922 mensen vonden dit leuk

Frank Westerman

Frank Westerman

Frank Westerman (ფრანკ ვესტერმანი) (Emmen, Nederland, 1964) werkte lange tijd als journalist voor respectievelijk de Volksrant en NRC Handelsblad in het buitenland. Boeken als De Brug over de Tara (1994)  en De ingenieurs van de ziel (2002) vloeiden voort uit zijn werk als correspondent en verslaggever. Sinds 2002 werkt  hij als full-time schrijver vanuit Amsterdam. In 2004 verscheen El Negro en ik, bekroond met de Gouden Uil 2005, en in 2007 verscheen Ararat. Zijn meest recentie boek is Dier, bovendier (2010).

Close

Tbilisi Alle citybooks

Download de ePub-versie Print

922 mensen vonden dit leuk

I

Soms stap je het verkeerde café binnen. Je bestelt, gaat zitten – en dan is het al te laat. Het overkwam me op mijn eerste dag in Tbilisi. Ik liep de Roestavelilaan af langs knokige plataanstammen en was juist een Sovjetachtig plakkaat gepasseerd met de leuze: ‘Our Foreign Policy Priority: Joining NATO’. Zeker vijf keer achter elkaar was ik geschrokken van een politieauto die plotseling begon te praten. Overal zag je die wagens, nieuw als speelgoed, knipogend met hun zwaailicht. De agenten achter het stuur straalden van plezier. Steeds lieten ze kort hun sirene huilen en riepen dan met barse blikken stemmen andere auto’s tot de orde. Wiew-wauw. Kermis in Tbilisi. Maar toen begon het te regenen en dook ik dat café binnen.

‘Okay, hoe kun je daar nou zijn beland? Blijf waar je bent, ik kom je halen.’ Dat was Lela, mijn tolk en toeverlaat. Tenminste: ik hoopte dat ze beide rollen op zich kon nemen. Lela zou me vergezellen naar mijn afspraak.

Een kwartier later stapte ze binnen. Hooggehakt, ijskoninginnenblik, bijeengestoken donkere krullen. Présence. Het scheelde niet veel of ze trok me meteen weg vanachter mijn tafeltje. ‘Dit hier is geen Georgië,’ luidde haar verklaring. ‘Je hebt toch niet drieduizend kilometer gereisd om taartpuntjes te gaan zitten eten tussen de expats?’

Bij het naar buiten gaan hield ik, tegen de Amsterdamse zeden in (en met de moed der wanhoop, om mijn faux pas goed te maken), de glazen deur van de patisserie voor haar open.
‘Doe geen moeite’, fluisterde ze in het voorbijgaan.‘Ik ben feministe.’


II

‘Wat kan ik nog meer doen? Ik ben Jezus Christus niet...’ De Georgische oud-minister van Sport laat een vleugje verontwaardiging doorklinken in zijn stem. Zijn rugbyhanden, groot en gegroefd, vallen open. ‘Ik kan hem niet tot leven wekken.’

Met ‘hem’ bedoelt hij Nodar. Nodar Koemaritasjvili. Aan de muur hangt op borsthoogte een postzegel van 5 lari, uitvergroot en ingelijst. Nodar staat erop, met daaronder de jaartallen: 1988-2010. Hij zet zijn helm recht en richt zijn gave jongensgezicht op een punt ver weg. Zeker is dat hij op deze foto de ijsgoot voor zich ziet van Whistler Sliding Centre, die na enkele tientallen meters de diepte in zwenkt van bocht nummer 1. In het design op de achtergrond zie je Nodar nogmaals maar nu tijdens de afdaling, liggend op zijn slee, scherend over de ‘2010’ van het logo Vancouver 2010.

Ik ben geen verzamelaar, maar deze postzegel wil ik graag hebben.
‘Nee helaas, die verkopen wij hier niet,’ zegt de ex-minister van Sport. ‘U zult het moeten proberen bij het postkantoor in de Roestavelilaan.’

Ramaz Goglidze heet hij. Behalve oud-rugbyspeler van de Sovjet-Unie en voormalig minister is hij ‘eerste vice-president’ van het Olympisch Comité van Georgië. Dat hij me te woord wil staan komt door de gebiedend-zinnelijke stem (over de telefoon) van Lela. Haar verschijning valt hem geenszins tegen. Hij prijst haar jeugd, haar looks. En ik? Ik mag zo vaak langskomen als ik wil, mits ik haar meeneem.

Ramaz heeft duidelijk meer met worstelen en gewichtheffen, de disciplines waar zijn land traditioneel in uitblinkt. De tere Nodar, amper 21 jaar en zo licht als een veer, heeft hij nooit in levende lijve ontmoet, ook al was hij in Vancouver ter begeleiding van het Georgische Olympische team. ‘Whistler ligt in de bergen. Ik werd gebeld en was in een half uur ter plekke. Maar het was al te laat.’

Er was weinig dat Ramaz kon doen. Hij had zwarte kleren gedragen tijdens de openingsceremonie, net als iedereen van zijn team. ‘Stelt u zich voor, een spektakel waar miljarden live via de televisie getuige van zijn, en dat helemaal in het teken staat van de dood van Nodar. Het was een mondiale rouwdienst.’
‘Lag het aan de baan?’

Ramaz trekt de lijnen in zijn gezicht strak. De rodel- en bobsleesport, zet hij uiteen, nadert de limiet van 145 à 150 kilometer per uur. Gaat het nog harder, dan word je een speelbal van de goden. Whistler zit dicht bij die grens. Op de site van zijn Comité staan alarmerende e-mails van testsleeërs die keer op keer de controle verloren bij de bochten 12, 13 en 14. Toch had het IOC zonder oogknipperen verklaard: het lag niet aan de baan, maar aan een stuurfout van Nodar. Hij zou bocht 16 verkeerd hebben aangesneden. Zijn slee van kunstvezel schoot haaks op de glijrichting, kromde als een duikplank en katapulteerde hem tegen een stalen pilaar ver buiten de goot (wat als onmogelijk gold).

Op YouTube kon je het in slow-motion nakijken. Vier miljoen kijkers gingen me voor. Bij de teller achter de opgestoken duim las ik: 922 mensen vonden dit leuk! Ik twijfelde of ik op play zou klikken, maar ik kon mezelf er niet van weerhouden. Tot mijn opluchting bleek de video te zijn verwijderd.

‘Ze hebben nadien wel die pilaren omzwachteld en het startpunt verlaagd naar dat van het damesniveau,’ merkt Ramaz op – terwijl hij Lela aankijkt.

Ik leg een van mijn kaarten op tafel: Edwin van Calker, de Nederlandse bobsleepiloot. Of die naam hem wat zegt? Een kort hoofdschudden, een wenkbrauw die als een rups omhoog kronkelt. Ik hoor mijzelf zeggen dat het bestaan van een Nederlands bobsleeteam misschien als een grap klinkt, maar dat Nederland niettemin in Vancouver aan de start verscheen met de snelste en duurste bobs, een tweemans en een viermans, beide knaloranje en bestuurd door de 30-jarige Edwin van Calker, die zijn duwers en remmers koste wat kost naar het podium diende te sleeën. Maar na de dood van Nodar durfde hij op het moment supreme niet meer naar beneden.

‘Dat is niet zo dapper hè’, zegt Ramaz.

Hij is me voor. Ik stond op het punt te opperen dat Edwin van Calker voor die ogenschijnlijk laffe beslissing om dan ook echt niet te sleeën een medaille verdient. Ik geef toe dat dit paradoxaal zou hebben geklonken. De gangbare reactie is er een van hoon. Ook Edwins eigen coach had in Vancouver een salvo meesmuilende quotes afgevuurd, die ik op een A-viertje had verzameld:

‘Bobsleeën is een machosport, opgeven doe je alleen als je fysiek niet verder kunt.’
‘In de oorlog blijf je ook niet in je loopgraaf zitten als de anderen zich overhoop laten schieten door de vijand.’

‘Als een stel meiden hier veilig naar beneden kan komen, moet hij dat toch ook kunnen.’

‘Je gaat niet door je knieën voor het oog van je vrienden.’

‘Het liefst had ik tegen hem gezegd dat hij zich niet als een meisje moest gedragen en dat hij als de sodemieter in die slee moest stappen.’

‘Hij zegt dat hij met de gevolgen van zijn beslissing zal kunnen leven. Ik denk dat hij dat onderschat.’

‘Dit is de nagel aan de doodskist van zijn bobsleecarrière. Hier komt hij niet overheen.’

Terwijl ik dit las, in februari 2010, zat ik te gniffelen. Ik vermoed dat het te maken had met Schadenfreude. Ik betrapte mijzelf erop dat ik me gedwee liet meeslepen in de heersende ‘Edwin, mietje!’-stemming. Dit was toch wat hij wilde? Bobsleeën was geen badminton. Hijzelf zei: ‘Als mensen me nu een slapzak vinden begrijp ik dat wel.’ Die zelfkennis bezat hij dan toch tenminste. Maar niet lang daarna drong het tot me door dat hij een bewuste afweging had gemaakt, tegen de druk van de media in.

‘Het heeft niets met de Spelen te maken, maar met deze baan’, zei hij. Twee dagen na de dood van Nodar had hij zijn trainingen hervat. In de fifty-fifty-bocht was hij uit balans geraakt en over de kop geslagen – als een oranje kakkerlak was de bob met zijn schild omlaag en zijn ijzers omhoog over de finish geflitst. Onderstebovenbobben in een doodskanaal: mij kwam het voor als je reinste horror om op je helm met de snelheid van een intercity over het ijs te suizen tot je ergens beneden in een hoop sneeuw tot stilstand kwam.

Bovendien bleef het een feit dat Nodar Koemaritasjvili met 143,3 kilometer per uur te pletter was geslagen tegen een ijzeren paal. En bezie het eens zo: hoeveel moed vergt het om hardop te zeggen ‘ik ben bang’?

Toch houd ik die vraag in mijn mouw. Ramaz Goglidze lijkt me niet de aangewezen persoon om hem aan voor te leggen. Ik leid het gesprek terug naar Nodar, die een staatsbegrafenis had gekregen. Er was een bronzen beeld van hem (al rodelend) op zijn graf geplaatst. Verder was er een verzoek ingediend bij het IOC voor een nieuwe bobsleebaan in Georgië die zijn naam zou krijgen. En er was nu dus ook die postzegel van 5 lari.

‘Weet u trouwens wie zich daar enorm voor heeft ingezet?’ De ogen van Ramaz twinkelen. Hij lacht en plaats een effectpauze. Zegt dan: ‘Uw landgenote, onze First Lady, Sandra Roelofs!’


III

Buiten op de stoep, niet ver van het plein met het gloednieuwe Holiday Inn, kijk ik Lela aan. ‘Wat vond je van al die attenties?’ Ik verwacht een wegwerpgebaar, wegdraaiende ogen. Maar ze zegt: ‘Ach, het hoort erbij. Hij is een Georgiër, hè?’

We lopen terug naar haar auto. Het is lente in Tbilisi, maar verre van uitbundig. Ik wil naar Boekariani, het Chamonix van Georgië, waar Nodar vandaan komt en begraven is. Ergens tussen de skipistes moet daar de oudste bobsleebaan van de Sovjet-Unie liggen: een houten gevaarte op pilaren van beton en staal waar Nodars vader – meervoudig rodelkampioen – altijd trainde. Nodar zelf niet meer: het ding is gelijk met de Sovjet-Unie uiteengevallen.

‘Wil je dat ik nu meteen bel?’ De galante Olympiër Ramaz heeft haar het nummer gegeven van de oom van Nodar: Felix Koemaritasjvili, de Georgische rodelcoach. De man dus die zijn neef uit het ijskanaal van Whistler heeft zien vliegen. Hij woont in Boekariani.

Ik hoor Lela, leunend tegen de motorkap, al haar overredingskracht aanwenden. Ik ben er eigenlijk nog helemaal niet uit of ik wel een familielid van Nodar wil spreken. Waarom? Met welk doel?

‘Hij heeft bedenktijd nodig,’ zegt ze terwijl ze haar mobieltje dichtklapt. ‘Ik mag morgen terugbellen. Eén voordeel: hij is dan in Tbilisi.’

Ik moet denken aan de YouTube-beelden van Nodars begrafenis, aan zijn moeder-in-zwart, die Dodo heet. Aan de open kist. De asbleke vader. Het kerkje tussen de besneeuwde toppen van de Trans-Kaukasus. Niet de ouders, heb ik mij stellig voorgenomen: ik wil Nodars ouders niet benaderen voor mijn verhaal. Ook al hebben ze eerder de pers te woord gestaan, ik ben niet naar Georgië gekomen om het leed van hun verongelukte zoon uit te buiten. Maar nu heb ik wel contact gezocht met zijn oom. Is dat minder onkies?

Lela biedt me een lift aan, maar die sla ik af. Ik ga de stad verkennen met als bijkomende missie de aanschaf van de Nodar-postzegel. Toch blijf ik me de rest van de dag ongemakkelijk voelen bij die eerste stap die ik heb gezet naar een ontmoeting met zijn oom.

’s Avonds denk ik te weten hoe dat komt: omdat ik een fictief verhaal wil schrijven. De sensationele dood van Nodar, voor het oog van de wereld, en ook de wonde die dit heeft geslagen bij zijn familie – op basis daarvan wil ik een tekst verzinnen. Waarom stel ik me niet dienstbaar op door gewoon de feiten te vertellen? Wil ik het erger maken, schrijnender?

Wat ik voor me zie is een theaterstuk. Een monoloog om precies te zijn. De aanleiding is een berichtje in de krant van 27 december 2010: ‘Van Calker wil naar Winterspelen in Sotsji’. Edwin zon dus op revanche! Hij had een nieuwe sponsor gevonden met wiens hulp hij ‘het mislukte optreden in Vancouver hoopt te kunnen wegspoelen met succes in Sotsji 2014’. Een kreupele zin, maar goed, daar ging het niet om. Edwin vocht terug. Ik probeerde me de worsteling in te beelden waar onze Nederlandse bobsleepiloot aan was begonnen. Het was een duivelse uitdaging. Zou hij opnieuw verlamd raken door angst, dan was het gedaan. Dan was er niemand meer die falen zou uitleggen als durven, lafheid als heldenmoed.

Vier jaar had hij voor zijn comeback, één daarvan was al verstreken. Hij diende zijn in Vancouver opgelopen bobfobie te overwinnen zodat hij zich straks aan de start in Sotsji voluit in die blauw beijzelde schacht durfde te storten. Edwin was de strijd aangegaan met zijn demonen, en ik probeerde me voor te stellen hoe hij dat deed.

Om met zichzelf in het reine te komen moest en zou hij Georgië bezoeken. Hij herinnerde zich Nodar van de trainingen, en van het ontbijt in het Olympisch dorp aan de voet van de baan. Ze hadden zelfs een praatje gemaakt, telefoonnummers uitgewisseld. Edwin had er een hartgrondige hekel aan wanneer iemand hem vroeg – altijd op schampere toon – wáár in Nederland hij oefende. ‘In the Dutch Mountains’, luidde zijn standaardantwoord. Maar van Nodar kon hij het hebben, puur omdat hij zo jong was. Misschien wel de jongste van alle deelnemers.

Ruim een jaar later in april 2011, meteen na afloop van het sleeseizoen, was hij naar Tbilisi gereisd. Edwin had de hulp ingeroepen van de Nederlandse ambassade, die hem in contact bracht met Lela. Op zijn verzoek had zij voor hem een eerste afspraak gemaakt bij het Georgisch Olympisch Comité. Lela en hij troffen elkaar een patisserie aan de Roestavelilaan, waar de nieuwigheid vanaf vonkte. Bij die gelegenheid hield Edwin een deur voor haar open, waarop zij hem bij het passeren ‘Doe geen moeite, ik ben feministe’ in het oor blies.

Edwin van Calker, vijftien jaar jonger dan ik, deed aan soulsearching. Om die reden bevond hij zich in het hem onbekende Tbilisi. Zijn hotel lag dicht bij het oudste deel van de stad, tegenover de zwavelbaden. Hij wilde begrijpen waar hij was. Niet met de stadsplattegrond in de hand, maar door te zwerven. Dat kon nu. Hij was alleen, en probeerde het verkeersplein bij het Holiday Inn over te steken. Er waren geen zebrapaden en de auto’s bleef maar toestromen, drie rijen dik. Zigzaggend, half rennend waagde hij zijn leven en belandde veilig op de stoep van een McDonalds, waar hij een Filet-o-Fish en een Cola Zero bestelde.

