Yerevan Dreams: A Reportage

Երևանյան երազանքներ՝ ռեպորտաժ

Arpi Voskanyan

Arpi Voskanyan

Arpi Voskanyan (Stepanavan, 1978) studied directing at the State Institute for Theater and Film in Yerevan and art history at the Art Academy of Yerevan. Since 1995, Voskanyan’s work has appeared in all of Armenia’s trendsetting literary magazines. Owing to the shocking bravura with which she negates moral and aesthetic norms in her collection of prose-poems and experimental pieces Tsik (2001), the work came to lie at the heart of a long, intense literary discussion and marked the beginning of new searches within Armenian literature. In 2012, together with the prose writer Hambardzoem Hambardzoemyan, she established the literary website Groghoetsav (groghucav.am), which aims to stimulate ‘responsible’ literature that engages closely with social, political and cultural facts, thereby giving shape and form to the newest trend within contemporary Armenian literature.

Close

Yerevan All citybooks

Download the ePub Print

Երևանյան երազանքներ՝ ռեպորտաժ

Download mp3

 

Տեսնել և նոր մեռնել

«Ամերիկայի հայերեն լսած էի հայաստանցիներու անփութության և անպարտաճանաչ ըլլալու մասին և մտածեցի այդ է։ Ես պատվիրած եմ Արարատի տեսարանով սենյակ, իսկ անոնք թերացած են։ Իբրև սպառող մը ոտնահարված գտա իրավունքներս և պահանջեցի կառավարչին։ Մեկ էլ սենյակումս հայտնվեցան խումբ մը աշխատակիցներ ու բոլորով ներողություն կխնդրեն, որ սարը մշուշապատ է։ Կասեն՝ Թուրքիո տարածքում կգտնվի, այլապես մենք մի բան կանեինք, բայց ասպես անզոր ենք։ Հնարամիտ են ու սրամիտ,- պատմում է պարոն Մարգարը ժպիտով և ծորակից ջուր լցնում,- աստեղ մարդիկ ու բնությունը դեռ կպահպանեն իրենց մաքրությունը։ Միլիոնից ավելի բնակչություն ունի Երևանը, բայց աղբյուրի ջուր կսպառե։ Տարիներ առաջ մի ամսագրում կարդացած եմ, որ ատանկ քաղաքներ շատ քիչ կան աշխարհքի վրա, հիմա պիտի որ էլ ավելի քչացած լինեն։ Գիտե՞ք, հինգ հազար տարի է պահանջվում, որ անձրևի ջուրը դառնա աղբյուրի ջուր։ Կպատկերացնե՞ք դա ինչ թիվ է։ Ես ութսուներկու եմ,- պարոն Մարգարը զգուշությամբ ու խնայողաբար, ասես խմածը կյանքի էլեքսիր է, կում է անում։- Երբ կնայեմ այս ջրին, սարերի սառնաշունչ օդը կզգամ, սարերից վար վազող առվակների ձայնը կլսեմ, ամբողջ հայրենիքս աս մեն մի բաժակի մեջ է»։

Մարգար Պեյպունճյանը ամերիկացի միլիարդատեր է, որի կարողությունը գերազանցում է Հայաստանի բյուջեն։ Չիրագործած միայն մի երազանք ուներ՝ այցելել Հայաստան և տեսնել Արարատը։ Աշխատանքը և ընտանիքը ժամանակ չէին թողել այդ երազանքի իրականացման համար։ Հիմա, երբ կինը մահացել էր, և բժիշկներն իրեն արյան քաղցկեղ էին ախտորոշել, պարոն Մարգարն այլևս ժամանակ չուներ առջևում Հայաստան կատարելիք այցը հետաձգելու համար։ Նա հասկանում էր, որ եթե հիմա չտեսնի Արարատը, այլևս երբեք չի տեսնի։

«Աս չէ իմ պապերի հայրենիքը, նրանք Արևմտյան Հայաստանեն էին, որը հիմա Թուրքիո տարածքում է։ Ծնողքս հրաշքով փրկված են գենոցիդի ժամանակ և տեղափոխված Եվրոպա, ապա Ամերիկա։ Աստեղ չեն խոսեր ան լեզվով, որով ես կխոսիմ և որով կխոսեին ծնողքս, աս տեղանքը հեռու է իմ պապերու տունեն, որի բոստանում թաղած ոսկու կարասների մասին շատ եմ լսած մանուկ ժամանակ։ Բայց ես այդ ոսկու կարասին կարիքը չունեմ,- ծիծաղում է պարոն Մարգարը,- աս է իմ հայրենիքը, քանզի հայրենիքը նյութական հասկացություն մը չէ, այլ հոգևոր»։

Պարոն Մարգարը եկել է Հայաստան՝ նախապես կտակելով իր ողջ հարստությունը Հայաստանի Հանրապետությանը՝ ձեռնունայն թողնելով իր զավակներին ու թոռներին։ «Կպատկերացնեմ անոնց դեմքն այն պահին, երբ կտակը բացվում է, բայց դա իմ պարտքն էր հանդեպ հայրենիքի, պապերի ու տատերի, որոնց ոսկորները կհանգչին Դեր-Զորին անապատներում և ծնողքիս հանդեպ, որոնք հրաշքով միայն ողջ մնացած են։ Կարող էի կարողությանս մի մասը զավակներուս ու թոռներուս կտակել, բայց Հայաստանում ապրող ցանկացած անծանոթ հայ ինձ ավելի հարազատ կըլլա, քան անոնք»։

Հիվանդանոցում, սպիտակ պատերի ու սպիտակ անկողնու մեջ, օտար բուժքույրերով ու խնամակալներով շրջապատված մեռնելու հեռանկարը նրան սարսափեցնում էր։ Նա ուզում էր մեռնել՝ շրջապատված հարազատներով, որոնց երբեք չէր ունեցել և կարծում էր, որ այդպիսի հարազատներ կարելի է գտնել անծանոթների մեջ։ Հեռախոսով հարազատ էր թվացել տուրիստական գործակալությունում աշխատող աղջկա ձայնը, ով համաձայնել էր լինել իր գիդը։ «Այնքան ջերմություն կար անոր ձայնի մեջ, այնպիսի հարազատություն, որ զգացած եմ միայն մայրիկիցս»։ Դատելով ձայնից՝ աղջիկը պիտի որ շատ երիտասարդ լիներ, իր թոռնուհու տարիքին կամ գուցե ավելի փոքր, և այն, ինչ զգում էր Մարգարը նրա հանդեպ, պապի քնքշանքն էր թոռան հանդեպ՝ լի կարեկցանքով, զմայլանքով, ոգևորությամբ, մարող կյանքի նախանձով առ ջահելությունը։ Նա պատկերացնում էր՝ ինչպիսի զմայլանքով է նայում այդ աջկան, ինչպես է իր մարող կյանքի վերջին ուժերը փոխանցում նրան, ասես այդ ուղեկցորդուհին Հայաստանի խորհրդանիշը լիներ։ Դեռ մինչև Հայաստան գալը նա կանխավայելում էր այն մարդկային ջերմությունը, որ հաստատվելու էր իր և երիտասարդ աղջկա միջև։

Պարոն Մարգարն առհասարակ սիրում է կանխավայելել ամեն ինչ, նախապես պատկերացնել հաճելի հանդիպման ամեն մի մանրամասը։ Նա զգուշորեն ու դանդաղ է մոտենում իր երազանքներին, դարանակալած գիշատչի պես, ասես վախենում է անզգույշ շարժումով փախցնել երազանքը։ «Կյանքիս երազանքն էր, բայց գիշերը, տեղ հասնելուն պես չմոտեցա պատուհանին՝ տեսնելու Արարատը։ Սարը, որի վրա իջևանած էր Նոյը, սարը, որի պատկերը փակցված էր Ամերիկայի իմ տունին պատին, սարը, որի կերպարը յուրաքանչյուր հայ կկրե իր սրտում։ Ես գիտեի, որ սարը վարագույրի ետևումն է, և ատիկա ինձ բավական էր։ Առավոտն էլ արթնանալուն պես չգցվեցա պատուհանին քով, կուզեի, որ իմ և սարի հանդիպումը անմոռանալի ըլլա։ Լողցա, ատամներս լվացի, սանրվեցի, հագա տոնական կոստյումս, ինչպես ռանդեվուի պատրաստվելիս, ապա նոր միայն համարձակություն ունեցա քաշելու վարագույրը, որի ետևում, ինչպես արդեն գիտցած եք, ոչինչ չկար»։

Բայց սպասասրահ՝ ուղեկցորդուհուն հանդիպելու, այդպես պճնված չգնաց։ Մի քիչ շուտ էր իջել, որպեսզի աղջկան չսպասեցնի, իսկ աղջիկն ուշանում էր։ «Կմտմտայի, թե ինչպես նրբորեն զգուշացնեմ նրան, որ աշխատանքից չուշանալը հաջող կարիերայի կարևոր նախապայման է, երբ ադ տղան բարևեց ինձ։ Սկզբում չհասկացա՝ ինչ է ուզածը, հետո կռահեցի, որ գիդս ինքն է ըլլալու։ Աղջկա մասին ըսավ, որ այլևս իրենց քով չի աշխատի, անակնկալ ամուսնացած ու մեկնած է Ամերիկա»։

Դժվար չէ պատկերացնել հարգարժան մեծահարուստի ապրումները, ով սովոր էր ամեն բան վերահսկողության տակ պահել։ «Արդար ըլլալու համար պիտի ասեմ, որ վատ գիդ չէր։ Քիչ մը երկար կանգնեցուց Կասկադ կոչվող բարձունքում, ուր մարդիկ կուգան Երևանի համայնապատկերը տեսնելու, բայց մանրամասնորեն ներկայացրեց Երևան անվան ծագման բոլոր տեսությունները, որոնցից միայն մի քանիսն եմ մտապահած։ Մեկն այն է, թե Երևանը ուրարտական Էրեբունի ամրոցի հնչյունափոխված ձևն է, որի ժառանգորդը կըլլա, մյուսը՝ որ ծագած է երևաց բառից, որ արտասանել է Նոյը Արարատի գագաթից, երբ ջրհեղեղի ջրերը հետ քաշված են, և ցամաքը՝ երևցած։ Դրանց ես ավելցուցի իմ տեսությունը, որ միգուցե այդ բառը կվերաբերի ոչ թե քաղաքին, այլ սարին, քանզի ինչպես ինձ կթվա՝ պիտի որ շատ լինեն զբոսաշրջիկները, որ կուգան Երևան բիբլիական սարը տեսնելու համար, իսկ անիկա թաքնվելու սովորություն ունի։ Կպատկերացնեմ, թե ինչպես հուսահատ ուխտավոր զբոսաշրջիկ մը ոգևորված կպոռա՝ երևա~ց… Եվ ատ ատեն գիդը մի հետաքրքրական պատմություն պատմեց ռուսաց ցարի մասին»։

 

Ամենամեծ մարտական ավարը

Նիկոլայ Առաջինը պատվախնդիր կայսր էր. նրան հետաքրքրում էր ոչ միայն պետության սանձերը ձեռքում պահելը, այլև իր պատմական իմիջը։ Նա ազատագրում էր օսմանյան լծից սլավոն ժողովուրդներին և մեծահոգաբար անկախություն շնորհում նրանց՝ չկցելով նվաճված հողերը իր պետությանը։ Անդրկովկասից էլ էր նեղում Թուրքիային, սակայն այստեղ նույն քաղաքականությունը չէր վարում, ինչ եվրոպական մասում։ Նա շատ լավ գիտեր, որ հայերը քրիստոնյա են, ու աշխարհում առաջինը քրիստոնեությունն իբրև պետական կրոն ընդունած երկիրը Հայաստանն է։ Բայց հայերը սլավոններ չէին, ուղափառ չէին և իրենց ուրույն եկեղեցին կոչում էին Հայ Առաքելական։ Որպես ի՞նչ պիտի կայսրը նրանց էլ անկախություն տար, մանավանդ նրանք աղաչում էին նվաճել իրենց երկիրը Թուրքիայից և Պարսկաստանից և պատրաստ էին օգնել ինչով կարող էին։

Այս պատերազմներից Նիկոլայի ամենախոշոր մարտական ավարը Արարատն էր։ Եվ նա, ում օրոք Ռուսաստանը դարձավ Եվրոպայի ոստիկանը, պատվիրեց երկաթուղի գցել մինչև Երևան, ապա գնացք նստեց և ուղևորվեց դեպի Արարատ։

