Wings are just a metaphor

Skrzydła są tylko przenośnią

Małgorzata Rejmer

Małgorzata Rejmer

Warsaw, Bucharest, Lisbon, Riga – these are a few of the many cities dear to Małgorzata Rejmer (Poland, 1985), both in a literary way and in real life. After her debut Toxaemia, a novel in stories, readers waited for the continuation of this grotesque prose, but the writer has decided to write non-fiction and instead of another ‘study of strangeness’ she wrote a book about a place. Bukareszt, kurz i krew (Bucharest – dust and blood) has proven that Małgorzata Rejmer is a great reporter and essayist. The Romanian capital as seen by her no longer looks as ‘Paris of the Eastern Block’, it becomes more like ‘boiling water, raging and obscure’, ‘is like a cake bought on Sundays, ostensibly chocolate and sweet, but with bitter glaze’. For this book she gained the Teresa Torańska Award by Newsweek and received nomination for Polityka's Passport.

Close

Hasselt-Genk All citybooks

Download the ePub Print

Skrzydła są tylko przenośnią


Wnęka
Skoro już umarłeś, należy dokonać ostatnich wyborów. Chcesz być pochowany w dżinsach czy w garniturze? Wolisz ulubiony tiszert czy nową koszulę? Chcesz, by twoje ciało umyli bliscy, czy ktoś nieznajomy, kto zrobi to metodycznie i fachowo, bez śladu obrzydzenia i bez śladu wzruszenia? Znasz miejscowe cmentarze, więc wiesz, że masz wybór – jeśli jesteś staromodny i sentymentalny, w całym rynsztunku zostaniesz złożony pod ziemię, ale jeśli jesteś nowoczesny i niecierpliwy, dasz się skremować. Potem, w gustownej albo kiczowatej urnie, trafisz do jednej z kilkudziesięciu przegródek, gdzie jako popiół będziesz wiecznie odpoczywał w towarzystwie innych popiołów. Możesz także zostać rozsypany na zielonej trawie, a wiatr rozproszy cię jednym podmuchem, twoim ostatnim oddechem. Możesz zostać wsypany do studni pamięci, gdzie o twoim istnieniu przypomni niewielka, prostokątna tabliczka. Komu przypomni? Ludziom, którym zostaną po tobie obrazy w głowie, zwane wspomnieniami, kilka opowieści, kilka żartów i anegdot, lecz w ciągu najbliższych dekad oni także odejdą, a jedynym śladem po nich będzie mała wnęka z urną albo tabliczka, albo kamienny krzyż - i kilka obrazów w cudzej pamięci, która także przeminie.


Przede mną pustka i płaskość poznaczone regularną siecią nagrobków, nade mną ciężar chmur. Na cmentarzu w Hasselt nie ma nikogo, dopiero po chwili dostrzegam dwóch zakapturzonych chłopaków, czerwona bluza jednego z nich odcina się od szarości dnia. Idą, kolebiąc się na boki, w sposób właściwy osobom mającym za długie nogi i za dużo energii. Czego szukają? Przystają przy jakimś grobie, ten wyższy mówi coś przez chwilę, drugi kiwa głową, odwracają się i zaraz znikają za cmentarną bramą. Idę w tamto miejsce, mijam rząd identycznych nagrobków. Przy jednym z nich zdjęcie młodego chłopaka i przemoczony miś na płycie.

Na pierwszy rzut oka cmentarz w Hasselt przechowuje śmierć i pamięć, jak najmniej dotykając żywych. Wśród powściągliwych, niemal identycznych nagrobków szukam szczelin, przez które przepływa tęsknota. Na płycie starszej kobiety jej zdjęcie przy kieliszku, z odrobiną wina na dnie, lekko pochylona głowa, uśmiech, miękkość spojrzenia. Czułość mężczyzny, który ją przytula. Kilka grobów dalej zdjęcie młodego chłopaka z psem o nieforemnym pysku. Obok nagrobek w kształcie motocyklu. Na innym – kula ziemska ze wszystkimi kontynentami i jeden jedyny krzyżyk, który wyznacza kres, miejsce gdzieś w środkowej Afryce. Poza tym: powszechna miarowość śmierci.

W porównaniu z belgijskimi polskie cmentarze wydają się odzwierciedlać naszą skłonność do chaosu, niekiedy prowizorki, jest w nich coś bliskiego histerii. Nawet najnowsze funeralne trendy kontynuują dawne tradycje – na pomnikach graweruje się dramatyczne obrazy z Biblii i nieudolne ody do bólu, znicze są opasłe, pokryte plątaniną plastikowych mazgajów, nagrobki toną w kwieciu. Polska żałoba potrzebuje środków wyrazu, a grobowce są emanacją aspiracji, muszą być rozległe, sarkofagowe. Śmierci nie udaje się całkowicie okiełznać, dzięki czemu żywi mogą doświadczyć strachu, który prześlizguje się po plecach jak jaszczurka. Ale jest to strach romantyczny, nie egzystencjalny. Ten drugi wydaje się wspólny wszystkim i żadne pragmatyzmy nie są w stanie go spacyfikować.

- Macie takie sterylne cmentarze, groby jak pionki na szachownicy – mówię do młodej kobiety, którą poznałam w bibliotece w Hasselt. - Opcji funeralnych ile dusza zapragnie.

- Tak, to bardzo wygodne - kiwa głową. - Praktyczne. Moja mama została skremowana, bo bała się, że pochowamy ją żywcem. Błagała, sprawdźcie pięć razy. Chciała wnęki z urną, żeby było tanio i bezproblemowo, i taką jej załatwiliśmy.

- Czy dzięki temu wszystkiemu mniej boicie się śmierci?

Kobieta zastanawia się dłuższą chwilę.

- Nie... Właściwie, boimy się jeszcze bardziej.

 


Żaby
Tuż przed wyjazdem do Belgii rozmawiam z moją siostrą, która przygotowuje się do przeszczepu szpiku kostnego. Tak naprawdę nie jesteśmy spokrewnione, po prostu przeżyłyśmy razem wiele lat, ale odkąd trafiła do szpitala, podaję się za jej siostrę, żeby nikt nie utrudniał nam kontaktów. Lekarze przeszkolili ją z powikłań i zagrożeń, dlatego Sylwia chce omówić wybory, jakie przed nia stoją, także te najgorsze.

- Powiedzmy, że chcę być pochowana w dżinsach... Ale też chcę być spopielona... Jak to pogodzić?

- A co to za problem – włącza się do rozmowy jej szpitalna współlokatorka. - Każesz, żeby cię skremowali od pasa w górę.

Śmiejemy się długo, jakby rechotały żaby. Czasem na oddziale białaczkowym najbardziej ceni się nie tego lekarza, który jest najbardziej kompetentny, lecz tego, który opowiada najgłupsze dowcipy. Życie niczego bardziej nie pragnie, niż śmiać się ze śmierci.

 


Ikar
Już pierwszego dnia w Hasselt poznaję przypadkowo Michiela, który zabiera mnie na spacer po mieście. Michiel jest socjalistą, ateistą i idealistą, z wykształcenia filozofem, bije od niego otwartość i łagodność, która kojarzy mi się z Idiotą Dostojewskiego. Zatrzymujemy się przy rzeźbie lotnika-Ikara, tajemniczej postaci ze strzałami wbitymi w plecy, przypominającymi trochę skrzydła, trochę listki, a trochę silniczki, która wznosi się nad przechodniami w samym centrum Hasselt. Lotnik stoi jedną nogą na postumencie, ale można odnieść wrażenie, że zaraz z niego spadnie.