In de toneeltekst die ik wilde schrijven, vertelde hij over zijn ervaringen. Hij legde rekenschap af – misschien wel voor een denkbeeldig volkstribunaal dat bestond uit een batterij camera’s. De tv-verslaggevers kenden hem slechts van zijn smadelijk afgang als bobsleeër in Vancouver, als de Dutchman die zijn oranje Rolls Royce niet naar beneden durfde sturen. Op de bühne zag ik hem voor me: een atleet met kort blond haar en een starende, afwezige blik. Afgetraind lijf, want fysiek mankeerde hij niets. Bij nader inzien wilde ik hem niet voor de camera’s zetten, maar thuis voor de spiegel. Of beter nog: Edwin deelde zijn ervaringen met de schaduw van Nodar Koemaritasjvili zelf, die hem het vuur na aan de schenen legde.
‘Goed, je wilde mijn ouders met rust laten, dat begrijp ik. Maar je hebt dus wel contact gezocht met mijn oom. Wat hoopte je precies van hem te horen?’ Zulke vragen zou de dode ‘Nodar’ hem voor de voeten werpen.

Edwin zou een aanloop nemen die begon bij zijn jeugd. Hij vertelde dat hij schoonspringer had willen worden, vroeger. Schetsmatig had ik deze scène al klaar. Dat hij opgroeide in Enschede, niet ver van het openluchtbad met de tienmetertoren. Dat hij in de zomervakantie, zestien jaar en smoorverliefd, met een handvol klasgenoten ’s avonds laat over de hekken klom. Jongens en meiden, ze maakten een prop van hun kleren en gingen naaktzwemmen. De enige die in het donker van de driemeterplank durfde duiken, was Edwin. Hij gooide zich omlaag zonder dat hij het wateroppervlak kon zien. Het deerde niet, angst kende hij niet, hij was verliefd. Ditzelfde gevoel van onaantastbaarheid wist hij terug te roepen bij zijn eerste sprong van de tienmetertoren, na de zomer. Salto enkelvoudig. Schroef. Dubbele schroef. Zijn ouders maakten zich zorgen over zijn blinde overgave, waarin zij doodsverachting zagen. Zodra zijn talent was ontdekt begon Edwin zestien uur per week te trainen. Niet lang daarna was zijn vader, die voor een staalmultinational werkte, overgeplaatst naar Zwitserland. Het gezin verhuisde naar Basel en Edwin moest mee. Hij verdacht ze ervan die overplaatsing te hebben aangevraagd om hem van een schoonspringcarrière af te houden.

‘Schoonspringen is geen beroep,’ had zijn moeder meer dan eens gezegd. Hij had eraan moeten terugdenken terwijl hij in Tbilisi langs het voetbalstadion liep: een grote betonnen kuip met lichtmasten erboven. Hij kon zich geen naam van een Georgische voetbalclub herinneren. Wel die van de broertjes Arveladze – wat zou er van hen geworden zijn? En hoe heette die Georgiër die Vitesse had opgekocht? Het stadion lag tussen twee bergen geklemd, niet ver van de rivier. Vreemd vond Edwin het dat er meiden naar buiten kwamen met natte haren. Deed Georgië aan damesvoetbal? Pas toen hij beneden op de rivieroever stond, en omkeek, drong het tot Edwin door dat hij zojuist Tbilisi’s Olympische Zwembad was gepasseerd.

Nodar: ‘Heb je ooit met slappe knieën op de tienmetertoren gestaan?’
Dat had hij niet. Hij had ook nooit gesprongen uit doodsverachting. Maar die laatste twee jaar van zijn middelbare schooltijd in Basel was hij kwaad. Verbitterd ook, maar dat woord paste niet bij hem. Toen nog niet. Op een zaterdag in Schaffhausen, op het terras bij de watervallen (Der Rheinfall), was hij Sjoerd tegengekomen, Sjoerd Jansma, de enige Nederlandse bobsleeër van wereldformaat.

Edwin: ‘We hebben de hele middag gepraat. Sjoerd is remmer. Hij zocht een piloot. Hij had het maar over één ding: dat hij Olympisch kampioen wilde worden. We zijn naar de reling gelopen, op dat bordes, en hebben toen een hele tijd in dat vallende water gekeken. Wat een geweld. De Rijn die ineens over een onzichtbare drempel drieëntwintig meter omlaag valt. De Rijn! We zeiden niets en stonden daar maar te kijken. Toen heb ik Sjoerd op een rotspunt gewezen boven de waterval, en ik zei: “Ik durf daar vanaf te duiken.” Ik geloof niet dat ik het zei om mezelf te bewijzen. Misschien ook wel. Maar ik zei het gewoon. Het klopte ook. Ik zei het heel rustig. Sjoerd keek me aan, en vanaf dat moment zijn we een team.’


IV

Ikzelf stond een poos in het water te kijken van de Mtkvari, die alle wijken van Tbilisi in de lengterichting als een sjaslikspies aan elkaar rijgt. Er kwam een processie van drijvende vuiligheid langs, een eindeloze sliert petflessen. Was dit een teken van welvaart? Ik vroeg me af wat Edwin in mijn plaats zou hebben gedaan of gedacht. Keek hij uit naar het seminarie waar de jonge Stalin, toen nog gewoon Jozef Vissarionovitsj Dzjoegasvili, zijn priesteropleiding had gevolgd? Zou hij een schilderijtje kopen op de kunstmarkt die zich, als de boekenstalletjes langs de Seine, over de Mtkvari-oever uitstrekt? Ineens besefte ik dat hij natuurlijk was gaan hardlopen, hij moest zijn conditie op peil houden. Na afloop zou hij zich onderdompelen in een van de zwavelbaden, anders kon hij niet beweren in Tbilisi te zijn geweest.

Ik keek uit naar een hardlooproute. Hier beneden in het dal sloegen de uitlaatgassen je op de longen. Het verbaasde me dat de bekende vijfsterrenhotels – de Mariotts, Kempinski’s en Radissons – zich uitgerekend hier in het ongezonde stadscentrum verdrongen. Elk met hun eigen fitnessruimte, ongetwijfeld. Lela kwam daar vaak, had ze me verteld – in die van het Sheraton. Edwin zou zo’n Westerse ambiance naar mijn idee mijden: hij was op zoek naar ‘authentieke’ ervaringen.

Ik heb mijn sportschoenen aangetrokken en ben gaan klimmen, steeds rennend, de steile trappen op achter de synagoge en de moskee, over de massieve muren van de burcht, langs het metalige beeld van vrouwe Georgia (die eruit ziet alsof ze ooit nog eens als een raket ten hemel stijgt) en toen regelrecht in de fuik van een futuristische, oversized, uit aluminium opgetrokken James Bond-villa – waarvan ik veronderstelde dat het ook een vijfsterrenhotel was... totdat gewapende beveiligers me nerveus uit hun hooggelegen rotstuin verjoegen. Via een kronkel belandde ik op de weg naar de televisietoren op de bergtop, en opnieuw beleefde ik een cultuurschok: de ene na de andere taxichauffeur trapte op de rem. Nee, bedankt, gebaarde ik, ik ben aan het trainen.

Dit alles wilde ik Edwin laten meemaken, terwijl de vraag ‘Wat doe ik hier?’ almaar als nat cement in zijn hoofd moest blijven rondtollen. ’s Avonds ten slotte daalde hij af onder de stenen koepels van Abanotubani, Tbilisi’s stadsdeel met de baden. Een potige, besnorde Georgische troggelde hem vijftig lari af in ruil voor een handdoek en een proefflaconnetje Head & Shoulders. Ze sloot hem op in een betegeld vertrek met een maffioos ogend, skaileren bankstel. Spiegels aan de wand. Een luchtgat in de nok, waardoor de kwade dampen uit je huidporiën konden ontsnappen.

Het stonk er licht, en die geur kwam niet uit het bijbehorende toilet, maar uit het aanpalende vertrek met het heetwaterbad, dat kindiep was en twee armlengtes breed. Juist had hij zijn kleren uitgetrokken, of er klonk een klop op de deur.
Hij deed open met de handdoek om zijn lendenen.
Of hij nog iets wenste?

‘Een groene thee,’ zei hij, zodra hij doorhad dat het om een bestelling ging. ‘En een glas cognac graag.’

‘Iets anders nog, van een andere aard?’

De woorden ‘andere aard’ brachten hem van zijn stuk.

‘Massage’, vroeg de vrouw mechanisch. ‘Girl?’

‘Nee dank u.’

Hij was ferm geweest in zijn afwijzing. Toch zat het hem niet lekker. Drijvend in het zwavelwater, een bel cognac binnen handbereik, vroeg hij zich af wat die Georgische nu wel niet van hem zou denken. Of specifieker: waarom hij, Edwin van Calker, het altijd en overal presteerde om op iedereen een softe indruk te maken. Hij was verdomme geen mietje.
Nodar: ‘Oh nee?’


V

Dit soort verwikkelingen had ik voor Edwin in petto. Maar toen meldde de oom zich. Felix Koemaritasjvili droeg een dun trainingsjack met een Nike-logo. Hij liep verend, zijn gezicht was getaand, benig – je zou hem jonger inschatten dan de 55 jaar die hij was. Zijn ogen stonden troebel. Al voordat hij iets had gezegd, had ik met hem te doen.

Lela had ons vreemd genoeg bijeen gebracht in een vergaderkamer van het Sheraton. Ze plaatste ons tegenover elkaar en ging koffie halen. Felix’ vrouw wachtte ergens buiten in hun terreinwagen, maar dat wist ik niet. Het had ’s nachts gesneeuwd, ook de bergen rondom Tbilisi waren witbepoederd. ‘In Boekariani ligt het tot je middel,’ zei de oom van Nodar. ‘Zonder fourwheeldrive en sneeuwkettingen kom je daar nu niet.’ Felix Koemaritasjvili sprak Frans: van 1995 tot 2000 had hij gewerkt als de rodelbondscoach van Frankrijk. Omdat ik niet over Nodar wilde beginnen, vroeg ik hem eerst naar zijn eigen achtergrond. Hoe wordt iemand rodelcoach?

‘Ik hield meer van skiën’, zei hij, ‘maar toen ik vijftien was ben ik overgestapt op rodelen.’ De hele familie Koemaritasjvili, zijn vader, zijn broer, zijn neven – het waren allemaal rodelaars, er was geen ontkomen aan. In Sovjet-jargon heette dat een ‘dynastia’, een woord dat van de tsaren was afgepakt en voortaan proletarisch-triomfantelijk werd toegepast op families van katoenplukkers of metaalsmelters. En dus kennelijk ook op rodelaars.

‘Nodars vader, mijn broer, was Sovjet-kampioen rodelen.’ Zodra Nodars naam was gevallen begon Felix met zijn handen over zijn gezicht te wrijven. Hij verontschuldigde zich. ‘Ik ben vier maanden onder behandeling geweest. Ik heb antidepressiva geslikt. De hele zomer heeft in het teken gestaan van de rouw om Nodar. U moet begrijpen, hij was als mijn zoon.’

Felix Koemaritasjvili vertelde dat zijn familie was overladen met gedichten en condoleancekaarten uit de hele wereld. ‘Zelfs uit landen waar ze nog nooit sneeuw hebben gezien’. Pas in december 2010 na tien maanden van rouw, was hij weer met een groep jongens gaan trainen.

‘Maar Bakoeriani heeft geen baan meer?’

Dat klopte. Er lag een aanvraag bij het IOC voor 5 miljoen dollar voor de bouw van een bobsleegoot die ‘Nodar Koemaritasjvili’ moest gaan heten. ‘Wij hebben getraind op de baan van Letland.’

‘Was hij zijn jongens aan het trainen voor Sotsji 2014?’

Een hoofdknik. Waarbij hij met een gebaar van moedeloosheid opmerkte dat de kans op deelname minimaal was. De Russisch-Georgische betrekkingen bevonden zich op een dieptepunt. Het lag ingewikkeld. Het Kremlin gaf politieke en militaire steun aan Abchazië, een Georgische provincie die zich tijdens een bloedige burgeroorlog had afgescheiden, en alleen al daar om dreigde Georgië de Spelen van Sotsji te boycotten. En toch, omdat niemand kon weten hoe de vlag er over drie jaar bij hing, bereidde Felix zijn jonge rodelaars stug voor.

Het gevecht van de Georgische rodelcoach, drong het tot me door, was vele malen zwaarder nog dan dat van Edwin. Ik vroeg me af wat Lela hem vooraf had gezegd over mij en mijn intenties. Ik hoopte vurig dat ze had verzwegen dat ik een toneeltekst in gedachten had over een zekere Edwin van Calker. Ik voelde dat plan ter plekke verdampen. Hoezo toneel?

Ik wilde Nodars oom uitleggen waarom ik op dit gesprek had aangestuurd, maar mijn eigen motief was me niet langer duidelijk. Om ergens te beginnen vertelde ik over Edwin van Calker: precies datgene wat ik ook tegen de vice-president van het Georgisch Olympisch Comité had gezegd.

‘Dat was bepaald een geen laf besluit,’ viel Felix me in de rede.

‘Niet laf?’

‘Nee, ik geef hem groot gelijk. Alleen al bij de training sloegen negen sleeën om.’ Felix Koemaritasjvili noemde de baan van Whistler de verraderlijkste ter wereld. Het was logisch wanneer iemand daar niet langer naar beneden durfde. Nodar had een stuurfout gemaakt, zeker, maar een stuurfout bij 145 kilometer per uur, viel niet meer de corrigeren. Je had dan geen schijn van kans. Je kon je nek breken. ‘Letterlijk.’

Ineens wist ik, terwijl we zo aan het praten waren, dat ik hem niet wilde ‘gebruiken’ voor een fictieve theatertekst. Ik zou alleen opschrijven wat ik had meegemaakt. De voor de hand liggende vragen (wat voor een jongen Nodar was, hoe hij precies was verongelukt...) – ik kreeg ze niet over mijn lippen. In plaats daarvan vroeg ik hem naar het werk van een rodelcoach. Wat viel er eigenlijk te coachen als je pupil met 140 kilometer naar beneden raasde? ‘Gaat u zelf een baan vooraf verkennen?’

Dat was niet gebruikelijk, zei hij. Hij was 55 nu, dat was niet bepaald de leeftijd om nog te rodelen. In 1982 was hij gestopt, op zijn 27e. ‘Maar deze winter in Letland heb ik het toch weer gedaan. Negentien runs in totaal.’
Ik keek hem aan. ‘Waarom?’

Felix Koemaritasjvili wendde zich naar het raam. Hij rekte zich uit met zijn handen achter zijn hoofd gevouwen en keek uit over de ongelijksoortige daken van Tbilisi, die lagen te blikkeren in de zon. ‘Ik train voor de baan van Whistler,’ zei hij terwijl hij zijn longen volzoog. ‘Ik wil daar één keer naar beneden. Dat moet ik doen, anders zal ik nooit vrede kunnen vinden met mijzelf. Ik moet weten wat Nodar in die allerlaatste minuut heeft doorstaan.’

 

Podcast ingesproken door de auteur.

Download de ePub-versie Print

ეს 922 ადამიანს მოეწონა

ფრანკ ვესტერმანი

 

I

ზოგჯერ კაფეში შეხვალ ადამიანი, შეუკვეთავ, დაჯდები... და მაშინღა ხვდები, რომ არ ღირდა აქ შემოსვლა, მაგრამ უკვე გვიანია. ასე დამემართა თბილისში ყოფნის პირველივე დღეს. რუსთაველის გამზირზე გავედი, ხმელ-ხმელი ჭადრების ქვეშ მივსეირნობდი. ის-ის იყო ჩავუარე საბჭოური სტილის ბანერს: “ჩვენი საგარეო პოლიტიკის პრიორიტეტია: შევუერთდეთ ნატოს”. ალბათ მანამდე ხუთჯერ მაინც შევხტი პატრულის ავტომობილის გამოჩენაზე, რომელიც უეცრად ლაპარაკს იწყებდა. ყოველი ფეხის ნაბიჯზე იყო ეს ავტომობილები, სათამაშოებივით რომ ბზინავდნენ და თავს იწონებდნენ მოციმციმე შუქებით. საჭეს მიმჯდარ პოლიციელებს ნეტარებისგან სახე გაბადროდათ. წამით სირენას ჩააკვნესებდნენ და რკინისმაგვარი მკაცრი ხმით წესრიგისკენ მოუწოდებდნენ მძღოლებს. “ვიუუ-ვაუუ”. ატრაქციონს გავდა თბილისი. მაგრამ ამ დროს წვიმამ წამოასხა და მეც ამ კაფეში ვდურთე თავი.
_ გასაგებია. და მანდ როგორ მოხვდი? არსად არ წახვიდე, ახლავე მოვალ. _ ეს იყო ლელა, ჩემი თარჯიმანი და მხსნელი. ყოველ შემთხვევაში, იმედი მქონდა, რომ ორივე როლს თანაბრად იკისრებდა. ლელა უნდა წამომყოლოდა შეხვედრაზე.
თხუთმეტი წუთის შემდეგ ისიც გამოჩნდა. მაღალქუსლიანი ფეხსაცმელებით, ყინულის დედოფლის მზერით, ზემოთ შეკრული მუქი კულულებით. გრაცია! არც აცია და არც აცხელა, მაშინვე გარეთ გამიყვანა.
_ ეს კაფე არაა საქართველო, _ ამიხსნა მან. _ სამი ათასი კილომეტრი იმისთვის ხომ არ გამოიარე, რომ უცხოელებს შორის ნამცხვარი ჭამო?
გარეთ რომ გავდიოდით, შუშის კარები გამოვაღე და, ამსტერდამელ ჯენტლმენებს რომ არ ჩვევიათ (ალბათ უფრო ჩემი წინდაუხედავი საქციელის გამოსწორების მიზნით), ლელას გზა დავუთმე.
_ ნუ წუხდები, _ წამჩურჩულა ლელამ. _ მე ფემინისტი ვარ.