Գիշերները գնացքի օրորոցի մեջ նա մտովի կանխավայելում էր իր և սարի հանդիպումը. ինքը տոնական մունդիրով, միայնակ, Արարատին դեմ առ դեմ, շշնջում է. «Ահա ես՝ այն միակը, որ քեզ ազատեց հարյուրամյակների գերությունից»։ Եվ թվում էր նրան, թե սարը թեթևակի խոնարհվում է ի նշան երախտագիտության։ Բայց երբ գնացքը տեղ ժամանեց, սարը թաքնված էր մշուշի քողի հետևում։ «Ամոթխած հարսի պես»,- քնքշանքով մտածեց կայսրը ու սկսեց համբերատարորեն սպասել, թե երբ սարը երեսը կբացի։ Բայց սարը այդ օրն այդպես էլ չերևաց։ Կայսրը մերժված փեսացուի պես սկսեց չարանալ. «Դու պիտի ինձ գրկաբաց ընդունեիր, անշնորհակալ»։ Հաջորդ օրը սարը դարձյալ մշուշապատ էր, և կայսեր հպատակները լսեցին նրան սարի հետ խոսելիս. «Ինչո՞ւ ես փակել դեմքդ, սիրունս, չէ՞ որ ես այսքան երկար ճանապարհ եմ կտրել միայն քեզ տեսնելու համար»։ Երրորդ օրն էլ սարը չբացեց դեմքը։ «Ինչո՞ւ պիտի ես այս հողի վրա ռուս զինվորի արյուն թափեմ ու ազատություն տամ այս ժողովրդին, որը ոչ ռուս է, ոչ սլավոն, ոչ ուղղափառ։ Միայն նրա՞ համար, որ նա կոչում է իրեն քո անունով։ Դե կներեք…»։ Սարը լուռ էր։ Կայսրը, ընկճված ու տխուր, նստեց գնացք, որ վերադառնա Պետերբուրգ։ Նոր էր գնացքը դուրս եկել Երևանից, երբ կայսեր մերձավորներից մեկը գոռաց. «Ձերդ գերազանցություն, Արարատը սկսեց բացել իր դեմքը, հրամայեք գնացքը կանգնեցնել»։ «Ոչ,- ասաց Նիկոլայը,- նա չընդունեց ինձ, ես այլևս չեմ ուզում տեսնել նրան»։

 

Մայամի բիչ

«Վիրավորական է, որ նրանք կարող են գալ, երբ ցանկանան, ինչքան ժամանակով կամենան, իսկ մենք չենք կարող գնալ նրանց երկրները»։

Գոռը անգլերենի և ֆրանսերենի թագմանիչ է։ Աշխատում է որպես գիդ «Արմենիա թրեվըլ ինտերնեշնլ» տուրիստական գործակալությունում։ Նրա աշխատանքը արտասահմանյան հյուրերին Հայաստանի տեսարժան վայրեր ուղեկցելն է և այդ վայրերի մասին պատմելը։

Ամեն օր նույն երթուղին. պտույտ Երևանի կենտրոնով, Մատենադարան, Փարաջանովի տուն-թանգարան, Ցեղասպանության թանգարան, Էրեբունի ամրոց… «Երևանում ցույց տալու շատ բան չկա, ևս մի քանի պատկերասրահ ու թանգարան և շենքերի բակերում ծվարած պստիկ, հին եկեղեցիներ։ Հիմնականում Երևանից դուրս ենք տանում՝ Գառնիի հելլենիստական տաճարը, Գեղարդի ժայռափոր վանական համալիրը, Խոր Վիրապ, Հայոց հին մայրաքաղաք Վաղարշապատը, Սևանա լիճը… Նայած՝ ով ինչքան է պատրաստ շրջել։ Բայց ամենուր էլ նույն խնդիրն է՝ քաղաքացիական շինություններ գրեթե չկան պահպանված, եկեղեցիներ են ու վանական համալիրներ։ Հայերն Աստծուց վախեցել, եկեղեցիները չեն քանդել, չնայած խորհրդային տարիներին էդ վախն էլ են հաղթահարել ու Երևանի կենտրոնում հինգերորդ դարից մնացած Սուրբ Պողոս-Պետրոսը քանդել, «Մոսկվա» կինոթատրոնն են տեղը սարքել։ Նյունն էլ հիմա։ Ոչինչ չի փոխվել։ Պատկերացրեք՝ ինչ անհարմար դրության մեջ ենք հայտնվում մենք՝ գիդերս, երբ Հյուսիսային պողոտան ենք ցույց տալիս զբոսաշրջիկներին՝ ասելով. այստեղ շենքեր կային՝ պահպանված տասնութերորդ և տասնիններորդ դարերից, բայց դրանք վերջին տարիներին քանդվեցին և տեղը այս դատարկ, էլիտար շենքերը կառուցվեցին, որ ոչ մի արժեք չեն ներկայացնում նաև ճարտարապետական առումով»։

Հոգնել է Գոռն իր աշխատանքից։ Ամեն օր նույն անգիր արած տեքստերը. Հայաստանն ունեցել է տասնմեկ մայրաքաղաք, Երևանը տասներկրորդն է, Էրեբունի բերդաքաղաքը հիմնադրել է Արգիշտի թագավորը մեր թվարկությունից առաջ 782 թվին, Երևանը 2794 տարեկան է, Հայաստանի բնակչության կեսն ապրում է մայրաքաղաքում և այլն…

«Ատում եմ Հայաստանի տասներկրորդ մայրաքաղաքը»,- ասում է։ Երազում է հեռանալ Հայաստանից։ Երբ փոքր էր, երազում էր հեռանալ իրենց գյուղից։ Մեծանալու հետ երազանքն էլ մեծացավ։ Դրա համար սկսեց լեզուներ սովորել։ Քնելուց առաջ նա ամեն օր մի քանի վայրկյան տրվում է իր երազանքին. ինքը Մայամի բիչում, արևի տակ պառկած, շուրջը ավազ, ծով։ «Ալեն,- լսվում է անգլիախոս առոգանությամբ կանացի ձայն, և ինքը շրջվում է. սեփական երազանքի մեջ իր անունը Ալեն է։ Նրա անունը Ալեն է, բայց քանի դեռ ինքն իր կյանքով չի ապրում, չի ներկայանում Ալեն անվամբ. նա չի ուզում մաշել իր երազանքի անունը Երևանի փողոցներում, ինչպես տոնական շորը՝ պահում է այն երազանքի իրականացման օրվա համար։

«Գրին-քարտի» հարցում Գոռի բախտը չբերեց։ Գործակալությունում աշխատելու տարիներին հասցրել է մտերմանալ բազմաթիվ արտասահմանցիների հետ, որոնցից ոմանք նրան հրավիրել են իրենց երկրները։ Բայց դեսպանատներում միշտ «մերժում» են խփել. «Մայր, կին, երեխա ունեմ այստեղ, անշարժ գույք, աշխատանք… Բայց նայում են դեմքիս ու մերժում։ Հայելում նայում եմ՝ սովորական, ինտելիգենտ դեմք է, ի՞նչը չեն հավանում, ո՞նց են ջոկում՝ ով ա գնացողը, ով՝ վերադարձողը։ Չնայած փողին մուննաթ, անկաշառ դեսպանատուն չկա։ Վիզա ստանալը երեքից հինգ հազար դոլար արժե»։

Գոռն ունի այդքան փող, նույնիսկ մի քիչ ավելի, բայց մտածում է թողնել ընտանիքին։ Չես իմանա՝ կյանքն այնտեղ ինչպես կդասավորվի. «Դատելով արտասահմանցիների ժլատությունից, փող աշխատելն այնտեղ էնքան էլ հեշտ չի,- ծիծաղում է,- իրականում նրանք փողի պաշտամունք ունեն։ Ո՞նց ա գրված Աստվածաշնչում՝ իզուր մի տուր իմ անունը։ Էդպես էլ սրանց մոտ՝ իզուր մի ծախսիր ինձ։ Միայն նախկին սոցճամբարի ժողովուրդն ա, որ փողը կուռք չի դարձնում։ Լավ էլ երկիր ա եղել Սովետը, թե խի՞ քանդեցին։ Հա, փակ էր, մարդ չէր կարող ազատ դուրս գալ երկրից, բայց հիմա որ փակ չի, ո՞ւմ ա պետք, հիմա էլ փակ են ընդունողները»։

Սփյուռքահայերին Գոռն առանձնահատուկ ձևով չի սիրում. «Դրանց ժլատությունը առասպելական ա։ Ու բոլորը խփնված են Արարատի վրա։ Բա որ գալիս են ստեղ մեռնելու։ Կամ դիակներն են բերում։ Ուրիշ երկրներում ապրում, աշխատում, էդ երկրները հարստացնում են, բայց իրենց նեխած մարմինները շնորհ են անում հայրենի հողին։ Նույնն էլ էդ բիձեն։ Սկզբում կռիվ սարքեց, թե քո տեղն աղջիկ պիտի լիներ։ Ասում եմ՝ իմ տեղը ես եմ, էդ աղջիկն էլ ամուսնացել, գործից դուրս ա եկել, ասում ա՝ կանչիր, ես հավելյալ կվճարեմ։ Ասում եմ՝ հո ամեն ինչ փողով չի՞, չի ուզում հասկանալ… Սերմնահեղուկը գլխին էր խփել. Էրեբունի ամրոցն էինք նայում, մեկ էլ խոսքս ընդհատեց, թե՝ որտե՞ղ կարող եմ անառակ գտնել։ Ես դրա մասնագետը չեմ, բայց գիտեմ՝ որ տեղերում են կանգնում։ Մտածեցի՝ ժլատ սփյուռքահայի համար իդեալականը կրկեսն ա, ամենաէժաններն էնտեղ են։ Հաջորդ առավոտյան գնում եմ հյուրանոց, ասում են՝ չի վերադարձել։ Մյուս օրը լուրերով հաղորդում են, որ մի հարուստ սփյուռխահայ մահացել է և մի քանի միլիարդ է կտակել Հայաստանին։ Տեսնեմ՝ ինքն ա։ Փաստորեն ոսկե ձկնիկ էի բռնել։ Բայց դե ինձ ի՞նչ»,- ծիծաղում է։

Հայաստանից գնալու հույսը Գոռը չի կորցնում, բայց գնալով երազանքն ավելի աղոտ է դառնում, և առավել հստակվում են մեծացող դստեր և գիրացող կնոջ ուրվապատկերները։ Նա մի օր կդառնա Ալեն, իսկ հիմա դեռ Գոռն է՝ նիհար, ծխող հայ տղամարդ, որի օրն անցնում է ընտանիքի համար հաց վաստակելու հոգսով։ Մայրը կար իր կյանքում ծննդյան օրից, իսկ կինն ու երեխան մի տեսակ աննկատ հայտնվեցին, մեկը մյուսին հաջորդելով։ Մայամի բիչում պառկած՝ նա հաճախ է նայում շուրջբոլորը կնոջն ու աղջկան գտնելու հույսով, բայց նրանք չկան, այնտեղ չեն, ու դա զարմանալի չէ, ի՞նչ գործ ունի կինը Մայամի բիչում իր օրեցօր հաստացող, ցելյուլիտով պատված ազդրերով։ Այնտեղ նույնիսկ Գոռը անելիք չունի։ «Ալեն»,- նման ծանր մտքերից նրան միշտ սթափեցնում է ամերիկյան առոգանությամբ կանացի ձայնը։

«Եթե մի օր հանդիպենք Մայամի բիչում, հիշեք՝ անունս Ալեն է,- ասում է Գոռը վերջում։

 

Երևան գալ, ի հայտ գալ

«Եթե ես մեկ այլ երկրում ապրեի, հնարավոր է, որ մեծ արվեստագետ լինեի։ Չեմ ասում՝ անպայման կլինեի։ Բայց Հայաստանում ես այդ հնարավորությունը չունեի,- ասում է Գոհարը, սուրճի գավաթից կում անելով,- առաջին հերթին հենց միայն նրանով, որ կին եմ»։