- Ta rzeźba to test na optymizm, mówi Michiel. - Sama musisz sobie odpowiedzieć, czy lotnik spadnie, czy te skrzydła na plecach poniosą go do góry? Czy to Ikar, samobójca, czy człowiek, który nie lęka się niczego?

Później, już przy kuflu piwa Westmalle, Michiel ciągnie: Młodzi Belgowie są uczeni strachu. Politycy próbują wzbudzić w nas strach i przekonianie, ze bez nich wszystko się zawali. Najpierw Belgia, a potem nasze życie. Nie ma dla Belga straszniejszej myśli niż to, że może stracić swój murowany dom, przystrzyżony trawnik i piękny samochód. Jesteśmy przyuczani, by się bać, tresowani do strachu.

Przechodząc wieczorem obok pomnika, słyszę w głowie słowa z wiersza Herberta: " Idź synku naprzód, a pamiętaj że idziesz, a nie latasz. Skrzydła są tylko ozdobą, a ty stąpasz po łące. Ten podmuch ciepły to parna ziemia lata, a tamten zimny to strumień. Niebo jest pełne liści i małych zwierząt".

 


Moneta
Wieczór przy barze w irlandzkim pubie. Przysiada się Ben, chwilę rozmawiamy o niczym, a potem temat schodzi na książki, i okazuje się że Ben mówi o "Dublińczykach" Joyce'a, a ja bym pogadała raczej o Dostojewskim. Nawet na poziomie literatury wychodzi, że jesteśmy z innych kręgów kulturowych, ja, chcąc nie chcąc, bliżej Rosji, on, może to przypadek, w powinowactwie z Irlandią.

Opowiadam Benowi, jak odbieram Hasselt, to miasto gdzie wszystko zostało obmyślane dla zaspokajania potrzeb. Nawet jego kształt, prosta linia kręgosłupa ulic Hoogstrat i Demerstraat, koncentryczne kręgi obwodnic i regularna sieć uliczek sprawiły, że już po dwóch godzinach od przyjazdu mogłam spacerować bez obaw, że się zgubię. Jesteś zanurzony w tej przestrzeni, mówię do Bena, więc wszystko jest dla ciebie oczywiste, tymczasem ja zatrzymuję się przy krawężnikach, lampach i śmietnikach, i z czujnością ubogiego kuzyna, który przyjechał do bogatych krewnych, lustruję każdy centymetr miasta, gdzie wszystko jest użyteczne, oczywiste i funkcjonalne. Brzydzicie się chaosem, który dla nas, Polaków, jest oczywistą składową życia, nie sposób go wyrugować, bo wynika z naszej natury. A do tego każdy, kto się tu rodzi, zostaje otoczony opieką, by mógł czuć się bezpiecznie, i tylko od niego zależy, co zrobi z tym luksusem.

Ben wzrusza ramionami. Przez lata byłem inżynierem bezpieczeństwa na kolei, mówi, co oznacza, że o każdej porze dnia i nocy mogłem odebrać telefon, że na torach czekają na mnie zwłoki, które trzeba pozbierać. Pamiętam dwie kobiety, które rzuciły się pod pociąg, trzymając się za ręce, obydwie dostały się prosto pod koła i przetoczyły pod wszystkimi wagonami. Została po nich tylko krwawa smuga, największa część ciała była wielkości monety.

Ben łączy w okrąg palec wskazujący z kciukiem – o, jaka mała moneta – i patrzy przez niego na mnie. Zapada cisza, więc wznosimy toast za życie. Nie daje mi spokoju myśl, że Ben pracował w ten sposób przez kilkanaście lat.

- Przyzwyczajasz się - mówi Ben. - Najpierw do widoku, później do zapachu. Człowiek jest z tych samych białek i z tej samej krwi co zwierzę, dlatego martwy śmierdzi tak samo jak świnia czy krowa. Byłaś kiedyś w rzeźni? Czasem ludzie nie potrafią się z tym pogodzić i rzucają tę robotę przez zapach. Ja wychowywałem się na farmie, znam zapach mięsa, nie robi na mnie wrażenia.

 


Portret
Mówię Benowi, że belgijskie samobójstwa to dobry temat na reportaż, ale zaczepianie przypadkowych ludzi, by pytać ich o cierpienie, nie jest łatwe. Ben wzrusza ramionami i zaraz zaczepia młodą dziewczynę, która przechodzi obok: Czy znasz kogoś, kto się zabił?

Dziewczyna patrzy na nas z uśmiechem: Mój najlepszy przyjaciel powiesił się miesiąc temu.

Uśmiech szamocze jej się na twarzy, raz zanika, raz wraca na swoje miejsce, przybierając postać grymasu. Wydaje się tak krucha, tak młoda, że nie chcę ranić jej pytaniami, lecz ona sama zaczyna mówić:

- Był idealnym przyjacielem i dobrym człowiekiem, tylko za bardzo się bał. Mieszkam teraz sama w dużym domu, bo moja mama pracuje i całymi dniami jej nie ma. Ciągle myślę o nim. Jestem wściekła, że mnie zostawił. Teraz rysuję jego wielki portret, półtora na trzy metra, tak się z nim żegnam. Ten portret dam jego rodzicom.

- Jak myślisz, dlaczego popełnił samobójstwo?

- Nie wiem, ale go rozumiem.

Dziewczyna kurczy się w sobie, ale jej usta ciągle układają się w uśmiech. Czy to belgijski obowiązek, żegnać zmarłych uśmiechem?

Tego samego dnia, wracając do hotelu głęboką nocą, mijam Ikara-lotnika. "Ramiona bolą od tego bicia w próżnię. Nogi drętwieją i tęsknią do kolców i ostrych kamieni. Nie mogę patrzeć się w słońce jak ty patrzysz się, ojcze. Ja zatopiony cały w ciemnych promieniach ziemi".

 


Lot
Hasselt to starannie wytyczony okrąg wypełniony ludźmi, Genk to wąski sznurek jednej, wyludłej ulicy, po której hula wiatr. Dziewczyna, którą spotykam w kawiarni, mówi mi, że sercem miasta zawsze były okolice kopalni – Waterschei i Winterlag. Dopiero gdy zostały zamknięte, środek ciężkości miasta przeniósł się na ulicę Europalaan. Ale prawdziwe życie wypełnia małe uliczki za miastem, gdzie w niewielkich domach sąsiadują obok siebie restauracja Saloniki, kawiarnia Istambuł, sklep z łachami Chopin Fashion i market Ahmeda.

Idąc przez Europalaan, widzę licealistów, którzy właśnie wracają ze szkoły, jakby mijał mnie cały świat: twarze porcelanowe i brunatne, rude loki i czarne afro, piegi i węgle tęczówek. Gdy do miasta zaczęły ściągać tłumy obcokrajowców, którzy mieli pracować w kopalni, Włochów, Turków, Polaków, Rumunów, zaczęto mówić, że pod ziemią wszyscy są tacy sami – czarni od sadzy.

- Co ci się najbardziej podoba w Belgii? - pyta Tim, którego poznaję w kawiarni w Genk.

- Piwo – mówię bez zastanowienia. - I że macie takie fajne, uporządkowane cmentarze. Dla każdego coś miłego.