 

II

_ სხვა რა შემიძლია? მე ხომ ქრისტე ღმერთი არა ვარ? _ სპორტის ყოფილი მინისტრის ხმაში გულისწყრომა ჟღერს. რაგბისტის დიდ, დაღარულ ხელებს შლის. _ მიცვალებულს ხომ ვეღარ გავაცოცხლებ?
“მიცვალებული” ნოდარია. ნოდარ ქუმარიტაშვილი. კედელზე ხუთლარიანი საფოსტო მარკის გადიდებული ფოტო კიდია ჩარჩოში. ზედ ნოდარია გამოსახული, მითითებულია ცხოვრების წლები: 1988-2010. ნოდარი თავზე მუზარადს ისწორებს, მისი უზადო, ყმაწვილკაცური სახე რაღაცას უყურებს შორს. ალბათ ყინულის ღარს უისტლერის საციგაო ტრასაზე, რომელიც რამდენიმე ათეული მეტრის იქით, პირველივე მოსახვევთან ქვესკნელში იკარგება. უკანა ფონზე ისევ ნოდარის გამოსახულებაა, ამჯერად დაშვების მომენტში, ციგაზე გაწოლილი, რომელიც შუაზე კვეთს წარწერას “ვანკუვერი 2010”.
კოლექციონერი არ ვარ, მაგრამ ამ მარკას სიამოვნებით შევიძენდი.
_ სამწუხაროდ, ჩვენ არ ვყიდით ამ მარკებს, _ მეუბნება სპორტის ყოფილი მინისტრი. _ ფოსტაში იკითხეთ რუსთაველის გამზირზე.
ჩემი თანამოსაუბრე რამაზ გოგლიძეა. ყოფილი რაგბისტი (საბჭოთა კავშირის დროს) და ყოფილი მინისტრი. დღეს საქართველოს ოლიმპიური კომიტეტის “პირველი ვიცე-პრეზიდენტია”. ის, რომ ინტერვიუზე დამთანხმდა, ლელას სატელეფონო დიპლომატიის დამსახურებაა. ლელას თანდასწრებას არ აპროტესტებს. პირიქით, სინორჩეს უქებს, გარეგნობას. ხოლო მე? მე შემიძლია იმდენჯერ ვესტუმრო, რამდენჯერაც მოვისურვებ, მთავარია ლელას წამოყვანა არ დამავიწყდეს. რამაზი არ მალავს, რომ ჭიდაობა და ძალოსნობა უფრო უყვარს, მისი სამშობლო ყოველთვის ძლიერი იყო ამ დარგებში. მართალია, ვანკუვერში ახლდა საქართველოს ოლიმპიურ ნაკრებს, მაგრამ პირადად არასდროს იცნობდა გამხდარ, ქარივით მსუბუქ ნოდარს, რომელსაც 22 წელიც კი ვერ შეუსრულდა.
_ უისტლერი მთებშია. ეს რომ მოხდა, მაშინვე დამირეკეს. ნახევარ საათში ადგილზე ვიყავი, მაგრამ უკვე გვიანი იყო. _ სხვა რა შეეძლო რამაზს? ოლიმპიადის გახსნის ცერემონიაზე მასაც შავები ეცვა გლოვის ნიშნად, როგორც საქართველოს ნაკრების დანარჩენ წევრებს. _ წარმოიდგინეთ სპექტაკლი, რომელსაც მილიარდობით ადამიანი პირდაპირ ეთერში ადევნებს თვალს, რომელიც მთლიანად ნოდარის ხსოვნას ეძღვნება. ეს იყო მსოფლიო დონის პანაშვიდი. _ ტრასის ბრალი იყო?
რამაზი სახეს ჭმუხნის. მარხილის მაქსიმალური სიჩქარე, მისი სიტყვებით, 145-150 კმ/სთ-ს უახლოვდება. თუ ამაზე მეტი სისწრაფე გინდა, შენ თავს დააბრალე, რაც მოგივა. უისტლერის ტრასა დაახლოებით აკმაყოფილებს ამ ლიმიტს. მისი კომიტეტის ვებგვერდზე გამოქვეყნებული იყო საგანგაშო ელექტროშეტყობინებები, თუ როგორ კარგავდნენ მართვას სპორტსმენები საცდელი დაშვებისას მე-12, მე-13 და მე-14 მოსახვევებში. საერთაშორისო ოლიმპიურმა კომიტეტმა მაინც უყოყმანოდ განაცხადა, რომ ტრაგედია იყო არა ტრასის გაუმართაობის, არამედ ნოდარის შეცდომის ბრალი. ის არასწორად შესულა მე-16 მოსახვევში. მარხილი თურმე მართი კუთხით შევარდა მოსახვევში, ტრამპლინივით მოიზნიქა და ამოისროლა პილოტი, რომელიც ტრასის გასწვრივ დამაგრებულ ლითონის ბოძს შეასკდა (რაც დამაჯერებლად მიიჩნიეს).
იუთუბზე ვიდეოჩანაწერი მოვძებნე, შენელებული კადრით. ჩემამდე ოთხ მილიონ ადამიანს ენახა. ზემოთ შემართული ცერა თითი და მრიცხველი იუწყებოდა, რომ ეს ვიდეო 922 ადამიანს მოწონებია! სანამ “ფლეის” დავაჭერდი, შევყოყმანდი, მაგრამ თავი მაინც ვერ შევიკავე. საბედნიეროდ, ვიდეოჩანაწერი წაეშალათ.
_ ამის შემდეგ ის ბოძები რბილად შეფუთეს და სასტარტო ზოლიც დაბლა დაწიეს, ქალების დონეზე, _ აღნიშნავს რამაზი და ლელას გადახედავს.
მაგიდაზე ღია ბარათებს ვშლი და ჰოლანდიელი ბობსლეისტის ედვინ ვან კალკერის ფოტოს ვაჩვენებ. მაინტერესებს, ხომ არ ეცნობა ეს სახელი. წარბს მუხლუხოსავით ზემოთ წევს, თავს ოდნავ აქნევს უარის ნიშნად.
_ ალბათ სასაცილოდ ჟღერს ის, რომ ჰოლანდიაში ბობსლეის მისდევენ, _ ვამბობ ჩემდაუნებურად, _ მაგრამ ვანკუვერის ოლიმპიადაზე მაინც იყო გასული ჰოლანდიური ეკიპაჟი. მათ ყავდათ ორი უსწრაფესი და უძვირესი, ჭახჭახა ნარინჯისფერი ბობი, ერთი ორადგილიანი და ერთიც _ ოთხადგილიანი. 30 წლის პილოტს ედვინ ვან კალკერს თავისი ეკიპაჟი ნებისმიერ ფასად ტრიუმფალურ გამარჯვებამდე უნდა მიეყვანა, მაგრამ ნოდარის სიკვდილის შემდეგ, გადამწყვეტ მომენტში, ვეღარ გაბედა დაშვება.
_ ეს ვერაა მამაცი საქციელი, _ შენიშნავს რამაზი.
არ მაცალა დასრულება. მე იმის თქმას ვაპირებდი, რომ ედვინ ვან კალკერს ამ ერთი შეხედვით ლაჩრული საქციელის გამო ჯილდო ეკუთვნოდა. ვაღიარებ, პარადოქსალურად ჟღერს. საზოგადოების მხრიდან მას დაცინვის მეტი არაფერი მიუღია. ირონიისგან თავად ედვინის მწვრთნელმაც კი ვერ შეიკავა თავი. მისი გამონათქვამები საგანგებოდ ჩამოწერილი მქონდა თაბახის ფურცელზე:
“ბობსლეი ვაჟკაცური სპორტია. ფიზიკურ დატვირთვას თუ ვერ იტან, თავი უნდა დაანებო.”
“ომში, სადაც შენი თანამებრძოლები მტრის ტყვიებს ეგებებიან, თავად სანგრებში არ უნდა იმალებოდე.”
“იქ, სადაც ქალები უპრობლემოდ დაეშვნენ, მას რაღა გაუჭირდა?”
“როგორ შეიძლება შენი მეგობრების თვალწინ მუხლებზე დაეცე?”
“კი უნდა მეთქვა მისთვის: ნუ იქცევი გოგოსავით და ჩაჯექი მაგ ოხერ მარხილში-მეთქი!”
“ის კი ამბობს, რომ არ ეშინია თავისი გადაწყვეტილების შედეგების, მაგრამ მგონი ბოლომდე არა აქვს წარმოდგენილი, როგორი იქნება შედეგები.”
“ამით მან თავისი სპორტული კარიერა დაასამარა და მომავლის იმედი აღარ უნდა ქონდეს.”
როცა ამ სიტყვებს 2010 წლის თებერვალში ვკითხულობდი, თავადაც ნიშნის მოგებით მეცინებოდა. ვაღიარებ, რომ ერთი პერიოდი მეც ხალისით ავყევი საყოველთაო გამოძახილს: “ედვინ, ქალაჩუნა!” განა თავისი ბრალი არ იყო? ბობსლეი ხომ ბადმინტონი არაა! ბოლოს და ბოლოს, თავისი პირით არ თქვა: ჩემთვის გასაგებია, რატომ მეძახიან მხდალსო. კარგია, რომ ამდენს მაინც ხვდებოდა! მაგრამ ძალიან მალე მივხვდი მეც, თუ რაოდენ შეგნებული გადაყვეტილების მიღება მოუწია ედვინს საყოველთაო ყურადღების ფონზე.
ჩემთვის პრობლემას არა შეჯიბრი, არამედ კონკრეტულად ეს ტრასა წარმოადგენსო.
ნოდარის სიკვდილიდან ორი დღის შემდეგ ედვინი საცდელ დაშვებას ასრულებდა. იმ დაწყევლილ მოსახვევში რომ შევიდა, წონასწორობა დაკარგა და ამოყირავდა. პირქვე დამხობილმა მარხილმა ნარინჯისფერ ტარაკანასავით ჩაიქროლა ფინიშის ხაზზე. წარმოიდგინეთ, თავდაყირა სრიალი ყინულის ღარში, სადაც სიკვდილი მეფობს. რა საზარელია, საქალაქთაშორისო მატარებლის სისწრაფით უხახუნო მუზარადი ყინულს, სანამ ბოლოს სადღაც თოვლის გროვაში არ შერგავ თავს.
ფაქტი იყო ის, რომ ნოდარ ქუმარიტაშვილი 143,3 კმ/სთ სიჩქარით შეასკდა ლითონის ბოძს. აბა, ახლა ეს კითხვა დავუსვათ საკუთარ თავს: რამხელა გამბედაობაა საჭირო იმისთვის, რომ ხმამაღლა თქვა “მეშინია”?
ცხადია, ამ კითხვას არ დავუსვამ რამაზ გოგლიძეს, მასთან ამისთვის არ მოვსულვარ. ისევ ნოდარის თემას ვუბრუნდები, მისი დაკრძალვის ცერემონიას.
ნოდარის საფლავზე ბრინჯაოს ქანდაკება დაუდგამთ, როგორ მისრიალებს მარხილში მჯდომი. გარდა ამისა, საერთაშორისო ოლიმპიურ კომიტეტში თხოვნა გაუგზავნიათ იმის თაობაზე, რომ საქართველოში მისი სახელობის საციგაო ტრასა გაიხსნას. და როგორც ჩანს, ნოდარის სახელობის საფოსტო მარკაც გამოუშვიათ.
_ იცით, ვისი დამსახურებაა ეს ყველაფერი? _ თვალები უციმციმებს რამაზს. იცინის და პასუხს აყოვნებს ჩემი ცნობისმოყვარეობის გასაღიზიანებლად. _ თქვენი თანამემამულის, ჩვენი პირველი ლედის, სანდრა რულოვსის!