Գոհարը նկարչուհի է, աբստրակցիոնիստ, բայց նաև ֆիգուրատիվ նկարներ է անում վերնիսաժում վաճառելու համար։ Դրանք հիմնականում Արարատ սարի պատկերներն են։ Ասում է՝ դա են առնում, ստիպված նկարում է, որ հացի փող ունենան։ Իր երազանքի մասին խոսում է անցյալ ժամանակով, հիմա երազանք չունի, գոյատևելու ամենօրյա հոգսը երազանքի համար տեղ չի թողել։ Մանկուց երազել է նկարչուհի դառնալ։ «Հայրս ինձ ասում էր պոռնիկ։ Դեմ էր, որ ընդունվեմ գեղարվեստաթատերական ինստիտուտ։ Էդ ինստիտուտի աջիկները լավ համբավ չունեին։ Ուզում էր, որ ամուսնանամ, գլխիս տերուտիրական ունենամ։ Բայց ես նստեցի ավտոբուս ու եկա Երևան։ Երևան գալ արտահայտությունը բառացի նշանակում է հայտնվել։ Այսպես ես հայտնվեցի, բայց գեղարվեստա-թատերականում նկարիչների ու դերասանների երեխեքն էին սովորում, կողմնակի մարդկանց շատ դժվար էր էդ փակ շրջանը ներխուժել, լուրջ ծանոթություններ ու գումարներ էին պետք»։ Գոհարը չընդունվեց ինստիտուտ, բայց ընդունվեց աշխատանքի որպես բնորդուհի։ Արևմտյան ֆիլմերից հիշում էր, որ հայտնի երգիչներն իրենց կարիերան սկսում են մատուցող կամ աման լվացող աշխատելուց, ու նա չէր կարող պատկերացնել, որ բնորդուհու աշխատանքը այլևս երբեք թույլ չի տալու, որ իրեն որպես նկարիչ ընդունեն։ «Ինձ մինչև հիմա էլ ասում են բնորդուհի Գոհար։ Վերնիսաժում էլ կարգին տեղ չտվեցին, վերնիսաժից դուրս, փողոցի վրա, իբր մեզ՝ պրոֆեսիոնալներիս հետ չես։ Բայց էդ պրոֆեսիոնալները իմ աչքի առաջ են պրոֆեսիոնալ դառել ու ես լավ գիտեմ դրանց պրոֆեսիոնալիզմի աստիճանը»։

Գոհարն ապրում է Կոնդում, որ Երևանի ամենահին թաղամասն է։ Այն գտնվում է Երևանի կենտրոնում, բլրի վրա։ Տներն այստեղ կառուցված են քաոտիկ ձևով՝ մեկը մյուսի վրա, մեկը մյուսից բխելով և մեկը մյուսին շարունակելով։ Քարե այս անձև զանգվածը, գոյացած 18-19-րդ դարերում, լավագույնս է արտահայտում հայկական ճարտարապետական մտածողությունը, որ հենված է գոյատևման փիլիսոփայության վրա։ «Մեր երթուղային տաքսիները տեսե՞լ եք՝ ոնց են մարդիկ խցկված, կզած, իրար սեղմված, ստեղ նույն ձևով տներն են,- ասում է Գոհարը,- Երևանը ցույց տալու համար զբոսաշրջիկներին այստեղ պիտի բերեն, բայց չեն բերում։ Որովհետև ամաչում ենք մեր էությունից»։ Ծուռումուռ նեղլիկ փողոցներով այս թաղամասը, որտեղ աղքատ մարդիկ են ապրում, հայտարարված է հանրային գերակա շահ, որ նշանակում է՝ քանդվելու է, ու տեղը նորանոր էլիտար շենքեր են խոյանալու, դատարկ ու անհոգի։

Գոհարի ու նրա դստեր՝ Անահիտի հիմնական սնունդը հոգևոր տեսակի է։ Հին սովետական սառնարանը պարզապես դատարկ չի, բտված է գրքերով ու արվեստի ամսագրերով։ Նույնը՝ պահարանները։ Պատերի տակ գրքերի շարքեր են վեր խոյանում։ «Մեր հարևանը գրող էր, մեծ գրող, երկու տարի առաջ սովից մահացավ, ունեցվածքը մեզ մնաց։ Գրքերից բացի ուրիշ բան չուներ»:

Գոհարի դուստրը տառապում է աուտիզմով։ Գոհարը նրան մենակ է մեծացրել։ Աշխատանքի ընդունվելու հենց առաջին տարում է ծանոթացել հոր հետ։ Ուսանող էր։ Սեր էր։ Իրեն համենայն դեպս թվում էր, թե սեր է։ «Բայց երբ իմացավ հղի եմ, խառնվեց իրար, ծնողներն էլ խառնվեցին իրար, սկզբում համոզում էին, որ հեռացնեմ երեխային, հետո հայտարարեցին, որ իրենց որդուց չի։ Երևի էդ ապրումներս են պատճառը, որ երեխաս այսպիսին ծնվեց։ Բայց երախտապարտ եմ ճակատագրից, որ այդ մարդկանց հետ ինձ ու աղջկաս չկապեց։ Մեզ միայն էդ էր պակաս»։

Սովետական միության փլուզումից հետո, պատերազմի տարիներից սկսած, որ ժողովուրդն անվանում է ցուրտումութ տարիներ, Գոհարը սկսեց զբաղվել մարմնավաճառությամբ՝ իր և աղջկա հացը հոգալու համար։ «Միևնույնն է՝ նրանք քնում էին ինձ հետ, օգտագործում էին, չէին գնահատում ոչ իմ սերը, ոչ իմ տաղանդը, ոչ իմ գեղեցկությունը։ Միևնույնն է՝ նրանք վերաբերվում էին ինձ որպես պոռնիկի, ուղղակի ձրի էին քնում հետս։ Սենց ավելի ազնիվ էր»։

Գոհարը հիմա հիսունն անց է, նախկին գեղեցկությունից միայն ավերակներ են մնացել, նրան փոխարինում է աղջիկը։ «Աղջիկս առողջ չի, տեսաք արդեն, դա, իհարկե, դժվարություններ ա ստեղծում։ Ոմանք մի անգամ հետը լինելուց հետո այլևս չեն վերցնում նրան, բայց ոմանք էլ հակառակը՝ նրա համար են գալիս։- Գոհարը ծխախոտ է վառում ու ծանր հոգոց հանում,- Խեղճ երեխաս… Էդքան հոգեկան հիվանդները քիչ էին, մեկ էլ էդ սփյուռքահայ մեծահարուստը հայտնվեց։ Փոխանակ մի հյուրանոց տանի, եկել ա մեր տուն, թե՝ գուզեմ որդեգրել։ Մտածեցի, երևի տանելու տեղ չունի, մենակ թողի, դուրս եկա, աղջիկս հետևիցս գոռալով դուրս թռավ։ Մտնեմ, տեսնեմ՝ կիսամեռ ընկած ա։ Շտապօգնություն կանչեցինք, չէր ուզում հիվանդանոց գնալ, խնդրում էր, որ մեր տանը մնա։ Երկու օրից լուրերով տեսա, պարզվեց շատ հարուստ մարդ էր, Հայաստանին երեք միլիարդից ավելի դոլար ա կտակել։ Պատկերացնո՞ւմ եք՝ ինչ վիրավորական ա։ Ինչքա՞ն մարդ կա աղքատությունից մեռնող։ Գոնե դրանց կտակեր»։

Դադարից հետո Գոհարը նորից է սիգարետ վառում, ասում է. «Պատկերացնո՞ւմ եք՝ էդքան շուտ չմեռներ ու որդեգրեր աղջկաս»։

 

Մեռած գրողների քաղաքը

«Ես նրան հանդիպեցի հարևանուհուս տանը։ Դեմքին մահվան կնիք կար։ Գիտեք, հրատարակչություններում ձեռագրերի վրա գրում են՝ հանձնված է տպագրության, ամիս-ամսաթիվ և կնիք են դնում։ Ձեռագրերը դեռ անտիպ են, բայց արդեն ունեն այլ կարգավիճակ։ Այդպես էլ նրա ճակատին գրված էր՝ հանձնված է մահվան։ Ի դեպ, մահացածին հին հայերենում ասում են կատարյալ։ Այսինքն մարդ, որի մեջ հնարավոր չէ խմբագրումներ ու սրբագրումներ մտցնել։ Գիրքն էլ է կատարյալ, այն բնագրի մահն է, ու երբ մարդը մեռնում է, կարող ենք ասել՝ լույս տեսավ»։

Վարուժան Նալբանդյանը գրող է, մահացել է երկու տարի առաջ։ Սակայն չի կարողացել բաժանվել իր գրադարանից և շարունակում է ապրել Երևանում նոր կարգավիճակով։ «Գրողներից շատերն են մնում, մեծ մասամբ՝ վայելելու հետմահու փառքը։ Ինձ էլ էր հետաքրքիր դա, քանի որ բազմաթիվ պատմություններ կան կյանքի օրոք չգնահատված հանճարների մասին։ Պիտի մեռնես՝ հասկանալու համար, որ դրանք հեքիաթի ժանրից են։ Միշտ էլ, բոլոր ժամանակներում շահել են նրանք, ովքեր շահել են կյանքի օրոք՝ ճարպիկները, որ կարողացել են գրագետ ու հաջող կազմակերպել իրենց փիառը, ժամանակակից լեզվով ասած։ Եթե, իհարկե, կարելի է շահույթ համարել, ասենք, դրամի վրա տպվելը կամ այդ անհեթեթ գիպսի արձանները, որ տեղադրվել են քաղաքի նստարաններին։ Տեսե՞լ եք,- ծիծաղում է,- ոմանց դա հետմահու երջանկություն է պարգևում։ Հաճախ եմ տեսնում մեռած գրողներին իրենց գիպսի արձանների կողքը նստած։ Շատ զավեշտալի տեսարան է»։

Վարուժանը բազմաթիվ գրքերի հեղինակ է և բազմաթիվ հեղինակների թարգմանիչ։ Չնայած դրան՝ միշտ ապրել է թշվառության մեջ։ Նա ապրել է միայնակ, ճգնավորի պես՝ սպանելով իր մեջ բոլոր ցանկությունները, բացի գրականությամբ զբաղվելու ցանկությունից։ Ապրել է՝ թքած ունենալով նյութական արժեքների, բարեկեցության, անգամ տարրական հիգիենայի վրա։ «Իմ անձնական օրինակը ցույց է տալիս հայերի իրական վերաբերմունքը գրականությանն ու գրողին։ Հայ գրողները հիմնականում փողի կարոտ են եղել, բոլորն են ապրել աղքատության մեջ՝ այս կամ այն աստիճանի։ Բայց մեր թղթադրամների վրա գրողներ են պատկերված։ Մի խենթ կին մի օր ինձ ասաց. «Ես մանկուց սիրել եմ մեր գրողներին, Թումանյանից ու Չարենցից պոեմներ գիտեմ անգիր, կարծում եմ՝ արժանի եմ նրանց պատկերներով թղթադրամներ ունենալ հիմա, երբ այսքան կարիք ունեմ փողի»։ Փողոցների մեծ մասը գրողների անուններով է։ Բայց գիրք կարդացող չկա։ Խորհրդային միության հետևանքներն են։ Այն ժամանակ գիրքն ու ընթերցանությունը քարոզվում էին, մոդա էր լավ գրադարան ունենալը, մարդիկ գիրքն առնում ու չէին կարդում։ Մի անգամ վերնիսաժում մի կին պոեզիայի հատորներ էր առաջարկում գրավաճառին, որպես առավելություն նշում էր՝ օգտագործած չի։ Ընթերցող մարդը երբեք գիրք ու օգտագործել բառերն իրար հետ չի գործածի։ Գիրքը օգտագործում են որպես զուգարանի թուղթ կամ կենցաղային այլ նպատակներով։ Մնացած դեպքերում այն անօգուտ է»։

Վարուժանը սիրում է թափառել Երևանի փողոցներով, սրճարաններով, դիսկոտեկներով, գիշերային ակումբներով՝ այն տեղերով, որտեղ սիրում են իրենց ժամանցն անց կացնել երևանցիները, և որտեղ կենդանության օրոք երբեք չի եղել։ «Տարօրինակ բան պիտի ասեմ. ես սկսեցի ապրել այն ժամանակ, երբ մահացա։ Մինչ այդ տնից գրեթե դուրս չէի գալիս, կամ կարդում էի, կամ գրում, կամ մտածում մենության մեջ։ Համոզված էի, որ աշխարհը ճանաչելու համար պետք է նստել գրասեղանի մոտ։ Իմ ամբողջ հոգևոր ջանքը մետաֆիզիկական էր, փորձում էի մոտենալ գոյության առեղծվածին, իսկ կյանքն անցնում էր, հիմա ինձ գոյաբանական հարցերը չեն հուզում, ես ուսումնասիրում եմ կյանքը նորածնի աչքերով»։ Ամենից շատ սիրում է ընդդիմության հանրահավաքները և հանրահավաքի եկած ժողովրդին։ Ոչ մի հանրահավաք ու երթ բաց չի թողնում։ Կենդանության օրոք միշտ համարել է, որ գրականությունը պիտի զերծ լինի գաղափարախոսությունից։ Ասում է, որ դա էլ սովետական գրականության հետևանքն է, որը գաղափարախոսություն էր պարտադրում։ «Եթե հիմա կարողանայի գրել, բոլորովին այլ բան կգրեի»։