- A co cię tu najbardziej dziwi? - nie daje za wygraną Tim.

- Że młodzi mężczyźni z Flandrii tak chętnie popełniają samobójstwa. Ale nie w Genk. Podobno tu, ze względu na większą liczbę imigrantów, odsetek samobójstw jest niższy.

Tim kiwa głową.

- Ale i w Genk się zabijają. Mieszkam w bloku, z którego przez lata skakali samobójcy z całej okolicy.

Idę zobaczyć blok, o którym mówi Tim, owo centrum samobójczych lotów w jedną stronę. Blok jak blok, szary, dość paskudny, i do tego ma dwadzieścia pięter. Skuteczność gwarantowana. Zagajam pana, który przechodzi obok, równie chudego, co wysokiego, który przygląda mi się z pewną nieufnością, ale usłyszawszy pytanie o samobójców kładzie rękę na łysinie i pociera ją w zamyśleniu.

- Zdarzali się tacy – wzdycha. - Człowiek siedzi sobie przy stole, nie mówię że ja, bo nie widziałem, ale widział sąsiad, siedzi, przez okno spogląda, a tam coś leci. Ani ptak, ani samolot, ani Supermen. Tylko nieszczęśnik. Myśmy nie wytrzymali w końcu i zamknęliśmy wejście na dach. Skończyło się u nas skakanie, ale nie samobójstwa. Wie pani, oni podobno w locie giną, na zawał serca, nie od uderzenia. Zawsze to jakaś pociecha.

Patrzę na ołówkowatą sylwetkę mężczyzny, która znika za drzwiami klatki schodowej. Przypominają mi się słowa Michiela: Dla obcokrajowców Belgia jest ziemią obiecaną, rajem, gdzie wszystko będzie łatwiejsze, gdzie w spokoju będzie można rodzić dzieci. Dla rodowitych Belgów jest nieustającym sprawdzianem, pościgiem, ciągiem aspiracji, oczekiwań i obowiązków. Belgia jest presją, o której się nie mówi. A jeśli nie możesz mówić o swoich słabościach, tak naprawdę nie możesz mówić o sobie. Nie jesteś w stanie naprawdę poznać ani siebie, ani innych.

Znowu myślę Herbertem: "Teraz Ikar głową w dół upada. Ostatni obraz po nim, to widok dziecinnie małej pięty, którą połyka żarłoczne morze. W górze ojciec wykrzykuje imię, które nie należy ani do szyi, ani do głowy, tylko do wspomnienia".

 


Narodziny
Po raz ostatni jadę przez Belgię, z Genk do Brukseli. W wielkiej walizie taszczę dziesięćbutelek piwa, kilogramy książek i czekolad dla Sylwii. Szamoczę się z tym podróżnym pudłem na schodach pociągu, tuż przed przesiadką w Landen. Ciemnoskóra Belgijka, niewiele młodsza ode mnie, pewnym ruchem chwyta moją walizkę i zaskoczona jej ciężarem, z westchnieniem przenosi przez schodki.

- Wracam z Genk do Warszawy – tłumaczę. - To piwa, czekolady i jenever, dla całej rodziny. A ty, dokąd jedziesz?

Dziewczyna w jednej chwili kamienieje.

− Do siostry – mówi. - Do szpitala, jest ciężko chora.

Patrzę na wydatne usta tej dziewczyny, na jej kręcone włosy, błyszczące białka oczu. W dziwnym porywie empatii przeczuwam, co mi powie, ale mimo to pytam.

− Na co jest chora?

− Na białaczkę.

W tamtej chwili mam tyle słów w ustach, że nie jestem w stanie niczego powiedzieć. Po prostu głos więźnie mi gardle na myśl o tym, że za sprawą zbiegu okoliczności ta dziewczyna stoi przede mną niby lustro, w którym mogę się przejrzeć.

Mówię, że moja przyjaciółka też jest chora na białaczkę. Że znam ten świat masek zakładanych na usta, środków dezynfekujących, jednorazowych fartuchów, ochraniaczy na obuwie. Wiem, że na oddziale nie otwiera się okien, by wewnątrz zostało jałowe powietrze. Wiem, co to jest Strefa. Wiem, co czuje, kiedy przechodzi ze świata zdrowych do świata chorych. Wiem też, że przeszczep daje szanse na ponowne narodziny w ciele, które wygrało z rakiem.

Rozmawiamy przez trzy minuty i oto pociąg zatrzymuje się w Landen. Dziewczyna jeszcze raz bierze walizkę i razem przenosimy ją na peron. Mam ochotę ją przytulić, tę nieznajomą, której nie spotkam nigdy więcej, ale po prostu wyciągam do niej dłoń i mówię, że wszystko będzie dobrze. Mówię, że będę się modlić za jej siostrę, co jest poniekąd nieprawdą, bo jestem niewierząca, a poniekąd prawdą, bo odkąd Sylwia zachorowała, codziennie odmawiam swoje ateistyczne litanie. I chyba za sprawą tego spotkania dochodzę do wniosku, że nie było innego wyjścia, musiałam przyjechać do Genk i Hasselt, i w pociągu do Landen spotkać swoje ciemnoskóre odbicie, dziewczynę, której powiedziałam, że będzie dobrze, że życie wygra ze śmiercią, a ona skinęła mi głową.

 


Makieta
W Hasselt poznałam też Winde, która otoczyła mnie opieką i zabierała w różne miejsca. Ostatniego dnia poszłyśmy do Tastybowl na pożegnalny obiad, ale Winde wydawała się dziwnie rozkojarzona, dużo bardziej posępna niż zwykle, więc by ją rozchmurzyć, nieudolnie przetłumaczyłam na angielski mój ulubiony cytat z książki Jose Camilo Celi, "Mazurek dla dwóch nieboszczyków": "Kiedy w rozmowie zapada cisza, Anglicy mówią, że rodzi się biedak, a Hiszpanie, że przelatuje anioł". Winde uśmiechnęła się. Wyglądała bardzo młodo, tylko w kącikach oczu zarysowała się siateczka pogodnych zmarszczek.

Potem, już w samolocie, na chwilę przed startem, znowu przypomniał mi się cytat z Herberta: "Istota rzeczy jest w tym, aby nasze serca, które toczy ciężka krew, napełniły się powietrzem. I tego właśnie Ikar nie chciał przyjąć. Módlmy się". Uśmiechnęłam się na myśl, że byłby to dobry cytat na nagrobek, mój nagrobek. Wyjrzałam przez okno samolotu, by ostatni raz spojrzeć na Brukselę, która z perspektywy nieba wydawała się zbiorem domków dla lalek, makietą miasta, a potem już tylko zielenią, rozmywającą się w dali szarością.

 

Download the ePub Print

Vleugels zijn slechts een metafoor

De Nederlandse vertaling van dit citybook verscheen in voorpublicatie in Ons Erfdeel in februari 2015. Vleugels zijn slechts een metafoor is een persoonlijke essay waarin reflecties over dood en leven de rode draad vormen in Rejmers gesprekken met de mensen die ze in de twee steden ontmoet. Lees ook de blogberichten die de auteur tijdens haar residentie schreef.