III

გარეთ გამოსული ლელას გადავხედავ. სასტუმრო “ჰოლიდეი ინის” პირდაპირ ვდგავართ.
_ აბა, რას იტყვი ჩვენ გულისყურიან მასპინძელზე?
მგონია, ხელს ჩაიქნევს, უიმედობის ნიშნად თვალებს აატრიალებს. მაგრამ:
_ არ გაგიკვირდეს. საქართველოში ასე იციან.
ლელას ავტომობლთან ვბრუნდებით. თბილისში გაზაფხულია, თუმცა ამას ბოლომდე ვერ ეთქმის გაზაფხული. ბაკურიანი მინდა მოვინახულო, საქართველოს შამონი, სადაც ნოდარი დაიბადა და სადაც დაასაფლავეს. სადღაც სათხილამურო ტრასებს შორის საბჭოთა კავშირის უძველესი საციგაო ტრასა უნდა ყოფილიყო. რკინა-ბეტონის ბოძებზე გაწოლილი ხის კოლოსი, სადაც თავის დროზე ნოდარის მამა, ციგაობის მრავალგზის ჩემპიონი ვარჯიშობდა ხოლმე. თავად ნოდარი ვერ მოესწრო ამ ტრასას, ის საბჭოთა კავშირის მსგავსად იქნა მოსპობილი.
_ გინდა ახლავე დავრეკო? _ ნოდარის ბიძის ნომერს იღებს ლელა, რომელიც ჩვენმა თავაზიანმა ოლიმპიელმა მასპინძელმა გადასცა. ფელიქს ქუმარიტაშვილი, ქართველ მოციგავეთა მწვრთნელი. კაცი, რომელმაც საკუთარი თვალით დაინახა, როგორ ამოფრინდა თავისი ძმიშვილი ციგიდან უისტლერის ტრასაზე. ის ბაკურიანში ცხოვრობს.
მესმის, როგორი დამაჯერებელი ტონით საუბრობს ტელეფონზე ავტომობილის კაპოტს დაყრდნობილი ლელა. თანდათან ეჭვი მეპარება, ღირს თუ არა ნოდარის ნათესავების მონახულება. რატომ? რა მიზნით?
_ ხვალამდე მაცალეთ და მოვიფიქრებო, _ მეუბნება ლელა და ტკაცუნით კეცავს ტელეფონს. _ ხვალ გადავურეკავ. კარგი ამბავი ისაა, რომ თბილისშია.
იუთუბზე ნანახი დასაფლავების ჩანაწერი მახსენდება. ნოდარის მგლოვიარე დედა, ქალბატონი დოდო. თავახდილი სასახლე. მიტკალივით გაფითრებული მამა. პატარა ეკლესია დათოვლილი მწვერვალების ფონზე. არა, გადავწყვიტე საბოლოოდ, არ ღირს მშობლების შეწუხება. მათ უკვე ბევრჯერ მოუწევდათ ინტერვიუს მიცემა, მე კი საქართველოში იმისთვის არ ჩამოვსულვარ, რომ მათი უბედურებით ვისარგებლო. მაგრამ ბიძასთან რომ უკვე დავრეკეთ? უტაქტობა ხომ არ იქნება მასთან საუბარი?
ლელა სასტუმრომდე გაყვანას მთავაზობს, მაგრამ უარს ვეუბნები. მინდა, ქალაქი დავათვალიერო, თან ნოდარის სახელობის მარკაც ხომ უნდა ვიყიდო!
მთელი დღე არ მასვენებს უხერხულულობის გრძნობა. რატომ დავრეკეთ ნოდარის ბიძასთან? საღამოს, მგონი, ვხვდები უხერხულობის მიზეზს: მე ხომ თხზულებას ვწერ! მინდა რაღაც შევთხზა ნოდარის სენსაციურ სიკვდილზე, მსოფლიო გამოძახილზე, ოჯახურ ტრაგედიაზე. ნუთუ არ შეიძლება, პირდაპირ მივყვე ფაქტებს? რა საჭიროა ყველაფრის გამწვავება?
მე პიესა მაქვს წარმოდგენილი. უფრო სწორად, მონოლოგი. ეს იდეა ერთი საგაზეთო სტატიის წაკითხვის შემდეგ დამებადა, რომელიც 2010 წლის 27 დეკემბერს გამოქვეყნდა: “ვან კალკერი სოჭის ზამთრის ოლიმპიადისთვის ემზადება”. ხედავთ, ედვინს რევანში სურდა! ახალი სპონსორი მოენახა და მისი დახმარებით აპირებდა “ვანკუვერის ფიასკოს გამოსწორებას სოჭის 2014 წლის ოლიმპიადაზე”. არ ვიცი, რას უმიზნებდა სტატიის ავტორი, ახლა ამაზე არაა საუბარი. ჩემთვის მთავარი ისაა, რომ ედვინი ფარ-ხმალს არ ყრიდა. მინდოდა წარმომედგინა, რა გოლიათს შერკინებოდა ჩვენი ჰოლანდიელი მოციგავე. ალბათ თავად სატანას! თუ ისევ შიშისგან მოეკვეთებოდა მუხლი, წასული იყო მისი საქმე. მაშინ კაცი აღარ იქნებოდა მისი ქომაგი, ვინც მარცხს გამბედაობად ჩაუთვლიდა, ხოლო სიმხდალეს – გმირობად.
ედვინს დასაბრუნებლად ოთხი წელი ქონდა, აქედან ერთი უკვე გასულიყო. ამ ვადაში მას ვანკუვერში განვითარებული “ბობსლეიფობია” უნდა დაეძლია, რომ სოჭში უყოყმანოდ დაშვებულიყო ყინულის ტრასაზე. ედვინი თავის დემონებს შერკინებოდა, მე კი ვცდილობდი წარმომედგინა, როგორ.
საკუთარ სინდისს რომ შერიგებოდა, ის ჯერ საქართველოში უნდა ჩამოსულიყო. მას ახსოვდა ნოდარი ვარჯიშებიდან, ერთადაც კი ისაუზმეს ოლიმპიურ სოფელში, ტრასის ძირას რომ გაეშენებინათ. ისაუბრეს და ტელეფონის ნომრები გაცვალეს. ედვინი ვერ იტანდა, დაცინვის ტონით რომ ეკითხებოდნენ, ჰოლანდიაში სად ვარჯიშობო. ჰოლანდიის მთებშიო, პასუხობდა მუდამ. მაგრამ ამ ბიჭისგან არ წყენია ეს კითხვა, მხოლოდ იმიტომ, რომ ასე ახალგაზრდა იყო. ალბათ ნოდარი ყველაზე ახალგაზრდა მოციგავე იყო ვანკუვერში.
ერთი წლის შემდეგ, 2011 წლის აპრილში, როგორც კი საციგაო სეზონი დასრულდა, ედვინი საქართველოში ჩამოდის. წინასწარ უკავშირდება ნიდერლანდების საელჩოს და ლელას დახმარებით პირველ შეხვედრას გეგმავს საქართველოს ოლიმპიურ კომიტეტში. ის და ლელა ერთმანეთს რუსთაველის გამზირზე, კაფეში ხვდებიან, რომელიც სიახლისგან ბრწყინავს. გარეთ გასვლისას ედვინი კარს აღებს და გზას უთმობს ლელას, რომელიც უჩურჩულებს, ნუ წუხდები, ფემინისტი ვარო.
ედვინ ვან კალკერი, რომელიც ჩემზე თხუთმეტი წლით ახალგაზრდა უნდა იყოს, სულის სიმშვიდეს ეძებს, უცხო ქალაქში ამან ჩამოიყვანა. მისი სასტუმრო ქალაქის უძველეს ნაწილშია, გოგირდის აბანოების პირდაპირ. რომ ნახოს, სად იმყოფება, ქალაქის რუკას სასტუმროს ნომერში ტოვებს და ქუჩა-ქუჩა სახეტიალოდ გადის. აქ ამას ვერავინ დაუშლის, რადგან მარტოა.
ედვინი სასტუმრო “ჰოლიდეი ინის” წინ მდებარე მოედანზე გადასვლას ცდილობს. არსად ჩანს ზოლიანი გადასასვლელი, ავტომობილების ნაკადი უწყვეტად მოედინება სამ რიგად. ზიგზაგურად და სახიფათო მანევრებით როგორც იქნა ქუჩაზე გადაირბენს და მაკდონალდსის წინ აღმოჩნდება, სადაც ფილე-ო-ფიში და კოლა-ზერო უკვეთავს.
ჩემ ჩაფიქრებულ პიესაში ედვინი თავის ამბავს გვიამბობს. სიტყვით გამოდის წარმოსახვითი ტრიბუნალის წინაშე, რომელიც ტელეკამერების ჯარისგან შედგება. ჟურნალისტებისთვის ის მხოლოდ ვანკუვერში ჩადენილი სამარცხვინო საქციელითაა ცნობილი – ჰოლანდიელი პილოტი, რომელმაც ვერ გაბედა თავისი “ნარინჯისფერი როლს როისის” დაძვრა. წარმოვიდგენ, როგორ დგას სცენაზე – ათლეტი მოკლედ შეკრეჭილი ქერა თმით, მოციმციმე, ყურადღებაგაფანტული თვალებით. ნავარჯიშებ სხეულს ფიზიკური სისუსტის კვალიც კი არ ეტყობა. თუმცა, ხომ არ ჯობს, ტელეკამერების ნაცვლად, შინ, სარკის წინ დავსვა? ანდა სულაც ნოდარ ქუმარიტაშვილის აჩრდილთან ვალაპარაკო, რომელსაც, იცოცხლე, მწვავე შეკითხვები ექნება.
_ კარგი, გასაგებია, რომ ჩემ მშობლებთან შეხვედრას მოერიდე. მაგრამ ბიძაჩემისგან რაღა გინდოდა? მისგან რისი მოსმენა გსურდა? _ თუნდაც ასეთი შეკითხვა.
ედვინი ჯერ სიყმაწვილის წლებს გაიხსენებს. როგორ უნდოდა ერთ დროს წყალში მხტომელი გამოსულიყო. (მე ამ სცენის ესკიზიც კი მზად მაქვს.) როგორ გაიზარდა ენსხედეში, სადაც ღია საცურაო აუზი იყო ათმეტრიანი სახტომი კოშკურით. როგორ გადაძვრა ზაფხულის ერთ საღამოს თანაკლასელებთან ერთად აუზის ტერიტორიაზე. ის მაშინ თექვსმეტი წლის იყო და ერთი გოგონა უყვარდა. ბიჭებმა და გოგონებმა ტანსაცმელი გაიძრეს და წყალში გადაეშვნენ შიშვლები. ედვინი კი სამმეტრიან ტრამპლინზე აძვრა. სიბნელეში ვერც კი ხედავდა წყლის ზედაპირს, ისე გადმოხტა. ფრჩხილიც კი არ გაუკაწრავს, შიში არ უგრძვნია, ედვინი შეყვარებული იყო. იგივე ხელშეუვალობის გრძნობა ჰქონდა მაშინაც, როცა არც თუ ისე დიდი ხნის შემდეგ ათმეტრიანი კოშკურიდან გადმოხტა. ერთმაგი სალტო. ხრახნული ხტომა. ორმაგი ხრახნული. მშობლებს აშფოთებდათ ედვინის გატაცება, არ მოწონდათ მისი თავზეხელაღებულობა. შემდეგ ედვინის ნიჭი აღმოაჩინეს და მანაც ვარჯიში დაიწყო. სულ მალე მამამისი, რომელიც საერთაშორისო მეტალურგიულ კომპანიაში მუშაობდა, შვეიცარიაში მიავლინეს. ოჯახი ბაზელში გადასახლდა. ცხადია, ედვინიც. ბიჭს ეჭვი ქონდა, რომ მშობლებს ამით მისი სპორტისგან ჩამოშორება სურდათ.
_ აბა, წყალში ხტომა რა პროფესიაა, _ უჩიჩინებდა დედამისი.
ეს სიტყვები გაახსენდა, როცა თბილისში ფეხბურთის სტადიონს ჩაუარა, ბეტონის უზარმაზარ ვარცლს პროჟექტორიანი ანძებით. ვერაფრით გაიხსენა ვერცერთი ქართული საფეხბურთო კლუბის სახელი. თუმცა სმენოდა ძმები არველაძეების შესახებ. ნეტავ სად არიან ახლა ისინი? და რა ერქვა იმ ქართველს, არნემის ვიტესი რომ იყიდა? სტადიონი ორ მთას შორის იყო აშენებული, მდინარისგან არც ისე შორს. ედვინს გაუკვირდა, როცა სტადიონიდან სველთმიანი ქალიშვილები გამოვიდნენ. ნუთუ საქართველოში ქალთა ფეხბურთსაც მისდევენ? მდინარის პირას რომ ჩავიდა, მაშინღა მიხვდა, რომ რაც მას სტადიონი ეგონა, თურმე თბილისის ოლიმპიური საცურაო აუზი იყო. ნოდარი: _ ოდესმე თუ აგკანკალებია მუხლი ათმეტრიან კოშკურაზე მდგარს?
არასდროს! ედვინი არც არასდროს გადმომხტარა უბრალოდ ვაჟკაცობის დასამტკიცებლად. თუმცა, ბაზელის საშუალო სკოლაში გატარებულ ბოლო ორ წელს საშინელი სიბრაზე დაეუფლა, უფრო სწორად გამწარება, რაც მისთვის ჯერ შეუფერებელი გრძნობა იყო. ყოველ შემთხვევაში, იმ დროისთვის. ერთ შაბათ დღეს შაფჰაუზენში, მდინარე რეინის წყალვარდნილის მიმდებარე ტერასაზე შურდი გაიცნო. შურდ იანსმა, ერთადერთი მსოფლიო კალიბრის ჰოლანდიელი ბობსლეისტი. ედვინი: _ ალბათ მთელი დღე ვისაუბრეთ. შურდი მემუხრუჭეა და თავისი ეკიპაჟისთვის პილოტს ეძებდა. მას მხოლოდ ერთი რამ აღელვებდა – ოლიმპიური ჩემპიონობა უნდოდა. ეს რომ მითხრა, ტერასის მოაჯირთან ვიდექით და წყალვარდნილს ჩავცქეროდით. დიდებული სანახაობა იყო. წარმოიდგინე: მდინარე რეინი, რომელიც უჩინარ ზღურბლს მიმდგარი ოცდასამი მეტრის სიმაღლიდან ვარდება. რეინი! ხმაამოუღებლად ვიდექით და წყალს ჩავჩერებოდით. შემდეგ წყალვარდნილის თავზე კლდის ქიმი დავანახე და ვუთხარი, შემიძლია იქიდან გადმოვხტე-მეთქი. ეს მე სატრაბახოდ არ მითქვამს, რომ თავი გამომეჩინა. ისე, უბრალოდ ვთქვი. და რაც ვთქვი, კიდეც ვიყავი იმის გამკეთებელი. შურდმა თვალი თვალში გამიყარა. იმ დღიდან მე და ის განუყრელი პარტნიორები ვართ.


IV

ვიდექი მტკვრის პირას და წყალს ჩავცქეროდი, რომელზეც თბილისის უბნები ისე იყო ასხმული, როგორც შამფურზე. დინებას ნაგვის პროცესია მოქონდა, პლასტმასის ბოთლების დაუსრულებელი რიგი. ნუთუ ესაა კეთილდღეობის ნიშანი? მინდოდა წარმომედგინა, რას იზამდა, რას გაიფიქრებდა ედვინი ჩემ ადგილზე. მოინახულებდა თუ არა სასულიერო სემინარიას, სადაც ახალგაზრდა სტალინი, იმ დროს ჯერ კიდევ იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი სწავლობდა? შეიძენდა ფერწერას მშრალი ხიდის ბაზრობაზე, მდინარე სენას სანაპიროს რომ მაგონებდა თავისი ანტიკვარიატით? უეცრად მივხვდი, რომ ედვინი თბილისშიც არ უღალატებდა სპორტულ ჩვევას და საძუნძულოდ გავიდოდა. ძუნძულის შემდეგ კი გოგირდის აბანოს ეწვეოდა. აბა, ისე როგორ იტყვი ადამიანი, რომ თბილისში ხარ ნამყოფი?
საძუნძულო მარშრუტს დავუწყე ძებნა. აქ, დაბლობში არ ივარგებდა ძუნძული, აქ შეიძლება გამონაბოლქვი აირებისგან დაიხრჩო. მიკვირს, რომ ცნობილი ხუთვარსკვლავიანი სასტუმროები, როგორიცაა “მერიოტი”, ”კემპინსკი” და “რედისონი”, მაინცდამაინც ქალაქის ცენტრში იხარშებოდნენ. ეჭვი არ მეპარება, თითოეულს საკუთარი ფიტნესცენტრი ექნებოდა (ლელა იყო “შერატონის” ფიტნესცენტრის ხშირი სტუმარი, როგორც თავად მითხრა), მაგრამ ედვინი, ჩემი აზრით, თავს აარიდებდა ამ დასავლურ ფუფუნებას, ის ხომ “ჭეშმარიტ” ეგზოტიკურ გრძნობებს ეძებდა!
სპორტული ფეხსაცმელი ამოვიცვი და სინაგოგისა და მეჩეთის უკან მდებარე ციცაბო ბილიკებს დავადექი ძუნძულით. ნაბიჯს სულ უფრო ვუჩქარებდი, გადავიარე ციხესიმაგრის მასიური კედლები, ჩავურბინე ქართლის დედის ლითონის ქანდაკებას (რომელიც თითქოს სასტარტო სიგნალს ელოდებოდა, რომ რაკეტასავით ცაში აჭრილიყო) და ავღმოჩნდი გვირაბში, ალუმინიდან აზიდული უზარმაზარი, ფუტურისტული, ჯეიმს ბონდისეული ვილის ქვეშ. ალბათ ესეც მორიგი ხუთვარსკვლავიანი სასტუმრო მეგონებოდა, შეიარაღებულ დაცვას რომ საჩქაროდ არ გავეშორებინე იქაურობას. სატელევიზიო კოშკისკენ მიმავალ გზაზე გამოსულს კიდევ ერთი კულტურული შოკი მელოდა _ ტაქსის მძღოლები დაუკითხავად მიჩერებდნენ მანქანას. გმადლობთ, არაა საჭირო, ხომ ხედავთ, ვვარჯიშობ!
ედვინიც ასე უნდა მოქცეულიყო. მას მხოლოდ ერთი აზრი შეაწუხებდა: _ რა მინდა აქ? საღამოს ისევ აბანოთუბანს დაუბრუნდებოდა. ქვის გუმბათიან აბანოში ულვაშა ბრგე ქალი პირსახოცსა და ჰედ-ენ-შოლდერის ერთჯერად ფლაკონს მიცემდა. სანაცვლოდ ორმოცდაათ ლარს დაცინცლავდა და ფილებიან ნომერში შეაგდებდა, სადაც მაფიოზური სტილის დერმატინის ტახტები დაედგათ, კედელზე სარკე დაეკიდათ, ჭერში კი სავენტილაციო ხვრელი დაეტანებინათ კანის პორებიდან ამოხეთქილ უსიამოვნო სურნელთა გასაფანტავად.
აბანოში მძაფრი სუნი იდგა, მაგრამ ეს სუნი არა ტუალეტიდან, არამედ გვერდითა ოთახიდან, ცხელი წყლის აუზიდან მოდიოდა, რომელშიც წყალი ნიკაპის სიმაღლეზე იდგა, განში კი ორი გაშლილი ხელის სიგანის იქნებოდა. ედვინმა, ის იყო, ტანსაცმელი გაიძრო, რომ კარზე დააკაკუნეს.
წელზე პირსახოცი შემოიკრა და კარი გააღო.
_ კიდევ რამე ხომ არ გნებავთ?
_ მწვანე ჩაი, _ როგორც იქნა, მიხვდა ედვინი, რომ შეკვეთას თხოვდნენ. _ და სირჩით კონიაკი.
_ და სხვა რამესაც ხომ არ ინებებდით, განსხვავებულს?
სიტყვა “განსხვავებულმა” ედვინი მწყობრიდან გამოიყვანა.
_ მასაჟს? _ განაგრძო ქალმა მექანიკურად, _ გოგონას?
_ არა, გმადლობთ.
ეს იყო მტკიცე უარი, მაგრამ ედვინი მაინც აფორიაქდა. იდგა გოგირდოვან წყალში, გვერდზე კონიაკის სირჩა ედგა და მძიმე აზრები ღრღნიდა: რას იფიქრებდა ის ქალი ჩემზე? რატომ ხდება მუდამ ასე, რომ მე, ედვინ ვან კალკერს, ზურგსუკან ყველა დამცინის? ბოლოს და ბოლოს, ქალაჩუნა ხომ არ ვარ?
ნოდარი: _ არ ხარ?