Վարուժանը եղել է Եվրոպայում և բազմաթիվ հնարավորություններ է ունեցել տեղափոխվելու, բայց չի արել, որովհետև գրողի տունը լեզուն է, գրողը չի կարող ապրել լեզվի միջավայրից դուրս։

«Ի՞նչ կարող եմ ես ասել այս պատմության մասին։ Ես այն կվերնագրեի «Մահը Երևանում»։ Հիմա ամեն ինչ տեղայնացնում են՝ սերիալները, հաղորդումները, համարենք, որ գնել ենք վիպակի պատենտը,- ծիծաղում է,- ես կողքին էի, հիվանդանոցում, երբ մահանում էր, միտինգից ուշանում էի, ասի՝ արագացրու, եղբայր, շունչդ փչիր, միտինգի ենք։ Չէր հասկանում, ուզում էր ապրել, ասեց. «Արարատը չտեսա…»։ Ասում եմ՝ Արարատը չի փախչի, իսկ միտինգը կվերջանա։ Ու քաշեցի ձեռից։ Հետո ընկերացանք, իրար հետ էինք նայում, թե ոնց են հեռուստացույցով խոսում իր մասին։ Հումորի զգացումից զուրկ չէր, բայց երբ ասին, թե որոնք են եղել վերջին բառերը, սկսեց լացել։ Ոչ մի արտառոց բան այս պատմության մեջ չկա, շատերն են գալիս Արարատը տեսնելու, շատերն են գալիս Երևանում մեռնելու… Ծանոթ նկարչուհիներից մեկը մի անգամ առաջարկեց, որ Երևանը դարձնենք էլիտար գերեզմանոց, մեծահարուստների թաղումներ կազմակերպենք, հայ ժողովուրդն էլ ծառայի որպես սգո թափոր՝ աշխատավարձով, իհարկե։ Ըստ իս հրաշալի գաղափար է։ Այս պատմության թերությունն այն է, որ այն գեղարվեստական է։ Կերպարները տիպային են ու հավաքական, չունեն ունիկալություն։ Մինչդեռ Երևանը լի է ունիկալ մարդկանցով ու պատմություններով, որ կարող էին լինել միայն այստեղ։ Երևանը իդեալական քաղաք է գրողի համար։ Այստեղ գրելու նյութը ոտի հետ է գնում։ Ես գրողներ ու սցենարիստներ եմ ճանաչում, որոնք գալիս են Հայաստան, որ պատմություններ հավաքեն։ Այստեղ կատարվում են բաներ, որ ամենավառ երևակայությունը ի զորու չէ երկնել։ Այստեղ իրականությունը տասով զրո կրած ունի գրականությանը։ Գրողի խնդիրն այստեղ իրականությունը գեղարվեստով ներկայացնելը չպիտի լինի, այլ հակառակը՝ իրականությունը ապագեղարվեստացնելը»։

Վարուժանն իրեն լավ է զգում, ասում է՝ հրաշալի է, որ այլևս չպիտի մտածի սնունդ հայթայթելու մասին։ Երջանիկ է, որ բացահայտում է Երևանը։ Տխուր է միայն, որ չի կարող գրել ու կարդալ։ Իսկ թե ի՞նչ երազանք ունի, չասաց, այլ միայն ծիծաղեց. «Ես նման եմ մարդու, որ կարող է երազա՞նք ունենալ։ Նույնիսկ ողջ ժամանակ երազանք չեմ ունեցել»։ Միլիարդատեր Մարգար Պեյպունճյանի մասին ասաց, որ ճանապարհել է նրան երկինք։ «Ամեն մարդ չի կարող մնալ Երևանում մահից հետո։ Սա գրողների ուրվականների քաղաքն է»։

 

Արփի Ոսկանյան, հատուկ «Դե Բյուրեն»- ի համար։

 

Download the ePub Print

Dromen van Yerevan: een reportage

DW BHet citybook van Arpi Voskanian werd in Nederlandse vertaling voorgepubliceerd in het literaire tijdschrift DW B, in het nummer 2013 #5: Grensgangers.

 

 

Eerst zien en dan pas sterven

‘Ik had de Armeniërs in Amerika horen praten over de slordigheid en de onverantwoordelijkheid van de mensen die in Armenië zelf wonen en ik dacht dat het daaraan lag. Ik had een kamer gereserveerd met uitzicht op de Ararat, maar ze hadden een fout gemaakt. Ik vond dat mijn rechten als consument geschonden waren en eiste de manager te spreken. Ineens verscheen er een hele groep medewerkers in mijn kamer en met z’n allen boden zij hun excuses aan voor het feit dat de berg in de mist verborgen was. Ze zeiden: als hij niet op Turks grondgebied stond, zouden we er iets aan kunnen doen, maar zoals de zaken nu liggen, kunnen we niets beginnen. Ze zijn vindingrijk en pienter,’ vertelt meneer Markar glimlachend en vult een glas met water uit de kraan. ‘De mensen en de natuur hier hebben hun zuiverheid weten te behouden. Yerevan heeft meer dan een miljoen inwoners, maar die drinken allemaal water dat afkomstig is van een bron. Jaren geleden heb ik in een tijdschrift gelezen, dat er heel weinig van zulke steden waren op de wereld, en intussen zullen het er wel nóg minder geworden zijn. Weet u wel, dat regenwater vijfduizend jaar nodig heeft om bronwater te worden? Beseft u wel hoeveel tijd dat is? Ik ben tweeëntachtig,’ meneer Markar neemt heel voorzichtig en zuinig een slokje, alsof het levenselixer is, ‘Als ik naar dit water kijk, voel ik de frisse berglucht, hoor ik het geluid van beekjes die van de bergen naar beneden stromen. Mijn hele vaderland zit in dit ene glas.’

Markar Peypoentsjan is een Amerikaanse miljardair met een kapitaal dat meer bedraagt dan de hele Armeense overheidsbegroting. Hij heeft alleen één onvervulde droom: een bezoek aan Armenië brengen om de Ararat te zien. Door zijn werk en zijn gezin was hij er nooit toe gekomen om die droom waar te maken. Maar nu zijn vrouw gestorven is en de artsen bij hem leukemie hebben geconstateerd, heeft meneer Markar geen tijd meer om zijn bezoek aan Armenië nog langer uit te stellen. Hij begrijpt dat, als hij de Ararat nu niet ziet, hij hem nooit meer zal zien.

‘Dit is niet het vaderland van mijn voorouders, want zij kwamen uit West-Armenië, dat nu op Turks grondgebied ligt. Mijn ouders hebben als bij wonder de genocide overleefd en zijn eerst naar Europa verhuisd en later naar Amerika. Hier wordt een andere taal gesproken dan ik spreek en dan mijn ouders spraken, deze plek ligt ver van het huis van mijn voorouders, waar in de moestuin nog de potten met goud begraven moeten liggen waarover ik als kind vaak heb horen vertellen. Maar ik heb die potten met goud niet nodig,’ zegt meneer Markar lachend, ‘en dit is mijn vaderland, want het begrip “vaderland” is niet materieel, maar spiritueel.’

Voordat hij op reis ging, heeft meneer Markar zijn hele fortuin vermaakt aan de Republiek Armenië, wat betekent dat zijn kinderen en kleinkinderen met lege handen komen te staan. ‘Ik kan me hun gezichten voorstellen op het moment dat het testament wordt geopend, maar dit was nu eenmaal mijn plicht tegenover mijn vaderland, tegenover mijn opa’s en oma’s, van wie de beenderen rusten in de woestijn bij Der-Zor, en tegenover mijn ouders, die als door een wonder in leven zijn gebleven. Ik had een deel van mijn kapitaal aan mijn kinderen en kleinkinderen kunnen nalaten, maar de eerste de beste in Armenië wonende onbekende Armeniër is mij dierbaarder dan zij.’

Het vooruitzicht om in een ziekenhuis tussen witte muren en witte lakens, omringd door vreemde verpleegsters en verzorgers, te moeten sterven, beangstigde hem. Hij wilde sterven omringd door de dierbaren die hij nooit gehad had en hij meende, dat die dierbaren te vinden waren onder onbekenden. Door de telefoon had de stem van het meisje van het toeristenbureau, dat ermee ingestemd had zijn gids te zijn, hem heel dierbaar in de oren geklonken. ‘Er was zo’n warmte in haar stem, zo’n vertrouwelijkheid, als ik in mijn leven alleen bij mijn moeder heb gevoeld.’ Naar haar stem te oordelen moest het een heel jong meisje zijn, van de leeftijd van zijn kleindochter of nog jonger, en wat Markar voor haar voelde was de vertedering van een grootvader jegens zijn kleinkind, vol welwillendheid, verrukking en enthousiasme, met de afgunst van een uitdovend leven tegenover de jeugd. Hij stelde zich voor, hoe hij gelukzalig dat meisje zou aankijken, hoe hij de laatste krachten van zijn uitdovend leven aan haar zou doorgeven, alsof die toeristengids symbool stond voor heel Armenië. Al voordat hij naar Armenië vertrok, koesterde hij zich bij voorbaat in de menselijke warmte die tussen hem en dat jonge meisje zou ontstaan.

Meneer Markar houdt er over het algemeen van om van alles al bij voorbaat te genieten, elk detail van een aangename ontmoeting van tevoren aan zijn geestesoog voorbij te laten trekken. Hij gaat zijn dromen behoedzaam en langzaam tegemoet, zoals een roofdier vanuit een hinderlaag zijn prooi besluipt, alsof hij bang is om zijn droom met een onvoorzichtige beweging te verjagen. ‘Het was de droom van mijn leven, maar toch ben ik niet meteen bij aankomst, in de nacht, naar het raam gerend om de Ararat te zien. De berg, waarop Noach was geland, de berg, waarvan ik in mijn huis in Amerika een schilderij aan de muur heb hangen, de berg, die iedere Armeniër in zijn hart met zich meedraagt. Ik wist dat de berg daar achter het gordijn was en aan die wetenschap had ik voor het ogenblik genoeg. Ook de volgende ochtend rende ik niet direct naar het raam toe zodra ik wakker was; ik wilde dat mijn kennismaking met de berg onvergetelijk zou zijn. Ik douchte, poetste mijn tanden, kamde mijn haar en trok mijn beste kleren aan, alsof ik mij opmaakte voor een rendez-vous. Pas daarna had ik voldoende moed bij elkaar geraapt om het gordijn open te trekken, om tot de ontdekking te komen dat daarachter, zoals u al weet, niets te zien was.’

Naar de lobby, om zijn toeristengids te ontmoeten, ging hij niet zo opgedirkt. Hij was een beetje vroeg naar beneden gegaan om het meisje niet te laten wachten, maar zij was te laat. ‘Ik zat juist erover na te denken hoe ik haar fijntjes erop kon wijzen, dat op tijd op je werk komen een belangrijke voorwaarde is voor een succesvolle carrière, toen die jongen mij begroette. Eerst begreep ik niet wat hij van mij wilde, maar toen drong het tot me door, dat hij mijn gids zou zijn. Toen ik naar het meisje vroeg, zei hij dat ze niet meer bij hen werkte, dat ze plotseling getrouwd was en naar Amerika vertrokken.’

Het is niet moeilijk je voor te stellen wat de hooggeëerde rijkaard, die gewend was om alles onder controle te hebben, nu doormaakte. ‘Ik moet eerlijkheidshalve toegeven, dat hij geen slechte gids was. Hij liet me wat lang bovenop die hoogte staan, die Cascade heet en waar mensen komen om een mooi uitzicht over Yerevan te hebben, maar hij heeft wel uitgebreid alle theorieën over de oorsprong van de naam Yerevan uit de doeken gedaan, waarvan ik er trouwens maar een paar onthouden heb. Volgens één daarvan zou Yerevan een verbastering zijn van de naam van de vestingstad Ereboeni in het koninkrijk Oerartoe, waarvan de huidige stad de opvolger is. Volgens een andere zou de naam afkomstig zijn van het woord “yerevats” oftewel “het is verschenen”; dat zou Noach gezegd hebben vanaf de top van de Ararat, toen de wateren van de zondvloed zich terugtrokken en het land weer verscheen. Daaraan voegde ik mijn eigen theorie toe, namelijk dat het woord misschien niet op de stad slaat, maar op de berg, want ik denk dat er veel toeristen naar Yerevan komen speciaal om de Bijbelse berg te zien, en die heeft nu eenmaal de gewoonte zich te verstoppen. Ik kan me voorstellen, hoe zo’n wanhopige pelgrim-toerist ineens geestdriftig uitroept: hij is verschenen (“yerevats!”)! En toen vertelde die gids ook nog een interessant verhaal over de Russische tsaar.’