Nis
Nu je dood bent, is het hoog tijd voor de laatste keuzes. Wil je begraven worden in jeans of in pak? Verkies je je favoriete T-shirt of een nieuw hemd? Wil je je lichaam laten wassen door je naasten of door een onbekende, die dat op methodische en vakkundige wijze zal doen, zonder een spoor van walging en zonder een spoor van ontroering? Je kent de plaatselijke begraafplaatsen, dus je weet dat je de keuze hebt: als je ouderwets en sentimenteel bent, word je in volle uitrusting onder de zoden gelegd; ben je daarentegen modern en ongeduldig, dan laat je je cremeren. Later kom je, in een smaakvolle of kitscherige urne, terecht in een van de tientallen vakjes waar je in de vorm van as eeuwig zult rusten in het gezelschap van andermans as. Je kunt je ook laten uitstrooien over een groene grasweide, waarna de wind je in één vlaag zal verspreiden, je laatste adem. Je kunt je ook in een gedenkput laten strooien, alwaar een niet al te groot, rechthoekig bordje zal herinneren aan je bestaan. Wie zal nog aan jou denken? De mensen die beelden van jou – herinneringen genaamd – opgeslagen hebben, een stuk of wat verhalen, grappen en anekdotes; maar in de loop van de komende decennia zullen ook zij heengaan, en het enige spoor dat ze zullen nalaten, is een kleine nis met een urne of een bordje, of een stenen kruis, en enkele beelden in de herinnering van nog iemand anders, die op zijn beurt zal verdwijnen.


Voor mij een leegte en een vlakte gemarkeerd door een regelmatig netwerk van grafstenen, boven mij het gewicht van wolken. Op de begraafplaats van Hasselt is niemand, ik merk pas even later twee jongens in capuchon op, de rode trui van een van hen steekt af tegen de grauwheid van de dag. Stappend waggelen ze heen en weer, op een manier die eigen is aan personen die te lange benen en te veel energie hebben. Waarnaar zijn ze op zoek? Ze blijven even bij een graf staan, de lange zegt even iets, de tweede knikt met zijn hoofd, ze keren zich om en verdwijnen meteen achter de poort van de begraafplaats. Ik ga naar die plek, passeer een rij identieke grafstenen. Bij één ervan de foto van een jonge knaap en een doorweekte teddybeer op een grafplaat.

Op het eerste gezicht lijkt het kerkhof van Hasselt de dood en de nagedachtenis te willen bewaren door de levenden zo weinig mogelijk te treffen. Te midden van de ingetogen, haast identieke grafstenen ga ik op zoek naar spleten waarlangs de hunkering zijn weg zoekt. Op de plaat van een oudere vrouw zie ik haar op de foto staan met een glas, een bodempje wijn, een licht gebogen hoofd, een glimlach, de zachtheid van haar blik. De tederheid van de man die haar tegen zich aandrukt. Enkele graven verder de foto van een jonge knaap en een hond met een misvormde bek. Ernaast een grafsteen in de vorm van een motorfiets. Op een andere steen een aardbol met alle continenten en één klein kruisje dat een grens aanduidt, een plek ergens in centraal Afrika. Afgezien daarvan: de algehele regelmaat van de dood.

In vergelijking met de Belgische kerkhoven lijken de Poolse begraafplaatsen onze neiging tot chaos te weerspiegelen, meer dan eens zijn het lapmiddelen, er schuilt iets in ze dat aan hysterie grenst. Zelfs de nieuwste funeraire trends zetten de oude tradities voort: op de grafmonumenten staan dramatische taferelen uit de Bijbel en onbeholpen odes aan de pijn gegraveerd, de graflichtjes zijn volumineus, de grafstenen – bedekt met een wirwar van plastieken huilebalken – verdrinken in de bloemen. Het Poolse rouwgevoel heeft nood aan uitdrukkingsmiddelen, en onze tombes vormen de emanatie van deze aspiraties, groots moeten ze zijn, als sarcofagen. De dood laat zich nooit volledig intomen, en dus ervaren de levenden een angst die als een hagedis over hun ruggen glipt. Maar het is een romantische angst, geen existentiële. Dit soort angst lijken we allemaal met elkaar te delen en geen enkel pragmatisme is in staat die angst aan banden te leggen.

'Jullie hebben zulke steriele kerkhoven, graven als pionnen op een schaakbord,' zeg ik tegen een jonge vrouw die ik in de bibliotheek in Hasselt heb leren kennen. Funeraire opties zoveel je maar wilt.

'Ja, dat is heel gemakkelijk,' knikt ze met haar hoofd. 'Praktisch ook. Mijn moeder is gecremeerd, want ze was bang dat we haar levend zouden begraven. Controleer het tot vijf keer toe, smeekte ze ons. Ze wilde een nis met een urne, zodat alles goedkoop en zonder problemen zijn beslag zou krijgen, en we hebben dan maar zo’n urne voor haar geregeld.'

'Is het dankzij al die dingen dat jullie minder schrik hebben voor de dood?'

De vrouw denkt nu wat langer na.

'Nee … Eigenlijk hebben we daardoor des te meer schrik.'

 


Kikkers
Net voor mijn vertrek naar België praat ik met mijn zus die zich voorbereidt op een beenmergtransplantatie. In feite zijn we geen familie van elkaar, we hebben gewoon vele jaren samen doorgemaakt, maar sinds ze in het ziekenhuis terechtgekomen is, geef ik me uit voor haar zus, opdat niemand ons het contact zou bemoeilijken. De artsen hebben haar geschoold op het vlak van medische complicaties en bedreigingen, daarom wil Sylwia de keuzes bespreken die haar te wachten staan, ook de ergste.

'Laat ons zeggen dat ik in jeans begraven wil worden … Maar ik wil ook verast worden … Hoe valt dat te rijmen?'

'Dat is toch geen probleem,' mengt haar kamergenote in het ziekenhuis zich in het gesprek. 'Je laat je cremeren van bij je middel tot boven.'

We blijven een hele tijd lachen, alsof we kwakende kikkers zijn. Soms is het op de afdeling leukemie niet de meest competente arts die het sterkst gewaardeerd wordt, maar wel de arts die de domste moppen vertelt. Er is niets dat het leven meer verlangt dan te kunnen lachen met de dood.

 


Icarus
Al op de eerste dag in Hasselt leer ik toevallig Michiel kennen, die me meeneemt op een wandeling door de stad. Michiel is socialist, atheïst en idealist, van opleiding filosoof, er gaat een openheid en zachtmoedigheid van hem uit die ik associeer met de Idioot van Dostojevski. We houden halt bij het standbeeld van Icarus de vliegenier, een geheimzinnige figuur met pijlen in zijn rug die een beetje doen denken aan vleugels, of ook blaadjes of kleine motoren. De vliegenier verheft zich boven de voorbijgangers midden in het centrum van Hasselt en staat met één been op een voetstuk, maar je kunt ook de indruk hebben dat hij er zo meteen af zal vallen.

'Dit standbeeld is een test in optimisme,' zegt Michiel. 'Je moet voor jezelf uitmaken of de vliegenier gaat vallen of dat de vleugels op zijn rug hem zullen optillen. Is het Icarus de zelfmoordenaar of net een man die van niks bang is?'

Later, ditmaal bij een glas Westmalle, gaat Michiel voort: 'Jonge Belgen wordt geleerd bang te zijn. Politici proberen angst in ons op te wekken en prenten ons in dat zonder hen alles ineen zal stuiken. Eerst België, en later ons leven. Er is voor een Belg geen vreselijkere gedachte dan dat hij zijn gemetseld huis, zijn getrimde gazon en zijn mooie wagen zou kunnen verliezen. We worden gedrild om bang te zijn, gedresseerd in de angst zijn we.'

