głęboko prawdziwego w kraju, gdzie co kilka lat wybucha jakaś wojna.

Dlaczego jednak na taką filozofię godzą się lublinianie? Wojny tu nie było już prawie siedem dekad, a mam wrażenie, że wszyscy w naszym busie – i piękność z pilnikiem, i córka z ojcem, i chłopcy z budowy – podpisali by się pod słowami, że dziś życie jest, jutro może go nie być.

Na szczęście nasz busik cało dojeżdża do lubelskiego dworca PKS; znów się udało. Moi współpasażerowie w pierwszym kiosku z pieczywem kupują sobie po cebularzu i wreszcie czują się jak w domu. Lubię patrzeć, jak wysiadają i wsiadają do tych busów.

Do Warszawy jadą jak na odpust. Dziewczyny odstrojone, mimo mrozów – obowiązuje cienka rajstopa i mini. Chłopaki w modnych kurtkach, kaptur obrąbany futerkiem, i jacyś tacy bardziej napompowani; wyżsi, przystojniejsi, z klatą w przodzie. Ale też czujni jak indiańscy zwiadowcy. Jakby jeździli do tej Warszawy walczyć o mistrzostwo MMA albo brać udział w turnieju na najbardziej wypięty tors. Dziewczyny też jakieś spięte; jakby Warszawa to był jakiś permanentny test z życia; nieustający, trudny egzamin z zaradności, siły łokcia, szerokości pleców.

Ci, co wracają, zrzucają z siebie niewidzialny ciężar. Panie mają już grubsze rajstopy albo spodnie. Panowie też luźniejsi. Wreszcie można być sobą – zdają się mówić. Wreszcie można nie udawać, mieć celulit, wypić piwo. Lublin jest dla nich bramą do autentyczności. Miejscem, gdzie niczego nie trzeba udawać. Można mieć brzuch, nie być celebrytą ani nawet hipsterem; można zdjąć niewygodne ciuchy i kazać konwenansom się pieprzyć. Pewnie, jak i dla Czechowicza, jest dla nich ta Warszawa Sodomą; złem koniecznym, które chętnie by zamienili na dwa pokoje z kuchnią na Czechowie albo nawet w Świdniku.

Bardzo mi się ten lubelski luz podoba. Pewnie nie wyczuwam tych momentów, w których udają i tutaj; kiedy i tu muszą odgrywać swoje małe teatrzyki, wciągać brzuch, doklejać sobie włosy. Dla mnie Lublin jest miejscem, gdzie można być sobą dużo pełniej. I można jeść cebularze. Cebularz jest lubelską odpowiedzią na kult młodości, szczupłości, białych zębów, prężnych pośladków i nitek dentystycznych. Jest środkowym palcem wyciągniętym w stronę tych kilku cielców, które nasza kultura – i spece od reklamy - porozstawiali nam na słupach. Jest jak powiedzenie światu: teraz jestem u siebie, mogę robić, co chcę; mogę nawet pachnieć cebulą.

 


Brama na Wschód
Gdy w Lublinie chcą się czymś pochwalić, chwalą się, że jest miastem wielokulturowym. To znaczy: lubi o sobie myśleć jako o mieście wielokulturowym. Ma nawet specjalny festiwal, na którym można zobaczyć czeczeńskie tańce, posłuchać żydowskiej muzyki albo nauczyć się grekokatolickiego haftu krzyżykowego.

Wprawdzie Ukraińcy są podzieleni na trzy wrogie obozy, Cyganie – mimo że jest ich w mieście zaledwie trzystu – na kilkanaście wrogich obozów, Czeczeni boją się własnego cienia, a Żydów już w ogóle nie ma. Ale Lublinianie uwielbiają ten festiwal. Chodzą z wydarzenia na wydarzenie, robią zdjęcia, potem na facebooku wymieniają uwagi i chwalą organizatorów. Tyle, że jak to często bywa, wielokulturowe oblicza miejsc leżą na antypodach festiwali. Czy ktoś w Lublinie międzywojennym myślał, by zrobić festiwal promujący kulturę żydowską? Nie sądzę. Moda na takie festiwale zapanowała, gdy już nie mamy Żydów i gdy zamiast nich oglądamy poprzebieranych w chałaty i śpiewających w jidysz Polaków. W Biłgoraju przed wojną tłukli szyby w oknach synagogi, a teraz budują singerowski Disneyland, z domkami sieciarzy, domem rabina i tejże synagogi repliką.

Wprawdzie z bardzo ciekawej książki Marty Denys „Lublin między wojnami” dowiaduję się, że w latach 20. wycieczki dla Polaków po żydowskiej części miasta cieszyły się olbrzymim zainteresowaniem. Ale był to jeden z niewielu momentów, kiedy orbity tych dwóch równoległych światów się przecinały. Jest coś dziwnego z tą wielokulturowością, że dostrzegać i cenić zaczynamy ją, gdy już jej zabraknie.

Dziś lubelski kocioł kultur, przez festiwale i czcicieli wielokulturowości skutecznie omijany, to bazarek przy ulicy Ruskiej. Kogo tu nie ma! Gruzini, Ormianie, Rosjanie, Buriat, Turek, dwóch Kurdów. Handlują gaciami, piżamami, stanikami, czapkami, rajstopami, pantoflami udającymi skórzane. Jeden ma nawet pasy do leczenia kręgosłupa z – jak twierdzi – sierści psa. Zrobione w Turcji, opisane po rosyjsku, multi-kulti pełną gębą. Jakby im tu postawić scenę i kazać każdemu zaśpiewać, zatańczyć, albo chociaż opowiedzieć o swojej kulturze; o tym, jak obchodzą święta, jak narodziny dziecka, a jak opłakują swoich zmarłych - mielibyśmy festiwal jak się patrzy!

W drugiej części bazarku babiny z wiosek sprzedają kury, jajka, czosnek, buraki i kartofle – to też zupełnie inna kultura, ginąca zresztą powoli, niezauważalnie, kultura małorolnych. Polska wieś zmienia się dziś najbardziej od czasów, gdy wynaleziono trójpolówkę i moja córka opowieści o chłopach sprzedających jaja na targu będzie traktowała tak, jak ja traktuję opowieści mojej babci o cygańskich taborach. Pewnie niedługo będziemy robić poświęcone im festiwale.

Babin i handlarzy z byłego ZSRR nie dzieli ich żadna granica; żadna wyrysowana linia, ale widać, że ze światem multi-kulti nie mają nic wspólnego. Istnieją równolegle; nie przecinają się. Każdy dla siebie żyje, handluje, a potem pakuje się i wraca do swoich.

Ci ze świata babin, gdy sprzedadzą ostatnią kurę, idą na przystanek i wsiadają w najbliższy busik jadący w stronę Nałęczowa, Kazimierza, Kraśnika czy Włodawy.

Ci z multi-kulti idą na dworzec i wsiadają w coś w stronę Łucka, Kijowa, Lwowa albo Stryja. Czasem jeszcze dalej. Pakują świeże pomidory, cebulę, szczypior, proszki do prania, płyny do zmywania, mięso, kiełbasę, orzeszki. Wszystko, czego w ich kraju nie ma, jest droższe albo gorszej jakości, zostaje umoszczone w lukach, między siedzeniami albo nad głową. Potem taki autobus wypluwa w niebo wielką chmurę czarnego dymu i nasi goście odjeżdżają do świata, o którym nie chcemy mieć i, mimo corocznego festiwalu, nie mamy pojęcia.

 


Brama na Daleki Wschód
Dzisiejsza wielokulturowość Lublina ukrywa się w zupełnie zaskakujących zakamarkach. Jeden z nich zobaczyłem, gdy pojechałem na ulicę Kraśnicką, do biura obsługi klienta ZTM po kartę miejską. Przede mną w kolejce stało piętnastu chłopaków z Arabii Saudyjskiej. Próbowali wypełniać formularz potrzebny do wyrobienia biletu. Pani z okienka kręciła głową widząc ich zdjęcia w paszportach: wyglądali jak szejkowie, z białymi szimaghami owiniętymi czarnym sznurkiem na głowach.

- Nie wiem, co będzie, jak pana kanar spotka – powiedziała z troską pani z okienka do jednego ze studentów. – On będzie chciał zobaczyć paszport. A w tej chuście nie jest pan podobny do nikogo.

Chłopców z Arabii perspektywa spotkania z kanarem nie przerażała. Może dlatego, że pani z okienka mówiła po polsku, a oni nie rozumieli w tym języku nawet słowa. Ba, nawet z angielskim niespecjalnie sobie radzili. Pani z okienka machnęła w końcu ręką, podania przyjęła, kazała się zgłosić za tydzień. I słusznie. Skoro ona się z nimi nie dogadała, to jak niby ma się dogadać kanar?

 


Brama do Shoah
Kiedyś wielokuturowości też szukało się w Lublinie na ulicy Ruskiej. Ciągnęło się kiedyś żydowskie miasto. Najsmutniejsza jest tu przyklejona do dworca PKS ceglana studnia; ostatnia ze studni żydowskiego miasta.

Patrzę na tą popielatą konstrukcję, na przytulone do niej taksówki „Halo Taxi”, i myślę: Majdanek, Holokaust, śmierć. I przypominam sobie, że studnia – mówili mi ci, co sami sprawdzali – jest wyschnięta. Nie ma w niej ani kropli wody. Trudno o bardziej wyrazisty symbol; o bardziej wymownego świadka dzielnicy, którą Lublin stracił i mieszkańców, których nie odzyska.

Patrzę na taksówkarzy, którzy wlewają w siebie herbatę z termosów; na ukraińskich handlarzy, którzy szukają miejsca, by się wysikać; na dziewczynę z rudymi włosami, która wiąże but na ławeczce obok tej studni; faceta, który dłubie w zębach, i coś, jakiś nowy, nieznany wcześniej głos, mówi mi: oni nie mają prawa tu być. Że ich – a właściwie nasza - obecność tutaj, gdzie jeszcze niedawno piekli chałki i czulenty; gdzie sprzedawali czosnek i gryczane bułeczki; gdzie przychodzili po radę do swojego cadyka, o którym mówili, że lewituje; gdzie handlowali, kochali, robili zdjęcia, modlili się w synagodze; kupowali wiadro wody za grosz (z przyniesieniem – dwa grosze); plotkowali, swatali synów i córki, pożyczali, oddawali; że obecność tutaj jest niestosowna, niewłaściwa; że coś w niej jest rażącego. Ziewanie, picie herbaty z termosu, wiązanie buta, dłubanie w zębie, jest – w obliczu Zagłady – niegodziwością.

Ale po chwili łapię się za głowę, że coś takiego mogło mi w ogóle przyjść na myśl. To gdzie niby mają – mamy - pójść? Gdzie mamy pić, wiązać buta, czekać na autobus? Gdzie ja mam pójść, ze swojego miasteczka, które przed wojną też było urokliwym żydowskim sztetl ze swoim cadykiem, czulentem i studnią? Gdzie oni mają mieć autobusy, taksówki, bazar z wiązankami i wieńcami, tanie papierosy zza wschodniej granicy.

Zostaliśmy tu z naszymi duchami; z naszymi dybukami. Nauczyliśmy się żyć z nimi. I pewnie tak jest najwłaściwiej.

A potem przypomina mi się, że gdzieś pod moimi stopami płynie rzeka Czechówka. Kiedyś dzięki niej ulokowano na Wzgórzu Czwartkowym coś, co było zalążkiem Lublina. Potem wzdłuż jej brzegu powstawały młyny, stawy i domy. Do niej Żydzi chodzili prać bieliznę, wzdłuż i w poprzek niej budowali swoje ulice. Dziś, nikomu niepotrzebna, płynie w betonowej rurze pod asfaltem. Ale jest; przetrwała. Rusza, tak jak ruszała kiedyś, ze źródła w okolicy wsi Motycz. Gdzieś w dzielnicy Tatary wpada do Bystrzycy. Jest.

Rzeczy zmieniają się, ale w pewnym sensie wciąż są te same.

I ta myśl o Czechówce uspokaja mnie.

 


Brama do Konstantynopola
Z płynącej w betonie Czechówki tylko krok - i jestem w lubelskim zamku. Trzeba przejść przez światła, ominąć kamienice wzorowane na renesansowych, i wspiąć się trochę pod górę. „Lepszej doli i zdrowego a rzetelnego postępu w cywilizacji” – tego życzyli pierwsi konserwatorzy fresków z kaplicy Świętej Trójcy nam, współczesnym. List, który w 1917 do nas napisali, zamurowali we wnęce w jednym z łuków kaplicy.

I oto ich życzenia spełniły się w całej rozciągłości. Zwiedzam kaplicę w styczniowe popołudnie z rodzinką, którą postęp cywilizacji dotknął szczególnie mocno. Ojciec ma aparat cyfrowy dobrej jakości (lustrzanka), córka w wieku gimnazjalnym gorszej jakości („małpka”), synek – na oko pierwsza klasa podstawówki – ma komórkę z opcją kręcenia filmów. Ze ścian spogląda na nich kilkunastu Chrystusów, wskrzeszony przed momentem Łazarz; król Jagiełło, którego święty Mikołaj przedstawia jednej z kilkunastu Matek Boskich.

Nie są to Matki Boskie z wiejskich kościołów, ale dominujące Hodegetrie, „prowadzące ku zbawieniu”, z Dziecięciem na lewym ręku, prawą ręką wskazujące, że Dziecię to Zbawiciel. Niezwykłość tego miejsca przypomina mi tylko stambulski kościół na Chorze, XI-wieczny cud bizantyjski, gdzie tysiącletnie freski zachowały się pod wapnem. Turecki sułtan Mehmed Zdobywca, który w 1453 roku zrobił wyłom w murze miejskim i zdobył Bizancjum, nie był tępym siepaczem i zabronił burzenia chrześcijańskich kościołów. Wolał, jak słynną Hagia Sofię z VI wieku – przez ponad tysiąc lat największy budynek świata - i właśnie kościół na Chorze, przerobić je na meczety. Dzięki temu możemy tam oglądać dziś Pantokratora i jego Matkę w pełnej okazałości. Podobnie jak w Lublinie, gdzie wapnem chlapali po ścianach nie Turcy, ale rosyjscy zaborcy.

Mistrz Andrzej i jego uczniowie – cała trójka z Rusi - zrobili na zlecenie króla Jagiełły rzecz absolutnie niezwykłą, zapierającą do dziś dech w piersi, ale wyłożyli się na… delfinach. Można je zobaczyć przy scenie chrztu Chrystusa w rzece Jordan, po lewej stronie od wejścia. Trzeba się jednak nieźle nagłowić, by nie wziąć ich za skrzyżowanie psa z diabłem. Trudno mieć do mistrza Andrzeja pretensje. Sztuka bizantyjska była przedłużeniem rzymskiej i greckiej. Tam delfin był symbolem wody, chciał więc mistrz i chrzczonemu Chrystusowi taki symbol domalować.

Ale Grecy i Rzymianie widywali delfiny codziennie. A skąd miał on, wychowany na mroźnej Rusi, wiedzieć, jak takie stworzenie wygląda?