 

De grootste oorlogsbuit

Nicolaas I was een ambitieuze tsaar: het ging hem er niet alleen om de teugels van zijn regering stevig in handen te houden, maar hij hechtte ook belang aan zijn historische image. Hij bevrijdde de Slavische volken van het Ottomaanse juk en schonk hun grootmoedig de onafhankelijkheid, zonder de overwonnen gebieden bij zijn rijk in te lijven. Ook vanuit Transkaukasië maakte hij het Turkije moeilijk, maar hij paste hier niet dezelfde politiek toe als in het Europese gebied. Hij wist heel goed dat de Armeniërs christenen waren en dat Armenië als eerste land ter wereld het christendom had aangenomen als officiële godsdienst. Maar de Armeniërs waren geen Slavisch volk en ze waren niet orthodox, maar hadden hun eigen Armeens-apostolische Kerk. Waarom zou de tsaar hun onafhankelijkheid moeten schenken? Bovendien smeekten zij hem zelf om hun land op Turkije en Perzië te veroveren en waren zij bereid hem te helpen waar mogelijk.

De grootste krijgsbuit die Nicolaas uit deze oorlogen verkregen had, was de Ararat. En deze man, die Rusland onder zijn heerschappij tot de gendarme van Europa maakte, gaf opdracht een spoorlijn aan te leggen tot aan Yerevan, waarna hij plaats nam in de trein en op reis ging naar de Ararat.

’s Nachts, zittend in de schommelende trein, stelde hij zich zijn ontmoeting met de berg voor: hij alleen, gekleed in gala-uniform, oog in oog met de Ararat, fluisterend: ‘Hier ben ik dan, de enige mens die erin geslaagd is jou te bevrijden uit je eeuwenlange krijgsgevangenschap.’ En dan leek het hem, alsof de berg een lichte buiging maakte als teken van dank. Maar toen de trein aankwam op de plaats van bestemming, zat de berg verborgen achter een sluier van nevel. ‘Als een schuchter bruidje,’ dacht de tsaar vertederd en hij ging geduldig zitten wachten tot de berg haar gezicht zou tonen. Maar die hele dag liet de berg zich niet zien. De tsaar werd nijdig als een afgewezen vrijer: ‘Je zou me met open armen moeten ontvangen, ondankbare hond.’ De volgende dag was de berg opnieuw in nevelen gehuld en de onderdanen hoorden hun tsaar tegen de berg praten: ‘Waarom houd je je gezicht verborgen, schoonheid? Ik heb zo’n lange reis gemaakt, louter en alleen om jou te zien.’ Ook de derde dag liet de berg haar gezicht niet zien. ‘Waarom zou ik hier in dit land het bloed van Russische soldaten laten vloeien en vrijheid schenken aan dit volk, dat niet Russisch is, niet Slavisch en niet orthodox?! Alleen omdat ze zich naar jou noemen? Neem me niet kwalijk, hoor …’ De berg zweeg in alle talen. De tsaar stapte, bedrukt en bedroefd, weer in de trein om terug te rijden naar Sint Petersburg. De trein had Yerevan nog maar nauwelijks verlaten, toen één van de naasten van de tsaar ineens uitriep: ‘Uwe majesteit, de Ararat begint zichtbaar te worden! Geeft u opdracht de trein te laten stoppen.’ ‘Nee,’ zei Nicolaas, ‘Zij heeft mij afgewezen, ik wil haar niet meer zien.’

 

Miami Beach

‘Het is kwetsend, dat zij hier kunnen komen wanneer ze willen en blijven hoe lang ze wensen, terwijl wij niet in hun land mogen komen.’

Gor is vertaler Engels en Frans. Hij werkt als gids voor een toeristenbureau, Armenia Travel International. Het is zijn werk om buitenlandse gasten te begeleiden naar bezienswaardigheden in Armenië en daarover te vertellen.

Elke dag dezelfde route: een rondrit door het centrum van Yerevan, het instituut voor oude handschriften Matenadaran, het Parajanov-museum, het Genocidemuseum, de burcht van Ereboeni … ‘Er is in Yerevan niet veel om te laten zien, nog een paar musea en wat kleine oude kerkjes die zich tussen de flatgebouwen genesteld hebben. We brengen ze meestal naar plaatsen buiten Yerevan: het hellenistische tempeltje van Garni, het in de rotsen uitgehakte kloostercomplex van Geghard, Chorvirap, de oude Armeense hoofdstad Vagharsjapat, het Sevanmeer … Afhankelijk van hoe lang ze bereid zijn rond te rijden. Maar het is overal hetzelfde liedje: wereldse gebouwen zijn er vrijwel niet bewaard gebleven, het zijn allemaal kerken en kloosters. De Armeniërs zijn altijd bang geweest voor God en hebben daarom nooit hun kerken afgebroken, hoewel ze in de sovjetjaren ook die angst hebben weten te overwinnen en de vijfde-eeuwse kerk van de Heilige Petrus en Paulus in het centrum van Yerevan gesloopt hebben om op die plaats het Moskou-bioscooptheater neer te zetten. En hetzelfde gebeurt nu ook. Er is niets veranderd. Probeert u zich eens voor te stellen hoe ongemakkelijk het is voor ons, gidsen, als wij de Noordelijke Boulevard aan toeristen laten zien en erbij moeten zeggen: hier stonden gebouwen die nog dateerden uit de achttiende en negentiende eeuw, maar die zijn de laatste jaren allemaal gesloopt en in hun plaats zijn deze lege luxe flatgebouwen gebouwd, die ook architectonisch niets voorstellen.’

Gor heeft genoeg van zijn baan. Iedere dag weer dezelfde, uit het hoofd geleerde teksten opdreunen: Armenië heeft elf hoofdsteden gehad, Yerevan is de twaalfde, de vestingstad Ereboeni is gesticht door koning Argishti in het jaar 782 voor Christus, Yerevan is dus 2.794 jaar oud, de helft van de inwoners van Armenië woont in de hoofdstad enzovoorts …

‘Ik haat de twaalfde hoofdstad van Armenië,’ zegt hij. Hij droomt ervan weg te gaan uit Armenië. Toen hij nog klein was, droomde hij ervan weg te gaan uit het dorp waar hij woonde. Toen hij groter werd, is zijn droom met hem mee gegroeid. Daarom begon hij talen te leren. Iedere dag voor het slapengaan geeft hij zich een paar seconden lang over aan zijn droom: hij ziet zichzelf op het strand van Miami Beach liggen, in de zon, met overal om hem heen zand, zee. ‘Alain,’ klinkt een vrouwenstem met Amerikaans-Engels accent, en hij kijkt op. In zijn droom heet hij Alain. Hij heet eigenlijk Alain, maar omdat hij nog niet zijn eigen leven leidt, stelt hij zich niet voor als Alain; hij wil zijn droomnaam niet verslijten in de straten van Yerevan. Die bewaart hij als een zondags pak, voor de dag dat zijn droom uitkomt.

Met de Green card heeft Gor pech gehad. In de jaren dat hij voor het toeristenbureau werkt, is hij bevriend geraakt met een hoop buitenlanders, van wie sommigen hem hebben uitgenodigd om naar hun land te komen. Maar op de ambassades werden zijn visumaanvragen altijd afgewezen. ‘Ik heb hier een moeder, een vrouw, een kind, onroerend goed, werk. Maar ze hoeven mijn gezicht maar te zien, of ze wijzen me af. Als ik in de spiegel kijk, zie ik een doodgewoon intellectueel gezicht. Wat is het, wat hun niet bevalt, hoe kunnen zij weten, wie er voorgoed weg wil en wie er terug zal komen? Hoewel er geen enkele ambassade bestaat waar ze niet om geld geven, waar niemand zich laat omkopen. Het kost drie- tot vijfduizend dollar om aan een visum te komen.’

Gor heeft dat bedrag, nog iets meer zelfs, maar hij zit erover te denken om zijn gezin achter te laten. Je weet niet wat het leven daar voor je in petto heeft. ‘Te oordelen naar de gierigheid van die buitenlanders, is het daar ook niet zo eenvoudig om geld te verdienen,’ lacht hij, ‘Nee, in werkelijkheid hebben ze een geld-fetisjisme. Hoe staat het ook weer in de Bijbel? Gebruik mijn naam niet lichtvaardig. Zo is het bij hen: geef mij niet lichtvaardig uit. Alleen de mensen uit het voormalige Oostblok maken van geld geen fetisj. De Sovjet-Unie was een prima land, waarom hebben ze het opgeheven? Oké, het was nogal gesloten, je kon niet zomaar het land uit. Maar wat heb je eraan, dat het nu niet meer gesloten is, als nu de ontvangende landen potdicht zitten?!’

Gor houdt niet bepaald van Armeniërs uit de diaspora. ‘Hun gierigheid is spreekwoordelijk. En ze zijn allemaal gek van de Ararat. Ze komen zelfs hier om dood te gaan. Of ze brengen hun lijken hierheen. Ze wonen en werken in een ander land, maken dat andere land rijk, maar komen hun rottende lijken aan de vaderlandse aarde toevertrouwen. Neem nou die ouwe vent. Eerst maakte hij stampij: “in plaats van jou had er een meisje moeten komen”. Ik zeg tegen hem: “ik ben hier in mijn eigen plaats; dat meisje is getrouwd, ze is gestopt met werken”. Zegt hij: “roep haar terug, ik zal extra betalen”. Ik zeg: “niet alles draait toch om geld?” Maar hij wil het niet begrijpen. Het sperma was hem naar het hoofd gestegen. We waren de vesting van Ereboeni aan het bekijken, onderbrak hij me ineens, van “waar kan ik een vrouw van lichte zeden vinden?” Ik ben geen expert op dat gebied, maar ik weet wel waar ze staan. Ik dacht: voor zo’n gierige diaspora-Armeniër is het circus de ideale plek, daar staan de goedkoopste. De volgende ochtend ga ik naar zijn hotel, zeggen ze: hij is niet teruggekomen. Een dag later vertellen ze op het nieuws dat er een of andere rijke diaspora-Armeniër is gestorven, die een paar miljard aan Armenië heeft nagelaten. Ik keek: dat was hij. Ik had dus de gans met de gouden eieren te pakken gehad. Maar wat heeft het mij opgeleverd?’ lacht hij.

De hoop om Armenië te verlaten verliest Gor niet, maar zijn droom vervaagt geleidelijk, naarmate zijn opgroeiende dochter en dikker wordende vrouw steeds duidelijker in beeld komen. Op een dag zal hij Alain zijn, maar voorlopig is hij nog Gor: een magere, rokende Armeense man, wiens dagen gevuld zijn met de zorgen om in het levensonderhoud van zijn gezin te voorzien. Zijn moeder was in zijn leven vanaf de dag dat hij geboren werd, en zijn vrouw en kind zijn daar op de een of andere manier ongemerkt bij gekomen, eerst de een, toen de ander. Liggend op het strand van Miami Beach kijkt hij vaak om zich heen in de hoop zijn vrouw en dochter te vinden, maar die zijn er niet, ze zijn niet daar en dat is ook niet verwonderlijk: wat zou zijn vrouw moeten in Miami Beach, met haar dag in dag uit dikker wordende cellulitisdijen? Zelfs Gor heeft daar niets te zoeken. ‘Alain’; uit zulke zware gedachten wordt hij altijd opgeschrikt door de vrouwenstem met het Amerikaanse accent.

‘Als wij elkaar ooit tegenkomen in Miami Beach, vergeet dan niet dat mijn naam Alain is,’ besluit Gor.

 

Yerevan leren kennen, en bekend worden

‘Als ik in een ander land woonde, was ik nu misschien een groot kunstenaar geweest. Ik zeg niet, dat ik het zeker geworden zijn zou. Maar in Armenië heb ik die mogelijkheid niet gehad,’ zegt Gohar, terwijl ze een slok van haar koffie neemt, ‘in de eerste plaats alleen al omdat ik een vrouw ben.’