Als ik ’s avonds voorbij het monument kom, hoor ik in mijn hoofd woorden uit een gedicht van Herbert: 'Voorwaarts zoon en bedenk dat je loopt niet vliegt / je vleugels zijn slechts een sieraad en je stapt over een weide / die warme vlaag is de dampende zomergrond / en die koude is alleen een beek / de lucht is zo vol bladeren en kleine dieren'.*

 


Munt
Op een avond aan de bar in een Ierse pub. Ben schuift aan, we praten over niemandalletjes, totdat we bij het onderwerp boeken uitkomen en blijkt dat Ben over Dubliners van Joyce spreekt, terwijl ik het eerder over Dostojevski zou willen hebben. Zelfs op het vlak van literatuur blijkt dat we uit andere culturele sferen komen: ik ben willens nillens dichter bij Rusland, hij, wellicht toevallig, veeleer verwant met Ierland.

Ik vertel Ben hoe ik Hasselt ervaar, deze stad waar alles bedacht werd om behoeften te bevredigen. Zelfs de vorm van de stad, de ruggengraatrechte lijn van de Hoogstraat en de Demerstraat, de concentrische cirkels van de ringwegen en het regelmatige netwerk van straatjes hebben ervoor gezorgd dat ik amper twee uur na mijn aankomst al kon rondwandelen zonder de schrik te zullen verdwalen. ‘Jij bent ondergedompeld in deze ruimte,’ zeg ik tegen Ben, ‘dus voor jou spreekt alles voor zich, maar ik houd halt op stoepranden, onder lampen en bij vuilnisbelten, en met de bedachtzaamheid van een arme neef die op bezoek is bij rijke familie, inspecteer ik elke centimeter van deze stad, waar alles nuttig, vanzelfsprekend en functioneel is. Jullie hebben een hekel aan de chaos die voor ons Polen een vanzelfsprekend onderdeel van het leven is, je kunt je er op geen enkele manier van ontdoen, want het vloeit voort uit onze natuur. Daar komt nog bij dat ieder die hier geboren wordt, omringd wordt door goede zorgen, zodat hij zich veilig kan voelen, en wat hij met die luxe doet, hangt enkel van hemzelf af.’

Ben haalt zijn schouders op. 'Jarenlang was ik veiligheidsingenieur bij de spoorwegen,' zegt hij, 'wat betekent dat ik op elk tijdstip van de dag en de nacht een telefoontje kon krijgen met het bericht dat er op de rails stoffelijke resten wachten om door mij bijeengeraapt te worden. Ik herinner me twee vrouwen die zich hand in hand onder de trein hadden geworpen, beiden waren ze recht onder de wielen terechtgekomen en onder alle wagons voortgerold. Er bleef van hen slechts een sliert bloed over, het grootste lichaamsdeel had nog de grootte van een munt.'

Ben vormt een rondje met zijn wijsvinger en duim – wat een kleine munt, zeg – en bekijkt me door die cirkel. Er valt een stilte, en dus heffen we het glas op het leven. Het idee dat Ben een tiental jaren op die manier gewerkt heeft, laat me niet gerust.

'Je geraakt eraan gewend,' zegt Ben. 'Eerst aan het gezicht, later aan de geur. De mens bestaat uit dezelfde eiwitten en hetzelfde bloed als een dier, daarom stinkt een dode hetzelfde als een varken of een koe. Ben je ooit in een slachthuis geweest? Het gebeurt weleens dat mensen er zich niet naar kunnen schikken en dit werk laten vallen vanwege de geur. Ik ben opgegroeid in een fokkerij, ik ken de geur van vlees, op mij maakt het geen indruk.'

 


Portret
Ik zeg Ben dat de Belgische zelfmoorden een goed onderwerp voor een reportage vormen, maar het is niet eenvoudig toevallige passanten aan te klampen en hen vragen te stellen over hun leed. Ben haalt zijn schouders op en klampt meteen een jong meisje aan dat net voorbijkomt: 'Ken jij iemand die zichzelf heeft gedood?'

Het meisje kijkt ons glimlachend aan: 'Mijn beste vriend heeft zich een maand geleden opgehangen.'

De glimlach tracht zich los te wringen van haar gezicht, nu eens verdwijnt hij, dan weer keert hij terug op zijn plaats, in de vorm van een grimas. Ze lijkt zo breekbaar, zo jong dat ik haar niet wil kwetsen met mijn vragen, maar ze begint zelf te spreken:

'Hij was een ideaal en goed mens, hij had enkel te veel schrik. Ik woon nu alleen in een groot huis, want mijn mama werkt en is er hele dagen niet. Ik denk voortdurend aan hem. Ik ben razend dat hij mij in de steek heeft gelaten. Ik ben nu een groot portret van hem aan het tekenen, anderhalve meter bij drie, zo neem ik afscheid van hem. Dat portret ga ik aan zijn ouders geven.'

'Waarom, denk je, heeft hij zelfmoord gepleegd?'

'Dat weet ik niet, maar ik begrijp hem wel.'

Het meisje krimpt ineen, maar haar lippen blijven zich in een glimlach leggen. Is dat een Belgische verplichting, afscheid nemen van de dood met een glimlach?

Diezelfde dag, als ik in het holst van de nacht terugkeer naar mijn hotel, passeer ik Icarus de vliegenier. 'Mijn schouders doen pijn vader van die slagen in de leegte / mijn benen slapen en verlangen naar stekels scherpe stenen / ik kan niet recht naar de zon kijken vader zoals jij dat kunt / ik ben geheel gesmolten in de donkere stralen van de aarde'.

 


Vlucht
Hasselt is een zorgvuldig afgebakende cirkel gevuld met mensen, Genk daarentegen is een smal touwtje van één ontvolkte straat waar de wind flink tekeergaat. Het meisje dat ik in een café ontmoet, zegt me dat het hart van de stad altijd gevormd werd door de omgeving van de mijnen, Waterschei en Winterslag. Pas toen de mijnen dichtgingen, verhuisde het zwaartepunt van de stad naar de Europalaan. Maar het ware leven vult de kleine straatjes achter de stad, waar restaurant Thessaloniki, koffiehuis Istanbul, de voddenwinkel Chopin Fashion en Ahmeds superette in kleine panden aan elkaar grenzen.

Als ik door de Europalaan stap, zie ik scholieren die net van school terugkeren. Het is alsof heel de wereld mij hier passeert: porseleinen en bruine gezichten, rosse lokken en zwart afrohaar, sproeten en het steenkoolbruin van irissen. In de tijd dat de massa’s buitenlanders die in de mijn moesten werken – Italianen, Turken, Polen en Roemenen – zich in de stad vestigden, ontstond het gezegde dat ze onder de grond allemaal hetzelfde zijn, zwart van het roet.

'Wat bevalt je het meest in België?' vraagt Tim, die ik leer kennen in een café in Genk.

'Bier,' zeg ik zonder nadenken. 'En dat jullie zulke leuke, geordende begraafplaatsen hebben. Voor ieder wat wils.'

'En wat verbaast je hier het meest?' Tim geeft zich niet gewonnen.

'Dat de jonge mannen in Vlaanderen zo graag zelfmoord plegen. Maar niet in Genk. Naar het schijnt is het percentage zelfmoorden hier lager, vanwege het grotere aantal immigranten.'