 

V

აი, ასეთ თავგადასავლებს ვუმზადებდი ედვინს, სანამ ბოლოს ნოდარის ბიძა შეხვედრაზე არ დამთანხმდა. ფელიქს ქუმარიტაშვილს ნაიკის თხელი სპორტული ქურთუკი ეცვა. ნაბიჯი ქონდა მოქნილი, სახე გარუჯული, დაკუთხული. ვერ იტყოდით, რომ 55 წლის იყო.
თვალებში სინათლე გაკრთომოდა. ჯერ სიტყვა არ დაეძრა, რომ უკვე ვგრძნობდი მის დარდს.
ჩემდა გასაკვირად, ლელას სასტუმრო “შერატონის” საკონფერენციო ოთახში მოეწყო ჩვენი შეხვედრა. ერთმანეთის პირისპირ დაგვსვა და თავად ყავის მოსატანად გავიდა. როგორც შემდეგ გავიგე, ფელიქსის მეუღლე გარეთ იცდიდა მანქანაში.
წინა ღამეს თოვლი მოსულიყო, თბილისის თავზე გადმომდგარი მთები თეთრად იყო შეპენტილი.
_ ბაკურიანში წელამდე თოვლი დევს, _ დაიწყო ნოდარის ბიძამ. _ ორხიდიანი ჯიპის და ჯაჭვების გარეშე ვერ ახვალთ.
ფელიქს ქუმარიტაშვილი ფრანგულად საუბრობდა. 1995-2000 წლებში საფრანგეთში მუშაობდა მოციგავეთა ფედერაციის მწვრთნელად. რადგან არ მინდოდა, პირდაპირ ნოდარზე დამეწყო საუბარი, ვთხოვე, საკუთარ თავზე ეამბა. როგორ გახდა მწვრთნელი.
_ პატარაობისას თხილამურებზე სრიალი მიყვარდა, მაგრამ თხუთმეტი წლისამ ციგაობა დავიწყე.
ქუმარიტაშვილების გვარიდან მოციგავეთა თაობები გამოსულა: ფელიქსის მამა, ძმა, ბიძაშვილები. საბჭოურ ჟარგონზე ამას დინასტია ერქვა. ეს ტერმინი კომუნისტებს მონარქებისთვის ჩამოერთმიათ და პროლეტარული ზარზეიმით ანიჭებდნენ ბამბის მკრეფავების, მეტალურგებისა და, როგორც ჩანს, მოციგავეების ოჯახებს.
_ ჩემი ძმა, ნოდარის მამა, საბჭოთა კავშირის ჩემპიონი იყო ციგაობაში, _ ნოდარის ხსენებაზე ფელიქსი სახის სრესას შეუდგა. შემდეგ მომიბოდიშა: _ ოთხი თვე მკურნალობას გავდიოდი, ანტი-დეპრესანტებს ვყლაპავდი. მთელი ზაფხული ნოდარს ვგლოვობდით. ალბათ ხვდებით, ჩემთვის ის შვილივით იყო.
ქუმარიტაშვილების ოჯახი მთელი მსოფლიოდან იღებდნენ თანაგრძნობის ლექსებსა და სამძიმრის წერილებს.
_ ისეთი ქვეყნებიდანაც კი მოდიოდა წერილები, სადაც თოვლი საერთოდ არ უნახავთ.
ფელიქსი მხოლოდ 2010 წლის დეკემბერში, ათთვიანი გლოვის შემდეგ დაუბრუნდა ახალგაზრდა მოციგავეთა წვრთნას.
_ კი, მაგრამ ბაკურიანში ხომ აღარაა საციგაო ტრასა?
ფელიქსმა დამიდასტურა. საერთაშორისო ოლიმპიურ კომიტეტში თხოვნა იყო გაგზავნილი ხუთი მილიონი დოლარის გრანტზე, რათა საქართველოში ნოდარ ქუმარიტაშვილის სახელობის საციგაო ტრასა აეშენებინათ.
_ მანამდე კი ლატვიაში ვვარჯიშობთ.
_ სოჭის ოლიმპიადისთვის ამზადებთ ბიჭებს?
ფელიქსმა თავი დამიქნია. შემდეგ უიმედოდ ჩაიქნია ხელი: სამწუხაროდ, შანსი მცირე იყო, რომ ბიჭები ოლიმპიადაზე გავიდოდნენ. რუსეთ-საქართველოს ურთიერთობები ჩიხში იყო შესული. კრემლი სამხედრო-პოლიტიკურ დახმარებას უწევდა აფხაზეთს, რომელიც საქართველოს სისხლიანი სამოქალაქო ომის გზით გამოეყო. ამიტომ საქართველო სოჭის ოლიმპიადის ბოიკოტირებას აპირებდა. მაგრამ ფელიქსი მაინც ბეჯითად ავარჯიშებდა თავის ბიჭებს – რა იცი, სამი წლის შემდეგ საით დაბერავს ქარი?
სულ უფრო ვხვდებოდი, რომ ქართველი მწვრთნელის ჭიდილი გაცილებით მძიმე იყო, ვიდრე ედვინის. ნეტავ, რა უთხრა მას ლელამ ჩემი მიზნების შესახებ? ღმერთმა არ ქნას და სიტყვა დაცდენოდა პიესაზე ან ედვინ ვან კალკერზე! ვგრძნობდი, როგორ იფანტებოდა ჩემი გეგმები ღრუბელივით. რა პიესა, რის პიესა?
მინდოდა, ნოდარის ბიძისთვის ამეხსნა, რატომ ვთხოვე ინტერვიუ, მაგრამ მე თავად აღარ ვიყავი ჩემ მიზნებში დარწმუნებული. მაგრამ რაღაც ხომ მაინც უნდა მეთქვა? ამიტომ ისევ ედვინ ვან კალკერზე დავიწყე საუბარი, ზუსტად ისე, როგორც საქართველოს ოლიმპიური კომიტეტის ვიცე-პრეზიდენტთან.
_ მე ამას არ ვთვლი ლაჩრულ საქციელად, _ შემაწყვეტინა ფელიქსმა.
_ არ თვლით?
_ არა, ის სწორად მოიქცა. მარტო საცდელი დაშვებისას იმ ტრასაზე ცხრა მარხილი ამოტრიალდა. _ ფელიქს ქუმარიტაშვილის სიტყვებით, უისტლერი ყველაზე მუხანათი ტრასა იყო მსოფლიოში. ლოგიკურია, რომ ასეთ ტრასაზე დაშვება გადაიფიქრო. აშკარაა, ნოდარმა შეცდომა დაუშვა, მაგრამ 145 კმ/სთ სიჩქარით რომ შეცდომას დაუშვებ, შენი საქმე დასრულებულია და დიდია შანსი, რომ კისერი მოიტეხო. _ ამ სიტყვის სრული მნიშვნელობით!
უეცრად, საუბრის პროცესშივე მივხვდი, რომ აღარ მინდოდა მისი “გამოყენება” შეთხზული პიესის პერსონაჟად. მე უნდა დამეწერა მხოლოდ ის, რაც ვნახე და მოვისმინე. გამბედაობა აღარ მყოფნიდა, რომ დამესვა ისეთი ლოგიკური კითხვები, როგორიცაა: “როგორი ბიჭი იყო ნოდარი? ზუსტად როგორ მოხდა კატასტროფა?” და ასე შემდეგ. ამის ნაცვლად, მწვრთნელის სამუშაოზე ჩამოვუგდე სიტყვა.
როგორია, საერთოდ, შენი მოსწავლე 140 კმ/სთ სისწრაფით ჩაუშვა უფსკრულში?
_ უცხო ტრასაზე თუ აკეთებთ ხოლმე პირველ, საცდელ დაშვებას?
_ როგორც წესი, არა, _ თქვა ფელიქსმა. ის უკვე 55 წლის იყო, რაც აღარაა ციგაობისთვის შესაფერისი ასაკი. აქტიური სპორტისთვის 1982 წელს, 27 წლის ასაკში დაენებებინა თავი. _ მაგრამ ამ ზამთარს ლატვიაში მაინც დავეშვი. ცხრამეტჯერ.
გამიკვირდა: _ რატომ?
ფელიქს ქუმარიტაშვილმა თვალი ამარიდა. კეფაზე ხელებდაწყობილი წელში გაიმართა და ფანჯრიდან თბილისის უსწორმასწორო სახურავებს გახედა, რომლებიც მზეზე ლაპლაპებდნენ.
_ უისტლერის ტრასისთვის ვემზადები, _ ღრმად ჩაისუნთქა მან. _ მინდა, ერთხელ მაინც დავეშვა მასზე. აუცილებლად უნდა დავეშვა. სხვაგვარად სიმშვიდეს ვერ მოვიპოვებ. მინდა გავიგო, რა გამოსცადა ნოდარმა უკანასკნელ წამს.

 

ფრანკ ვესტერმანი (ემე, 1964 წ.) ვაგენინგენის აგრარულ უნივერსიტეტში ტროპიკული ნიადაგების კულტივაციას სწავლობდა. სადიპლომო ნაშრომისთვის პერუს ანდებში გაემგზავრა, სადაც აიმარას ტომის ინდიელების უძველეს საირიგაციო მეთოდებს იკვლევდა. სწორედ პერუში ყოფნისას დაიწყო ჟურნალისტური რეპორტაჟების წერა. რეპორტაჟების წერა სწავლის დასრულების შემდეგაც განაგრძო, რისთვისაც იმოგზაურა კამერუნში, კუბაში, მექსიკაში, სიერა ლეონეში, რუმინეთსა და ყოფილ იუგოსლავიაში. 1992 წელს გაზეთ „Volkskrant“–ის კორესპონდენტის სტატუსით ბელგრადში დასახლდა. 1994 წელს გამოიცა მისი დოკუმენტური დებიუტი „ხიდი ტარაზე“, რომელშიც ფრონტის ხაზის ჩანაწერებს წარმოადგენს. მას შემდეგ ვესტერმანს, გაზეთ „NRC Handelsblad“–ის კორესპონდენტის სტატუსით მრავალ საერთაშორისო ცხელ წერტილში მოუწია ყოფნა. 1997 წლიდან „NRC Handelsblad“–ის კორესპონდენტია მოსკოვში. იქ დაასრულა მესამე დოკუმენტური წიგნი „მარცვლეულის რესპუბლიკა“ (1999 წ.), რომელიც დაჯილდოვდა „დოქტორი ლუ დე იონგის“ პრიზით თანამედროვე ისტორიოგრაფიის დარგში და წარდგენილი იყო „გენერალური ბანკისა“ და „ოქროს ბუს“ ლიტერატურულ პრემიებზე. მისი შემდეგი წიგნი „სულის ინჟინრები“ (2002 წ.) ისევ რუსეთს ეხება. აქ ის რუსი მწერლის კონსტანტინ პაუსტოვსკისა და მისი თანამედროვეების – მაქსიმ გორკის, ანდრეი პლატონოვის, ბორის პილნიაკისა და სხვათა ცხოვრების საინტერესო მხარეეს იძიებს. 2002 წლიდან ამსტერდამში ფუძნდება და სრულსტაჟიანი მწერლის საქმიანობას მისდევს. 2004 წელს გამოქვეყნდა კიდევ ერთი წიგნი „მე და ელ ნეგრო“ (2005 წელს დაჯილდოვდა „ოქროს ბუს“ პრემიით), ხოლო 2007 წელს – „არარატი“. 2010 წლის სექტემბერში გამოიცა „ცხოველი, ზეცხოველი“, რომელშიც ვესტერმანი ლიპიცანური ულაყის „კონვერსანო პრიმულას“ ჯიშის ისტორიას მოგვითხრობს. დამატებითი ინფორმაცია: www.frankwesterman.nl


დავით ღოლიჯაშვილი (თბილისი, 1974 წ.) არის ნიდერლანდურენოვანი ლიტერატურის მთარგმნელი. 1998–2002 წლებში თბილისის ილია ჭავჭავაძის უნივერსიტეტში სწავლობდა საერთაშორისო ურთიერთობებს, ინგლისურ, ნიდერლანდურ და შვედურ ენებს. 2003–2004 სასწავლო წელს იყო უტრეხტის უნივერსიტეტის ლიტერატურული თარგმანის ფაკულტეტის სტიპენდიანტი. 2002 წლიდან არის თბილისში ნიდერლანდური ენის ცენტრისა და გამომცემლობა Link–ის თანადამაარსებელი, პედაგოგი, მთარგმნელი. ქართულად ნათარგმნი აქვს ჰოლანდიელი და ფლანდრიელი ავტორების – იოკე ვან ლეეუვენის, სტეფან ჰერტმანსის, ხერიტ კომრეის, არნონ გრუნბერგის, რამზი ნასრის, აგრეთვე სანდრა რულოვსის ნაწარმოებები.

Download de ePub-versie Print

922 personnes aiment ça

I

Il arrive qu’on se trompe de café. On commande, on va s’asseoir – et il est déjà trop tard. Ça m’est arrivé dès mon premier jour à Tbilissi. Je descendais le boulevard Rustaveli, bordé de troncs de platanes noueux, et je venais justement de croiser une affiche d’allure soviétique portant le slogan: « Our foreign policy: joining NATO ». À cinq reprises au moins, j’avais sursauté au passage d’une voiture de police qui se mettait soudain à parler. On voyait partout de ces voitures neuves comme des jouets qui envoyaient des clins d’yeux avec leur gyrophare. Les agents derrière le volant rayonnaient de plaisir. Ils donnaient sans relâche des brefs coups de sirène après quoi ils rappelaient à l’ordre les autres voitures d’une voix rude et métallique. Viououou-viouou. Kermesse à Tbilissi. Mais il a commencé à pleuvoir et je me suis jeté dans ce café.

« Oké, comment as-tu pu atterrir là? Reste où tu es, je viens te chercher. » C’était Lela, mon interprète et ma providence. Du moins, j’espérais qu’elle allait pouvoir assumer les deux rôles. Lela devait m’accompagner à mon rendez-vous.

Un quart d’heure plus tard, elle est entrée. Talons hauts,  regard de  femme inaccessible, cheveux noués, sombres et bouclés. Présence. Il s’en est fallu de peu qu’elle ne m’éjecte tout de go de derrière ma petite table. « Ce n’est pas la Géorgie, ici, » m’expliquait-elle. « Tu n’as tout de même pas fait trois mille kilomètres pour manger des quartiers de tarte entouré d’expats? »

Au moment de sortir, à l’encontre des mœurs amstellodamoises (et avec l’énergie du désespoir, afin de me faire pardonner mon faux pas), j’ai tenu pour elle la porte en verre de la pâtisserie.

« Te donne pas cette peine, » me chuchota-t-elle en passant. « Je suis féministe. »


II

« Que puis-je faire de plus? Je ne suis pas Jésus-Christ… » L’ancien ministre géorgien des Sports a une pointe d’indignation dans la voix. Ses mains de joueur de rugby, grandes et ravinées, s’ouvrent. « Je ne peux pas lui redonner vie. »

« Lui », c’est-à-dire Nodar Koumaritashvili. Au mur est accroché à hauteur de poitrine un timbre-poste de 5 lari, agrandi et encadré. Nodar, avec en-dessous les dates 1988-2010. Il ajuste son casque et dirige son beau visage de jeune garçon vers un point à l’horizon. C’est sûr, là sur cette photo, il voit devant lui la piste de glace du Whistler Sliding Center, qui après quelques dizaines de mètres plonge vers le virage numéro 1. Dans le dessin en toile de fond, on voit encore une fois Nodar, mais cette fois pendant la descente, couché sur sa luge, passant en trombe sur le « 2010 » du logo Vancouver 2010.

Je ne suis pas collectionneur, mais j’aimerais bien avoir ce timbre-poste.

« Non, hélas, ceux-là, on ne les vend pas ici, » dit l’ex-ministre des Sports. « Il faudra essayer au bureau de poste du boulevard Rustaveli. »

Il s’appelle Ramaz Goglidze. Outre ancien joueur de rugby d’Union Soviétique et ex-ministre, il est « premier vice-président » du Comité Olympique de Géorgie. Qu’il accepte de me recevoir est redevable à la voix à la fois impérieuse et sensuelle (au téléphone) de Lela. Son apparition fut loin de lui déplaire. Il apprécie sa jeunesse, son look. Et moi? Je peux venir aussi souvent que je le souhaite, du moment que je l’emmène avec moi.

Ramaz préfère clairement la lutte et l’haltérophilie, les disciplines dans lesquelles brille traditionnellement son pays. Le frêle Nodar, à peine 21 ans et aussi léger qu’une plume, il ne l’a jamais rencontré en chair et en os, bien qu’il eût été présent à Vancouver pour accompagner l’équipe olympique géorgienne. « Whistler est dans les montagnes. On m’a téléphoné et une demi-heure plus tard j’étais sur place. Mais il était déjà trop tard. »

Ramaz ne pouvait pas faire grand-chose. Il avait porté un costume noir durant la cérémonie d’ouverture, comme tous les autres de l’équipe. « Imaginez-vous, un spectacle dont des milliards de gens sont témoins directs via la télévision, et qui se déroule d’un bout à l’autre sous le signe de la mort de Nodar. Ce fut un deuil mondial. »

« C’était la faute à la piste? »

Ramaz fige les traits de son visage. Dans la luge et le bobsleigh, on atteint des vitesses de 145 à 150 kilomètres par heure. Si on pousse encore la vitesse, on devient un jouet dans la main des dieux. À Whistler, on s’approche de cette limite. Sur le site de son Comité on trouve des e-mails alarmants de pilotes d’essai qui ont à maintes reprises perdu le contrôle de leur luge aux virages 12, 13 et 14. Mais le COI a déclaré sans sourciller: la piste est hors de cause, il s’agit d’une erreur de pilotage de Nodar. Il aurait mal abordé le virage 16. Sa luge de fibres synthétiques s’est retrouvée perpendiculaire à l’axe de descente, elle s’est recourbée comme un tremplin et l’a catapulté contre un pilier d’acier tout à fait en dehors de la piste (ce qui fut jugé impossible).