Gohar is een abstracte schilderes, maar ze maakt ook figuratieve schilderijen om op de Vernissage kunst- en ambachtenmarkt te verkopen. Dat zijn voornamelijk schilderijen van de berg Ararat. Ze zegt dat die gekocht worden, dat zij ze wel móét schilderen om geld voor eten bij elkaar te krijgen. Over haar droom spreekt ze in de verleden tijd, want ze heeft geen droom meer, de dagelijkse strijd om te overleven laat geen ruimte voor dromen. Als klein kind al droomde ze ervan om schilderes te worden. ‘Mijn vader noemde mij een hoer. Hij was het er niet mee eens, dat ik naar het Kunst- en Theaterinstituut zou gaan. De meisjes aan dat instituut hadden een slechte naam. Hij wilde dat ik zou trouwen, zodat iemand me in de gaten zou houden. Maar ik ben op de bus gestapt en naar Yerevan gekomen. De Armeense uitdrukking “yerevan gal” betekent naast “naar Yerevan komen” ook “verschijnen” of “optreden”. En zo verscheen ik hier, maar op de kunst- en theaterschool zaten allemaal kinderen van schilders en acteurs, voor iemand van buitenaf was het heel moeilijk om in dat besloten wereldje door te dringen, daarvoor waren goede kruiwagens en flinke bedragen nodig.’ Gohar werd niet aangenomen op het instituut, maar wel voor een baantje als schildersmodel. In westerse films had zij weleens gezien hoe beroemde zangers hun loopbaan begonnen als ober of bordenwasser en zij kon zich niet voorstellen dat haar werk als model het volstrekt onmogelijk zou maken om nog ooit serieus genomen te worden als schilderes. ‘Ik word tot op de dag van vandaag “Gohar het model” genoemd. Op de Vernissage kunstmarkt heb ik ook geen fatsoenlijke plek gekregen; ik sta buiten de Vernissage, langs de straat; zo laten ze me voelen: ‘je hoort niet bij ons, je hoort niet bij de professionele schilders’. Maar ik heb gezien hoe die zogenaamde professionelen professioneel geworden zijn en ik weet maar al te goed wat hun professionaliteit waard is.’

Gohar woont in Kond, de oudste wijk van Yerevan. Die ligt in het centrum van Yerevan, op een heuvel. De huizen zijn er zonder enige orde op, aan en tegen elkaar gebouwd. Deze vormeloze steenmassa, die is ontstaan in de achttiende en negentiende eeuw, is de duidelijkst mogelijke uiting van de Armeense architectonische denkwijze, die is gebaseerd op een overlevingsfilosofie. ‘Heeft u wel eens in een van onze microbussen gezien, hoe de mensen daarin gestouwd, dubbelgevouwen en op elkaar gepropt worden? Precies zo zijn ook de huizen hier gebouwd,’ zegt Gohar, ‘Om de toeristen Yerevan te laten zien, zouden ze hen hierheen moeten brengen, maar dat doen ze niet. Omdat we ons schamen voor onze eigen aard.’ Deze wijk met zijn kronkelige nauwe straatjes, waar arme mensen wonen, is verklaard tot ‘dwingend openbaar belang,’ wat betekent dat het gesloopt zal worden en dat er op die plaats nieuwe luxe flats zullen oprijzen, leeg en zielloos.

Het voornaamste voedsel van Gohar en haar dochter Anahit is van spirituele aard. De oude sovjetkoelkast is niet gewoon leeg, maar wordt vetgemest met boeken en kunstbladen. De kasten idem dito. Langs de muren staan rijen boeken hoog opgestapeld. ‘Onze buurman was een schrijver, een groot schrijver. Twee jaar geleden is hij van de honger gestorven, zijn hebben en houden is bij ons terecht gekomen. Hij had niets dan boeken.’

Gohars dochter is autistisch. Gohar heeft haar in haar eentje grootgebracht. Ze was nog geen jaar aan het werk, toen zij de vader leerde kennen. Hij was student. Het was liefde. Zij had in ieder geval het idee dat het liefde was. ‘Maar toen hij hoorde dat ik zwanger was, raakte hij in paniek, zijn ouders raakten ook in paniek. Eerst probeerden ze mij over te halen het kind te laten weghalen, later beweerden ze dat het niet van hun zoon was. Misschien komt het wel door alles wat ik toen heb meegemaakt, dat mijn kind zo geboren is. Maar ik ben het lot dankbaar, dat het mijn dochter en mij niet aan die mensen gebonden heeft. Dat had er nog bij moeten komen.’

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, in de oorlogsjaren, die door de mensen ‘die koude, donkere jaren’ worden genoemd, begon Gohar in de prostitutie te werken om brood op de plank te brengen voor haarzelf en haar dochter. ‘Het maakte eigenlijk niets uit. Daarvoor sliepen ze met me, gebruikten me zonder mijn liefde, mijn talent of mijn schoonheid te waarderen. Het kwam op hetzelfde neer: ze behandelden me eerst ook al als een hoer, alleen sliepen ze gratis met me. Op deze manier was het eerlijker.’

Gohar is inmiddels de vijftig gepasseerd, van haar vroegere schoonheid zijn alleen nog ruïnes overgebleven; haar dochter heeft het stokje van haar overgenomen. ‘Mijn dochter is niet in orde, dat hebt u al gezien, en dat levert natuurlijk problemen op. Sommigen nemen haar niet meer, nadat ze een keer bij haar zijn geweest, maar anderen komen juist speciaal voor haar,’ Gohar steekt een sigaret op en slaakt een diepe zucht, ‘Mijn arme kind. Alsof er hier nog niet genoeg geesteszieken rondlopen, kwam ineens nog die rijke diaspora-Armeniër opduiken. In plaats van haar mee te nemen naar een hotel, kwam hij naar ons huis en zei: ‘ik wil haar adopteren’. Ik dacht dat hij misschien geen plek had om haar mee naar toe te nemen, dus liet ik ze maar alleen; ik ging naar buiten, en mijn dochter kwam gillend achter me aan naar buiten rennen. Ik ga naar binnen en wat zie ik? Daar ligt hij halfdood op de grond. We hebben een ambulance gebeld; hij wilde eigenlijk niet naar het ziekenhuis, hij vroeg of hij bij ons mocht blijven. Twee dagen later zag ik hem op het nieuws, en toen bleek dat hij heel rijk was geweest; hij had Armenië ruim drie miljard dollar nagelaten. Kunt u zich voorstellen hoe kwetsend dat voor ons is? Hoeveel mensen gaan er niet dood van de armoede?! Hij had z’n geld beter aan die mensen kunnen nalaten ...’

Na een onderbreking steekt Gohar opnieuw een sigaret op, en zegt: ‘Kunt u zich voorstellen? Als hij niet zo snel was doodgegaan, had hij mijn dochter geadopteerd.’

 

Stad van dode schrijvers

‘Ik heb hem ooit ontmoet bij mijn buurvrouw thuis. Zijn gezicht droeg het stempel van de dood. Weet u, bij een uitgeverij schrijven ze op manuscripten: “naar de drukkerij gestuurd” met de datum en een stempel erbij. Zulke manuscripten zijn nog niet gedrukt, maar hebben wel al een andere hoedanigheid gekregen. Op diezelfde manier stond er op zijn voorhoofd geschreven: “naar het hiernamaals gestuurd”. Tussen twee haakjes, in Oudarmeens werd een gestorvene “volmaakt” genoemd. Oftewel, een mens bij wie je geen aanpassingen en verbeteringen meer kunt aanbrengen. Zo is een boek is ook volmaakt, want het is de dood van het origineel, en als een mens sterft, kunnen we zeggen: hij is verschenen.’

Varoezjan Nalbandjan is schrijver, hij is twee jaar geleden overleden. Maar hij heeft geen afstand kunnen doen van zijn boekenverzameling en leeft nog voort in Yerevan in een nieuwe hoedanigheid. ‘Veel schrijvers blijven rondhangen, voornamelijk om van hun postume roem te genieten. Dat interesseerde mij ook, omdat er veel verhalen bestaan over genieën die tijdens hun leven niet erkend werden. Je moet dood zijn om te begrijpen dat zulke verhalen tot het sprookjesgenre behoren. Altijd, in alle tijdperken, zijn diegenen als winnaars uit de bus gekomen, die ook tijdens hun leven al winnaars waren, de goochemerds, die hun pr op slimme en succesvolle wijze hebben weten te organiseren, om het in moderne taal uit te drukken. Als je het tenminste als winst kunt beschouwen om bijvoorbeeld op een bankbiljet te worden afgedrukt of als één van die absurde gipsen beelden op een bankje in de stad neergezet. Hebt u ze gezien?’ lacht hij, ‘Dat maakt sommigen postuum gelukkig. Ik zie vaak dode schrijvers naast hun gipsen beelden zitten. Het ziet er zeer komisch uit.’

Varoezjan heeft talrijke boeken geschreven en talrijke schrijvers vertaald. Desondanks heeft hij altijd in misère geleefd. Hij woonde alleen, als een kluizenaar, en heeft altijd al zijn verlangens onderdrukt, behalve de behoefte om zich met literatuur bezig te houden. Hij leefde in totale minachting voor materiële zaken, welvaart en zelfs voor de meest elementaire hygiëne. ‘Mijn geval toont aan hoe de Armeniërs echt tegenover literatuur en schrijvers staan. De overgrote meerderheid van de Armeense schrijvers heeft te kampen gehad met geldgebrek, ze hebben allemaal in armoede geleefd, in meerdere of mindere mate. Maar op onze bankbiljetten staan schrijvers afgebeeld. Een vrouw die niet helemaal goed bij haar hoofd was, zei ooit tegen me: ‘Ik ben van kleins af aan dol geweest op onze schrijvers, ik ken hele gedichten van Toemanjan en Tsjarents uit mijn hoofd. Ik vind, dat ik het nu wel verdiend heb om bankbiljetten met hun afbeelding te krijgen, want ik heb hard geld nodig.’ Veel straten dragen namen van schrijvers. Maar niemand leest meer boeken. Dat is nog een gevolg van de sovjetperiode. In die tijd werd het lezen van boeken aangemoedigd, het was in de mode om een goedgevulde boekenkast te hebben, de mensen kochten boeken, maar lazen ze niet. Op de kunsten- en ambachtenmarkt bood een vrouw ooit aan een boekhandelaar poëziebundels te koop aan en als pluspunt vermeldde ze dat zij ze nooit gebruikt had. Een echte lezer zal de woorden ‘boek’ en ‘gebruiken’ nooit samen in één zin bezigen. Je kunt boeken gebruiken als toiletpapier of voor andere huishoudelijke doeleinden. In alle andere gevallen zijn ze onbruikbaar.’

Varoezjan zwerft graag rond door de straten van Yerevan, langs cafés, discotheken, nachtclubs, langs die plaatsen waar de inwoners van Yerevan graag hun vrije tijd doorbrengen en waar hij tijdens zijn leven nooit geweest is. ‘Ik zal je eens iets eigenaardigs vertellen: ik ben pas begonnen te leven, toen ik stierf. Tot die tijd kwam ik haast de deur niet uit, ik zat in mijn eentje óf te lezen, óf te schrijven, óf na te denken. Ik was ervan overtuigd, dat je de wereld alleen kon leren kennen vanachter je schrijftafel. Al mijn geestelijke inspanningen waren metafysisch, ik probeerde het raadsel van het bestaan te ontrafelen, en intussen ging het leven aan mij voorbij. Nu maak ik me niet meer druk om de vraagstukken van de zijnsleer, ik bestudeer het leven met de ogen van een pasgeborene.’ Hij is vooral dol op de openluchtbijeenkomsten van de oppositie en op de mensen die naar zo’n bijeenkomst komen. Hij mist geen enkele demonstratie of protesttocht. Tijdens zijn leven was hij altijd van mening geweest dat literatuur zich verre moest houden van ideologieën. Hij zegt dat ook dat een gevolg is van de sovjetliteratuur, die je juist een ideologie opdrong. ‘Als ik nu kon schrijven, zou ik het totaal anders doen.’ Varoezjan is weleens in Europa geweest en heeft meerdere keren de kans gehad om daarheen te verhuizen, maar dat heeft hij niet gedaan, want het huis van een schrijver is zijn taal, een schrijver kan niet buiten zijn eigen taalomgeving leven.