Tim knikt.

'Maar ook in Genk plegen ze zelfmoord. Ik woon in een flatgebouw dat jarenlang door zelfmoordenaars uit de hele buurt gebruikt werd om naar beneden te springen.'

Ik ga naar het flatgebouw kijken waar Tim het over heeft, dat epicentrum van zelfmoordvluchten in één bepaalde richting. Een appartementsblok als een ander, grijs, behoorlijk lelijk, en ook nog eens twintig verdiepingen hoog. Doeltreffendheid gegarandeerd. Ik spreek een meneer aan die net voorbijkomt, even mager als groot. Hij neemt me op met een zeker wantrouwen, maar als hij mijn vraag over zelfmoordenaars hoort, legt hij zijn hand op zijn kale kop en begint te wrijven, terwijl hij zijn gedachten de vrije loop laat.

'Er zijn van die gevallen geweest,' zucht hij. 'Iemand zit aan tafel … ik heb het nu niet over mezelf, want zelf heb ik het niet gezien … een buurman, hij zit daar dus, kijkt door het raam en daar vliegt ineens iets. Geen vogel, geen vliegtuig, en ook niet Superman. Wel een van die ongelukkigen. Uiteindelijk hielden we het niet meer uit en hebben we de toegang naar het dak afgesloten. Het springen is dan bij ons gestopt, maar de zelfmoorden niet. Weet u, naar het schijnt sterven ze in de vlucht, aan een hartaanval, niet van de klap. Laat dat een troost zijn.'

Ik kijk naar het potloodachtige silhouet van een man die achter de deur van de trappenhal verdwijnt. Michiels woorden schieten me te binnen: 'Voor buitenlanders is België het beloofde land, een paradijs waar alles simpeler zal zijn, waar je in alle rust kinderen kunt krijgen. Voor de autochtone Belgen is het een voortdurende test, een klopjacht, een keten van verzuchtingen, verwachtingen en verplichtingen. België is een druk waarover niet gesproken wordt. En als je niet over je zwaktes kunt spreken, kun je al helemaal niet over jezelf spreken. Je bent niet in staat jezelf of de anderen echt te doorgronden.'

Ik denk weer met Herbert: 'Nu stort Icarus neer met het hoofd omlaag / het laatste beeld van hem is zijn kinds kleine hiel / die door de gulzige zee verzwolgen wordt / In de hoogte schreeuwt de vader een naam uit / die noch bij de hals noch bij het hoofd hoort / maar bij de herinnering'.

 


Geboorte
Ik rijd voor het laatst door België, van Genk naar Brussel. In mijn grote koffer zeul ik tien flesjes bier, kilo’s boeken en chocolade voor Sylwia mee. Ik worstel met die reisdoos op het trapje van de trein, net vóór ik overstap in Landen. Een donkerkleurige Belgische vrouw, niet veel jonger dan ik, grijpt met een vastberaden beweging mijn koffer vast en verbaasd door het gewicht draagt ze de koffer al zuchtend over de treden.

'Ik ga van Genk terug naar Warschau,' leg ik uit. 'Dit is bier, chocola en jenever, voor heel de familie. En jij, waar ga jij naartoe?'

Het meisje versteent ogenblikkelijk.

'Naar mijn zus,' zegt ze. 'Naar het ziekenhuis, ze is zwaar ziek.'

Ik kijk naar de uitpuilende lippen van het meisje, naar haar gekrulde haren, het schitterende wit van haar ogen. In een vreemde opwelling van empathie voorvoel ik wat ze zal zeggen, maar niettemin vraag ik het haar.

'Wat heeft ze?'

'Leukemie.'

Op dat ogenblik heb ik zoveel woorden in mijn mond dat ik niet in staat ben nog iets te zeggen. Mijn stem loopt gewoon vast in mijn keel als ik bedenk dat, door een samenloop van omstandigheden, dat meisje hier staat als was ze een spiegel waarin ik mezelf kan bekijken.

Ik zeg dat mijn vriendin ook aan leukemie lijdt. Dat ik die wereld van mondmaskers, desinfectiemiddelen, wegwerpschorten en schoenbeschermers ken. Ik weet dat men op de afdeling de vensters niet opendoet, zodat de steriele lucht binnen kan blijven. Ik weet wat de Zone is. Ik weet wat ze voelt als ze van de wereld van de gezonde mensen de overstap maakt naar de wereld van de zieken. Ik weet ook dat een transplantatie kansen biedt voor een wedergeboorte in een lichaam dat kanker overwonnen heeft.

We praten drie minuten met elkaar en dan stopt de trein in Landen. Het meisje neemt nogmaals de koffer vast en samen dragen we hem naar het perron. Ik heb zin om haar te omhelzen, deze onbekende, die ik nooit meer zal ontmoeten, maar ik steek gewoon mijn hand naar haar uit en zeg dat alles goed zal komen. Ik zeg dat ik voor haar zus zal bidden, wat in zekere zin niet waar is, want ik ben ongelovig, maar in zekere zin is het ook wel waar, want sinds Sylwia ziek is, zeg ik dagelijks mijn atheïstische litanieën op. En het is waarschijnlijk door toedoen van deze ontmoeting dat ik tot de slotsom kom dat ik naar Genk en Hasselt moest komen, om in de trein naar Landen mijn donkerkleurig spiegelbeeld te ontmoeten, een meisje tegen wie ik zei dat alles goed zou komen, dat het leven zal winnen van de dood, waarna ze me toeknikte.

 


Maquette
In Hasselt heb ik ook Winde leren kennen, die me met goede zorgen omringd heeft en me meenam naar diverse plaatsen. Op de laatste dag gingen we naar Tastybowl voor een afscheidslunch, maar Winde leek op een vreemde manier afwezig, veel somberder dan gewoonlijk, dus om haar op te vrolijken vertaalde ik op onhandige wijze mijn lievelingscitaat uit een boek van José Camilo Cela, Mazurka voor twee doden: 'Als er tijdens een gesprek een stilte valt, dan wordt er, zo zeggen de Engelsen, een arme drommel geboren, de Spanjaarden daarentegen zeggen dat er dan een engel voorbijvliegt.' Winde glimlachte. Ze zag er erg jong uit, enkel in haar ooghoeken tekende er zich een net van montere rimpels af.

Later, al in het vliegtuig, net voor het opstijgen, schoot me weer een citaat van Herbert te binnen: 'Waar het wezenlijk om gaat is dat ons hart / dat wordt aangedreven door zwaar bloed / geheel volstroomt met lucht / en dat wilde Icarus niet aanvaarden / laat ons bidden'. Ik glimlachte bij de gedachte dat dit een mooi citaat zou zijn voor een grafsteen, mijn eigen grafsteen. Ik keek door het vliegtuigraam naar buiten, om een laatste blik te werpen op Brussel, dat vanuit het perspectief van de hemel wel een verzameling poppenhuisjes leek, de maquette van een stad, en daarna enkel nog groen, een in de verte oplossend grijs.

 

 

* De citaten uit het gedicht 'Dedalus en Icarus' van Zbigniew Herbert zijn gebaseerd op: Zbigniew Herbert, Verzamelde gedichten. Vertaald en van een nawoord voorzien door Gerard Rasch. Amsterdam, De Bezige Bij, 2000, p. 62-63. Ook de titel van dit citybook is een citaat uit het genoemde gedicht van Herbert (in de vertaling van Gerard Rasch).