On pouvait voir l’accident en ralenti sur YouTube. Quatre millions de spectateurs m’avaient précédé. Au compteur derrière le pouce levé j’ai lu: 922 personnes aiment ça! J’hésitais à cliquer sur Play, mais je n’ai pas pu résister. À mon grand soulagement, il s’avéra que la vidéo avait été supprimée.

« Après, d’accord, ils ont matelassé les piliers et rabaissé le départ au niveau fixé pour les femmes », a fait remarquer Ramaz – en dévisageant Lela.

Je pose une de mes cartes sur table: Edwin van Calker, le pilote néerlandais de bobsleigh. Ce nom lui dit quelque chose? Un court hochement de tête, un sourcil qui rampe vers le haut comme une chenille.  Je m’entends dire que l’existence d’une équipe néerlandaise de bobsleigh a peut-être l’air d’une blague, mais que les Pays-Bas se sont néanmoins présentés au départ à Vancouver avec les luges les plus rapides et les plus coûteuses, une à deux places et l’autre à quatre places, toutes deux d’un orange pétant et pilotées par Edwin van Calker, 30 ans, qui avait pour mission de luger coûte que coûte ses pousseurs et ses freineurs jusque sur le podium. Mais après la mort de Nodar, il n’a plus, au moment suprême, osé descendre.

« Ça manque de courage, dites-donc », dit Ramaz.

Il m’a devancé. J’étais sur le point de suggérer qu’Edwin van Calker, pour cette décision apparemment lâche de ne surtout pas descendre en luge, méritait une médaille. J’admets que ça aurait eu l’air paradoxal. La réaction courante fut le mépris. Même le propre coach d’Edwin avait tiré à Vancouver une salve contre lui, j’avais rassemblé ses citations sur une feuille A4:

« Le  bobsleigh est un sport de macho, on n’abandonne que lorsqu’on n’en peut plus physiquement. »

« Pendant la guerre, tu ne restes pas non plus dans la tranchée quand les autres se font tirer dessus de partout par l’ennemi. »

« Si un couple de filles parvient à arriver en bas en toute sécurité, il doit bien pouvoir le faire aussi. »

« On ne s’écrase pas devant les copains. »

« J’aurais voulu lui dire qu’il devait cesser de se comporter comme une fille et qu’il devait illico presto sauter dans cette luge. »

« Il dit qu’il pourra vivre avec sa décision. Je crois qu’il en sous-estime les suites. »

« C’est le clou dans le cercueil de sa carrière de bobsleigh. Il ne s’en remettra jamais. »

En lisant ça, en février 2010, je riais sous cape. Je suppose qu’il s’agissait d’un accès de « malin plaisir ». Je me surprenais à me laisser docilement entraîner par l’atmosphère dominante: « Edwin poule mouillée! » C’était tout de même ça qu’il voulait? Le bobsleigh, ce n’est pas du badminton. Lui-même disait: « Si les gens me traitent maintenant de chiffe molle, je le comprendrais. » Au moins  se connaissait-il lui-même. Mais peu après j’ai compris qu’il avait très consciemment soupesé les choses, et su résister à la pression des médias.

« Ça n’a rien à voir avec les Jeux, mais avec cette piste », disait-il. Deux jours après la mort de Nodar, il avait repris l’entraînement. Dans le virage 50-50, il avait perdu l’équilibre et s’était retourné – comme un cancrelat orange, la luge avait passé comme un éclair le finish, la carapace retournée, les fers en l’air. Luger tête la première dans le boyau de la mort: ça me semblait le comble de l’horreur de glisser ainsi sur la glace à la vitesse d’un train intercity, casque en avant, jusqu’à l’arrêt final quelque part en bas dans un tas de neige.

Il était établi que Nodar Koumaritashvili s’était fracassé contre un pilier d’acier à une vitesse de 143,3 kilomètres par heure. Considérons plutôt les choses ainsi: de combien de courage faut-il disposer pour dire tout haut « j’ai peur »?

Mais je garde cette question pour moi. Ramaz Goglidze ne me semble pas la personne indiquée à qui la soumettre. Je ramène la discussion sur Nodar, à qui on avait fait des funérailles nationales. Une statue de lui en bronze (en pleine action) fut dressée sur sa tombe. Ensuite, une requête fut introduite auprès du COI pour la construction d’une nouvelle piste de bobsleigh qui porterait son nom. Et il y avait maintenant aussi ce timbre-poste de 5 lari.

« À propos, savez-vous qui s’est énormément investie dans cette affaire? » Les yeux de Ramaz scintillent. Il rit et place une pause pour faire son petit effet avant de lâcher: « Votre compatriote, notre First Lady, Sandra Roelofs! »


III

Dehors, sur le trottoir, pas loin de la place où trône le tout nouvel Holiday Inn, je regarde Lela. « Que penses-tu de toutes ces attentions? » Je m’attends à un geste de rejet, des yeux tournés vers le ciel. Mais elle dit: « Ah, mais c’est la règle. C’est un Géorgien, non? »

Nous retournons vers sa voiture. C’est le printemps à Tbilissi, mais sans aucune exubérance. Je veux aller à Bakouriani, le Chamonix de Géorgie, où Nodar est né et où il est enterré. Quelque part entre les pistes de ski doit se trouver la plus vieille piste de bobsleigh d’Union Soviétique: un machin en bois sur des piliers de béton et d’acier où le père de Nodar – multiple champion de luge – s’entraînait toujours. Plus Nodar – la chose s’était effondrée en même temps que l’Union Soviétique.

« Tu veux que je téléphone là tout de suite? » Le galant Olympien Ramaz lui avait donné le numéro de l’oncle de Nodar. Félix Koumaritashvili, le coach de luge géorgien. L’homme, donc, qui a vu son neveu voler hors du boyau de glace de Whistler. Il habite Bakouriani.

J’entends Lela, appuyée au capot, mobiliser toute sa force de persuasion. Je ne suis pas encore tout à fait sûr de vraiment vouloir parler à un membre de la famille de Nodar. Pourquoi? Dans quel but?

« Il a besoin de temps pour réfléchir », dit-elle en fermant son gsm. « Je l’appellerai demain. Un avantage: il sera alors à Tbilissi. »

Je pense aux images You Tube de l’enterrement de Nodar, à sa mère-tout-en-noir, qui s’appelle Dodo. Le cercueil ouvert. Le père, livide. La petite église entre les sommets enneigés du Transcaucase. Pas les parents, m’étais-je promis de façon catégorique: je ne veux pas approcher les parents de Nodar pour mon histoire. Bien qu’ils aient déjà accepté de parler avec la presse auparavant, je ne suis pas venu en Géorgie pour exploiter leur souffrance d’avoir eu un fils accidenté. Mais voilà que je cherche à contacter son oncle. Est-ce moins indécent?

Lela me propose un lift, que je refuse. Je vais explorer un peu la ville, avec comme mission particulière l’achat du timbre-poste Nodar. Pendant le restant de la journée, je continue toutefois à éprouver un malaise à cause de ce premier pas en vue d’une rencontre avec son oncle.

Le soir venu, je crois savoir d’où il vient: c’est que je veux écrire une fiction. La mort sensationnelle de Nodar, devant les yeux du monde entier, et aussi la blessure laissée au cœur de sa famille – sur cette base, je veux inventer un texte. Pourquoi ne pas me rendre utile en racontant tout simplement les faits? Je veux les rendre plus graves, plus poignants, c’est ça?

Ce que j’imagine, c’est une pièce de théâtre. Un monologue pour être précis. Le déclic fut un entrefilet dans le journal du 27 décembre 2010: « Van Calker veut participer aux jeux d’hiver de Sotchi ». Edwin songeait à la revanche! Il avait trouvé un nouveau sponsor avec l’aide duquel il « espère laver la prestation ratée à Vancouver par un succès à Sotchi 2014 ». Une phrase boiteuse, mais bon, là n’est pas la question. Edwin contre-attaquait. J’essayais de m’imaginer la bataille que notre pilote néerlandais de bobsleigh avait décidé de livrer. C’était un défi diabolique. Si l’angoisse le paralysait une nouvelle fois, c’en était fini de lui. Plus personne alors ne serait prêt à interpréter l’échec comme une audace, la lâcheté comme de l’héroïsme.

Il avait quatre ans pour préparer son come-back, dont un était déjà écoulé. Il fallait qu’il domine sa phobie de la luge contractée à Vancouver afin d’oser, à Sotchi, au départ, se lancer à fond dans ce boyau de glace bleue. Edwin avait décidé de lutter contre ses démons, et j’essayais d’imaginer comment il s’y prendrait.

Pour retrouver la paix avec lui-même, il fallait qu’il visite la Géorgie, et il le ferait. Il se rappelait Nodar, lors des entraînements, et lors du petit déjeuner au village olympique au pied de la piste. Ils avaient même bavardé un peu ensemble, échangé leurs numéros de téléphone. Edwin avait une sainte horreur de la fameuse question – toujours posée sur un ton railleur: mais où donc s’entraînait-il aux Pays-Bas? « Dans les Montagnes Néerlandaises » était sa réponse standard. Mais venant de Nodar il l’avait supportée, uniquement parce qu’il était si jeune. Peut-être bien le plus jeune de tous les participants.

Un peu plus d’une année plus tard, en avril 2011, directement après la fin de la saison de bobsleigh, il avait fait le voyage de Tbilissi. Edwin s’était adressé à l’ambassade néerlandaise, qui l’avait mis en contact avec Lela. À sa demande, elle avait pris pour lui un premier rendez-vous avec le Comité Olympique Géorgien. Lela et lui se rencontrèrent dans une pâtisserie dont la nouveauté sautait aux yeux, sur le boulevard Rustaveli. À cette occasion, Edwin avait tenu pour elle la porte, sur quoi elle lui avait chuchoté dans l’oreille en passant devant lui « Te donne pas cette peine, je suis féministe ».

Edwin van Calker, quinze ans de moins que moi, s’adonnait à l’introspection. C’est pour cette raison qu’il se trouvait à Tbilissi, ville qui lui était inconnue. Son hôtel se trouvait près de la partie la plus ancienne de la ville, en face des bains d’eau sulfureuse. Il voulait comprendre où il était. Pas le plan de la ville à la main, mais en vagabondant. C’était possible aujourd’hui. Il était seul, il essaya de traverser le rond-point près de l’Holiday Inn. Il n’y avait pas de passage clouté, et les autos déboulaient sans interruption, en rang par trois. En zigzagant, à moitié courant, au risque d’y laisser la vie, il finit par atterrir sain et sauf sur le trottoir du MacDonald où il commanda un Filet-o-Fish et un Coca Zéro.

Dans le texte de théâtre que je voulais écrire, il racontait son vécu. Il rendait des comptes – peut-être bien devant un tribunal populaire imaginaire consistant en une batterie de caméras. Les correspondants de la télé le connaissaient uniquement par son infamante déconfiture de lugeur à Vancouver, il était le Hollandais qui n’avait pas osé descendre au volant de sa Rolls-Royce orange. Je le voyais devant moi sur scène: un athlète aux courts cheveux blonds, au regard fixe, absent. Un corps surentraîné, car physiquement il ne lui manquait rien. Après réflexion, j’ai préféré ne pas le mettre devant les caméras, mais plutôt chez lui, devant le miroir. Ou encore mieux: Edwin partagerait ses expériences avec l’ombre de Nodar Koumaritashvili lui-même, qui le mettrait au pied du mur.

« Bon, tu veux laisser mes parents tranquilles, je le comprends. Mais tu as cherché à contacter mon oncle. Qu’espères-tu exactement entendre de lui? » C’est ce genre de question que le Nodar « mort » lui jetterait à la figure.

Edwin prendrait son élan, commençant par sa jeunesse. Il raconterait qu’il avait voulu jadis faire du plongeon acrobatique. Pour cette scène, tout était déjà en place, schématiquement. Qu’il avait grandi à Enschede, pas loin de la piscine de plein air avec le tremplin de dix mètres. Que durant les vacances d’été, seize ans et amoureux fou, il avait escaladé la grille un soir avec une poignée de camarades de classe. Des garçons et des filles, qui roulèrent en boule leurs vêtements et allèrent nager nus. Le seul qui, dans le noir, osa plonger du tremplin de trois mètres, ce fut Edwin. Il s’élança alors qu’il ne pouvait voir la surface de l’eau. Il ne risquait rien, il ne connaissait pas l’angoisse, il était amoureux. Ce même sentiment d’invulnérabilité, il sut se le réapproprier lors de son premier saut du tremplin de dix mètres, après l’été. Un salto simple. Vrille. Double vrille. Ses parents se faisaient du souci à cause de cet abandon aveugle, où ils voyaient un mépris de la mort. Dès que son talent fut découvert, Edwin se mit à s’entraîner seize heures par semaine. Peu après, son père, qui travaillait pour une multinationale de l’acier, fut muté en Suisse. La famille déménagea à Bâle et Edwin dut accompagner. Il les soupçonna d’avoir demandé cette mutation pour l’éloigner d’une carrière de plongeur acrobatique.

« Le plongeon acrobatique, ce n’est pas une profession », avait dit plus d’une fois sa mère. Il a dû souvent y repenser tandis qu’il marchait le long du stade de foot de Tbilissi: un grand baquet de béton surmonté de mâts d’éclairage.  Il ne pouvait pas se rappeler un seul nom d’un club de foot géorgien. Les petits frères Arveladze, ça oui – qu’ont-ils bien pu devenir? Et comment s’appelait encore ce Géorgien qui avait racheté le club Vitesse? Le stade était coincé entre deux montagnes, pas loin du fleuve. Edwin trouva étrange d’en voir sortir des filles aux cheveux mouillés. La Géorgie s’adonnait-elle au foot féminin? Ce n’est que lorsqu’il se retourna, une fois arrivé en bas sur la berge, qu’Edwin comprit qu’il venait de passer devant la piscine olympique de Tbilissi.

Nodar: « Il t’est arrivé d’avoir les jambes en coton sur le tremplin de dix mètres? »
Non, jamais. Il n’avait jamais non plus sauté par mépris de la mort. Mais durant ces deux dernières années de lycée à Bâle, il était fâché. Aigri aussi, mais ce mot ne lui allait pas. Pas à ce moment-là, du moins. Un samedi à Schaffhausen, sur la terrasse près des chutes (Der Rheinfall) il avait rencontré Sjoerd, Sjoerd Jansma, le seul lugeur néerlandais de format international.

Edwin: « On a bavardé tout l’après-midi. Sjoerd était freineur. Il cherchait un pilote. Il ne parlait que d’une seule chose: il voulait devenir champion olympique. Nous avons été jusqu’à la balustrade, et nous sommes restés longtemps sur la plate-forme à regarder l’eau tomber. Quelle violence. Le Rhin qui trébuche soudain sur un invisible seuil et tombe vingt-trois mètres plus bas. Le Rhin! Nous regardions et regardions sans rien dire. Puis j’ai montré à Sjoerd un éperon rocheux qui surplombait la chute, et j’ai dit: « J’ose plonger à partir de là. » Je ne crois pas l’avoir dit pour montrer de quoi j’étais capable - peut-être bien que oui. Je l’ai dit sans y penser. C’était vrai, d’ailleurs. Je l’ai dit très calmement. Sjoerd m’a regardé, et depuis ce moment, nous formons une équipe. »


IV

Moi-même j’étais en train de contempler l’eau du Mtkvari, qui enfile tous les quartiers de Tbilissi les uns aux autres dans le sens de la longueur, comme une brochette de chachlik. Une procession de saletés flottantes, un ruban sans fin de bouteilles en plastique s’ébranlait. Un signe de prospérité? Je me demandais ce qu’Edwin aurait fait ou pensé à ma place. Regarderait-il le séminaire où le jeune Staline, alors encore bêtement Joseph Vissarionovitch Djougashvili, avait suivi ses études de prêtre? Achèterait-il une petite peinture au marché des arts, qui, comme les étals des bouquinistes le long de la Seine, s’étire sur la berge du Mtkvari? Je me suis soudain rendu compte que bien entendu il était allé courir, il devait maintenir sa condition au plus haut niveau. Après avoir couru, il irait s’immerger dans un des bains d’eau sulfureuse, car sinon, il ne pourrait pas prétendre avoir été à Tbilissi.

J’ai cherché des yeux une piste de course à pied. Ici en bas, dans la vallée, les gaz d’échappement te prennent aux poumons. Ça m’étonnait que les célèbres hôtels cinq étoiles –les Marriots, Kempinskis et Radissons – se bousculaient tous dans le centre malsain de la ville. Chacun avec son propre espace fitness, sans doute. Lela y allait souvent, elle me l’avait raconté – celui du Sheraton. D’après moi, Edwin devait éviter de genre d’ambiance occidentale: il était à la recherche d’expériences « authentiques ».