Niestety, rodzinka z aparatami wie to aż za dobrze. – To ma być delfin!? Ha ha ha!!! – i ojciec już namierza swoją lustrzanką skrzyżowanie psa z diabłem. Za nim – córeczka. A synek kręci film.

Potem dobierają się do kaplicowego muzeum i fotografują cegłę, w której w XVI wieku odcisnął łapę jakiś lubelski pies, kilka wyciągniętych w czasie remontu dukatów i gwoździ, i już są gotowi biec dalej; przerabiać na fotograficzną papkę kolejne spotkania z zostawionymi nam przez przodków cudami.

Czy coś tu przeżyli? Dostrzegli piękno, kolory, subtelności? Poczuli się lepsi? Mądrzejsi? Zaciekawieni?

Nie. Ale za to narobili zdjęć. Wrzucą je na facebooka i będą liczyć, ile mają lajków. Technologiczni troglodyci. Barbarzyńcy w ogrodzie Pantokratora.

W takim nastroju wyszedłem z kaplicy. A za mną wyszedł Stambuł. Kiedyś tam mieszkałem, znam jego ulice na pamięć, ale już kilka lat tam nie jeżdżę i myślałem, że mi to miasto wyparowało z głowy. Tymczasem, zupełnie niespodziewanie, po obejrzeniu zamkowej kaplicy, tęsknota za Stambułem; melancholia, którą on budzi, a którą Turcy nazywają hüzünem, uderzyła mnie z poczwórną siłą. Usiadłem w jednej z serwujących gofry i kawę plujkę knajp u stóp lubelskiego zamku i zacząłem snuć czysto literackie paralele między Lublinem – europejską bramą na Wschód – a Stambułem – turecką bramą na Zachód.

Lublinianie na przykład ciągle potrzebują, by ich utwierdzać w przekonaniu, że to ładne miasto. Niby wiedzą, ale tak naprawdę nie wiedzą; wciąż szukają potwierdzenia.

- Dobrze się bawiłeś? Smakowało ci? Starówka fajna? – dopytują. I nie jest to kurtuazja. Oni naprawdę chcą to usłyszeć.

Zbigniew Herbert twierdził, że takie ciągoty mają tylko Polacy i Niemcy. Mylił się. Podobnie mają Turcy. Niby wiedzą, jak piękny jest Stambuł. Ale wciąż męczą człowieka, żeby im to potwierdzał. Tymczasem prażanie, paryżanie, londyńczycy, wszelkie komplementy pod adresem swoich miast kwitują wzruszeniem ramion. Sami znają ich wartość.

I ślady wielokulturowości Lublina i Stambułu są podobne. I ślady dawnej wielkości. Ich poeci i ich tragiczne losy. I poczucie, że jest się w mieście, które za chwilę będzie miało swoje pięć minut. Że gotuje się do wielkiego skoku.


Brama do zaświatów

 

Otóż i jesteś umarły
w mechanizmie poruszają się kółka ale nie te
przez zepsucie się małej sprężynki
spadłeś piękny meteorze
na zupełnie inną planetę

Józef Czechowicz
Przemiany


Gdy myślę o tragicznych losach poetów, nieważne stambulskich czy lubelskich, właśnie on pierwszy przychodzi do głowy. Meteor zwany Józefem Czechowiczem skończył swój lot na samym początku drugiej wojny światowej. Nie zepsuła się żadna sprężynka, tylko niemiecka bomba spadła na kamienicę, w której czekał w kolejce do fryzjera.

Czytam książkę Tomasza Pietrasiewicza „Bombardowanie Lublina 9.09.39. Śmierć Józefa Czechowicza” i nie mogę się nadziwić. Czechowicz przewidział własną śmierć. Czuł ją od lat, jakby wałęsała się za nim przez całe życie jak pies, którego ni kopnąć, ni kamieniem przepędzić. Są ludzie, sam kilku takich znałem, za którymi taki pies biegnie przez całe życie.

Czechowicz był jednym z nich, skoro cały tomik „Ballada z tamtej strony” to próba oswojenia kostuchy, a bryki dla maturzystów piszą o poecie, że miał na jej punkcie obsesję; skoro Czesław Miłosz wspomina, że już wiele lat przed wojną przyjaciele unikali z nim rozmów o śmierci.

Któregoś ranka opowiedziałem Czecho¬wiczowi swój sen – wspominał w „Kulturze” Miłosz. - Widziałem dom, z jedną ścianą ze szkła, Mongoł grał za nią na skrzypcach i to był on, Czechowicz, dźwięk nie przedostawał się do mnie. Przemilczałem, że ten dom nazywał się we śnie Dom Umarłych, a twarz gra¬jącego Mongoła napiętnowały już znaki rozkładu. Moja powściągliwość tłumaczy się tym, że znałem jego obsesję rychłej śmierci.

Inny przyjaciel, Konrad Bielski, wspomina, jak poszedł z Czechowiczem na lubelski cmentarz prawosławny, wtedy jedno z ulubionych miejsc spacerów lubelskiej bohemy: Cmentarz był zaniedbany, bujnie zarośnięty zdziczałymi krzewami, miał wiele tajemniczego uroku. Na niewielkim wzgórzu stała tam dawna kostnica. Na wpół rozwalony budynek, przypominający opisywane przez Go¬gola cerkiewki, które opuścili ludzie, a zawładnęły nimi złe duchy i całkowicie opanował żywioł zieleni. Kilku przyjaciół żartuje, opowiada krew w żyłach mrożące historie, a Czechowicz w którymś momencie blednie; jest bliski omdlenia. Muszą go z cmentarza wyprowadzać pod ręce.

Bielski twierdzi, że w 1939 pochowano Czechowicza dokładnie w tym miejscu, gdzie wtedy rozmawiali. Intencja jest jasna: poeta w jakimś niezwykłym, profetycznym widzie zobaczył swoją śmierć; zobaczył swoje miejsce pochówku.

Wśród górskich ludów Kaukazu znane jest wierzenie, wzięte z judaizmu, z tzw. Małych Midraszy, że tuż przed narodzinami człowieka anioł zabiera duszę w wędrówkę po jego życiu. Pokazuje mu, gdzie się urodzi, jak i z kim będzie żył i gdzie umrze. Na koniec anioł dotyka niemowlę, które zaraz ma się narodzić, w mały punkt między nosem a górną wargą. Po tym dotknięciu dusza zapomina całą tą wędrówkę, a na twarzy zostaje odcisk. Nazywają go „pieczęcią anioła”.

Na Kaukazie wierzą, że część ludzi, mimo anielskich starań, zapamiętuje fragmenty swojej ziemskiej wędrówki. I swoją śmierć. Może się to zdarzyć, jeśli anioł nie jest dość dokładny, albo gdy niemowlę za bardzo się rusza. Dobrze, jeśli zapamiętają całość; wtedy nie muszą się bać. Gorzej, gdy zapamiętają tylko urywki. I te urywki w różnych momentach życia stają im przed oczami, budząc przerażenie. Być może coś takiego spotkało Czechowicza na cmentarzu prawosławnym?

Ale śmierć w 1939 przewidziała poecie również słynna wróżka Pari-Banu, która na kilka dni zatrzymała się w Lublinie wiosną tego roku. Opowiadał o tym przyjaciołom.

W pierwszych dniach wojny Czechowicz dociera z Warszawy do Lublina. Trwa niemiecki nalot i przyjaciele radzą mu, żeby schował się z nimi w kościele. Czechowicz zbywa ich. Uważa, że w trakcie kilkudniowego marszu z Warszawy strasznie zarósł; idzie się ogolić.

Czy przeczucie śmierci, które towarzyszyło mu przez całe życie, tego właśnie, najważniejszego dnia go opuściło? A może było dokładnie odwrotnie? Może czuł tego psa, silnego jak nigdy dotąd, ale postanowił stawić mu czoła? Mimo że wcześniej bał się bomb najbardziej z przyjaciół: Co tylko samoloty wylecą, on już w rowie leży – wspominał jeden z nich.

Mimo to (…) gdy bomba przebiła sufit i wpadła do fryzjerni, wszyscy rzucili się instynk¬townie pod ścianę. Tylko Czechowicz kierowany jakimś niezwykłym odruchem skoczył w jej kierunku – pisze Wacław Gralewski, który tego dnia był z Czechowiczem.

Józef rzucił się wprost na bombę, jak¬by go ciągnęła magnesem – dodaje inny z przyjaciół, Stanisław Piętak.

ja śpiąca pośród jaskrów

i dziecko w żywej pochodni

i bombą trafiony w stallach

i powieszony podpalacz

ja czarny krzyżyk na listach
– napisał Czechowicz w wierszu „Żal”. Wielu uważa, że profetycznie, choć jeœli pomyśleć o tym chłodno, początek XX wieku dał poetom wiele innych powodów, by wyobrażali sobie człowieka trafionego bombą. Przypadek? Czy jednak anioł, który nie dość dokładnie przytknął swój palec między nos a górną wargę oseska w brzuchu pani Czechowiczowej?

 


Brama powrotna
Do miejsca śmierci Czechowicza zaglądam kilka razy. Ostatni - z anginą, którą złapałem przez szlajanie się po tych wszystkich bramach i zakamarkach, i zaczynam się na siebie wściekać. Zamoczyłem buty, potem mnie przewiało i teraz każde przełknięcie śliny odczuwam jakbym połykał żyletkę.

Myślenie metaforami to cholerna pułapka – mówię sam sobie. Szuka się metafizyki tam, gdzie po prostu murarz skleił ze sobą parę cegieł przy pomocy zaprawy, później inny fachman wkleił zawiasy, osadzili na nich metalową konstrukcję – i jest. Na noc się ją zamyka, na dzień – otwiera, nie ma co tyle filozofować. Metafory to oszustwo i hucpa, podobnie jak oszustwem i hucpą jest cała literatura. Omijać to trzeba szerokim łukiem, a poza tym chować szyję pod szalikiem, pić herbatę z miodem i dużo się pocić. Zachodzę do apteki na rogu Hempla i Okopowej, by kupić antybiotyk i propolis, a gołębie, które zbierają się w tej okolicy, przestępują z nogi na nogę. Mróz daje im się we znaki; stoją więc na jednej, a druga ogrzewają o pióra. Wszystkie tak, jakby się zmówiły. Potem ta ogrzana idzie na zimną kostkę Bauma, a ta, co dotąd stała na kostce, idzie pod pióra. Samo życie. Nie ma tu poezji ani metafor. Goły na mrozie robiłbym dokładnie to samo.

Z lekami i propolisem wracam do swojego mieszkania. Ledwo wchodzę na trzecie piętro. Starsza, samotna pani, która dokarmia koty na mojej klatce schodowej, znalazła w międzyczasie sens życia. Sens mieszka piętro wyżej, jest alkoholikiem i czasem puszcza głośno muzykę, czasem złośliwie wali jej w drzwi, a czasem zasypia z papierosem i może wszystkich nas puścić z dymem. Starsza pani w takich momentach dzwoni do jego córki, na policję, a potem staje w szlafroku na środku przejścia i z każdym dzieli się swoim nieszczęściem. Ten z góry czasem się wychyli, wyzwie ją od kurew, i oboje mają dla kogo żyć. Lepsze to od karmienia kotów, choć i o nich sąsiadka nie zapomina i wystawia im codziennie pszenną bułkę w mleku. I to jest życie, a nie jakieś literackie fantasmagorie.

Brama do mojej kamienicy to po prostu brama. Drzwi do mieszkania to po prostu drzwi. Klucz to klucz. Angina to żyletka w gardle, ciepły koc i fervex. Lublin to miasto na brzegu rzeki Bystrzycy. Nie ma tu żadnych Czechowiczów, Singerów; nie ma wróżki Pari-Banu, nie ma Stambułu, Żydów, Ormian, Kurdów, małorolnych chłopów, fresków, kościołów, synagog. Jestem ja. I jest moja lubelska maligna. Pocieszony tą myślą wypijam fervex i spokojnie zasypiam.

 

Download de ePub-versie Print

Alle poorten van Lublin


Lublin is niet zomaar een stad, zo benadrukken ze hier graag, het is een poort. De poort waarlangs Oost en West bij elkaar komen, waar oud en nieuw, communisme en turbokapitalisme, zich samenvoegen. Een poort die soms geurt naar anjers, muskaat en de Oriënt, op andere ogenblikken naar knoflook, verse hop en de kalmoes vanop de oevers van de Bystrzyca, of soms ook naar Litouws komijnbrood, Wit-Russisch berkensap en Oekraïense wodka, dan weer naar ajuinkoek, kebab en Pekingeend.

Langs de ene poort komen we van de mondaine Krakause Voorstad in de ietwat verwaarloosde Oude Stad. Een andere poort brengt ons naar een joods Atlantis dat nagenoeg enkel nog in foto’s bestaat (enkele huizen in en rond de Lubartowskastraat niet te na gesproken). We betreden koertjes met Mariabeeldjes, parken, kerken en kloosters (het belangrijkste is dat klooster waar ze nog steeds een stukje van het Heilige Kruis hebben). We betreden gevangenissen, huizen, treinen, bibliotheken, scholen, tuinen en parken. Een concentratiekamp.

Het is onmogelijk ze allemaal te zien, het is onmogelijk ze allemaal te doorlopen. Er zijn zoveel Lublins als er poorten zijn. Er zijn zoveel werelden als er poorten zijn. Zoveel werelden aan gene zijde.

 


Poort naar Lublin

 

Warschau is eigenlijk zinloos. Het is een Sodom. Mocht ik in Lublin
dezelfde arbeidsvoorwaarden en huisvesting krijgen als hier, dan zou
ik deze week nog terugkeren. Triestig vergaat het mijn
dromen in Warschau...

Józef Czechowicz in een brief aan Kazimierz Miernowski, 1934


De poort naar Lublin is een busje, het is de populairste manier om hier te geraken.

In Warschau vertrekt er zo eentje aan het Cultuurpaleis. De chauffeur is jong en heeft een hangbuik tot op zijn knieën, daarboven een grijs trainingspak en een namaakbloes met het opschrift ADIBAS. Hij heeft de motor nog maar net gestart of hij begint al in te halen. Langs links, langs rechts, buitenom, aan de binnenkant, getoeter, weer langs rechts. Met drie auto's naast elkaar, in de bocht, bergaf, bergop, over de doorlopende streep én de dubbele streep.

Over de buschauffeurs uit Lublin doen in Warschau legendes de ronde. Dat het killers zijn. Dat je met hen je leven erbij kunt inschieten. Dat er achter het stuur geen grotere mafkezen bestaan. ‘Dat er nog geen tragedies zijn geweest, hebben we enkel te danken aan de bescherming van Onze Lieve Vrouw van de Kathedraal, de Onze Lieve Vrouw die na WO II geweend heeft’, zeggen vrienden van me die nog in de Moeder Gods geloven.

Ik wilde dus niet met de bus gaan, maar die van Lublin zeiden dat het anders niet meetelt. Dat je dat moet meegemaakt hebben, die adrenalinestoot, tot bloedens toe op je nagels bijten. De weg naar het Oosten hoort de weg naar het Oosten te zijn, en niet zomaar wat rondhobbelen met de trein.