‘Wat kan ik zeggen over dit verhaal? Ik zou het als titel geven: Dood in Yerevan. Tegenwoordig wordt alles verarmeenst: de soaps, de tv-programma’s; laten we net doen alsof we de rechten van een novelle gekocht hebben,’ lacht hij, ‘Ik was bij hem in het ziekenhuis, toen hij op sterven lag. Ik moest naar een demonstratie, dus ik zei: ‘schiet op, man, blaas je laatste adem uit, ik heb zo een manifestatie’. Hij begreep het niet, hij wilde blijven leven en zei: ‘Ik heb de Ararat niet gezien.’ Ik zei: ‘De Ararat loopt niet weg, maar de manifestatie is straks wél afgelopen.’ En ik heb hem aan zijn arm meegetrokken. Later zijn we vrienden geworden, we hebben samen zitten kijken hoe ze op tv over hem aan het praten waren. Hij had best gevoel voor humor, maar toen ze vertelden wat zijn laatste woorden waren geweest, begon hij te huilen. Dit verhaal is niets bijzonders: er komen zoveel mensen hierheen om de Ararat te zien, er komen er zoveel om in Yerevan te sterven. Een schilderes die ik ken, stelde ooit voor om van Yerevan een luxe begraafplaats te maken en begrafenissen van rijke mensen te organiseren, dan kon het Armeense volk dienst doen als rouwstoet, tegen betaling uiteraard. Op zich is dat een geweldig idee. Het minpunt van dit verhaal is, dat het literair is. De personages zijn stereotypes, combinaties van meerdere personen, ze zijn niet uniek. En dat terwijl het in Yerevan wemelt van de unieke mensen en verhalen, die nergens anders kunnen bestaan dan hier. Yerevan is een ideale stad voor schrijvers. De schrijfstof ligt er voor het oprapen. Ik ken schrijvers en scenarioschrijvers die speciaal naar Armenië komen om verhalen te verzamelen. Er gebeuren hier dingen, die zelfs de meest levendige fantasie niet kan voortbrengen. De werkelijkheid wint het hier van de literatuur met tien tegen nul. Een schrijver moet hier niet zijn best doen om de werkelijkheid als kunst wijze weer te geven, maar integendeel, om de werkelijkheid te ontkunsten.’

Varoezjan voelt zich prima, hij zegt dat het geweldig is om niet meer te hoeven nadenken over het bij elkaar scharrelen van zijn kostje. Hij is gelukkig, omdat hij Yerevan aan het ontdekken is. Het doet hem alleen verdriet, dat hij niet kan lezen en schrijven. Maar wat voor droom hij heeft, zei hij niet, hij lachte alleen even: ‘Zie ik eruit als iemand die een droom kan hebben? Zelfs toen ik nog leefde, heb ik nooit een droom gehad.’ Over miljardair Markar Peypoentsjan zei hij nog, dat hij hem uitgeleide had gedaan naar de hemel. ‘Niet iedereen kan na zijn dood in Yerevan blijven. Het is een stad van de schrijversgeesten.’

 

 

Vertaald uit het Armeens door Anna Maria Martirosjan-Mattaar

Podcast voorgelezen door Daphne Acoca


Anna Maria Martirosjan-Mattaar (1961) werkte lange tijd als beëdigd tolk-vertaalster Spaans, en heeft  een jaar of vijf geleden de overstap gemaakt naar het Armeens. Zij wijdt zich nu volledig aan het maken van literaire vertalingen van het Armeens naar het Nederlands en incidenteel ook vice versa. In 2010 zijn er twee vertalingen van haar hand verschenen: het Armeense volksepos David van Sassoen in de prozaversie van Nairi Zarjan, en een moderne poëziebundel van Vahe Arsen onder de titel De terugkeer van de groene goden. In 2012 vertaalde zij een boek over de geschiedenis van de Armeense boekdrukkunst (Engels - Armeens). Verder zet zij zich in voor de bevordering van de culturele banden tussen Armenië en Nederland, o.a. door het organiseren van tentoonstellingen en boekpresentaties.


Print

citybooks Yerevan

Prochainement!

Ecouter le citybook en arménien

Download the ePub Print

Yerevan Dreams: A Reportage

Listen to the citybook in Armenian, read by the author.

 

First see, then die

“I’d heard Armenians living in the US talk about the carelessness and negligence of the people living in Armenia and believed that that was the problem. Although I had reserved a room with a view of Ararat, there was a problem. Feeling that my consumer rights had been violated, I insisted on seeing the manager. Before I knew it, the entire hotel staff was in my room, apologising for the mountain being wrapped in fog and assuring me they could have otherwise dealt with it if the mountain weren’t on Turkish territory. It was, however, so there was nothing to be done. They are resourceful and bright,” says Mr Margar with a smile, while pouring some water from the tap. “People and nature have been able to retain their purity here. Although Yerevan’s population exceeds one million, they all drink spring water. I read in a magazine years ago that there are very few such cities in the world, and now there must be even fewer. Do you know it takes 5,000 years for rainwater to be transformed into spring water? Do you realise how long that is? I’m 82,” Mr Margar continues, sipping sensitively and subtly as if it were an elixir of life. “When I look at this water, I can feel the cool mountain air, I hear the downward flowing brooks. This glass of water embodies my homeland.”

Margar Peipundjian is an American billionaire, with wealth exceeding Armenia’s entire budget. His only unfulfilled dream is to visit Armenia and see Ararat. He had put this dream on hold for work and family, and now that his wife had passed and he had been diagnosed with leukaemia, he could no longer afford to postpone it. He understood that if he didn’t see Ararat soon, he would never have another chance.

“This is not my ancestral homeland. They came from Western Armenia, which is now on Turkish territory. A miracle saved my parents during the Genocide. They first moved to Europe and later the US. The people here don’t speak the language that I speak and that my parents spoke. This place is far from the home of my ancestors, who – as I heard many times when I was young – were forced to bury pots of gold in their gardens...but I don’t need pots of gold,” says Mr Margar with a laugh. “This is my homeland, ‘homeland’ being not a material concept, but a spiritual one.”

Mr Margar came to Armenia after he had willed his entire estate to the Republic of Armenia, leaving nothing to his children and grandchildren. “I can imagine their faces when my last will and testament is read, but this is my debt to my homeland, to my grandparents who rest in the desert near Der Zor, and to my parents, who were saved only by miracle. I could have left part of my estate to my children and grandchildren, but any Armenian living in Armenia is dearer to me than them.”

The thought of dying within the confines of the white walls and sheets of a hospital, surrounded by nurses and carers, terrified him. He wanted to pass in the company of the family he had never had and the feeling of family he never thought he could enjoy among strangers. The girl working at the tour agency, who agreed to be his guide, sounded so dear. “There was so much warmth in her voice and an intimacy that I’d felt only with my mother.” Judging by her voice, the girl must have been quite young, perhaps the same age as his granddaughter or maybe even younger. Margar felt with her the tenderness a grandfather has for his granddaughter, replete with sympathy, delight, inspiration and a certain jealousy of youth in the face of fading life. He imagined looking at the girl with admiration, passing to her the remaining energy of his weakening life, as if she symbolised Armenia. Long before he came to Armenia, he fostered thoughts of developing and sharing warm human kindness with the young girl.

Mr Margar relishes the feeling of anticipation, envisaging every detail of an upcoming pleasant encounter. He approaches his dreams tentatively and in metered fashion, as a wild animal lying-in-wait, weary of chasing the dream away with an awkward move. “It was my life’s dream, but I didn’t rush to the window to see Ararat once I got to my room. I didn’t rush to see the mountain on which Noah landed, the mountain depicted in the picture on the wall of my house in the US, the mountain that rests in every Armenians’ heart. I knew the mountain was behind the curtain and that was enough. Even in the morning I didn’t run to the window. I wanted my meeting with the mountain to be unforgettable. I showered, brushed my teeth, combed my hair and put on my Sunday best as if preparing for a rendezvous. After I got myself together, I pulled open the curtain to find, as you already know, nothing behind it.”

He wasn’t so smartly dressed when he went to the lobby to meet his guide. He made sure he was a little early so as not to make the girl wait, but it seemed she was delayed. “I was considering how to delicately hint to her that punctuality is an important precondition for a successful career, when that guy said hello to me. At first, I didn’t understand what he wanted, but it dawned on me that he was going to be my guide. He explained that the girl no longer worked for agency, having married unexpectedly and left for the US.”

It’s easy to picture the emotional experience of the respectable billionaire who was used to keeping everything under control. “I wouldn’t be doing him justice if I said he was a bad guide. We may have stayed a bit long at the Yerevan Cascade, where people enjoy views of Yerevan, but he explained in detail all the theories about the origin of the word Yerevan, though I remember only a few now. One of them asserts that Yerevan is erroneously derived from the Urartian citadel Erebuni, of which today’s city is the successor. Another theory claims that Yerevan comes from the word yerevats, which means ‘it appeared’. It is believed that Noah exclaimed this while standing atop of Ararat after the flood waters receded and revealed a piece of land. I added my own theory that the word might not refer to the city, but rather to the mountain. I’m certain many tourists come to Yerevan to see the biblical mountain, which is often shrouded in fog and clouds. I imagine a desperate pilgrim crying enthusiastically: yerevats! The guide also told me an interesting story about the Russian tsar.”

 

Greatest spoils of war

Nicholas I of Russia was ambitious. In addition to his interest in holding the reins of government tightly, he was rather preoccupied with how he would go down in history. He freed the Slavs from Ottoman rule and generously granted them their liberty by not annexing the conquered lands. He made life difficult for Turkey from the South Caucasus, where his strategy differed from the strategy pursued on the European side. He knew very well that Armenians were Christian and that Armenia was the first country to adopt Christianity as its state religion. However, Armenians were not Slavs, nor were they orthodox. They referred to their separate church as Armenian Apostolic. So why should the emperor give them independence? They furthermore begged to win their land from Turkey and Persia and were ready to help with anything they could.

Nicholas I’s greatest trophy from those wars was Ararat. It was he, under whose reign Russia became Europe’s guard, who ordered the construction of a railroad to Yerevan and after its completion travelled along its route to Ararat.

At night, lulled by the ambling train, he envisioned meeting the mountain. Standing face-to-face with Ararat, the only one dressed in court uniform, he would whisper: “Here I am, the one to succeed in freeing you from centuries of captivity.” The mountain in his vision bowed slightly as if in gratitude. When the train arrived, however, the mountain was hidden behind a veil of fog. “Much like a bashful bride,” Nicholas I thought tenderly. He then waited patiently for the mountain to reveal its face, but the mountain never did that day. Like a rejected suitor, the tsar became frustrated. “You should have welcomed me with open arms, you ungrateful mountain.” The next day, the mountain remained clouded, and the tsar’s subjects heard him speak to the mountain. “Why do you cover your face, my beauty? I have travelled so far only to see you.” The mountain didn’t reveal its face on the third day either. “Why should I allow the blood of Russian soldiers to be shed blood on this land and grant freedom to people who are not Russian, Slav or orthodox?! Only because they call themselves by your name? That won’t do!” The mountain was silent. Dejected and depressed, the tsar boarded the train to make the journey back to St. Petersburg. The train had just left the borders of Yerevan when one of his retainers exclaimed: “Your Imperial Majesty, Ararat is unveiling its face! Order the train to stop!” “No,” said Nicholas I, “it didn’t welcome me, and I don’t want to see it ever again.”

 

Miami Beach

“It hurts to know they can come here any time they want for as long as they wish, and we cannot go to their countries.”

A translator of English and French, Gor works as a guide for the tour agency ‘Armenia Travel International’. He accompanies foreign visitors to and tells them about the sights of Armenia.

He travels the same route every day: a circuit in the city centre – Matenadaran, the Paradjanov House Museum, the Genocide Museum, Erebuni fort… “There’s not much to show in Yerevan, a few more galleries and museums and tiny old churches in backyards. We mostly take them out of Yerevan to the Hellenistic Temple of Garni, the Geghard monastery complex hewn into the rocks, Khor-Virap, Vagharshapat, which is the ancient capital of Armenia, and Lake Sevan… It depends on how long they want the tour to be. The problem is the same everywhere – there are almost no civic buildings left – only churches and monastery complexes. Armenians were afraid of God and didn’t destroy the churches. During the Soviet era, however, they overcame this fear and demolished the 5th century St. Paul and Peter church in the centre of Yerevan to make room for the Moscow Cinema. The same is happening now. Nothing has changed. Imagine the embarrassment we must experience when showing tourists the Northern Avenue, telling them there had been buildings from the 18th and 19th centuries, which have since been demolished and replaced by those empty, luxury buildings with no architectural value.”

Gor is tired of his job, repeating the same guiding manuscript every day: Armenia has had twelve capitals, Yerevan is the twelfth, Erebuni citadel was founded by King Argishti in 782 BC, Yerevan is 2,794 years old, half of Armenia’s population lives in the capital, etc.

“I hate the twelfth capital of Armenia,” he says. He dreams of leaving Armenia. As a child, he dreamt of leaving the village. As he grew up, so did his dream. He began to learn languages. Every day before going to bed, he takes a few seconds to enjoy a vision of him in Miami Beach, lying in the sun, surrounded by sand and sea. “Alain,” he hears a woman’s voice with a American accent and he looks up. His name is Alain in his dream. Although his name is in fact Alain, he doesn’t introduce himself as such given that he is not leading the life he wants. He doesn’t want the streets of Yerevan to tarnish his dream name. Just like holiday attire, he stores it away for the day his dream comes true.