J’ai enfilé mes chaussures de sport et j’ai été grimper, toujours courant, les escaliers escarpés derrière la synagogue et la mosquée, j’ai couru sur les murs massifs de la forteresse, longé la statue métallique de Dame Géorgie (qui a l’air prête à monter un jour au ciel comme une fusée), et ensuite j’ai couru tout droit dans la nasse d’une villa à la James Bond, futuriste, immense, toute en aluminium – dont j’ai supposé qu’il s’agissait aussi d’un hôtel cinq étoiles…jusqu’au moment où des gardiens armés et nerveux m’ont chassé de leur rocaille d’altitude. Un chemin en lacets m’a conduit à la route qui mène à la tour de la télévision au sommet de la montagne, et j’ai de nouveau vécu un choc culturel: les uns après les autres, les chauffeurs de taxis appuyaient sur leur frein. Je répondais par gestes: Non, merci, je suis en train de faire mon jogging.

Tout cela, je voulais qu’Edwin le vive en partage, tandis que la question « Qu’est-ce que je fais ici? » continuerait à tournicoter dans sa tête comme du ciment mouillé. Le soir, il est finalement descendu sous les coupoles de pierre d’Abanotunabi, le quartier de Tbilissi où sont les bains. Une Géorgienne baraquée, moustachue, lui soutira cinquante lari en échange d’une serviette de bain et d’un échantillon de Head&Shoulders. Elle l’enferma dans une pièce carrelée meublée d’un ensemble de salon d’allure maffieuse en skaï. Des miroirs aux murs. Un trou d’aération au faîte, pour que les vapeurs délétères puissent s’échapper hors des pores de la peau.

Il y puait légèrement, et cette odeur ne venait pas de la toilette, mais d’une pièce adjacente où se trouvait le bain d’eau chaude, profond jusqu’au menton et large de deux coudées. Il venait juste de retirer ses vêtements lorsqu’on toqua à la porte

Il ouvrit, la serviette autour des reins.

S’il souhaitait encore quelque chose?

« Un thé vert », dit-il, quand il eut compris qu’il s’agissait d’une commande. « Et un verre de cognac, s’il vous plaît. »

« Quelque chose d’autre encore, d’une autre nature? »

Les mots « d’une autre nature » le laissèrent perplexe.

La femme demanda machinalement: « Massage, fille? »

« Non, merci. »

Il avait été ferme dans son refus. Ça ne lui plaisait pas pourtant. Flottant dans son eau sulfureuse, un ballon de cognac à portée de la main, il se demandait ce que cette Géorgienne pouvait bien penser de lui. Plus spécifiquement: pourquoi lui, Edwin van Calker, s’arrangeait-il pour faire toujours et partout une impression soft. Il n’était pas une poule mouillée, merde!

Nodar: « Ah non? »


V

C’est ce genre de rebondissement que je réservais à Edwin. Mais à ce moment l’oncle est entré en scène. Felix Koumaritahvili portait une mince veste de training - logo Nike. Son pas était élastique, son visage tanné, osseux – on lui donnait moins que les 55 ans qu’il avait. Ses yeux étaient troubles. Avant qu’il ait dit le moindre mot, nous avions déjà un œuf à peler.

Lela, bizarrement, nous avait fait faire connaissance dans une salle de réunion du Sheraton. Elle nous installa l’un en face de l’autre et partit chercher du café. La femme de Félix attendait quelque part dehors dans leur 4x4, mais je n’en savais rien. Il avait neigé cette nuit, les montagnes autour de Tbilissi étaient poudrées de blanc. « À Bakouriani, on en a jusqu’à la taille, » dit l’oncle de Nodar. « Sans 4x4 et sans chaînes, impossible d’y aller en ce moment. » Félix Koumaritashvili parlait français: de 1995 à 2000 il avait été le coach de luge de la France. Comme je ne voulais pas commencer par Nodar, je lui ai d’abord demandé de raconter un peu son histoire. Comment devient-on coach de luge?

« Je préférais le ski », dit-il, « mais lorsque j’ai eu quinze ans, j’ai changé pour la luge. » Toute la famille Koumaritashvili, son père, son frère, ses cousins – tous étaient des lugeurs, on n’y échappait pas. Dans le jargon soviétique, on appelait ça une « dynastia », un mot confisqué aux tsars et appliqué désormais sur un ton triomphalement prolétaire aux familles de cueilleurs de coton et de fondeurs de métaux. Et apparemment aussi aux lugeurs.

« Le père de Nodar, mon frère, était champion soviétique de luge. » Sitôt le nom de Nodar tombé, Félix se mit à se frotter le visage avec les mains. Il s’excusa. « J’ai été quatre mois en traitement. J’ai avalé des antidépresseurs. Tout l’été s’est passé sous le signe du deuil pour Nodar. Vous devez comprendre, il était comme mon fils. »

Felix Koumaritashvili raconta que sa famille était noyée sous les poèmes et les cartes de condoléances venus du monde entier. « Même de pays où ils n’ont jamais vu la neige ». Ce n’est qu’en décembre 2010, après dix mois de deuil, qu’il était retourné s’entraîner avec un groupe de garçons.

« Mais Bakouriani n’a plus de piste? »

En effet. Une requête avait été déposée au COI pour 5 millions de dollars en vue de la construction d’une piste de bobsleigh qui s’appellera « Nodar Koumaritashvili ». « Nous nous sommes entraînés sur la piste de Lettonie. »

« Entraînait-il ses garçons en vue de Sotchi 2014? »

Un oui de la tête. Auquel il ajouta avec un geste de découragement que la chance de participer était minime. Les relations russo-géorgiennes étaient au plus bas. C’était compliqué. Le Kremlin soutenait politiquement et militairement l’Abkhazie, une province géorgienne qui avait fait sécession après une guerre civile sanglante, et rien que pour cette raison déjà, la Géorgie menaçait de boycotter les Jeux de Sotchi. Et malgré tout, parce que personne ne pouvait savoir quel drapeau y flotterait d’ici trois ans, Félix préparait ses jeunes lugeurs avec acharnement.

Je me rendais compte que la bataille de l’équipe de luge géorgienne était encore bien plus accablante que celle d’Edwin. Je me demandais ce que Lela lui avait dit de moi et de mes intentions. J’espérais ardemment qu’elle avait tu le fait que j’avais en tête un texte de théâtre au sujet d’un certain Edwin van Calker. Je sentais ce plan s’évaporer sur place. Comment ça, du théâtre?

J’ai voulu expliquer à l’oncle de Nodar pourquoi j’avais suggéré cette conversation, mais mes motifs ne me semblaient plus clairs du tout. Pour commencer, j’ai parlé d’Edwin van Calker, et répété exactement ce que j’avais dit au vice-président du Comité Olympique Géorgien.

« C’était une décision pas du tout lâche », m’interrompit Félix.

« Pas lâche? »

« Non, je lui donne tout à fait raison. Pendant l’entraînement déjà, neuf luges se sont renversées. » Félix Koumaritashvili qualifiait la piste de Whistler de la plus traître au monde. C’était logique que quelqu’un n’ose plus la descendre. Nodar avait fait une erreur de pilotage, c’est sûr, mais une erreur de pilotage à 145 kilomètres par heure, ça ne pardonne pas. Pas la moindre chance de s’en sortir. C’est à se rompre le cou. « Littéralement. »

J’ai su brusquement, tandis que nous étions là à bavarder, que je ne voulais pas l’ « utiliser » dans un texte de fiction théâtrale. J’allais simplement transcrire ce que j’avais vécu. Les questions évidentes (quel genre de garçon était Nodar, comment s’est exactement passé l’accident…) – me restaient en travers de la gorge. En lieu et place je lui ai demandé comment se déroule le travail d’un coach de luge. Que reste-t-il à coacher lorsque l’élève file à 140 kilomètres par heure dans une descente? « Allez-vous vous-même reconnaître la piste? »

Ce n’était pas l’usage, dit-il. Il avait aujourd’hui 55 ans, ce n’était plus l’âge d’encore luger. Il avait arrêté en 1982, à 27 ans. « Mais cet hiver en Lettonie, je l’ai tout de même refait. Dix-neuf descentes au total. »

Je l’ai regardé. « Pourquoi? »

Félix Koumaritashvili s’est tourné vers la fenêtre. Il s’est étiré, les mains derrière la tête et il a regardé par-dessus les toits disparates de Tbilissi, qui luisaient au soleil. « Je m’entraîne pour la piste de Whistler », dit-il en emplissant d’air ses poumons. « Je veux la descendre, une seule fois. Je dois le faire, autrement je ne pourrai jamais trouver la paix avec moi-même. Je dois savoir ce que Nodar a vécu durant cette toute dernière minute. »

 

Traduit du néerlandais par Danielle Losman

Traductrice littéraire Nl-Fr et Ang-Fr, Danielle Losman est née à Gand. Après un doctorat en sciences à l'ULB (Université libre de Bruxelles), et de nombreuses années consacrées à la recherche et à l'enseignement, elle s'est occupé des équivalences d'études à la Commission d'homologation de la Communauté française de Belgique. Passionnée par la littérature, elle fera partie de la première promotion du Centre Européen de Traduction Littéraire (1989-1991). Elle traduit de la poésie et du théâtre (Hugo Claus, Leonard Nolens, Eriek Verpale, Tom Lanoye, Hubert van Herreweghe) ainsi que des romans. Elle a traduit Margriet de Moor, Leon De Winter, Helga Ruebsamen, Renate Dorrestein, Lieve Joris, Roger van de Velde, Stefan Hertmans. Elle collabore à la revue Septentrion. Gallimard a publié en 2005 sa traduction de quatre nouvelles de Nescio sous le titre Le Pique-assiette et autres récits, dont elle a tiré une lecture spectacle qu'elle interprète avec l'acteur Bob de Moor. Pour deBuren, elle a aussi travaillé à la traduction et la lecture radiophonique des Radiolivres (www.radiolivres.eu), projet précédent de citybooks.

 

Lu à haute voix par Alan Louis

Print

922 people liked this

I

Sometimes you walk into the wrong café. You order something, sit down – and then it’s too late. It happened to me on my first day in Tbilisi. I was strolling down Roestaveli Avenue, past the gnarled trunks of plane trees, and had just passed a Soviet-like poster bearing the slogan: ‘Our foreign policy priority: joining NATO’. On at least five occasions already, I had been startled by a police car that suddenly started talking. You saw them everywhere, shiny and new as toys, winking their rotating lights. The policemen at the wheel beamed with enjoyment. Again and again they would blip on their siren and call other vehicles to order in voices stern and tinny. Weeooh-wow. Big-time fun in Tbilisi. But then it started to rain and I ducked into that café.

‘Okay, but how did you end up there? Stay where you are, I’m coming to get you.’ That was Lela, my interpreter, my help and stay. At least I hoped she could handle all those roles. Lela was going to accompany me to my meeting.

Fifteen minutes later, she marched in. High-heels, an icy, imperial gaze, trussed-up black curls. A presence. She almost pulled me off my chair. ‘This place isn’t Georgia,’ she explained. ‘You didn’t travel three thousand kilometers to eat cherry pie with the expats, did you?’

Contrary to Amsterdam etiquette (and with a boldness born of desperation, to make up for my faux pas), I held open the glass door of the patisserie for her as we walked out.

‘Don’t bother with that,’ she whispered as she passed. ‘I’m a feminist.’


II

‘What else can I do? I’m not Jesus himself…’ The voice of the former Georgian Minister of Sports betrays a trace of  indignation. His rugby-player’s hands, large and creased, are open in a gesture of helplessness. ‘I can’t bring him back to life.’

By ‘him’ he means Nodar. Nodar Kumaritashvili. On the wall, at chest height, is the framed enlargement of a 5-lari postage stamp. It has a picture of Nodar on it, with the dates beneath:  1988 – 2010. We see him adjusting his helmet, his fresh, boyish gaze fixed on a point far away. Certainly, the picture must show him thinking about the ice trench at the Whistler Sliding Centre as it swoops into the depths of Curve One, only a few dozen meters from the start. The stamp’s background design shows Nodar as well, this time during the descent, lying on his luge, tearing across the ‘2010’ in the logo Vancouver 2010.

I’m not a collector, but this is one stamp I need to have.

‘No, I’m sorry, we don’t sell them here, ‘ the former Minister of Sports says. ‘You could try it at the post office on Roestaveli Avenue.’

Ramaz Goglidze is his name. Besides having played rugby for the Soviet national team and having been the Minister of Sports, he is also the ‘first vice-president’ of the Georgian Olympic Committee. His willingness to speak to me has to do with Lela’s imperious-sensuous (telephone) voice. Her actual presence comes as no disappointment to him. He praises her youth, her looks. And me? I am welcome anytime, as long as I bring her along.

Ramaz is clearly a greater fan of wrestling and weight-lifting, the sports in which his country traditionally excels. Slender Nodar, barely 21 and light as a feather, was someone he had never met in person, even though Ramaz was in Vancouver as Minister of Sports at the time, along with the Georgian Olympic team. ‘Whistler is in the mountains. They called me and I was there within half an hour. But it was too late.’

There wasn’t much Ramaz could do. He had worn black during the opening ceremony, like everyone else on the Georgian team. ‘Imagine if you would, a spectacle witnessed by billions of people, live, on TV, and dominated completely by Nodar’s death. It was a global funeral service.’

‘Was it the fault of the track?’

Ramaz seems confident. The sports of luging and bobsledding, he explains, closely approach the limit of 145 to 150 kilometers an hour. If you go faster than that, you are at the mercy of the gods. Whistler was very close to the limit. The Committee’s website features  alarmed e-mails about test-riders who lost control time and again at curves 12, 13 and 14. Without blinking an eye, however, the IOC stated that it was not the fault of the track, but of a steering error on Nodar’s part. He was said to have gone into Curve 16 on the wrong line. His fiberglass luge went into a diagonal slip, bowed like a diving board and catapulted him into a steel pillar outside the track (which was said to be impossible).

On YouTube, you can watch it in slow-motion. Four million viewers had gone before me. The counter behind the raised thumb read: 922 people liked this. I doubted my ability to click on Play, but couldn’t resist. To my relief, the video had been removed.

‘Since then they’ve starting wrapping the pillars and they’ve  lowered the start to the women’s level,’ Ramaz remarks – looking at the picture of Lela.

I lay one of my cards on the table: Edwin van Calker, the Dutch bobsled pilot. Did that name mean anything to him? A brief shake of the head, an eyebrow arching like a caterpillar’s back. I hear myself say that the existence of a Dutch bobsled team might sound like a joke, but that the Netherlands really did show up in Vancouver with the fastest and most expensive of bobs, a two-man and a four-man model, both a bright orange and piloted by 30-year-old  Edwin van Calker, whose mission it was to slide his pushers and brakemen all the way to victory, cost what may. But after Nodar’s death, at the moment supreme, he no longer dared to make the descent.
‘That’s not very courageous, is it?’  Ramaz says.

He’s beaten me to the punch. I was just about to suggest that, for his apparently cowardly decision not to actually slide down that run, Edwin van Calker deserved  a medal. That might sound paradoxical.  The usual reaction to the story is one of derision. In Vancouver, even Edwin’s own coach had fired off a salvo of scornful quotes, which I had lined up on a sheet of paper in front of me.

‘bobsledding is a macho sport, you only give up when you’ve reached the end of your physical stamina.’

‘in war, you don’t stay in the trenches either when others happen to be shot to pieces by the enemy.’

‘if a bunch of girls can get down that thing safely, then he should be able to as well.’

‘you don’t hang your head and give up in front of your friends.’

‘what I would have liked to tell him was to stop acting like a girl and to get his butt onto that sled.’

‘he says he can live with the consequences of his decision. I think he takes that too lightly.’

‘this is the final nail in the coffin of his bobsledding career. He won’t get over this.’

When I  first read all this, in February 2010, I’d chuckled. I guess that had something to do with Schadenfreude, enjoyment of the misery of others.  I caught myself being swept up in the prevailing ‘Edwin, sissy!’ mode. He practiced this sport of his own free will, didn’t he? Bobsledding was not badminton. He himself had said: ‘If people think I’m a deadbeat now, I can understand why they might.’ At least he possessed that much self-knowledge. But before long  it occurred to me that what he had done was to make a well-considered decision, in the face of all the media pressure.

‘It has nothing to do with the Games, it has to do with this track’, he’d said. Two days after Nodar’s death he had resumed training runs. In the ‘fifty-fifty curve’ he had lost his balance and flipped – the bob had flashed across the finish line like an orange cockroach, windscreen down and runners up. Bobsledding upside down in a tube of death: it seemed to me like pure horror to slide on your helmet at express-train speed until you came to halt somewhere at the bottom in a pile of snow.

What’s more, there was no getting around the fact that Nodar Kumaritashvili had slammed against an iron post at 135 kilometers an hour. And you could also look at it this way: how much courage does it take to publicly said: ‘I am afraid’?