Ik zit dus in de derde stoel achter de chauffeur, naast me vijlt een Lublinse schoonheid haar nagels, achter me zit een vader met zijn tienerdochter te kletsen over zijn bezoek aan de orthopedist. Achteraan zijn er vier stoelen naast elkaar waar kerels van mijn leeftijd blikjes bier geopend hebben en babbelen over de bouwwerf waar ze werken. Dat hun chef een zenuwpees is, maar al bij al toch dik oké. En die in zijn grijze trainingspak maar voortrazen, toeteren en inhalen.

Iets soortgelijks heb ik maar één keer meegemaakt, toen ik van Tbilisi op weg was naar Gori, de stad waar Stalin geboren werd en waar nu zijn museum staat, in de vorm van een middeleeuws kasteel. De chauffeur had een vriendin in Tbilisi en stoof ervandoor om nog bij haar terug te geraken voor de nacht. Over een weg vol kuilen uit de goede oude Sovjettijd raasde hij voort als over een Duitse autosnelweg. Alsof hij voortgedreven werd door dromen over de mooie rijweg die hier misschien ooit zou ontstaan. En zijn droom over die prachtige – en veel reëlere – vriendin die thuis op hem zat te wachten. Dat hij zichzelf en ons zou kunnen doden, kwam geheel niet in hem op. ‘Vandaag is vandaag, en morgen kunnen we voor hetzelfde geld allemaal dood zijn’, zeggen de Georgiërs als iemand onder het mom van veel werk of andere verplichtingen zich probeert te onttrekken aan gezamenlijk drinken. In een land waar om de paar jaar een oorlog uitbreekt, schuilt in zulke bewering een diepe waarheid.

Hoe komt het echter dat de inwoners van Lublin zich in een dergelijke filosofie kunnen vinden? Al bijna zeventig jaar is hier geen oorlog meer geweest, en toch heb ik de indruk dat alle passagiers hier in de bus – de schoonheid met de nagelvijl, vader en dochter, de jongens van de bouwwerf – maar al te graag de stelling beamen dat er vandaag leven is en morgen misschien al niet meer.

Gelukkig komt ons busjes heelhuids aan op het busstation; het is nog maar eens gelukt. Mijn medepassagiers kopen in de eerste de beste kiosk een ajuinkoek en voelen zich eindelijk thuis. Ik kijk graag toe hoe ze die bussen in- en uitstappen.

Naar Warschau rijden ze als ging het om een boetedoening. De meisjes piekfijn gekleed, ondanks de wintervorst zijn dunne nylonkousen en een minirokje hier de norm. De jongens in modieuze jasjes, met pels omzoomde kappen, allemaal zijn ze op een of andere manier wat meer opgeblazen. Groter van gestalte, knapper, de borstkas vooruit. Maar ook op hun hoede, zoals Indiaanse verkenners dat zijn. Alsof ze naar dat illustere Warschau gaan om te strijden om een MMA-titel of om deel te nemen aan een wedstrijd voor de meest vooruitstekende torso. Ook de meisjes zijn op een of andere manier gespannen. Alsof Warschau een voortdurende levenstest is, een onophoudelijk en moeilijk examen in zelfredzaamheid, ellebogenkracht en schouderbreedte.

Zij die terugkomen, gooien een onzichtbare last van zich af. De dames dragen nu dikkere nylonkousen of ook broeken. Ook de heren zijn relaxter. Pas nu kun je jezelf zijn, lijken ze te zeggen. Pas nu hoef je niet meer te doen alsof, mag je cellulitis hebben, bier drinken. Lublin is voor hen een toegangspoort naar de authenticiteit. Een plek waar je niets hoeft te veinzen. Je mag een buik hebben, hoeft geen celebrity of hipster te zijn. Je kunt je ongemakkelijke kleren uittrekken en zeggen dat de etiquette de boom inkan. Wellicht is voor hen dat Warschau een Sodom, net zoals dat voor Czechowicz het geval was, een noodzakelijk kwaad dat ze graag zouden willen inruilen voor twee kamers met keuken in de wijk Czechów of zelfs in Świdnik. Dat relaxte hier in Lublin bevalt me wel. Wellicht voel ik niet aan op welke ogenblikken ze ook hier doen alsof, wanneer ze ook hier hun kleine toneeltjes moeten spelen, hun buik intrekken, haarextensies inbrengen. Voor mij is Lublin een plek waar je op een veel vollere manier jezelf kunt zijn. En waar je ajuinkoek kunt eten. De ajuinkoek is het Lublinse antwoord op onze cultus van jeugdigheid, slankheid, witte tanden, stevige bips en tandzijde. Het is een middelvinger opgestoken naar die enkele afgodsbeelden waarmee onze cultuur en de reclamejongens ons middels publiciteitspanelen overstelpen. Het is alsof je tegen de wereld zegt: ik ben nu thuis, ik mag doen wat ik wil, ik mag zelfs naar ajuin ruiken.

 


Poort naar het Oosten

Als ze in Lublin met iets willen uitpakken, dan is het wel met het feit dat ze een multiculturele stad zijn. Of beter: ze denken graag van zichzelf dat ze ze een multiculturele stad zijn. Ze hebben zelfs een speciaal festival waarop je Tsjetsjeense dansen kunt bekijken, Joodse muziek kunt beluisteren en Grieks-katholiek borduurwerk met kruissteek kunt leren.

Al moet gezegd dat de Oekraïners hier in drie vijandige kampen verdeeld zijn, en de zigeuners (van wie er in de stad sowieso maar hooguit dertig zijn) zelfs in enkele tientallen vijandige kampen, de Tsjetsjenen zijn dan weer bang van hun eigen schaduw en Joden zijn er al helemaal niet meer. Maar de inwoners van Lublin adoreren dit festival. Ze gaan van evenement naar evenement, maken foto's, wisselen vervolgens op Facebook opmerkingen uit en zijn een en al lof over de organisatoren.

In feite is het zo dat het multiculturele gelaat van de stad – zoals dat zo vaak het geval is – zich aan het andere uiteinde van al die festivals bevindt. Zou iemand in het Lublin van het interbellum eraan gedacht hebben een festival te houden dat de Joodse cultuur promoot? Ik denk het niet. Dergelijke festivals zijn in de mode gekomen op een ogenblik dat we geen Joden meer hebben en we in plaats daarvan gaan kijken naar in lange mantels gehulde, in het Jiddisch zingende Polen. In Biłgoraj gooiden ze vóór de oorlog nog de ramen van de synagoge in, nu bouwen ze er een Singeriaans Disneyland, met huisjes van nettenmakers, een rabbijnshuis en een replica van de net genoemde synagoge.

Niettemin leer ik uit het erg interessante boek Lublin in het interbellum van Marta Denys dat in de jaren twintig excursies door het Joodse stadsdeel een enorme belangstelling genoten onder de Polen. Maar het was één van de weinige momenten waarop de banen van deze twee parallelle werelden elkaar kruisten. Er is iets vreemds met die multiculturaliteit, dat we haar pas beginnen op te merken en te waarderen als ze er al niet meer is.

Thans wordt die Lublinse melting pot van culturen gevormd door de kleine marktplaats bij de Ruskastraat, een plek die door de festivals en de bewonderaars van multiculturaliteit met succes gemeden wordt. Wat je hier allemaal niet hebt! Georgiërs, Armeniërs, Russen, een Boerjaat en een Turk, twee Koerden. Ze verkopen herenslips, pyjama's, beha's, petten, nylonkousen en schoentjes van pseudoleer. Een van hen heeft zelfs riemen ter behandeling van de ruggengraat, gemaakt – zo beweert hij – van hondenhuid. In Turkije vervaardigd, met instructies in het Russisch, multiculti ten voeten uit. Als we hier nu eens een podium voor hen plaatsten en elk van hen vroegen te zingen, te dansen of op zijn minst iets te zeggen over de eigen cultuur; hoe ze feestdagen vieren, wat er gebeurt bij de geboorte van een kind, en hoe ze hun overledenen bewenen – dat zou nog eens een festival zijn!

In het andere deel van de markt verkopen dorpsvrouwtjes hun kippen, eieren, knoflook, rode bieten en aardappelen – dat is al evenzeer een volkomen andere cultuur, een cultuur overigens die langzamerhand, onopgemerkt, aan het uitsterven is, die van de keuterboeren. Het Poolse platteland verandert op dit ogenblik het sterkst sinds de tijd van de uitvinding van het drieslagstelsel en mijn dochter zal de verhalen over boeren die op de markt eieren verkopen aanhoren zoals ik de verhalen van mijn grootmoeder over rondtrekkende zigeunerkampen aanhoorde. Wellicht zullen we binnenkort festivals organiseren die in hun teken staan.

Geen enkele grens scheidt deze vrouwtjes en handelaars uit de voormalige Sovjet-Unie, er is geen lijn afgebakend, maar je ziet wel dat ze met de wereld van multiculti niets van doen hebben. Ze bestaan parallel, ze kruisen elkaar niet. Ieder leeft en verkoopt voor eigen rekening en nadien pakken ze hun boeltje en keren ze terug naar hun eigen mensen.

Die van de wereld van de dorpsvrouwtjes gaan richting bushalte zodra ze hun laatste kip verkocht hebben en nemen plaats in het eerste het beste busje dat in de richting van Nałęczów, Kazimierz, Kraśnik of Włodawa rijdt.

Die van de multiculti trekken naar het station en nemen plaats in iets dat richting Łuck, Kiev, Lviv of Stryj gaat. Soms nog verder. Ze pakken hun verse tomaten, ajuinen, bieslook, waspoeders, afwasmiddelen, vlees, worst en nootjes. Alles wat in hun eigen land ontbreekt, duurder of van slechtere kwaliteit is, wordt verborgen in nissen, tussen de zetels of boven het hoofd. Vervolgens spuwt zo'n autobus een grote wolk zwarte rook de hemel in en onze gasten reizen af naar een wereld waarvan wij, ondanks het jaarlijkse festival, geen flauw benul hebben, gesteld dat we dat überhaupt zouden willen.

 


Poort naar het Verre Oosten

De huidige multiculturaliteit van Lublin schuilt in geheel onverwachte uithoeken. Eén zulke plek kwam ik tegen toen ik naar de Kraśnickastraat ging, om op de klantendienst van het openbaar vervoer een abonnement af te halen. Voor mij in de rij stonden vijftien jongens uit Saoedi-Arabië. Ze probeerden een formulier in te vullen waarmee ze een buskaart konden verkrijgen. De mevrouw in het loket schudde het hoofd bij het zien van de foto's in hun paspoorten: ze zagen eruit als sjeiks, met hun witte shemaghsjaals en hun met zwarte snoertjes omgorde hoofden.

‘Ik weet niet wat er gaat gebeuren als u een controleur tegenkomt,’ zei de loketdame bezorgd tot een van de studenten. ‘Hij zal uw paspoort willen zien, maar in deze doek lijkt u nergens op.’

De jongens uit Arabië werden niet afgeschrikt door het vooruitzicht een controleur te ontmoeten. Misschien omdat de loketdame in het Pools sprak en ze geen woord van deze taal begrepen. Zelfs in het Engels trokken ze zich niet uit de slag. De loketdame gebaarde uiteindelijk met haar hand, nam de aanvraagformulieren in ontvangst en vroeg hen over een week terug te komen. En ze had gelijk. Als zij al niet met hen kon communiceren, hoe zou een controleur daar dan toe in staat zijn?

 


Poort naar de Shoah

Ooit ging men de multiculturaliteit in Lublin zoeken in de Ruskastraat. De Joodse stad lag hier toen uitgestrekt. Immense droefenis gaat uit van de bakstenen waterbron die tegen het busstation gekleefd staat; het is de laatste waterbron die nog overblijft van de Joodse stad.

Ik bekijk die asgrauwe constructie en de auto van Taxi Hallo die ertegenaan schurkt, en ik denk bij mezelf: Majdanek, de Holocaust, de dood. Ik herinner me ook dat de bron opgedroogd is – dat is me verteld door mensen die het zelf hebben nagekeken. Er zit niet één waterdruppel in. Je kunt moeilijk een duidelijker symbool of een prominentere getuige te vinden van de wijk die Lublin verloren heeft en waarvan de bewoners nooit meer zullen terugkeren.

Ik bekijk de taxichauffeurs die zichzelf volgieten met thee uit thermoskannen; Oekraiense handelaars die een plek zoeken om een plasje te doen; een meisje met rosse haren dat haar schoen bindt op een bankje naast de bron; een kerel die in zijn tanden peutert. Iets in mij, een nieuwe en tot dusver onbekende stem, zegt me: ze hebben het recht niet om hier te zijn. Hun – en eigenlijk ook onze – aanwezigheid hier op deze plek, waar ze niet eens zo lang geleden nog challe- en sholentbroden bakten, waar ze knoflook en boekweitbroodjes verkochten, hun tsadiek om raad kwamen vragen (een tsadiek van wie ze zeiden dat hij aan levitatie deed), een plaats waar ze handel kwamen drijven, elkaar beminden, foto's maakten, in de synagoge kwamen bidden. Ze kochten hier voor een groschen een emmer water (twee groschen in geval van thuislevering), roddelden, huwden hun zonen en dochters uit, leenden geld en gaven het geleende geld weer terug. Iets zegt me dat onze aanwezigheid hier niet gepast is, niet betaamt, dat het iets pijnlijks heeft. Geeuwen, thee drinken uit een thermoskan, je schoen binden, in je tanden peuteren, dat alles getuigt – in het aangezicht van de Endlösung – van laaghartigheid.

Maar even later grijp ik me naar hoofd en begrijp ik al niet meer dat zoiets überhaupt in me kon opkomen. Waar moeten zij, moeten wij dan naartoe? Waar moeten wij drinken, onze schoen knopen, op de bus wachten? Waarheen moet ik, afkomstig uit een stadje dat vóór de oorlog net zozeer een charmante Joodse sjtetl was, met zijn tsadiek, sholent en waterbron? Waar moeten ze met hun bussen naartoe, hun taxi's, hun markt met boeketten en kransen, goedkope sigaretten vanachter de oostgrens?

We zijn hier achtergebleven met onze geesten, onze dibboeks. We hebben geleerd met hen te leven. En wellicht is dat de meest aangewezen manier.

Naderhand herinner ik me dat ergens onder mijn voeten de Czechówka stroomt. Het is dankzij die rivier dat hier ooit op de Donderdagheuvel de kiem is gelegd voor wat later Lublin zou worden. Nadien zijn er langs de oever molens, vijvers en huizen ontstaan. De Joden kwamen er hun witgoed wassen, ze bouwden hun huizen langs en dwars op de Czechówka. Vandaag heeft de rivier niemand meer nodig en stroomt hij in een betonnen pijp onder het asfalt. Maar hij is er, hij heeft het gehaald. Hij zet zich in beweging, zoals hij zich eertijds in beweging zette, vanuit zijn bron in de buurt van het dorpje Motycz. Ergens in de wijk Tatara mondt hij uit in de Bystrzyca. Hij is.

De dingen veranderen, maar zijn in zekere zin nog steeds dezelfde.

En die gedachte aan de Czechówka stelt me gerust.