 

Vertaald uit het Pools door Kris van Heuckelom

Podcast voorgelezen door Caroline Meerschaert

 

Kris Van Heuckelom (1976) is sinds 2006 als docent Poolse taal- en letterkunde verbonden aan de Katholieke Universiteit Leuven. Voordien was hij als onderzoeker werkzaam aan o.a. de Universiteit van Warschau, de Jagiellonenuniversiteit in Krakau en de University of Chicago. Als vertaler werkte hij de voorbije jaren mee aan verschillende bloemlezingen van Poolse poëzie in Nederlandse vertaling. Zijn meest recente boeken zijn Polish Literature in Transformation (2013, in samenwerking met Ursula Phillips en Knut Andreas Grimstadt) en European Cinema after the Wall. Screening East-West Mobility (2014, in coredactie met Leen Engelen). Op dit ogenblik werkt hij aan een boek over de uitbeelding van Poolse migranten in de Europese film (van de jaren dertig tot heden).

 

Download the ePub Print

Les ailes ne sont qu’une métaphore


La niche
Du moment que tu es mort, il convient de prendre les ultimes décisions. Tu veux être enterré en jeans ou en costume ? Tu aimes mieux porter ton T-shirt préféré ou une chemise neuve ? Tu veux que ton corps soit lavé par tes proches ou plutôt par un inconnu qui le fera d’une manière méthodique et professionnelle, sans une once de dégoût ni d’émotion ? Tu connais les cimetières locaux, tu sais donc que tu as le choix – si tu es un sentimental de la vieille école, tu seras inhumé vêtu de pied en cap, mais si tu es moderne et impatient, tu te feras incinérer. Ensuite, tu te retrouveras dans une urne kitsch ou de bon goût dans l’une des nombreuses niches où, devenu cendre, tu reposeras éternellement parmi d’autres cendres. Tu peux aussi être répandu sur une pelouse et alors le vent te dispersera d’un souffle, de ton dernier souffle. Tu peux être déversé dans un puits du souvenir où une petite plaque rectangulaire rappellera ton existence. À qui ? Aux personnes qui auront gardé en tête des images de toi, appelées souvenirs, quelques histoires, quelques plaisanteries et anecdotes, mais eux aussi partiront au cours des prochaines décennies, et la seule trace qu’ils laisseront sera une niche avec une urne, ou une plaque, ou encore une croix de pierre – et quelques images dans une mémoire qui disparaîtra à son tour.


Devant moi, une étendue déserte et plane quadrillée par le réseau régulier des tombes, au-dessus, des nuages lourds. Il n’y a personne au cimetière de Hasselt, mais au bout d’un instant, j’aperçois deux jeunes à capuche, le sweat rouge de l’un d’eux tranche sur le gris du jour. Ils marchent en se dandinant, à la manière de ceux qui ont les jambes trop longues et trop d’énergie. Que cherchent-ils ? Ils s’arrêtent devant une tombe, le plus grand parle un moment, l’autre opine du chef, puis ils se retournent et disparaissent derrière le portail du cimetière. Je me dirige vers l’endroit où ils avaient fait une halte, je passe devant des rangées de pierres tombales identiques. Sur l’une des dalles, je vois la photo d’un jeune homme et un nounours détrempé.

À première vue, le cimetière de Hasselt conserve la mort et la mémoire, touchant aussi peu que possible les vivants. Parmi les tombes sobres et identiques, je cherche les failles par lesquelles passe la nostalgie. Sur l’une des dalles, on voit la photo d’une femme âgée qui tient un verre contenant encore un peu de vin, la tête légèrement inclinée. Son sourire, la douceur de son regard. La tendresse de l’homme qui la serre dans ses bras. Quelques tombes plus loin, la photo d’un jeune gars avec un chien au museau informe. À côté, une pierre tombale en forme de moto. Sur une autre, un globe terrestre avec tous les continents et une seule et unique croix pour marquer la fin, quelque part en Afrique centrale. À part ça : la régularité générale de la mort.

Comparés aux cimetières belges, les polonais semblent refléter notre penchant au chaos, parfois au provisoire, ils frisent l’hystérie. Même les tendances funéraires les plus récentes perpétuent les traditions séculaires : des scènes dramatiques de la Bible et des odes maladroites à la douleur sont gravées sur les monuments, les lampions sont énormes, recouverts d’un enchevêtrement de fanfreluches en plastique, les tombes sont noyées sous les fleurs. Le deuil polonais a besoin de moyens d’expression, les tombeaux sont l’expression d’un idéal, ils doivent être vastes, rappeler des sarcophages. La mort ne se laisse pas entièrement apprivoiser, grâce à quoi les vivants peuvent éprouver la peur qui glisse dans leur dos comme un lézard. Mais c’est une peur romantique et non existentielle. Cette dernière paraît être commune à tous et aucun pragmatisme n’est en mesure de l’apaiser.

- Vous avez des cimetières stériles, les tombes sont comme des pions sur un échiquier, dis-je à la jeune femme que j’ai rencontrée à la bibliothèque de Hasselt. Il y a autant d’options funéraires qu’on veut.

Elle hoche la tête :

- Oui, c’est très commode. C’est pratique. Ma mère a voulu être incinérée parce qu’elle craignait d’être enterrée vivante. Elle nous suppliait de vérifier cinq fois. Elle voulait avoir une niche avec une urne, pour que ce ne soit pas cher et sans problème, et c’est ce qu’on a fait.

– Cela vous permet d’avoir moins peur de la mort ?

Elle réfléchit un long moment.

- Non… À vrai dire, on la craint encore plus.

 


Les grenouilles
Juste avant mon départ pour la Belgique, j’ai une conversation avec ma sœur qui se prépare à recevoir une greffe de moelle osseuse. En réalité, nous ne sommes pas parentes, nous avons seulement vécu ensemble de nombreuses années et depuis qu’elle est à l’hôpital, je me fais passer pour sa sœur afin que personne ne nous empêche de nous voir. Les médecins l’ont informée des éventuelles complications possibles et des risques, c’est pourquoi Sylwia veut discuter des choix qu’elle aura à faire, y compris le pire.

- Disons que je veux être enterrée en jeans… Mais je veux aussi être incinérée… Comment concilier les deux ?

– Ce n’est pas un problème, intervient sa voisine de chambre. Tu te fais incinérer au-dessus de la ceinture.

Nous rions longtemps, on croirait des coassements de grenouilles. Parfois, dans le service d’hématologie, le médecin le plus apprécié n’est pas le plus compétent, mais celui qui raconte les blagues les plus débiles. La vie ne désire rien tant que de rire de la mort.

 


Icare
Dès mon premier jour à Hasselt, je fais par hasard la connaissance de Michiel qui m’emmène faire une promenade en ville. Il est socialiste, athée et idéaliste, philosophe de formation, il respire l’ouverture d’esprit et une douceur qui me rappelle l’Idiot de Dostoïevski. Nous nous arrêtons devant la statue d’un aviateur, Icare mystérieux avec des flèches plantées dans le dos qui rappellent un peu des ailes, un peu des feuilles, un peu des moteurs, et qui se dresse au-dessus des passants dans le centre de Hasselt. L’aviateur a un pied posé sur le socle, mais on a l’impression qu’il va en tomber d’un instant à l’autre.