Gor wasn’t lucky with the Green Card Lottery. In the years he has worked for the agency, he has befriended many foreigners, some of whom have invited him to their countries. However, he has always been rejected by the embassies. “Here I have a mother, a wife and a child, I own property, and I have a job, but they look at my face and deny me access. I look in the mirror and see a common intelligent face. What is it they don’t like? How can they possibly determine who is leaving forever and who will return? And there is certainly no embassy that doesn’t see the importance of money, the staff of which cannot be bribed.. It costs about 3,000 to 5,000 US dollars to obtain a visa.”

Gor has the money, more than he needs in fact, but he has to think of his family. You never know what life is going to be like out there. “Judging by the stinginess of foreigners, you have to conclude that it’s not that easy to make money there either,” he laughs, “and the truth is, they worship money. What does the Bible say? Thou shalt not take my name in vain. They follow the money commandment: thou shalt not waste me in vain. Post-Soviet era people do not worship money. The Soviet Union was good, why was it destroyed? It may have been sealed off, and nobody could leave the country freely, but now we’re not closed and what? Now the other countries are closed to us.”

Gor particularly dislikes the Armenian diaspora. “Their stinginess is legendary, and each and every one of them is crazy about Ararat. They come to die here or they bring corpses. They live and work in other countries, make those countries rich and deliver their rotting bodies to the homeland. Take that old man, for example. First he makes a big fuss, insisting there should have been a girl instead of me. When I explain that I’m her replacement and that she has married and resigned her position, he says, ‘Phone her. I will pay more money.’ When I assert that money doesn’t decide everything, he doesn’t want to understand… At one point, he became obsessed with sex. While we were at Erebuni fort, he suddenly interrupted me, asking where he could find a whore. I’m no specialist, but I know where they stand. I thought those at the circus were ideal for this stingy ‘diaspora man’, as they were the cheapest. When I go to the hotel the next morning, I’m told he hasn’t returned. The day after, I hear on the news that a wealthy man of Armenian descent has died and has willed several billions to Armenia. That was him. I had the goose that lays the golden eggs right before me, but what did it bring me?” he says with a laugh.

Although Gor still hopes to leave Armenia, that dream is slowly fading, as the image of his growing daughter and his increasingly plump wife plays an increasingly decisive role. One day, he will become Alain, but for now he is Gor, a thin, smoking Armenian man, who spends his days earning the family’s daily bread. His mother was next to him from the day he was born, and the wife and the child came onto the scene somewhat imperceptibly, one after the other. Lying on Miami Beach, he often looks around hoping to find his daughter and wife, but they are no where to be found, which is no wonder. What will the wife with fattening thighs riddled with cellulite do on Miami Beach? Even Gor has no business being there. “Alain!” The woman’s voice with an American accent always brings him back from even his deepest thoughts.

Gor ends his tour with the words: “If we meet in Miami Beach one day, remember, my name is Alain.”

 

Becoming acquainted with Yerevan, gaining fame

“If I lived in another country I might have been a great artist. I’m not saying that is definitely the case, but Armenia never gave me the chance,” says Gohar, taking a sip of coffee, “To begin with, only because I am a woman.”

Although Gohar is an abstract painter, she also makes figurative paintings to sell at the Vernissage book and art market. Most of them depict Ararat. She says it sells, and she has to paint the mountain to make money to eat. She speaks about her dream in the past tense, as she no longer has one. The daily challenge of surviving left no space for a dream. Her former dream of being an artist dates back to her childhood. “My father called me a whore. He didn’t want me to enter the Institute of Fine Arts and Theatre. Girls studying there had a bad reputation. He wanted me to marry a man who would keep watch over me, but I took a bus and came to Yerevan. In addition to ‘go to Yerevan’, the Armenian phrase yerevan gal also means appear and perform. So I appeared here, but the institute was the exclusive domain of the children of artists and actors. It was incredibly difficult for an outsider to break into that circle without connections or money.” Gohar was not admitted to the institute. She found a job as a model for painters. Western movies showed how famous singers began their career as waitresses or dishwashers, but she didn’t know that modelling work would prevent her from being accepted as an artist. “They call still me model Gohar today. I wasn’t even able to get a good place at the Vernissage book and art market – my place is out on the street – they felt I shouldn’t stand aside professionals. However, I’ve seen how these people have become professionals, so I’m well acquainted with their level of their professionalism.”

Gohar lives in Kond, the oldest quarter in Yerevan, which is located atop a hill in the city centre. The houses are built chaotically on top of each other here, each one flowing into the next. Developed in the 18th to 19th centuries, this unstructured mass of stone homes best demonstrates the Armenian approach to architecture, which is rooted in a philosophy of survival. “You know our minibuses, don’t you? People packed in, stooped over, pressed against each other. Houses here are just the same,” says Gohar. “They should bring tourists here to show the real Yerevan, but they wouldn’t dare. We’re ashamed of who we are.” Home to the poor, this district of twisted narrow streets has been declared a prevailing public interest, which means it will be destroyed and new luxury – empty and soulless – buildings will be constructed.”

Gohar and her daughter Anahit mainly feed on food of a spiritual kind. The old Soviet era refrigerator is not empty, however, it is stuffed with books and art journals. The same applies to the wardrobes. Piles of books line the walls. “Our neighbour was a writer, a terrific writer. He died of hunger two years ago, leaving his property to us. He had nothing but books.”

Gohar has raised her autistic daughter alone. In the first year she worked as a model, she met Anahit’s father. He was a student. It was love. At least, she thought it was. “When he heard I was pregnant, he panicked, and then his parents interfered. After first trying to convince me to get an abortion, they later claimed their son was not the father. What I went through then might explain why my child was born this way. Nonetheless, I’m thankful destiny didn’t leave me and my daughter tied to those people. As if we didn’t have enough.”

After the Soviet Union collapsed, during the years of war, Gohar was forced to resort to prostitution to feed her daughter and herself. “They slept with me anyway, they used me, they valued neither my love nor my talent or beauty. They treated me like a prostitute anyway without having to pay. Money just made it all fairer.”

Gohar is in her fifties now. Only the ruins of her former beauty remain; and now her daughter is following in her footsteps . “As my daughter is not healthy, this, of course, presents challenges. Some don’t want her after the first time, but there are others who come back for her.” Gohar lights a cigarette and sighs deeply. “My poor child… As if there aren’t enough mentally ill people walking around here, that wealthy ‘diaspora Armenian’ came by. Instead of taking her to a hotel, he came to our house. He said he wanted to adopt her. I thought he had nowhere to take her, so I left the room to give them privacy. After a while, my daughter ran out shouting. I entered and saw him lying nearly dead on the floor. We called an ambulance. He didn’t want to be taken to a hospital and asked to stay with us. I saw him on the news two days later. It turns out he was a wealthy man; he willed more than three billion dollars to Armenia. Can you imagine how much that stings? How many people die in poverty?!? He would have done better to give the money to them.”

After a pause, Gohar lights another cigarette and says: “Can you imagine if he hadn’t died and adopted my daughter.”

 

City of dead writers

“I met him once at my neighbour’s. Death was written all over his face. You know, publishers write ‘sent to the printer’ on a manuscript, date it and stamp it. The manuscript is still unpublished, but it gains another status. That man had such a note on his forehead: ‘sent to the hereafter’. By the way, in Old Armenian, the dead were called katarial, which means ‘completed’; in other words, people no longer subject to ‘editing’ or ‘further improvement’. In this way, a book can also be completed. It is the death of the original, and when a man dies, we can say he has been published.”

The writer Varuzhan Nalbandian died two years ago. He couldn’t abandon his library and continues on in Yerevan this day with a new status. “Many writers continue to stay, mostly to enjoy posthumous fame. This also intrigued me; there are many stories about geniuses who were never recognised in their lifetime. You have to die to understand that those are fables. Since the beginning of time and during all ages, the winners emerged along the way. They were the ones who enjoyed success during their lifetime. They were the smart ones who were able to organise robust and effective PR – to use a contemporary reference. Having your face on money or having one of those ridiculous plaster statues made in your likeness is a questionable victory. Have you seen them? They grant posthumous happiness to some. I often see the dead writers sitting next to their plaster statues. It’s extremely amusing.”

Varuzhan wrote many books and translated the work of many authors. Despite this fact, he always lived in misery and alone like a hermit, suppressing all his desires save one – the desire to explore literature. He despised material possessions, prosperity and even simple hygiene. “My example reflects the Armenians’ real attitude towards literature and writers. Armenian writers have mostly been in need of money, all of them have lived in poverty, more or less, but our money depicts their faces.” A less than-sane woman once told me: “I’ve loved our writers since childhood, I know Toumanian’s and Charents’ poems by heart, I think I deserve to have money with their faces on it, now when I need it so much.” Although most of the streets are named after writers, nobody reads books. This is a consequence of the Soviet Union. During that era, books and reading were promoted and having a good library was fashionable. People bought books, but they didn’t read them. I once saw a woman offer a Vernissage market bookseller volumes of poetry, mentioning the fact that they had never been used as a key selling point. True readers would never speak the words book and use in the same sentence. A book can be used as toilet paper or for some other household purpose. In all other cases, it’s useless.”

In his new status, Varuzhan likes to wander around the streets of Yerevan, visiting cafés, disco bars, and night clubs – all the places where citizens like to relax that he never frequented when he was alive. “It may sound weird, but my life started when I died. I almost never left my house before. I spent my time reading, writing or thinking in solitude. I was convinced the world could only be explored from behind my writing desk. My entire spiritual endeavour was metaphysical. While I tried to unravel the mystery of existence, life was happening around me. I don’t care about existential issues any more, I study life through the eyes of a newborn.” Most of all, he enjoys the open air meetings of the opposition and the people who attend them. He never misses a meeting or a march. Throughout his life, he was certain that literature must be free of ideology. He says that that, too, is a consequence of Soviet era literature, which actually imposed ideology. “If I could write now, I would write something completely different.”

Varuzhan has been to Europe and has had many opportunities to move there, but he didn’t, as a writer’s home is the language, a writer cannot survive out of his linguistic environment.

“What can I say about this story? I would call it ‘Death in Yerevan’. Everything is localised to Armenia now: soap operas, TV series. Let’s just act like we own the copyright to a novella,” he laughs. “I was at his bedside in the hospital when he was dying, I was late for a demonstration, so I said ‘Hurry up, man! Give up the ghost. We have a demonstration happening soon!’ He didn’t understand. He wanted to live. ‘Ararat… I didn’t see it,’ he said. I reminded him that Ararat is not going to run away, but that the demonstration would end. I pulled him by the hand, and we later became friends. We watched the news together on TV, featuring the story about him. He had a sense of humour, but when he heard what his last words had been, he began to cry. There is nothing strange in this story, many come to see Ararat, and many come to die in Yerevan… One of my acquaintances – an artist – suggested that we should turn Yerevan into a luxury cemetery, organise funerals for millionaires, with Armenians serving as a procession of mourners, and, of course, get paid for it. I think it’s a wonderful idea. The weakness of this story is that it’s literary. The characters are typical, but composites of several individuals, they are not unique. Whereas Yerevan is full of unique people and stories who could only exist and live here. Yerevan is an ideal city for a writer. There is writing material everywhere. I know writers and scriptwriters who come to Armenia to collect stories. Even the brightest imagination cannot conceive of what’s happening here. Reality here keeps literature in a permanent state of knockout. A writer’s mission must not be to present reality artistically, but rather the other way around. The reality must be extracted from the art.”

Varuzhan says he feels good and that it’s wonderful not to think about finding food. He is happy to discover Yerevan. The inability to read and write is the only thing that makes him sad. He didn’t tell anything about his dream, he only chuckled. “Do I look like a man who can have a dream? I have never had any dreams.” About the billionaire Margar Peipundjian, he says he had led him to heaven. “Not everyone can stay in Yerevan after dying. It is the city of the ghosts of writers.”

 

Translated from Armenian by Eva Martirosyan

 

Eva Martirosyan, a graduate of Yerevan State Linguistic University (2002), is a poet, scriptwriter, and literary translator. Her poetry was first published in literary magazine Bnagir. She developed and managed several literary projects, such as educational workshops and the publication of two books. As a translator she mainly focuses on postmodern/contemporary literature. Martirosyan translated short stories, poetry and essays by writers such as Vahram Martirosyan and Arpi Voskanyan, but she’s best known for her translations of Charles Bukowski’s poetry. She's currently working as a scriptwriter on a transmedia project: Everything that Happened to Nola.