 


Poort naar Constantinopel

Van de door beton stromende Czechówka is het slechts één stap naar de burcht van Lublin. Je moet oversteken aan de verkeerslichten, de door renaissancestijl geïnspireerde herenhuizen voorbij en dan nog eventjes omhoog.

‘Een beter lot alsook een gezonde en solide vooruitgang in de beschaving’, die wens krijgen wij, nazaten, van de eerste conservatoren van de fresco's in de Heilige Drievuldigheidskapel. De brief die ze ons in 1917 geschreven hebben, is ingemetseld in een nis in één van de kapelbogen.

Welnu, hun wensen zijn ten volle uitgekomen. Ik bezoek de kapel op een januarinamiddag, in de aanwezigheid van een gezinnetje dat bijzonder sterk getroffen is door de vooruitgang van de beschaving. De vader heeft een digitaal apparaat van goede kwaliteit (met spiegelreflex), de dochter, oud genoeg om in het lager middelbaar te zitten, heeft een toestel van slechtere kwaliteit (volautomatisch, door een aapje bedienbaar), het zoontje tenslotte – zo op het zicht in het eerste leerjaar – heeft een mobiele telefoon met videofunctie. Vanop de wanden kijken enkele tientallen Christussen op ons neer, en ook een zopas tot leven gewekte Lazarus. Er is koning Jagiełło, die door de Heilige Nicolaas wordt voorgesteld aan één van de tientallen Madonna’s.

Het zijn hier geen Madonna’s zoals in dorpskerken, maar dominante Hodegetria's ‘die ter verlossing leiden’, met het Kind op de linkerarm en de rechterhand die aangeeft dat het Kind de Heiland is.

Het bijzondere karakter van deze plek doet me alleen maar denken aan de Chorakerk in Istanbul, een zestiende-eeuws Byzantijns wonder waar onder een kalklaag duizend jaar oude fresco's bewaard zijn gebleven. De Turkse sultan Mehmed de Veroveraar, die in 1453 een bres sloeg in de stadsmuur en Byzantium veroverde, was geen botte beul en verbood de vernietiging van christelijke kerken. Hij wilde ze liever omvormen tot moskeeën, zoals dat gebeurde met de beroemde Hagia Sofia uit de zesde eeuw (meer dan duizend jaar lang het grootste gebouw ter wereld) en ook de Chorakerk. Zodoende kunnen we daar nu de Pantocrator en de Moeder Gods in al hun praal aanschouwen. Net als in Lublin, waar niet de Turken, maar de Russische veroveraars de kalk tegen de muren lieten spatten.

Meester Andrej en zijn leerlingen – een door en door Russisch drietal – maakten in opdracht van koning Jagiełło iets absoluut ongewoons en adembenemends, al faalden ze wel bij het tekenen van, jawel, dolfijnen. De dieren zijn te bewonderen in een doopscène met Christus in de Jordaan, links van de ingang. Je moet je echter al serieus het hoofd breken om er geen kruising van een hond met de duivel in te zien. Meester Andrej valt echter moeilijk iets te verwijten. De Byzantijnse kunst was het verlengstuk van de Romeinse en de Griekse. Daar gold de dolfijn als het symbool van het water, zodoende wilde de meester de gedoopte Christus ook hier van zo'n symbool voorzien.

De Grieken en de Romeinen zagen dag in dag uit dolfijnen. Hoe kon hij echter, getogen in het ijskoude Rusland, weten hoe zo'n schepsel eruit ziet?

Helaas weet het gezinnetje met de fototoestellen dat maar al te goed. ‘En dat zou een dolfijn moeten voorstellen, ha ha ha!!!’. De vader neemt met zijn spiegelreflex de kruising van hond en duivel in het vizier. Achter hem doet zijn dochtertje hetzelfde. De zoon maakt een film.

Nadien gaan ze het museum van de kapel binnen en fotograferen ze de baksteen waarin een of andere Lublinse hond in de zestiende eeuw de afdruk van zijn poot heeft achtergelaten, en ook nog enkele dukaten en spijkers die tijdens herstelwerken zijn blootgelegd, en ze zijn al klaar om voort te lopen. Klaar om hun volgende ontmoetingen met de door onze voorouders nagelaten wonderen om te zetten in fotografische brij.

Hebben ze hier iets beleefd? Hebben ze schoonheid, kleuren, subtiliteiten opgemerkt? Voelden ze zich beter? Zijn ze wijzer geworden? Is hun nieuwsgierigheid gewekt?

Nee. Maar ze hebben wel de nodige foto's gemaakt. Die ze op Facebook zullen zetten en dan het aantal ‘Likes’ tellen. Technologische holbewoners. Barbaren in de tuin van Pantocrator.

In een dergelijke stemming ga ik de kapel buiten. Istanboel komt mij achterna. Ik heb er ooit gewoond, ik ken de straten van buiten, maar het is nu toch al enkele jaren sinds mijn laatste verblijf, dus ik dacht dat mijn gehechtheid aan de stad vervlogen was. Maar kijk, geheel onverwacht, na het bekijken van de burchtkapel, heimwee naar Istanboel. De melancholie die ze opwekt, door de Turken hüzün genoemd, treft me nu met vierdubbele kracht. Aan de voet van de Lublinse burcht zet ik me neer in een van de cafés die wafels en Turkse koffie serveren en begin zuiver literaire parallellen te bedenken tussen Lublin, de Europese poort naar het Oosten, en Istanboel, de Turkse poort naar het Westen.

Zo hebben de inwoners van Lublin er voortdurend behoefte aan dat iemand hen bevestigt in de overtuiging dat hun stad mooi is. Ze lijken het zelf wel te weten, maar als punt bij paaltje komt weten ze het toch niet meer. Ze zoeken voortdurend bevestiging.

‘Heb je je goed geamuseerd? Heeft het je gesmaakt? Is de Oude Stad leuk?’, blijven ze maar vragen. En dat is geen vorm van hoffelijkheid. Ze willen het echt horen.

Zbigniew Herbert beweerde dat enkel Polen en Duitsers zulke neigingen hebben. Hij vergiste zich. De Turken hebben iets soortgelijks. Ze schijnen wel te weten hoe prachtig Istanboel is. Maar ze blijven de mensen maar pijnigen met hun drang naar bevestiging. De inwoners van Praag, Parijs en London van hun kant onthalen alle mogelijke complimenten aan het adres van hun stad op een schouderophalen. Ze kennen zelf de waarde van hun stad.

Ook de sporen van multiculturaliteit zijn soortgelijk in Lublin en Istanbul. Net als de sporen van hun vroegere grootsheid. Zo ook hun dichters en hun tragische lotgevallen. Het gevoel in een stad te zijn die zo meteen haar vijf minuten roem zal kennen. Een stad die zich opmaakt voor de grote sprong.

 

Poort naar het hiernamaals

En nu ben je dood
in je mechanisme bewegen nog radertjes maar niet de juiste
door het defect van een klein veertje
ben jij prachtige meteoor neergestort
op een volkomen andere planeet

Józef Czechowicz, ‘Metamorfosen


Als ik denk aan de tragische lotgevallen van dichters, of het er nu uit Istanboel of Lublin zijn, komt uitgerekend hij het eerst in me op. De meteoor genaamd Józef Czechowicz voleindde zijn lot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog. Niet één veertje ging stuk, wel kwam er een Duitse bom neer op het huis waar hij wachtte op zijn beurt bij de kapper.

Ik lees Tomasz Pietrasiewicz’ boek Het bombardement van Lublin op 9 mei 1939. De dood van Józef Czechowicz en weet met mijn verbazing geen blijf. Czechowicz had zijn eigen einde voorzien. Jarenlang voorvoelde hij de dood, alsof die heel zijn leven achter hem aan doolde, als een hond die met stamp noch steen te verjagen valt. Er zijn mensen – ik heb er zo zelf enkelen gekend – die heel hun leven achternagezeten worden door zo'n hond. Czechowicz was één van hen, aangezien heel de bundel Ballade van de overkant een poging is om vertrouwd te geraken met de Man met de Zeis. In handboeken voor laatstejaarsscholieren schrijven ze dat de dichter erdoor geobsedeerd was. Of sla er Czesław Miłosz op na, die eraan herinnert dat Czechowicz' vrienden al vele jaren vóór de oorlog gesprekken met hem over de dood uit de weg gingen.

‘Op een ochtend vertelde ik Czechowicz mijn droom,’ herinnert Miłosz zich in het tijdschrift Cultuur.

 

Ik zag een huis met één muur van glas, een Mongool zat achter die muur viool te spelen, en dat was hij, Czechowicz, maar de klank drong niet tot mij door. Ik verzweeg dat dit huis in mijn droom Huis der Doden heette en dat het gelaat van de spelende Mongool al tekenen van verval vertoonde. Mijn terughoudendheid vloeide voort uit het feit dat ik zijn obsessie voor een spoedige dood kende.


Een andere vriend, Konrad Bielski, herinnert zich hoe hij met Czechowicz naar het orthodoxe kerkhof in Lublin ging, destijds een van de geliefde wandelstekken van de Lublinse bohème.

 

Het kerkhof was verwaarloosd en werd overwoekerd door verwilderde struiken, er ging een mysterieuze bekoring van uit. Op een heuveltje stond het vroegere lijkenhuis. Een half ingevallen gebouw dat doet denken aan de door mensen verlaten orthodoxe kerkjes zoals die beschreven zijn door Gogol, volledig in de ban van boze geesten en volkomen in de greep van het groen. Enkele vrienden grappen wat en dissen bloedstollende verhalen op, tot Czechowicz op een gegeven ogenblik bleek wordt; hij staat op het punt flauw te vallen. Ze moeten hem onder de armen nemen en van het kerkhof wegbrengen.

 

Bielski beweert dat Czechowicz in 1939 begraven werd precies op de plek waar ze destijds dat gesprek hadden. De intentie is duidelijk: de dichter heeft in een ongewone, profetische roes zijn eigen dood gezien, hij heeft zijn eigen begraafplaats gezien.

Onder Kaukasische bergvolkeren leeft het geloof – overgenomen uit het jodendom, uit de zogenaamde Kleine Midrassen – dat elke mens vlak voor zijn geboorte door een engel wordt meegenomen op een tocht door zijn leven. Hij laat hem zien waar hij geboren zal worden, hoe en met wie hij zal leven en waar hij zal sterven. Op het eind betast de engel het kindje dat zo meteen geboren zal worden, op een klein puntje tussen neus en bovenlip. Na deze aanraking vergeet de ziel heel de voorbije tocht en op het gelaat blijft slechts een afdruk, die ze de ‘engelenstempel’ noemen.

In de Kaukasus gelooft men dat een deel van de mensen – ondanks alle moeite die de engelen zich getroosten – zich fragmenten van deze aardse tocht herinnert. En ook hun dood. Dat komt voor als de engel niet nauwkeurig genoeg is of als het kind te veel beweegt. Het is goed als ze alles onthouden hebben, dan hoeven ze niets te vrezen. Erger is het als ze enkel fragmenten onthouden hebben. Die fragmenten komen hen op verschillende ogenblikken in hun leven voor ogen te staan en brengen ontzetting teweeg. Misschien is Czechowicz zoiets overkomen op het orthodoxe kerkhof?

Zijn dood in 1939 was de dichter ook voorspeld door de beroemde waarzegster Pari-Banu, die in de lente van dat jaar enkele dagen in Lublin vertoefde. Czechowicz had hierover aan zijn vrienden verteld.

In de eerste dagen van de oorlog komt Czechowicz vanuit Warschau naar Lublin. Er is een Duitse luchtaanval aan de gang en zijn vrienden raden hem aan zich met hen te verschuilen in de kerk. Czechowicz laat hen gaan. Hij vindt dat zijn baard in de loop van die enkele dagen stappen vanuit Warschau vreselijk gegroeid is, hij wil zich laten scheren.

Heeft het voorgevoel van de dood, dat de dichter heel zijn leven vergezelde, hem net op deze, allerbelangrijkste dag in de steek gelaten? Of misschien was het net omgekeerd? Misschien voelde hij die hond weer, sterk als nooit te voren, en besloot hij hem het hoofd te bieden? Ook al was hij vroeger het meest van al zijn vrienden bevreesd voor bommen: zodra er vliegtuigen opdoken, lag hij al in de greppel – herinnert één van hen zich.

Nochtans, ‘[t]oen de bom door het plafond sloeg en de kapperszaak binnenviel, wierp iedereen zich instinctmatig in de richting van de muur. Enkel Czechowicz sprong naar de bom toe, als werd hij gedreven door een ongewone reflex,’ zo schrijft Wacław Gralewski, die die dag bij Czechowicz was.

‘Józef wierp zich recht op de bom, alsof hij door een magneet werd aangetrokken,’ voegt een andere vriend, Stanisław Piętak, eraan toe.

 

ik een vrouw slapend tussen de boterbloemen
een kind in een toorts van levensdrift
een man in het koorgestoelte door een bom getroffen
en een opgehangen brandstichter
ik een zwart kruisje in necrologieën


schreef Czechowicz in het gedicht ‘Weemoed’. Velen zijn van mening dat het profetisch was, maar als je er nuchter over nadenkt, dan gaf het begin van de twintigste eeuw heel wat andere redenen om zich een door een bom getroffen mens voor te stellen. Toeval? Of was het dan toch die engel die zijn vinger niet nauwkeurig genoeg tussen neus en bovenlip had gelegd in de buik van moeder Czechowicz?

 


Poort van de terugkeer

Ik ga enkele keren kijken naar de sterfplek van Czechowicz. Bij het laatste bezoek heb ik een angina, opgedaan tijdens het afschuimen van al deze poorten en uithoeken, en ik word stilaan boos op mezelf. Ik heb mijn schoenen nat gemaakt, nadien heb ik in de tocht gezeten en nu voelt het alsof ik een scheermesje door mijn keel krijg telkens als ik speeksel doorslik.

‘Denken in metaforen is een gemene valkuil,’ zeg ik tegen mezelf. Je zoekt metafysica daar waar een metser gewoon met specie een paar bakstenen aan elkaar heeft geplakt, nadien heeft een andere vakman de scharnieren bevestigd, hebben ze er nog een metalen constructie op geplaatst, en het ding staat er. 's Nachts gaat het dicht, overdag weer open, veel filosoferen is er niet aan. Metaforen zijn larie en bedrog, net zoals heel de literatuur larie en bedrog is. Je moet er in een verre boog omheen, en bovendien je hals met een sjaaltje bedekken, thee met honing drinken en veel zweten.

Ik stap de apotheek op de hoek van de Hempel- en Okopowastraat binnen, om antibiotica en stopwas te kopen, terwijl de hier samentroepende duiven van de ene poot op de andere springen. De vorst is hen aan te zien; ze staan op de ene poot, terwijl ze de andere tegen hun pluimen verwarmen. Allemaal doen ze hetzelfde, alsof ze het zo overeengekomen zijn. Vervolgens komt de opgewarmde poot op de koude Baumkassei te staan, terwijl de poot die op de kassei stond, onder de veren gaat. Het leven zoals het is. Er is hier geen poëzie noch metaforen. Naakt in de koude zou ik net hetzelfde doen.