Still, I keep that final question up my sleeve. Ramaz Goglidze doesn’t seem like the right person for it. I steer the conversation back to Nodar, who was given a state funeral.  A bronze statue of him (on his luge) was placed on his grave. A request was also put in with the IOC for a new bobsled track in Georgia, which would bear his name. And now there was the 5-lari postage stamp as well.
‘By the way, do you know who’s been the driving force behind all this?’ Ramaz’s eyes twinkle. He smiles, then pauses for effect. And says: ‘Your countrywoman, our First Lady, Sandra Roelofs!’


III

Out on the street, not far from the square with its brand-new Holiday Inn, I look at Lela. ‘So what did you think off all those little attentions?’ I expect a throw-away gesture, eyes that roll up in her head. But she says:  ‘Oh, that’s part of the game. He’s Georgian, isn’t he?’

We head back to her car. Spring has come to Tbilisi, but it is far from exuberant. I want to go to Bakuriani, the Chamonix of Georgia, where Nodar came from and where he is buried. Somewhere amid the chairlifts must be the oldest bobsled track in the former Soviet Union: a great wooden structure on pillars of concrete and steel where Nodar’s father – national luge champion several times over – always trained. Nodar himself had not used it: it fell apart along with the Soviet Union.

‘Do you want me to call right now?’ The gallant Olympian Ramaz had given her the telephone number of Felix Kumaritashvili, Nodar’s uncle, the Georgian luge coach. The man, in other words, who saw his own nephew fly out of the tube of ice at Whistler. He lives in Bakuriani.

Leaning against the hood of her car, Lela brings all her persuasive powers to bear. I’m actually not so sure I want to talk to a member of Nodar’s family. Why would I? To what end?’He needs some time to think about it,’ she says, clicking shut her cell phone. ‘I can call him back tomorrow. One good thing: he’ll be in Tbilisi then.’

I can’t help thinking about the You-Tube footage of Nodar’s funeral, about his mother-in-black, whose name is Dodo. About the open coffin. The father, pale as a ghost. The little church between the snowy summits of the Trans-Caucasus. Not the parents, I’ve firmly resolved: I don’t want to approach Nodar’s parents for my story. Even though they have talked to the press before, I didn’t come to Georgia to exploit their sorrow over their lost son. But now I’m in contact with his uncle. Is that any less callous?

Lela offers me a ride, but I say no. I’m going to explore the town, with as corollary mission the purchase of a Nodar postage stamp. For the rest of the day, however, I keep feeling uncomfortable about having taken that first step towards meeting his uncle.

By the time evening rolls around,  I think I’ve figured out why: it’s because I’m planning to write a fictional account. Nodar’s sensational death before the eyes of the world, and the pain that death has caused his family as well – on the basis of that I am planning to make up a story. So why don’t I just make myself useful and tell the facts as they are? Do I want to make it worse than it is, more painful?

The idea I have in mind is a play. A dramatic monologue, to be exact. The idea was triggered by a story in the Dutch newspaper on December 27, 2010: ‘Van Calker plans to take part in Winter Games in Sochi’. So Edwin was out to settle the score! He had found a new sponsor with whose help he hoped ‘to wash away the failure in Vancouver with success in Sochi in 2014’. A crippled sentence if ever there was one, but all right, that wasn’t the point. Edwin was fighting back. In my mind I tried to picture the struggle entered into by our Dutch bobsled pilot. This was a hellish challenge. If he became paralyzed by fear all over again, that would be the definitive end. This time there would be no one to explain the failure as daring, the cowardice as courage.

He had four years to make his comeback, one of which had already passed. He had to conquer the bob-o-phobia he had contracted in Vancouver, so that he would dare, at the start in Sochi, to plunge into that icy-blue shaft. Edwin had taken up arms against his own demons, and I tried to imagine how that must have gone.

To come to terms with himself, it was absolutely necessary that he visit Georgia. He remembered Nodar from the training sessions, and from breakfast in the Olympic village at the foot of the run. They had even talked a little, exchanged phone numbers. Edwin hated it when people asked him  - always in a mocking tone – exactly where he trained in the Netherlands.  ‘In the Dutch Mountains’, was his pat answer. But he didn’t mind when Nodar asked, simply because he was so young. Maybe the youngest of all the contesters.

More than one year later, in April 2011, right after the end of the sledding season, he had travelled to Tbilisi. Edwin had asked  the Dutch embassy for help, and they had put him in contact with Lela. At his request, she had made a first appointment for him with the Georgian Olympic Committee. Lela and he met up at a patisserie on Roestaveli Avenue, a blinking-new establishment. When they left, Edwin had held the door open for her. ‘Don’t bother with that,’ she whispered in his ear as she passed. ‘I’m a feminist.’

Edwin van Calker, fifteen years my junior, was in the process of soul-searching. And so he found himself in Tbilisi, a city unknown to him. His hotel was close to the oldest part of town, across from the sulphur baths. He wanted to find out where he had ended up. Not with a city map in hand, but by wandering. He could do that now. He was on his own, and he tried to cross the traffic circle in front of the Holiday Inn. There were no crosswalks, and the cars just kept on coming, three abreast. Zigzagging, almost sprinting, he put his life on the line and ended up safely on the sidewalk before a McDonald’s, where he ordered a Filet-o-Fish and a Cola Zero.

In the dramatic monologue I was hoping to write, he talked about his experiences. He accounted for his actions – perhaps in front of an imaginary tribunal consisting of a battery of cameras. The TV reporters knew him only from his ignominious flop as bobsledder in Vancouver, as the Dutchman who hadn’t dared to drive his orange Rolls Royce down the slope. I could see him up on the stage: an athlete with short blond hair and a placid, absent gaze. A body hardened by training; physically, there was no problem at all. On second thought, I wouldn’t place him in front of that battery of cameras, but at home, in front of the mirror. Or better yet: Edwin shares his experiences with the shade of Nodar Kumaritashvili himself, who gives him the third degree.
‘All right, you don’t want to bother my parents, I understand that. But you did take up contact with my uncle. What exactly are you hoping to hear from him?’ It was questions like that that the dead Nodar would fling in his face.

Edwin makes a brave attempt to explain, starting with his youth. He says that, back then,  he had wanted to be a platform diver. In outline, I already had this scene figured out. That he had grown up in Enschede, not far from the outdoor pool with the ten-meter platform. That one night during the summer break, sixteen years old and deeply in love, he and a handful of classmates had climbed the fence there. Boys and girls together, they tossed their clothes on a pile and went skinny-dipping. The only one who dared to dive from the three-meter board in the dark was Edwin. He threw himself into space, without being able to see the water. It didn’t bother him, he knew no fear, because he was in love. Later, after the summer was over, during his first leap from the ten-meter platform, he had been able to summon up that same feeling of invincibility. A single somersault. A twist. A double twist. His parents were worried by his blind surrender, in which they saw a disregard for death. As soon as his talent caught the right people’s attention, Edwin began training sixteen hours a week. Soon after that, his father, who worked for a multinational steel corporation, was transferred to Switzerland. The family moved to Basel and Edwin had to go along. He suspected them of having requested the transfer in order to keep him from his career as a platform diver.

‘Diving isn’t a career,’ his mother had said on several occasions. He had thought back on those words in Tbilisi as he walked past the stadium: a huge concrete tub topped with tall light towers.  He couldn’t recall the name of a single Georgian soccer club. He did remember the Arveladze brothers, though – whatever had become of them?  And what was the name of that Georgian who had been contracted by Vitesse? The stadium was tucked in between two mountains, not far from the river. Edwin was surprised to see girls coming out of the complex, their hair still wet.  Did Georgia have a women’s soccer team? Only when he was standing below on the riverbank and turned around did Edwin realize that he had just walked past Tbilisi’s Olympic pool.

Nodar: ‘Did you ever get wobbly knees up there on the ten-meter platform?’

He had not. And he never dove in disregard for death. But during those last two years of secondary school in Basel he had been angry. Embittered too, but that wasn’t a word that fit him. Not then. On a Saturday in Schaffhausen, on the terrace by the waterfalls (Der Rheinfall), he had met Sjoerd, Sjoerd Jansma, the only Dutch world-class bobsledder.

Edwin: ‘We talked all afternoon. Sjoerd is a brakeman. He was looking for a pilot. All he could talk about was: becoming Olympic champion. We walked over to the railing, along those steps, and stood there looking at the water for a long time. Such incredible force. The Rhine that suddenly crosses an invisible threshold and drops twenty-three meters. The Rhine! We didn’t say anything, just stood there looking. Then I pointed to  a rocky point jutting out over the waterfall, and I said to Sjoerd: ‘I wouldn’t be afraid to dive off of that.’ I don’t think I said it to prove myself. Maybe I did. But I just said it. And I meant it. I said it very calmly. Sjoerd looked at me, and ever since then we’ve been a team.’


IV

I myself stood for a time looking at the water of the Mtkvari, which tacks together all of Tbilisi’s neighborhoods in longitudinal direction, like a skewer through a shashlik. A procession of floating filth came by, an endless string of plastic bottles. Was this a sign of welfare? I wondered what Edwin would have done or thought if he’d been here. Did he look out at the seminary once attended by the young Stalin, then still called Joseph Vissarionovich Jughashvili? Would he have bought a little painting at the art market that, just like the bookstands on the Seine, stretches out along the Mtkvari? Suddenly I realized that he, of course, had gone for a run. He had to keep in shape. Afterwards he would take a dip in one of the sulphur baths – obligatory for anyone who wanted to say they had been in Tbilisi.

I looked around for a running route. Down here in the valley, the exhaust fumes were enough to choke you. I had been surprised to find that the big five-star hotels – the Mariotts, Kempinski’s and Radissons – were located, of all places, here in this unhealthy city center. Each with their own gym, no doubt. Lela went there often, she had told me. Edwin, as I saw it, would have probably avoided that kind of Western ambiance: he was in search of ‘authentic’ experiences.

I put on my training shoes and started climbing, running as I went, up the steep steps behind the synagogue and the mosque, along the massive walls of the fortress, past the metallic statue of Lady Georgia (who looks as though at some point she is going to shoot into the sky like a rocket) and then straight into the snare of a futuristic, aluminum-coated, oversized James Bond villa. At first I had assumed it was a five-star hotel… until armed guards came and nervously chased me out of the craggy garden. Following a twisting path down I ended up on the road to the TV tower atop the mountain, and again I experienced a culture shock: one taxi driver after the other pulled up beside me and braked. No, thank you, I gestured, I’m just out for a run here.

I wanted to have Edwin experience all these things, while the question ‘What am I doing here?’ kept milling around in his mind like wet cement. That night, at last, he went down under the stone domes of Abanotubani, the Tbilisi district with the baths. A hefty Georgian woman with a moustache succeeded in wheedling him out of fifty lari in return for a towel and a sampler bottle of Head & Shoulders. The tiled-room-with-leatherette-couch into which she locked him looked like something straight out of a Mafia film. Mirrors on the walls. A vent-hole in the ceiling, to allow the bad vapors to escape from your pores.

It stank there a bit. The odor wasn’t coming from behind the toilet door, though, but from the adjacent room with hot-water pool, which was waist-deep and two arm’s-lengths across. He had just undressed when a knock came at the door.

He opened it, the towel wrapped around his waist.

Whether there was anything else he needed?

‘A cup of green tea,’ he said, as soon as he realized he was being asked to place an order. ‘And a glass of cognac, please.’

‘Anything else, of a different nature?’

The words ‘different nature’ startled him.

‘Massage,’ the woman asked woodenly. ‘Girl?’’

‘No, thank you.’

He had been firm in his refusal. But still, it didn’t feel right. Floating in the sulfurous water, a snifter of cognac within arm’s reach, he wondered what the Georgian woman must think of him now. Or, more specifically: why he, Edwin van Calker, always succeeded in coming across as a softie. He wasn’t some goddamn pansy.

Nodar: ‘Oh really?’


V

Those were the kinds of intrigues I had in store for Edwin. But then the uncle showed up. Felix Kumaritashvili wore a thin training jacket with the Nike logo on it. He had a spring in his step, his face was tanned, angular – you would have thought him younger than his actual 55 years. His eyes were watery. Even before he had spoken a word, I felt sorry for him.

Lela, strangely enough, had arranged for us to meet in a conference room at the Sheraton. She set us down across from each other and went to fetch coffee. Felix’s wife was waiting somewhere outside in the jeep, but I didn’t know that. It had snowed the night before, and the mountains around Tbilisi as well were covered with white powder. ‘In Bakuriani it’s up to your waist,’ Nodar’s uncle said. ‘Without a four-wheel drive and chains, you can’t get there.’ Felix Kumaritashvili spoke French: from 1995 to 2000 he had worked as national luge coach in France. Because I didn’t want to start in about Nodar, I asked him first about his own background. How did one become a luge coach?

‘I actually liked skiing more,’ he said, ‘but when I was fifteen I switched to luging’. The entire Kumaritashvili family – his father, his brother, his cousins – they were all lugers, there was no getting around it. In Soviet jargon that’s called a ‘dynastia’,  a word appropriated from the czars and applied in proletarian triumph to families of cotton-pickers or foundry workers. And apparently to lugers as well.

‘Nodar’s father, my brother, was once Soviet champion.’ As soon as Nodar’s name had been mentioned, Felix began rubbing his hands over his face. He apologized. ‘I was in therapy for four months. I had to take anti-depressants. The whole summer was dominated by mourning for Nodar. You see, he was like a son to me.’
Felix Kumaritashvili told me that his family had been inundated with poems and sympathy cards from all over the world. ‘Even from countries where they’ve never seen snow.’ Only in December of 2010, after ten months of mourning, had he started training a group of boys again.

‘But Bakuriani doesn’t have a track anymore, does it?’

That’s right. A request, however, had already been put in with the IOC for 5 million dollars to build a bobsled track that was to be christened ‘Nodar Kumaritashvili’.  ‘We did our training on the track in Latvia.’

Was he training his athletes for Sochi, in 2014?

A nod. Accompanied by a gesture of despair as he remarked that the chance of actually taking part was almost nonexistent. Russian-Georgian relations were at a low. The situation was complicated. The Kremlin was providing political and military support for Abkhazia, a Georgian province that had seceded during a bloody civil war, and that was reason enough for Georgia to boycott the games at Sochi. But still, because no one knew what things would be like three years from now, Felix stubbornly went on training his young lugers.

The Georgian luge coach’s dilemma, it struck me, was far graver than Edwin’s. I wondered what Lela had told him beforehand about me and my intentions. I dearly hoped she hadn’t said anything about a dramatic monologue about a certain Edwin van Calker. I could feel that plan vaporize on the spot. What had I been thinking? A play?

I wished I could have explained to Nodar’s uncle why I had asked to talk to him, but my own motives were no longer entirely clear to me. In order to start somewhere, though, I told him about Edwin van Calker: exactly the same story I had told the vice-president of the Georgian Olympic Committee.

‘That was definitely not a cowardly decision,’ Felix interrupted.

‘Not cowardly?’

‘No, I think he was absolutely right. There were nine sleds that flipped during the training sessions alone.’ Felix Kumaritashvili said the track at Whistler was the most treacherous in the world. There was nothing illogical about someone balking at going down it.  Nodar had made a steering error, that’s right, but a steering error at 145 kilometers an hour can no longer be corrected. You didn’t have a ghost of a chance. You could break your neck. ‘Literally.’

Suddenly, as we were talking like that, I knew for a certainty that I didn’t want to ‘use’ him for a fictional theater text. I would simply write down what I had seen and heard. The obvious questions (what kind of a boy Nodar had been, precisely how his accident had happened…) were too much for me. Instead, I asked him about the work of a luge coach. What kind of coaching could one really give to a pupil who was racing down an icy track at 140 kilometers an hour? ‘Do you try out the track yourself beforehand?’

That was not how it usually went, he said. He was 55 now, not exactly an age at which to go luging. He had stopped in 1982, at the age of 27. ‘But this winter in Latvia, I did it again. Nineteen runs in total.’

I looked at him. ‘Why?’

Felix Kumaritashvili turned and stared out the window. He straightened his back, folded his hands behind his head and looked out across the crooked rooftops of Tbilisi, which lay glistening in the sun. ‘I’m training for the track at Whistler,’ he said, drawing a deep breath. ‘I want to go down it just one time. I have to, otherwise I’ll never be at peace with myself. I have to find out what Nodar went through during that final minute.’

 


Translated from Dutch by Sam Garrett


Sam Garrett (1956) was born in the United States.  He lives and works alternately in Amsterdam and the French Pyrenees.  Apart from works by Frank Westerman, he translated books by Karel Glastra van Loon, Arnon Grunberg, Tim Krabbé, Lieve Joris, Geert Mak and Nanne Tepper, among others. For his translation of Ararat (Ararat, Harvill Secker, Londen, 2008) by Frank Westerman he received the Vondel Translation Prize 2009.

 

Podcast read by Simon Shrimpton-Smith