Met de medicijnen en de stopwas keer ik terug naar mijn appartement. Ik geraak amper op de derde verdieping. Een oudere, eenzame dame die de katten in mijn gang voedert, heeft intussen de zin van het leven gevonden. De zin van het leven woont een verdieping hoger, is alcoholicus en zet soms luide muziek op, beukt soms kwaad op haar deur en valt soms met een sigaret in slaap en kan ons zo allemaal in rook doen opgaan. Op zulke ogenblikken belt de oudere dame naar haar dochter, naar de politie, en gaat dan in kamerjas in het midden van de doorgang staan en deelt met iedereen haar ongeluk. Die van boven leunt af en toe naar buiten en scheldt haar uit voor vuile hoer, dus beiden hebben ze iemand om voor te leven. Dat is beter dan het voederen van katten, ook al vergeet de buurvrouw ook de dieren niet en zet ze dagelijks een in melk gedept tarwebroodje buiten.

Dat is het leven, en niet een of andere literaire fantasmagorie.

De poort naar mijn huis is gewoonweg een poort. De deur van het appartement is gewoonweg een deur. De sleutel is een sleutel. Een angina is een scheermesje in de keel, een warme deken en Fervex. Lublin is een stad op de oever van de Bystrzyca. Er zijn geen Czechowiczen en Singers, er is geen waarzegster met de naam Pari-Banu, er is geen Istanboel, er zijn geen Joden, Armeniërs, Koerden, keuterboeren, fresco's, kerken of synagoges.

Ik ben. En er is mijn Lublinse ijlkoorts. Getroost door die gedachte drink ik de Fervex op en slaap rustig in.

 

 

Vertaald uit het Pools door Kris van Heuckelom

Podcast voorgelezen door Jesse De Reu

 

Kris Van Heuckelom (1976) is sinds 2006 als docent Poolse taal- en letterkunde verbonden aan de Katholieke Universiteit Leuven. Voordien was hij als onderzoeker werkzaam aan o.a. de Universiteit van Warschau, de Jagiellonenuniversiteit in Krakau en de University of Chicago. Als vertaler werkte hij de voorbije jaren mee aan verschillende bloemlezingen van Poolse poëzie in Nederlandse vertaling. Zijn meest recente boeken zijn Polish Literature in Transformation (2013, in samenwerking met Ursula Phillips en Knut Andreas Grimstadt) en European Cinema after the Wall. Screening East-West Mobility (2014, in coredactie met Leen Engelen). Op dit ogenblik werkt hij aan een boek over de uitbeelding van Poolse migranten in de Europese film (van de jaren dertig tot heden). www.arts.kuleuven.be/slavistiek

 

Download de ePub-versie Print

Toutes les portes de Lublin


Ici, on aime le souligner, Lublin est une ville-porte. Une porte par laquelle l'Est pénètre vers l'Ouest, et l'Ouest vers l'Est ; le neuf se mêle à l'ancien, le communisme au turbo-capitalisme ; une porte par laquelle souffle parfois l'odeur des clous de girofle, de la muscade et de l'Orient, parfois l'ail, le houblon frais ou les roseaux aromatiques qui poussent sur la Bystrzyca, parfois le pain lituanien au cumin, la sève des bouleaux de Biélorussie, la vodka ukrainienne et quelquefois le cebularz, le kebab et le canard à la pékinoise.

Par l'une de ces portes, nous pénétrons du faubourg de Cracovie international dans la Vieille Ville quelque peu délabrée. Par une autre, dans l'Atlantide juive dont il ne reste presque exclusivement que des photographies, mises à part les quelques maisons autour de la rue Lubartowska. Nous pénétrons dans des cours avec des Saintes Vierges, dans des parcs, des églises, des monastères (dont celui, le plus important, où l'on trouve encore un morceau de la Croix du Christ) ; dans des prisons, des immeubles, des trains, des bibliothèques, des écoles, des jardins, des parcs. Dans un camp de concentration.

Impossible de les voir toutes ; impossible de les franchir toutes. Il y a autant de portes qu'il y a d'habitants à Lublin. Il y a autant de portes qu'il y a d'ici-bas. Qu'il y a d'au-delà.

 


La Porte de Lublin


En fait, Varsovie n'a pas de sens. C'est Sodome. Si
jamais j'avais reçu à Lublin les mêmes conditions de travail qu'ici, et
le même logement, je serais revenu dans la semaine.
Mes rêves sont emplis de spleen à Varsovie...

Józef Czechowicz,
dans une lettre à Kazimierz Miernowski, 1934


La porte de Lublin, c'est le minibus, le moyen le plus populaire pour parvenir ici.

À Varsovie, il y en a un qui part du Palais de la Culture. Le chauffeur est jeune, le ventre déversé sur les genoux, et par-dessus un survêtement gris et un pull tombé du camion de la marque Adidas. Il vient à peine d’allumer son moteur qu'il commence déjà à dépasser. À gauche, à droite, par l'intérieur, par l'extérieur, un coup de klaxon, de nouveau à droite. En triple file, dans les virages, dans les descentes, en côte, quand il y a une ligne blanche, et même quand il y en a deux.

Des légendes circulent à Varsovie au sujet des chauffeurs de bus de Lublin. On dit que ce sont des tueurs. On dit qu'avec eux, on peut perdre la vie. On dit qu'il n'est pas pires fous montés sur roues. On rend grâce à la Vierge Marie de la chapelle, celle qui a pleuré après la Seconde Guerre mondiale, qu'il n'y ait pas eu de tragédies jusqu'ici – me disent mes amis qui croient encore à la Vierge Marie.

Je ne voulais donc pas arriver en bus, mais les gens de Lublin m'ont dit que ça ne compterait pas si j'arrivais autrement. Qu'il fallait vivre cette décharge d'adrénaline, la ressentir, se ronger les ongles jusqu'au sang ; le chemin vers l'Est doit être le chemin vers l'Est, et non une bête escapade en train.

Je suis donc sur le troisième siège derrière le chauffeur, à côté de moi une beauté de Lublin se lime les ongles, derrière moi un père et sa fille adolescente parlent d'une visite chez l'orthopédiste. Au fond, il y a quatre sièges l'un à côté de l'autre et des garçons de mon âge se sont ouvert une bière et parlent du chantier sur lequel ils travaillent. Le chef est un nerveux mais il est réglo. Quant à l’autre en survêtement gris, il fonce, klaxonne et dépasse.

Je n'ai vécu qu'une seule fois quelque chose de ce genre, en allant de Tbilissi à Gora, la ville dans laquelle est né Staline et où se trouve son musée en forme de château médiéval. La copine du chauffeur était à Tbilissi, et il roulait à tombeau ouvert pour retourner la rejoindre pour la nuit. Il fonçait sur cette route soviétique pleine de trous comme sur une autoroute allemande. Comme s’il était poussé par le rêve d'une belle chaussée qui pourrait exister un jour. Et par celui de sa belle copine bien plus réelle, qui l'attendait. Pour lui, l’idée qu'il puisse se tuer et nous avec ne rentrait pas du tout en ligne de compte. – « Aujourd'hui c'est aujourd'hui, et demain on peut très bien mourir », disent les Géorgiens lorsque quelqu'un refuse de boire un verre parce qu'il a du travail ou d'autres obligations qui l’attendent. Cela a quelque chose de profondément vrai dans un pays où une guerre éclate à intervalles très réguliers.

Mais pourquoi donc les gens de Lublin souscrivent-ils à cette philosophie ? Cela va bientôt faire sept décennies qu'il n'y a plus eu de guerre par ici, mais j'ai l'impression que tous les passagers de notre bus, la beauté avec sa lime à ongles, et la fille avec son père, et les gars du chantier, signeraient au bas du document qui dirait que si la vie est là aujourd'hui, demain elle peut ne plus être.

Par bonheur, notre minibus arrive sain et sauf à la gare des bus de Lublin ; une fois encore, ça a marché. Mes compagnons de voyage vont s'acheter des cebularz au premier kiosque de boulangerie et se sentent enfin chez eux. J'aime regarder la manière dont on entre et sort de ces bus.

On se rend à Varsovie comme à la kermesse. Malgré le gel, les filles sont attifées de la mini-jupe et des bas fins de rigueur. Les mecs ont des vestes à la mode, des capuchons ourlés de fourrure, ils font pour ainsi dire les fiers; les plus grands, les plus beaux, marchent en faisant jouer leurs pectoraux. Mais ils sont aux aguets comme des sentinelles indiennes. Comme s'ils allaient à Varsovie pour un championnat de MMA ou pour participer à un tournoi de torses bombés. Les filles aussi sont tendues ; comme si Varsovie, c'était en permanence le test de leur vie, un examen difficile et incessant de débrouillardise, de jeu de coudes, de bras longs.

Ceux qui reviennent se débarrassent d'un poids invisible. Les femmes portent des collants plus épais, ou des pantalons. Les hommes aussi sont plus relâchés. On dirait qu'ils se disent qu'on peut enfin être soi-même. On peut enfin ne pas faire semblant, avoir de la cellulite, boire une bière. Lublin est pour eux la porte de l'authenticité. Un lieu où il ne faut jamais faire semblant. Un lieu où l'on peut avoir du ventre, ne pas être une célébrité ni un hipster, où on peut enlever ses fringues inconfortables et envoyer les convenances se faire foutre. C'est sûr, pour eux comme pour Czechowicz, Varsovie est Sodome, le mal absolu qu'ils échangeraient volontiers contre un deux-pièces avec cuisine à Czechów ou même à Świdnik.

Ce Lublin relax me plaît bien. Je ne dois peut-être pas ressentir ces moments durant lesquels ils font semblant ici, quand ils doivent jouer leurs petits rôles, rentrer le ventre, se mettre des rajouts dans les cheveux. Pour moi, Lublin est un lieu où l'on peut être pleinement soi-même. On peut manger du cebularz. Le cebularz est la réponse de Lublin au culte de la jeunesse, de la minceur, des dents blanches, des fesses énergiques et du fil dentaire. C'est un doigt d'honneur en direction de ces quelques veaux d'or dont notre culture et les spécialistes de la pub font étalage. C'est comme dire au monde : je suis ici chez moi, je peux faire ce que je veux, je peux même sentir l'oignon.

 


La Porte vers l’Orient


A Lublin, lorsqu’on veut se vanter, on se vante du fait que c’est une ville multiculturelle. Ce qui veut dire qu’on aime imaginer que c'est une ville multiculturelle. Elle a même un festival fait pour cela, durant lequel on peut voir des danses tchétchènes, écouter de la musique juive ou apprendre le point de croix catholique grec.

En fait, les Ukrainiens sont divisés en trois camps ennemis, les Tsiganes – même si on en compte à peine trois cents en ville – en une douzaine de camps ennemis, les Tchétchènes ont peur de leur ombre, et quant aux Juifs, il n’y en a plus du tout. Mais les gens de Lublin adorent ce festival. Ils vont d’événement en événement, ils prennent des photos puis ils échangent leurs avis sur Facebook et y vantent les organisateurs.

Mais comme c’est souvent le cas, les visages multiculturels des lieux se trouvent aux antipodes du festival. Quelqu’un aurait-il pensé à faire un festival destiné à promouvoir la culture juive dans le Lublin de l’entre-deux-guerres ? Je ne pense pas. La mode des festivals de ce type a commencé lorsque nous n’avions plus de Juifs, et qu’à leur place on s’est mis à regarder des Polonais vêtus de lévites et chantant en yiddish. A Bilgoraj avant la guerre, on a brisé les vitres des fenêtres de la synagogue, et maintenant on construit un Disneyland à la Singer avec des cabanes de couturiers, la maison du rabbin et une réplique de la synagogue.

Je dois dire que j'apprends du livre très intéressant de Marta Denys intitulé Lublin entre deux guerres que dans les années vingt les excursions pour Polonais dans les parties juives de la ville suscitaient un intérêt gigantesque. Mais c’était là un des rares moments où les orbites de ces deux mondes parallèles se sont rencontrées. Il y a ceci d’étrange avec le multiculturalisme qu'on ne commence à le voir et à l’apprécier que lorsqu’il n’est déjà plus.

Aujourd’hui, le temple de la culture de Lublin, efficacement oublié par les festivals et les admirateurs du multiculturalisme, c’est le petit bazar de la rue Ruska. Qui n’y a-t-il pas là-bas ! Des Géorgiens, des Arméniens, des Russes, un Bouriate, un Turc, deux Kurdes. Ils font commerce de slips, de pyjamas, de soutiens-gorge, de bonnets, de bas ou de pantoufles imitation cuir. Il y en a même un qui vend des ceintures en poils de chien, c’est en tout cas ce qu’il affirme, pour soigner la colonne vertébrale. Fabriquées en Turquie, avec une étiquette en russe, du multiculturel pur jus. On devrait mettre une scène et demander à tout le monde de chanter, de danser, ou ne fût-ce que parler de sa culture, de la manière dont ils célèbrent les fêtes, dont ils donnent naissance à leurs enfants, dont ils pleurent leurs morts. Ça, ce serait un festival à regarder.

De l’autre côté du bazar, de petites vieilles venues de la campagne vendent des poulets, des œufs, de l’ail, des betteraves et des patates. C’est aussi une tout autre culture qui, dans le fond, s’en va doucement, imperceptiblement : la culture des petits paysans. La campagne polonaise n’a plus rien à voir avec l’époque où fut découvert l’assolement triennal, et ma fille traitera les histoires de paysans vendant des œufs au marché comme moi je traitais les histoires de ma grand-mère sur les campements tsiganes. À coup sûr, dans peu de temps, on va leur consacrer des festivals.

Entre les petites vieilles et les vendeurs de l’ancienne URSS, il n'y a pas de grande distinction ; il n’y a pas de ligne de démarcation, mais on voit bien qu’ils n’ont rien à voir avec le monde multiculturel. Ils existent parallèlement ; ils ne se rencontrent pas. Chacun vit pour soi, fait son petit commerce, puis remet ses affaires en place et s’en retourne auprès des siens.

Quand elles ont vendu leur dernière poule, celles du monde des petites vieilles vont jusqu’à l’arrêt et montent dans le premier minibus en direction de Nałęczów, Kazimierz, Krasinik ou Włodawa.

Ceux du monde des multiculturels vont à la gare et montent dans quelque chose en direction de Łuck, Kiev, Lviv ou Stryj. Parfois plus loin encore. Ils emportent des tomates fraîches, un oignon, de la ciboulette, de la poudre à lessiver, du détergent, de la viande, une saucisse, des noix. Tout ce qu’ils n’ont pas chez eux, qui y coûte plus cher ou est de moins bonne qualité se retrouve placé dans les soutes, entre les sièges ou au-dessus des têtes. Puis l’autobus crache dans le ciel un grand nuage de fumée noire et nos hôtes partent pour un monde dont nous n'avons pas et ne voulons pas avoir conscience, en dépit du festival annuel.

 


La Porte vers l’Extrême-Orient


Le multiculturalisme de Lublin se cache aujourd’hui dans des recoins tout à fait surprenants. J’en ai vu un en passant par la rue Krasnicka alors que je me rendais au guichet d'information des transports publics pour y trouver une carte de la ville. Devant moi dans la file se trouvaient quinze garçons d’Arabie saoudite. Ils essayaient de remplir un formulaire nécessaire à l’obtention d’un billet. La femme hochait la tête en voyant les photos sur leurs passeports : ils ressemblaient à des cheiks avec leurs keffiehs blancs attachés sur la tête par un ruban noir.

- Je ne sais pas ce qui va se passer quand le contrôleur arrivera, dit avec peine la dame du guichet à l’un des étudiants. Il va vouloir voir votre passeport. Comment voulez-vous qu'il vous reconnaisse avec ce foulard ?

La perspective de rencontrer le contrôleur n’effraya pas les garçons d’Arabie. Peut-être parce que la dame du guichet leur parlait en polonais et qu’ils ne comprenaient pas un traître mot de cette langue. Bah, même en anglais ils ne s’en seraient pas mieux sortis. La dame du guichet finit par agiter la main, prit leur formulaire et leur dit de revenir dans une semaine. Elle a bien fait. Si elle n’était pas parvenue à se faire comprendre, comment le contrôleur allait-il pouvoir se faire comprendre ?

 

 


La Porte vers la Shoah


Jadis, à Lublin, du multiculturalisme, on pouvait en trouver à la rue Ruska. La ville juive s’y prolongeait jadis. Il y a ici, accolé à la gare, le plus triste des puits en briques ; le dernier puits de la ville juive.

Je regarde cette construction couleur cendre, les voitures de la compagnie Halo Taxi qui s’y abritent, et je pense : Majdanek, Holocauste, mort. Et je me rappelle que le puits, à ce que m’ont dit ceux qui ont vérifié, est asséché. Il n’y a plus une seule goutte d’eau. Difficile de trouver une image plus claire, un témoin plus expressif du quartier que Lublin a perdu et des habitants que la ville ne retrouvera plus jamais.

Je regarde les taximen qui boivent leur thé à même leur thermos ; les commerçants ukrainiens qui cherchent un endroit où pisser ; cette jeune fille aux cheveux roux qui noue les lacets de ses bottes sur le petit banc à côté du puits ; ou ce gars qui farfouille entre ses dents. Et quelque chose, une voix nouvelle, que je ne connaissais pas jusqu’ici, me dit : ils n’ont pas le droit d’être ici. Qui me dit que leur présence, que la nôtre, ici même où naguère on cuisait des brioches et du tcholent, où on vendait de l’ail et des petits pains de blé noir, où on allait demander des conseils à son sadyk dont on disait qu’il était capable de léviter, où on faisait du commerce, où on s’aimait, faisait des photos, priait dans la synagogue, achetait un seau d’eau pour un grosz (deux s’il était livré à domicile), où on ragotait, mariait ses fils et ses filles, où on s’empruntait et se remboursait, que cette présence n’est pas appropriée, pas juste, qu’il y a quelque chose de choquant. Bâiller, boire du thé de son thermos, nouer ses lacets, farfouiller dans sa bouche relève, face à l'Holocauste, de l’indignité.

Mais l’instant d’après, je m'étonne qu’une idée pareille ait pu me venir à l’esprit. Finalement, où peuvent-il aller, où pouvons-nous aller ? Où devons-nous boire, nouer nos lacets, attendre le bus ? Où puis-je aller, moi, de mon petit bourg qui, avant la guerre, était un charmant shtetl juif, avec son sadyk, son tcholent et son puits ? Où peuvent-ils trouver des bus, des taxis, un bazar avec ses bouquets et ses couronnes, et des cigarettes pas chères venues de derrière la frontière orientale ?

Nous sommes restés ici avec nos esprits, avec nos dibbouks. Nous avons appris à vivre ici. Et c’est sûrement ce qui est le plus juste.

Et puis, je me souviens que quelque part sous mes pas coule la rivière Czechówka. Jadis, c'est grâce à elle qu'on a situé sur la colline Czwartek ce qui serait l’embryon de Lublin. Ensuite, le long de ses berges, sont apparus moulins, lacs et maisons. Les Juifs allaient y laver leur linge, ils construisaient des rues le long de la rivière et en diagonal.

Aujourd’hui elle ne sert plus à personne, elle coule sous l’asphalte dans une canalisation en béton. Mais elle est là. Elle a résisté. Elle coule comme elle coulait jadis, depuis sa source dans les environs du village de Motycz. Quelque part dans un coin des Tatras, elle se jette dans la Bystrzyca. Elle est là.

Les choses changent mais dans un certain sens, elles seront toujours les mêmes.

Et cette pensée au sujet de la Czechówka m’apaise.

 

 


La Porte vers Constantinople


À un pas de la Czechówka qui coule dans du béton, je suis déjà dans le château de Lublin. Il faut passer par la lumière, laisser de côté les bâtiments de style renaissance et aller s’accrocher sous la montagne.

« Meilleure fortune, et sereine et honnête progrès de la civilisation », c’est ce que nous souhaitaient à nous, les contemporains, les premiers conservateurs des fresques de la chapelle de la Sainte-Trinité. Ils avaient emmuré leur lettre, qu’ils nous écrivirent en 1917, à l’intérieur d’un des arcs de la chapelle.

Et voici que leurs souhaits se sont réalisés dans toute leur étendue. Je visite la chapelle par un après-midi de janvier avec une famille que le progrès de la civilisation a touché particulièrement fort. Le père à un appareil numérique de bonne qualité (type reflex), la fille de l’âge d’une lycéenne en a un de piètre qualité (« un vieux machin »), le fils – qui doit être en première du primaire, je dirais – a un portable avec fonction vidéo. Sur les murs, une dizaine de Christs les regardent, et Lazare qui vient à l’instant de ressusciter, et le roi Jagellon que saint Nicolas présente à l’une des dizaines de Saintes Vierges.

Ce ne sont pas des Saintes Vierges d’églises de campagne, mais de fières Hodegetrias, qui « mènent au salut », portant l’Enfant sur le bras gauche, indiquant de la main droite que l’Enfant est le Sauveur.

Le caractère incroyable de ce lieu ne me rappelle que l’église Saint-Sauveur-in-Chora, une merveille byzantine du XIe siècle, dans laquelle des fresques millénaires ont été conservées sous de la chaux. Le sultan turc Mehmed le Conquérant qui avait battu en brèche les murs de la ville et pris Byzance en 1453, n’était pas un tortionnaire obtus ; il interdit la destruction des églises chrétiennes. Il avait ordonné de transformer en mosquées la célèbre Sainte-Sophie du VIe siècle, qui avait été durant plus de mille ans le plus haut bâtiment du monde, ainsi que l’église Saint-Sauveur en question. C'est grâce à cela qu’il nous est donné de voir aujourd’hui le Christ Pantocrator et sa Mère dans toute leur magnificence. Un peu comme à Lublin, où ce ne sont pas les Turcs qui ont badigeonné les murs de chaux, mais les envahisseurs russes.

Le maître André et ses élèves, tous les trois originaires de Ruthénie, ont fait, à la demande du roi Jagellon, une chose absolument incroyable, à couper le souffle, mais ils se sont plantés... sur les dauphins. On peut les voir près de la scène du baptême du Christ dans le Jourdain, à gauche de l’entrée. Il faut tout de même faire un bel effort d’imagination pour ne pas les prendre pour des croisements entre un chien et un diable. Difficile d’en vouloir au maître André. L’art byzantin était la continuation de l’art romain et grec. Le dauphin y était le symbole de l’eau, le maître voulait donc associer ce symbole au Christ baptisé. Mais les Grecs et les Romains en voyaient tous les jours, des dauphins. Comment pouvait-il savoir, lui qui avait grandi dans cette Ruthénie glacée, à quoi ressemblait un dauphin ?

Malheureusement, la petite famille avec ses appareils photos ne le sait que trop bien. C’est censé être un dauphin, ça !? Ah ah ah !!! Et le père cadre déjà dans son reflex le croisement d’un chien et d’un diable. Sa fille aussi. Et son fils filme.

Ensuite, ils se dirigent vers le musée de la chapelle et photographient la brique sur laquelle un chien de Lublin s’est coupé la patte, ainsi que quelques ducats et des clous retrouvés lors de la restauration, et les voilà prêts à continuer leur course, à faire de la bouillie photographique de leurs prochaines rencontres avec les merveilles que nous ont laissées nos ancêtres.

Est-ce qu’ils ont vécu quelque chose ici ? Est-ce qu’ils ont remarqué la beauté, les couleurs, les subtilités ? Se sont-ils sentis meilleurs ? Plus malins ? Intéressés ?

Non. Mais ils ont fait plein de photos. Ils les mettront sur Facebook et compteront combien ils auront de mentions « j’aime ». Des troglodytes technologiques. Des barbares dans le jardin du Christ Pantocrator.

C’est dans cette disposition d'esprit que je suis sorti de la chapelle. Et avec moi est sorti Istanbul. J’y ai jadis habité, j'en connais toutes les rues par cœur, mais je n’y suis plus allé depuis quelques années et je pensais que cette ville s’était évaporée de ma mémoire. A ce moment, de manière totalement inattendue, alors que je venais de regarder la chapelle du château, j’ai regretté Istanbul. La mélancolie qu’elle éveille et que les Turcs appellent hüzün m’a frappé avec une force décuplée. Je me suis assis dans un de ces cafés au pied du château de Lublin qui servent des gaufres et du café turc et je me suis mis à tisser des parallèles purement littéraires entre Lublin, la porte européenne vers l’Est, et Istanbul, la porte turque vers l’occident.

Les gens de Lublin ont par exemple toujours besoin d’être maintenus dans la certitude que leur ville est belle. Ils le savent sans le savoir ; donc ils cherchent sans arrêt des confirmations.

Ils demandent : Tu t’es bien amusé ? Ça t’a plu ? La vielle ville est cool ? Ce n’est pas de la courtoisie, ils ont vraiment besoin de l’entendre.

Zbigniew Herbert assurait que seuls les Polonais et les Allemands ont de telles inclinaisons. Il se trompait. Les Turcs aussi. Bien sûr qu’ils savent qu’Istanbul est belle, mais ils harcèlent constamment les gens pour qu’ils le leur confirment. Là où les Pragois, les Parisiens, les Londoniens prennent tous les compliments à l’adresse de leur ville avec un haussement d’épaules. Ils connaissent leur valeur.

Les traces de multiculturalisme à Lublin et à Istanbul sont identiques. Tout comme les traces de leur ancienne grandeur. Et leurs poètes et leurs destins tragiques. Et le sentiment qu’on est dans une ville qui risque de voir d’un instant à l’autre sonner son heure. Qui se prépare au grand saut.

 


La porte vers l’au-delà

Voilà que tu es mort
dans le mécanisme, les roues se meuvent mais pas celles-là
à cause d'un tout petit ressort qui s'est brisé
tu es tombé, beau météore
sur une planète tout à fait différente.

Józef Czechowicz,
Transformations (Przemiany)


Lorsque je réfléchis aux destinées tragiques des poètes, qu’ils soient d’Istanbul ou de Lublin, c’est lui qui me vient le premier à l’esprit. Un météore du nom de Józef Czechowicz a fini son vol au tout début de la Seconde Guerre mondiale. Aucun ressort ne s’est brisé, il y eut juste une bombe allemande tombée sur le bâtiment dans lequel il faisait la queue pour le coiffeur.

Je lis le livre de Tomasz Pietrasiewicz Le Bombardement de Lublin le 9 septembre 1939. La Mort de Józef Czechowicz et je ne peux m’étonner. Czechowicz avait prévu sa mort. Il la sentait depuis des années, comme si elle s’était traînée derrière lui durant toute sa vie telle un chien qu’on ne peut chasser ni en le frappant ni en lui lançant des pierres. Il y a des gens, j’en connais moi-même plusieurs, derrière lesquels court un chien de ce genre. Czechowicz était l’un de ceux-là, vu que l'intégralité du tome Ballade de l'autre côté (Ballada z tamtej strony) était une tentative d'apprivoiser la camarde, et vu que les pavés à destination des bacheliers écrivent au sujet du poète qu’il était obsédé par cette question. Vu que Czeslaw Milosz se souvient que bien des années avant la guerre, ses amis évitaient avec lui les conversations sur la mort.

« Un matin, j’ai raconté à Czechowicz un rêve que j’avais fait, se souvient Milosz dans la revue Kultura.

 

J’y voyais une maison dont l’un des murs était en verre. Un Mongol jouait du violon derrière celui-ci, et c’était lui, Czechowicz, mais le son ne me parvenait pas. Je lui avais caché que dans mon rêve, cette maison s’appelait la Maison des Morts et que des traces de décomposition marquaient déjà le visage du Mongol qui jouait. Ma réserve s’explique par ceci que je connaissais son obsession de la mort imminente. »


Un autre ami, Konrad Bielski, se souvient être allé avec Czechowicz dans le cimetière orthodoxe de Lublin qui était alors l’un des lieux de promenades les plus prisés par la bohême de la ville.

 

« Le cimetière était laissé à l’abandon, couvert d'arbustes sauvages qui y poussaient de manière exubérante, cela avait un charme secret très prononcé. Sur une petite colline s’élevait un ancien dépôt mortuaire. Des éléments de verdure avaient pris possession du bâtiment à moitié en ruine qui rappelait les églises orthodoxes décrites par Gogol, abandonnées par les gens et envahies depuis par les mauvais esprits. Quelques amis plaisantaient, se racontant des histoires à glacer le sang, et à un moment, Czechowicz est devenu tout pâle, il était près de s’étouffer. Ils ont dû le sortir du cimetière en le soutenant par les épaules. »


Bielski assure qu'en 1939, Czechowicz fut enterré à l’endroit exact où ils avaient jadis discuté. L’intention est claire : dans une vision prophétique incroyable, le poète a vu sa propre mort ; il a vu l’endroit où il allait être enterré.

Parmi les peuples montagnards du Caucase circule la croyance, tirée du judaïsme, de ce qu’on appelle les Petits Midrash, que juste avant la naissance d’un être humain, un ange emmène l'âme de celui-ci pour un voyage dans sa vie future. Il lui montre où il va naître, comment et avec qui il va vivre, et où il mourra. À la fin, l’ange touche l’enfant sur le point de naître sur ce point entre le nez et la lèvre supérieure. Après ce geste, l’âme oublie complètement le voyage, mais la marque reste sur le visage. Ils l’appellent la marque de l’ange.

Dans le Caucase, on croit que malgré les efforts des anges, une partie des hommes se rappellent des fragments de leur voyage terrestre. Et leur mort. Cela se produit peut-être lorsque l’ange n’est pas assez méticuleux, ou que l’enfant remue trop. S’ils se souviennent de tout, tant mieux, ils n’ont pas à s’inquiéter. Le pire, c'est quand ils ne se rappellent que des fragments. Ces fragments apparaissent devant les yeux à différents moments et éveillent la peur. Peut-être est-ce ce qui s’est passé pour Czechowicz dans le cimetière orthodoxe ?

Mais la célèbre devineresse Pari-Banu, qui s’était arrêtée à Lublin à l’automne de cette année-là, avait prédit au poète sa mort en 1939. Il l’a raconté à ses amis.

Aux premiers jours de la guerre, Czechowicz quitte Varsovie et parvient à Lublin. Les attaques aériennes allemandes perdurent, et ses amis lui conseillent de se mettre à l’abri avec eux dans une église. Czechowicz leur fait défaut. Il remarque que durant les quelques jours qu'avait duré son voyage forcé depuis Varsovie, sa barbe a fortement poussé. Il va se raser.

Le pressentiment de la mort qui l’avait côtoyé toute sa vie l’avait-il quitté ce jour-là précisément, juste au moment le plus important ? Ou était-ce précisément l’inverse ? Peut-être avait-il senti ce chien, fort comme jamais, et avait-il décidé de lui tenir tête ? Bien que parmi tous ses amis, ce fût lui qui avait le plus peur des bombes. À peine les avions étaient-ils de sortie qu'il était déjà couché dans le caniveau, se rappelle l’un d’eux.

« Bien que (…) lorsque la bombe perça le plafond et tomba dans le salon de coiffure, tout le monde se rua instinctivement sous un mur. Seul Czechowicz, mû par un incroyable réflexe, a sauté dans sa direction », écrit Waclaw Gralewski qui était ce jour-là avec Czechowicz.

« Józef s’est rué tout droit sur la bombe, comme attiré par un aimant », ajoute un autre de ses amis, Stanislaw Piesnak.

 

« Moi, endormie parmi les renoncules
et l'enfant dans la torche vivante
et l'incendiaire pendu
et touché par une bombe dans les stalles
Moi, petite croix noire sur les lettres »,


avait écrit Czechowicz dans son poème Żal. Beaucoup considèrent que si on y réfléchit froidement, le début du XXe siècle a prophétiquement donné aux poètes bien d’autres raisons de s’imaginer un homme touché par une bombe. À cause du hasard ? Ou à cause de cet ange qui n’a pas placé son doigt assez méticuleusement entre le nez et la lèvre supérieure du nourrisson dans le ventre de Madame Czechowicz ?

 


La porte du retour


Je retourne plusieurs fois jeter un coup d’œil sur le lieu de la mort de Czechowicz. La dernière fois, avec une angine que j’ai attrapée en furetant entre toutes ces portes et ces ruelles, et je commence à m’en vouloir terriblement. J’ai eu mes chaussures trempées, puis je me suis mis dans les courants d’air et maintenant, à chaque fois que je déglutis, j’ai l’impression que je j’avale des lames de rasoir.

Penser par métaphores, c’est un piège terrible, me dis-je à moi-même. On cherche de la métaphysique là où un maçon a juste collé des briques l’une à côté de l’autre à l’aide de mortier, puis un autre artisan y a appliqué des charnières, ils ont maintenu le tout avec une structure métallique, et ça y est. On ferme pour la nuit, le jour on ouvre. Il n'y a pas de quoi philosopher. Les métaphores, ce sont des escroqueries et des arnaques, tout comme la littérature est escroquerie et arnaque. Il faut les éviter le plus possible, et aussi se protéger le cou sous une écharpe, boire du thé avec du miel et beaucoup transpirer.

Je gagne la pharmacie à l’angle de la rue Hempel et de la rue Okopowa pour y acheter des antibiotiques et de la propolis, les pigeons qui se réunissent dans ce coin prennent appui sur une patte puis sur l'autre. Le gel leur rend la vie dure, ils se tiennent donc sur l'une et réchauffent l'autre dans leurs plumes. Ils le font tous, comme s'ils s'étaient passé le mot. Puis celle qui est réchauffée va sur le pavé froid et celle qui était sur le pavé va sous les plumes. C'est la vie. Ici, il n'y a pas de poésie ni de métaphore. Si j'étais nu dans ce froid, je ferais exactement la même chose.

Je retourne dans mon appartement avec mes médicaments et ma propolis. J'arrive non sans peine au troisième étage. La vieille dame solitaire qui nourrit des chats dans ma cage d'escalier a trouvé entre-temps un sens à sa vie. Ce sens habite à l'étage du dessus, il est alcoolique et il met parfois sa musique très fort, parfois il vient frapper méchamment à sa porte et parfois il s'endort avec sa cigarette et risque de tous nous faire partir en fumée. Dans ces cas-là, la vieille dame téléphone à sa fille, à la police, puis se tient en peignoir au milieu du palier et partage son malheur avec tout le monde. Celui d'en haut surgit parfois et la traite de pute. Tous les deux ont quelqu'un qui est leur raison de vivre. C'est mieux que de nourrir les chats, mais la voisine ne les oublie pas pour autant et leur prépare tous les jours un délicieux mélange de pain et de lait. Et ça, c'est la vie, pas une quelconque fantasmagorie littéraire.

La porte de mon immeuble, c'est tout simplement une porte. La porte de mon appartement, c'est tout simplement une porte. Une clé, c'est une clé. Une angine, ce sont des lames de rasoir dans la gorge, une couverture chaude et du Fervex. Lublin, c'est une ville sur les berges de la rivière Bystrzyca. Ici, il n'y a pas de Czechowicz, pas de Singer ; il n'y a pas Pari-Banu, la diseuse de bonne aventure, il n'y a pas Istanbul, pas de Juifs, d'Arméniens, de Kurdes, de petits paysans, de fresques, d'églises, de synagogues. Il y a moi. Et mon délire de Lublin. Réconforté par cette pensée, je bois mon Fervex et je m'endors tranquillement.

 

 

Traduit du polonais par Jerémy Lambert


Lu à haute voix par Simon Espalieu


Download de ePub-versie Print

All the Gateways of Lublin


Lublin is the Gateway City, as they like to stress here. The gateway through which East enters West, and West enters East; the new mixes with the old, the communist with the turbo-capitalist; the gateway through which sometimes there is a waft of cloves, muscat and the Orient, sometimes of garlic, fresh hops, or the sweet flag that grows on the River Bystrzyca, sometimes of Lithuanian caraway seed bread, Belarusian birch juice, Ukrainian vodka, and sometimes of onion bread, kebab and Peking duck.

Through one gateway we pass from the urbane Krakowskie Przedmieście to the rather shabby Old Town. Through another we enter a Jewish Atlantis, of which, apart from a few houses around Lubartowska Street, almost nothing is left but photographs. We go into courtyards with Virgin Marys, churches, monasteries (including the most important one, where they still have a piece of the True Cross); into prisons, tenements, trains, libraries, schools, gardens and parks. And a concentration camp.

It is impossible to see every single gateway; it is impossible to go through every single one. There are as many Lublins as there are gateways. As many worlds, and as many afterworlds, as there are gateways.

 


The Gateway to Lublin

 

Warsaw makes no sense at all. It’s Sodom. If only I could
get the same work conditions and the same sort of
accommodation in Lublin as I have here, I’d be back
within the week. Warsaw is a doleful place for my
dreams….

Józef Czechowicz
in a letter to Kazimierz Miernowski, 1934


The gateway to Lublin is the minibus – the most popular way to get here.

In Warsaw one of these buses leaves from outside the Palace of Culture. The driver is young, with his belly spilling onto his lap, in a grey track suit and a pirated T-shirt inscribed “adibas”. He hasn’t got the engine fully fired up and he’s already starting to overtake. To the left, the right, on the outside, on the inside, he honks, to the right again. In the outside lane, on the bend, going down hill, going up hill, on the solid line and on the double solid line too. There are legends doing the rounds in Warsaw about bus drivers from Lublin – that they’re killers, that you can lose your life with them, that they’re the worst madmen behind the wheel. “It’s only thanks to the protection of the Virgin Mary in the cathedral – the one who cried after the Second World War – that there hasn’t been a tragedy here yet,” my friends who still believe in the Virgin Mary tell me.

So I didn’t want to go by bus, but my friends from Lublin said going any other way doesn’t count – you have to have this experience, you have to feel that adrenaline rush, and bite your nails to the quick; the road to the East should be the road to the East, not just rolling along in a train.

So I sit in the third seat back from the driver; next to me a Lublin belle is filing her nails, behind me there’s a father with his teenage daughter talking about going to see an orthopaedist. At the back there are four seats next to each other and some lads my age have opened the beer and are chatting about the building site where they’re working, saying that the foreman is a hothead but on the whole he’s OK. And the fellow in the grey track suit keeps rushing along, honking and overtaking.

I have only had one experience like this before, travelling from Tbilisi to Gori, the city where Stalin was born, and where there is a museum devoted to him in the shape of a mediaeval castle. The driver had a girlfriend in Tbilisi and was racing like that to get back to her for the night. He speeded along the potholed, Soviet-era road as if it was a German autobahn. As if driven by the dream of the beautiful highway that might one day appear there. And of his beautiful girlfriend, far more real, waiting for him. The fact that he could have killed himself and us too simply didn’t fit in his perception at all. “Today’s today, and tomorrow we could all be dead,” say the Georgians, whenever someone excuses himself from drinking because of work or other obligations. And there’s something profoundly true about that in a country where every few years a war breaks out.

But why should the people of Lublin go along with such a philosophy? There hasn’t been a war here for almost seven decades, but I feel as if everyone in our bus – including the belle with the nail file, the dad and his daughter, and the lads from the building site – would all sign their names below the words that today there’s life, tomorrow it might be over.

Luckily our minibus reaches the Lublin PKS bus station in one piece; success once again. At the first kiosk selling baked goods each of my fellow passengers buys him or herself a piece of onion bread, and at last they feel at home. I like to watch people getting on and off these buses. They go to Warsaw as if they’re off to the church fête. The girls are dressed up, in spite of the cold weather – thin tights and mini-skirts are de rigueur. The boys are in trendy jackets with fur-trimmed hoods, and somehow they look more inflated; taller, handsomer, chests to the fore. But also as alert as Indian scouts, as if they were off to that-there Warsaw to fight for an MMA title, or take part in a furthest-thrown-out-chest competition. The girls seem wound up too, as if Warsaw were a sort of constant test, a relentless, difficult exam in resourcefulness, elbow power, and shoulder width.

Those who are coming home are dropping an invisible burden. The ladies are in thicker tights or trousers now. The gentlemen are more relaxed too. Finally they can be themselves, they seem to be saying. Finally they don’t have to pretend; they can have cellulite and drink beer. For them Lublin is the gateway to authenticity, the place where you don’t have to do any pretending. You can have a pot belly, you don’t have to be a celebrity or even a hipster; you can take off your uncomfortable clothes and tell good form to bugger off. Certainly, as it was for Czechowicz, for them too that-there Warsaw is Sodom, a necessary evil which they’d gladly swap for two rooms and a kitchen in the Lublin suburbs of Czechów or even Świdnik.

I love this Lublin laid-back manner. I’m sure I can’t sense the moments when they’re pretending here as well; when here too they have to act out their little dramas, pull in their stomachs or slick down their hair. For me Lublin is a place where you can be yourself far more fully. And you can eat onion bread. Onion bread is Lublin’s answer to the cult of youth, to being slender, to white teeth, springy buttocks and dental floss. It is a middle finger raised in the direction of those few golden calves that our culture – and the advertising guys – have posted for us on pillars. It’s like saying to the world: now I’m at home, I can do what I want; I can even smell of onions.

 


The Gateway to the East
In Lublin, when they want to show off about something, they boast that it’s a multicultural city. That means: it likes to think of itself as a multicultural city. It even has a special festival, at which you can see Chechen dancing, listen to Jewish music or learn how to do Greek Catholic cross-stitch embroidery.

In fact, the Ukrainians are divided into three enemy camps. The gypsies – even though there are less than three hundred of them in the city – are split into at least ten enemy camps, the Chechens are afraid of their own shadow, and there aren’t any Jews left. But the people of Lublin adore this festival. They go from one event to the next, taking photos, and then swap comments and praise the organisers on Facebook.

Except that, as is often the case, the multicultural face of a place is actually worlds away from these festivals. Can it ever have occurred to anyone in inter-war Lublin to hold a festival promoting Jewish culture? I doubt it. The fashion for this sort of festival has taken over now that we have no Jews left, and instead of them we go and look at Poles dressed up in gabardines, singing in Yiddish. In Biłgoraj before the war they used to smash the windows of the local synagogue, but now they’re building a Singer-style Disneyland, with net-makers’ cottages, a rabbi’s house and a replica of the very same synagogue.

In fact, from Marta Denys’ very interesting book, Lublin Between the Wars, I find out that in the 1920s excursions for Poles to the Jewish part of the city were extremely popular. But it was one of not many moments when the orbits of these two parallel worlds crossed. There is something strange about this multiculturalism, and the fact that we are only starting to recognise it and value it now that it has gone.

Nowadays, Lublin’s real melting pot of cultures, effectively bypassed by the festivals and the advocates of multiculturalism, is the market on Ruska Street. Who isn’t there? Georgians, Armenians, Russians, Buryats, Turks, and two Kurds. They sell underpants, pyjamas, bras, hats, tights, and fake leather slippers. One of them even has belts for treating backache made – so he claims – of dog fur. Made in Turkey, described in Russian; multi-cultural through and through. If you were to set up a stage for them here and tell each of them to sing, dance, or at least say something about their culture – how they celebrate their feasts, what it’s like when a child is born, and how they mourn their dead – we’d have a first-rate festival!

In the other part of the market there are old biddies from the countryside selling chickens, eggs, garlic, beets and potatoes – this is an entirely different culture too, one that is gradually dying out, imperceptibly; the culture of smallholders. The Polish countryside is now changing more than ever before since the days when three-field crop rotation was invented, and my daughter will regard stories of peasants selling eggs at the market the way I regard my granny’s tales about gypsy camps. Any day now we’re sure to be devoting festivals to them.

The biddies and the hawkers from the former USSR are not divided by any boundary, there’s no demarcation line, but you can see that they have nothing in common with the world of multiculturalism. They exist in parallel, they do not cross over. Each of them lives for himself, does his trade, then packs up and goes home to their own people.

Once they have sold their last chicken, those from the old biddies’s world go to the bus stop and get on the first minibus heading towards Nałęczów, Kazimierz, Kraśnik or Włodawa.

The “multikulti” lot go to the bus station and board anything going towards Łuck, Kiev, Lviv or Stryi. Sometimes even further. They pack up fresh tomatoes, onions, chives, washing powder, washing-up liquid, meat, sausage and nuts. Everything that doesn’t exist in their country, is more expensive, or of lower quality gets stuffed in the gaps between the seats or overhead. Then that sort of bus spits a huge cloud of black smoke into the sky and our visitors drive off into a world about which, despite the annual festival, we are clueless, and which we don’t actually want to know about either.

 


The Gateway to the Far East
Lublin’s modern-day multiculturalism hides away in some very surprising corners. I saw one of them when I went to Kraśnicka Street, to the public transport customer services office for a city bus pass. In the queue in front of me there were fifteen boys from Saudi Arabia. They were trying to fill in the forms required for getting a ticket. The lady at the ticket window shook her head at the sight of their passport photos: they looked like sheiks, wearing white keffiyeh headdresses with black string around them.

“I don’t know what’ll happen if you run into an inspector,” said the lady in the window in a concerned tone to one of the students. “He’ll want to see your passport, but in that headscarf you don’t look like anyone.” The boys from Arabia weren’t horrified at the prospect of encountering an inspector, maybe because the lady in the window was speaking in Polish, and they couldn’t understand a word of that language. They couldn’t cope particularly well with English either. The lady in the window finally let it drop, took their applications and told them to come back in a week. And quite right too. If she couldn’t communicate with them, how was an inspector going to manage?

 


The Gateway to the Shoah
Once upon a time you could also go looking for multiculturalism on Ruska Street. At one time the Jewish town stretched along here. The saddest thing in this spot is the brick well stuck onto the bus station, the last well left from the Jewish town.

I look at this ash-grey structure, at the “Halo Taxi” cabs snuggling up to it, and I think: Majdanek, the Holocaust, death. And I remember that the well, as I’ve been told by people who have checked, has run dry. There isn’t a single drop of water in it. It’s hard to imagine a more expressive symbol, a more eloquent witness to the district that Lublin has lost and the citizens whom it will never recover.

I look at the cab drivers pouring themselves tea from thermos flasks, at the Ukrainian hawkers looking for a place to take a leak, at a girl with red hair doing up her shoe on a bench next to the well, and at a guy picking his teeth, and something, some new voice that I have never heard before is telling me: they have no right to be here. That their – or rather our – presence here, where not so long ago they were baking challah and cholent, where they were selling garlic and buckwheat rolls, where they came to seek the advice of their tzaddik, whom they said could levitate, where they traded, loved, took pictures, and prayed at the synagogue, bought a bucket of water for a groshy (two groshys to have it carried home too), they gossiped, match-made for their sons and daughters, made loans and paid them back, that our presence here is inappropriate and improper, that there’s something offensive about it. Yawning, drinking tea from a thermos, doing up your shoes and picking your teeth is all –in the face of the Holocaust – contemptible.

But after a while I clutch my temples in horror that something like that could have entered my mind at all. So where exactly are they – we – supposed to go? Where are we to drink, do up our shoes, or wait for the bus? Where am I to go, away from my own town, which before the war was also a charming Jewish stetl with its own tzaddik, cholent and well? Where are they supposed to put the buses, the taxis, the little market with bouquets and wreaths, and cheap cigarettes from over the eastern border?

We have been left here with our ghosts, with our dibbuks. We have learned to live with them. And surely that’s the most appropriate thing to do.

And then I’m reminded that somewhere beneath my feet flows the River Czechówka. Once, thanks to it, something was placed on Czwartek Hill that was the embryo for Lublin. Then mills, ponds and houses sprang up along its banks. The Jews used to go down to the river to do their laundry, and they built their streets the length and breadth of it. Nowadays, of no use to anyone, it runs through a concrete pipe under the asphalt. But it is there, it has survived. It flows just as it once did, from its source near the village of Motycz. Somewhere in the Tatary district it flows into the Bystrzyca. It is there.

Things change, but in a way they are always the same.

And I find this thought about the Czechówka reassuring.

 


The Gateway to Constantinople
From the River Czechówka that flows through concrete, just one step and I’m in Lublin Castle. You have to go through the lights, past the tenements modelled on ones from the Renaissance, and up the hill a short way.

“Better fortune and sound and reliable cultural progress” – that’s what the first conservators of the frescoes in the Holy Trinity Chapel wished us, the people of today. They walled the letter which they wrote to us in 1917 into an alcove in one of the chapel’s arches.

And here we can see that their wishes have come true to the full extent. I visit the chapel on a January afternoon with my dear relatives, on whom the progress of culture has had a particularly powerful effect. My father has a good quality digital camera (a reflex camera), my middle-school-age daughter has a less good camera (a compact camera), and my son – roughly the first year at primary school – has a mobile phone which can record video. From the walls there are at least twelve Christs looking down on them, a newly resurrected Lazarus, and King Jagiełło, whom Saint Nicholas is presenting to one of a dozen Virgin Marys.

These are not the Virgin Marys to be found in village churches, but the predominant Hodegetria ones, “showing the way to salvation”, holding the Infant Jesus with the left hand, and indicating with the right that this Child is the Saviour.

The peculiarity of this place reminds me of nothing more than the Chora Church in Istanbul, an eleventh-century Byzantine marvel, where some thousand-year-old frescoes were preserved under a coat of lime. The Turkish sultan Mehmed the Conqueror, who in 1453 breached the city walls and captured Byzantium, was not a mindless thug, and forbade the demolition of the Christian churches. As in the case of the famous Hagia Sofia which dates from the sixth century – for over a thousand years the largest building in the world – and of the Chora Church, he preferred to convert them into mosques, thanks to which we can see Christ Pantocrator and his Mother there today in all their splendour. Just as in Lublin, where the lime was slapped on the walls not by the Turks, but the Russian partitioning powers.

On King Jagiełło’s orders Master Andrei and his pupils – all three from Kievan Rus’ – produced something quite extraordinary that still takes your breath away, but they fell down on… the dolphins. They can be seen in a scene depicting Christ’s baptism in the River Jordan, to the left of the entrance. But it requires a pretty big leap of the imagination not to take them for a cross between a dog and a devil. However, it’s hard to find fault with Master Andrei. Byzantine art was a continuation of Roman and Greek. There the dolphin was a symbol of water, so the master wanted to paint in a symbol like that for the baptised Christ. But while the Greeks and Romans saw dolphins on a daily basis, how was a man brought up in frozen Rus’ to know what such a creature looked like?

Unfortunately, my relatives with their cameras know all too well. “Is that meant to be a dolphin? Ha, ha, ha!” And at once my father points his reflex camera at the cross between a dog and a devil. After him so does my daughter, and my son video records it. Then they head for the chapel museum, and take pictures of a brick on which a Lublin dog left its paw print in the sixteenth century, and of some ducats and nails extracted during renovation, and they’re ready to run onwards, to transform further encounters with the wonders left us by our ancestors into photographic pap.

Were they affected by something here? Did they notice the beauty, the colours, the subtlety? Did they come out feeling better? Wiser? Intrigued?

No, they didn’t. But they took plenty of photos. They’ll post them on Facebook and then count up the number of likes. Technological troglodytes. Barbarians in Christ Pantocrator’s garden.

That was my mood as I came out of the chapel. And after me came Istanbul. I used to live there, I used to know its streets like the back of my hand, but I haven’t been there for several years now, and I thought the place had faded from my mind. Meanwhile, quite unexpectedly, after looking around the castle chapel, nostalgia for Istanbul, and the melancholy that it prompts, which the Turks call hüzün, struck me with quadruple force. I sat down at one of the bars serving waffles and instant coffee at the foot of Lublin Castle and began to draw purely literary parallels between Lublin – the European gateway to the East – and Istanbul – the Turkish gateway to the West.

The people of Lublin, for instance, are always demanding confirmation of their belief that it’s a nice town. They sort of know that, but actually they don’t know it – they’re always seeking assurance.

“Did you have fun? Did you like it? Isn’t the Old Town lovely?” they keep asking. And it’s not just out of courtesy. They really do want to hear it.

Zbigniew Herbert claimed that only the Poles and the Germans have this tendency. He was wrong. The Turks have it too. It’s as if they know how beautiful Istanbul is, but they keep nagging you to confirm it for them. Meanwhile the people of Prague, the Parisians and the Londoners respond to any compliments about their cities with a shrug. They’re aware of their value already.

And the traces of multiculturalism in Lublin and Istanbul are the same. And the traces of their former greatness. Their poets and their tragic fates. And the feeling that you are in a city that is just about to have its five minutes, that it’s getting ready for a great leap.

 


The Gateway to the Afterworld

 

 

And here you are dead
the wheels in the machine keep turning but not these
thanks to the breaking of a tiny little spring
you have fallen o lovely meteor
onto quite another planet

Józef Czechowicz
Metamorphoses


When I think about the tragic fate of poets, regardless whether from Istanbul or Lublin, he is the first to come to mind. The flight of the meteor known as Józef Czechowicz came to an end at the very start of the Second World War. It wasn’t a spring that broke, but a German bomb that fell on the building where he was waiting in line at the barber’s.

I’ve been reading a book by Tomasz Pietrasiewicz, The Bombing of Lublin, 9.09.39: The Death of Józef Czechowicz, and I can’t get over my amazement. Czechowicz predicted his own death. He felt it coming for years, as if it had been wandering after him all his life like a dog that neither a kick nor a stone will drive away. There are people, and I myself have known several, who have that sort of dog running after them all their lives. Czechowicz was one of them – his entire collection A Ballad From the Other Side is an attempt to tame the Grim Reaper, and the study aids for high-school students say that he was obsessed with it; Czesław Miłosz also mentions that years before the war his friends avoided having conversations about death with him.

One morning I told Czechowicz my dream,” wrote Czesław Miłosz in Kultura.


“I saw a house with one wall made of glass, and there was a Mongolian playing the fiddle behind it, and it was him, Czechowicz, but the sound couldn’t get through to me. I kept it to myself that the house in my dream was called the House of the Dead, and that the Mongolian fiddler’s face was already marked by signs of decomposition. The reason for my restraint was that I knew about his obsession with an early death.


Another close friend, Konrad Bielski, remembers going with Czechowicz to Lublin’s Orthodox cemetery, which in those days was a favourite places for Lublin’s bohemians to go for walks:

 

The cemetery was neglected, rampantly overgrown with bushes that had gone wild, and it had a lot of mysterious charm. There was a former morgue on a small hill. This tumbledown building was like one of those Orthodox churches described by Gogol, abandoned by people and now in the control of evil spirits, and had been completely taken over by plant life. Some of our friends were making jokes and telling blood-curdling stories, but all of a sudden Czechowicz went pale and came close to fainting. We had to escort him out of the cemetery leaning on our arms.


Bielski claims that in 1939 Czechowicz was buried in the exact spot where they were talking that day. The implied meaning is clear: in some extraordinary, prophetic vision the poet saw his own death – he saw his own burial place. Among the mountain races of the Caucasus there’s a well-known belief, taken from Judaism, from the so-called Minor Midrashim, that just before a person is born an angel takes his soul on a journey through his life. It shows him where he will be born, how and with whom he will live and where he will die. Finally the angel touches the infant who is just about to be born on the spot between his nose and upper lip. After this touch the soul forgets the entire journey, and an impression is left on the baby’s face. They call it “the angel’s seal”.

In the Caucasus they believe that, despite the angel’s efforts, some people remember bits of their earthly journey. And their death. This can happen if the angel is not precise enough, or if the baby moves too much. It’s all right if they remember the whole thing – then they don’t have to be afraid. It’s worse if they only remember snatches of it. And at various moments in life those snatches stand before their eyes, inducing terror. Maybe something like that happened to Czechowicz at the Orthodox cemetery? But the poet’s death in 1939 was also predicted by the famous psychic Pari-Banu, who stopped for a few days in Lublin in the spring of that year. Czechowicz told his friends about it.

In the first few days of the war Czechowicz managed to get from Warsaw to Lublin. There was a German air raid going on, and his friends advised him to take shelter with them in a church, but Czechowicz brushed them off. He reckoned that during the several-day march from Warsaw he had grown a lot of stubble, so he went off to get shaved. Had the presentiment of death, which had accompanied him all his life, abandoned him on that day, of all days? Or perhaps it was exactly the other way around? Maybe he could sense that dog, stronger than ever before, but decided to confront it? Even though earlier on he had been more afraid of the bombs than any of his friends were: “As soon as the planes take off he’s lying in a ditch,” said one of them.

Nevertheless, “… when a bomb broke through the ceiling and fell into the barber’s shop, everyone instinctively flung themselves back against the walls. Only Czechowicz, driven by some strange impulse, leaped towards it,” writes Wacław Gralewski, who was with Czechowicz that day.

Józef threw himself on top of the bomb, as if drawn to it by a magnet,” adds another of his friends, Stanisław Piętak.

 

I the woman sleeping among the buttercups

and the child made into a human torch

and the man hit by a bomb in the choir stalls

and the executed arsonist

I the small black cross on the letters


wrote Czechowicz in his poem Sorrow. Many people think he was being prophetic, though if you think about it dispassionately, the early twentieth century gave the poets plenty of other reasons to imagine people being hit by bombs. Was it coincidence? Or was it that the angel had failed to press its finger precisely enough between the nose and upper lip of the infant in Mrs Czechowicz’s womb?

 


The Gateway Back Home
I’ve looked in several times at the place where Czechowicz died. The last time I had tonsillitis, which I caught drifting about all these gateways, nooks and crannies, and I’m starting to get cross with myself. I got my shoes wet, then I caught a chill, and now every gulp of saliva feels as if I’ve swallowed a razor blade.

Thinking in metaphors is a devil of a trap, I say to myself. You look for the metaphysical where a mason has simply stuck a few bricks together with a bit of mortar, then later on another craftsman has stuck in some hinges and fixed a metal construction onto them – and there it is. At night it gets closed, and in the day it’s opened – there’s nothing to philosophise about. Metaphors are just a cheat and a fraud, just as the whole of literature is a cheat and a fraud. You should give it a wide berth, and apart from that you should wrap a scarf around your neck, drink hot tea and honey, and do a lot of sweating.

I drop in at the pharmacy on the corner of Hempel and Okopowa Streets to buy some antibiotics and Propolis; the pigeons that gather in this area are shifting from foot to foot. The cold weather is making itself felt, so they stand on one while they warm the other against their feathers. They’re all doing it, as if they were in league. Then the warmed-up foot goes down onto the cold paving blocks, and the one that’s been on the paving until now goes under the feathers. It’s just life. There’s no poetry and no metaphors here. A naked man out in the cold weather would do exactly the same.

With the drugs and the Propolis I go back to my flat. I can hardly get up to the third floor. The solitary old lady who feeds the cats on my stairwell has meanwhile found the meaning of life. The meaning of life lives on the floor above, he’s an alcoholic and sometimes he plays loud music, sometimes he bangs on her door out of spite, and sometimes he goes to sleep with a lighted cigarette and might send us all up in flames. At such moments the old lady calls his daughter, then stands in her dressing gown in the middle of the passage and shares her woes with everyone. The man from upstairs sometimes leans out and shouts abuse at her, and then they both have someone to live for. This is better than feeding the cats, though the old lady doesn’t forget about them either and puts out bread soaked in milk for them every day.

This is life too, not some literary phantasmagoria.

The gateway to my apartment house is just a gateway. The door to my flat is just a door. The key is a key. The tonsillitis is a razor blade in my throat, a warm blanket and some Fervex. Lublin is a city on the banks of the River Bystrzyca. There are no Czechowiczes or Singers here, there’s no Pari-Banu the psychic, there’s no Istanbul, no Jews, Armenians, Kurds, smallholders, frescoes, churches or synagogues.

There is me. And there is my Lublin delirium. Comforted by this thought, I drink up the Fervex and calmly fall asleep.

 

 

Translated by Antonia Lloyd-Jones
Podcast read by Simon Shrimpton-Smith


Antonia Lloyd-Jones is a full-time translator of Polish literature. Her published translations include fiction by several of Poland’s leading contemporary novelists, including The Last Supper by Paweł Huelle, for which she won the Found in Translation Award 2008. Her most recent translations include The Night Wanderers by Wojciech Jagielski (Seven Stories, February 2012), reportage about the child victims of the Lord’s Resistance Army and the events in Uganda which led to its emergence. She also translates biographies, poetry, and books for children.