- C’est une statue faite pour l’optimisme, dit Michiel. À chacun de décider si l’aviateur va tomber ou si ses ailes vont l’emporter dans les airs ; si c’est Icare, un candidat au suicide ou un homme qui n’a peur de rien.

Plus tard, devant une chope de Westmalle, Michiel poursuit :

- On apprend aux jeunes Belges à avoir peur. Les politiciens s’efforcent de nous inculquer la peur et la conviction que sans eux, tout s’effondrerait. D’abord la Belgique, puis toute notre vie. Le pire pour un Belge est l’idée de perdre sa maison en briques, son gazon bien tondu et sa belle voiture. On nous apprend à avoir peur, nous sommes dressés à avoir peur.

En repassant le soir devant le monument, j’entends résonner dans ma tête les vers de Zbigniew Herbert : « Avance, mon fils, et rappelle-toi que tu ne voles pas, mais que tu marches. Les ailes ne sont qu’un ornement, toi, tu foules le pré. Ce souffle chaud, c’est la terre moite de l’été, ce souffle froid, c’est un ruisseau. Le ciel est plein de feuilles et de petits animaux. »

 


La pièce de monnaie
Le soir, au bar d’un pub irlandais. Ben s’assoit, nous parlons un moment de tout et de rien, puis la conversation roule sur les livres et Ben se met parler des Gens de Dublin de Joyce alors que moi, je discuterais plus volontiers de Dostoïevski. Même dans le domaine de la littérature, force est de constater que nous venons de sphères culturelles différentes, moi, que je le veuille ou non, je suis plus proche de la Russie, lui, peut-être par hasard, il est lié à l’Irlande.

Je lui fais part de mes impressions de Hasselt, cette ville où tout a été pensé pour satisfaire les besoins des gens. Jusqu’au plan – la colonne vertébrale en ligne droite des rues Hoogstraat et Demerstraat, les cercles concentriques des périphériques, le réseau régulier des rues font qu’à peine deux heures après mon arrivée, j’ai pu me promener sans craindre de m’égarer.

- Tu es plongé dans cet espace, dis-je à Ben, et donc tout est évident pour toi, alors que moi je m’arrête au bord des trottoirs, près des réverbères et des poubelles et, avec l’attention d’un cousin pauvre venu rendre visite à sa riche famille, j’examine chaque centimètre carré de cette ville où tout est utile, évident et fonctionnel. Vous avez horreur du chaos qui, pour nous autres, Polonais, est une part évidente de la vie, et il n’y a pas moyen de s’en débarrasser parce qu’il découle de notre nature. De plus, tous ceux qui naissent ici bénéficient d’une protection qui leur permet de se sentir en sécurité, et ce qu’ils font de ce luxe ne dépend que d’eux.

Ben hausse les épaules.

- J’ai été pendant des années ingénieur sécurité aux chemins de fer, dit-il, ce qui signifie qu’à toute heure du jour et de la nuit, on pouvait m’appeler au téléphone pour me dire qu’un corps sans vie attendait sur les rails et qu’il faillait que j’aille le ramasser. Je me souviens de deux femmes qui s’étaient jetées sous le train en se tenant par la main, elles étaient tombées directement sous les roues et tous les wagons leur étaient passés dessus. Elles n’ont laissé qu’une traînée sanglante, le plus gros morceaux de chair avait la taille d’une pièce de monnaie.

Ben fait un rond avec son pouce et son index – une pièce petite comme ça – et il me regarde à travers. Un ange passe, nous buvons un toast à la vie. Je suis tourmentée par l’idée que Ben a fait ce travail pendant plus de dix ans.

- On s’habitue, dit-il. D’abord au spectacle, ensuite à l’odeur. L’homme est fait des mêmes protéines et du même sang que les animaux, c’est pourquoi quand il est mort, il pue autant qu’une vache ou un cochon. Tu es déjà entrée dans un abattoir ? Parfois, les gens ne peuvent pas s’y faire et quittent ce boulot à cause de l’odeur. Moi, j’ai grandi dans une ferme, je connais l’odeur de la viande, elle ne me fait aucun effet.

 


Le portrait
Je dis à Ben que les suicides belges feraient un bon sujet de reportage, mais accoster des gens au hasard pour les interroger sur leurs souffrances n’est pas facile. Il hausse les épaules et aborde aussitôt une jeune fille qui passe par là :

- Est-ce que tu connais quelqu’un qui s’est suicidé ?

Elle nous regarde avec un sourire :

- Mon meilleur ami s’est pendu le mois dernier.

Son sourire s’agite sur son visage, tantôt il disparaît, tantôt il revient à sa place, prenant la forme d’une grimace. Elle a l’air si fragile et si jeune que je ne veux pas la blesser avec mes questions. Elle se met d’elle-même à parler :

- C’était l’ami idéal, un homme bon, mais il avait trop peur. Maintenant, j’habite seule dans une grande maison, parce que ma mère travaille et qu’elle est absente à longueur de journées. Je pense à lui tout le temps. J’enrage qu’il m’ait laissée seule. Je suis en train de dessiner un grand portrait de lui, un mètre cinquante sur trois, c’est ma façon de lui dire adieu. Je donnerai ce portrait à ses parents.

– À ton avis, pourquoi il s’est suicidé ?

– Je ne sais pas, mais je le comprends.

Elle se tord en elle-même, mais ses lèvres continuent à sourire. Est-ce une obligation belge que de dire adieu aux morts avec le sourire ?

Le soir même, en rentrant à l’hôtel dans la nuit noire, je passe devant l’aviateur Icare. « Mes bras me font mal à force de battre dans le vide. Mes pieds s’engourdissent et rêvent d’épines et de pierres acérées. Je ne peux pas regarder le soleil comme tu le regardes, père. Je suis tout entier noyé dans les sombres rayons de la terre. »

 


Le vol
Hasselt est un cercle soigneusement tracé et rempli de gens, alors que Genk est le cordon étroit d’une rue déserte balayée par le vent. La fille que je rencontre dans un café me dit que le cœur de la ville a toujours été aux environs des mines – Waterschei et Winterlag. Ce n’est que lorsqu’elles ont été fermées qu’il s’est déplacé dans l’Europalaan. Mais la vraie vie se trouve dans les ruelles des faubourgs où se côtoient dans de petits immeubles le restaurant Saloniki, le café Istanbul, un magasin de fringues Chopin Fashion et la supérette d’Ahmed.

En longeant l’Europalaan, je vois des jeunes qui rentrent du lycée et j’ai l’impression de croiser le monde entier : des visages de porcelaine et des bruns, des boucles rousses et des tresses afro noires, des taches de rousseur et des yeux de charbon. Quand la ville a commencé à attirer des foules d’étrangers qui venaient travailler dans les mines, des Italiens, des Turcs, des Polonais, des Roumains, on a dit que sous terre, ils étaient tous pareils : noirs de suie.

- Qu’est-ce qui te plaît le plus en Belgique ? me demande Tim que j’ai rencontré dans un café de Genk.

– La bière, dis-je sans hésiter. Et aussi vos cimetières bien ordonnés. Chacun y trouve son compte.

– Et qu’est-ce qui t’étonne le plus ? insiste Tim.

– Que les jeunes Flamands se suicident si volontiers. Mais pas à Genk. Il paraît qu’ici, le taux de suicides est moins élevé, compte tenu du plus grand nombre d’immigrés.

Tim hoche la tête.

- Mais il y a quand même des suicides à Genk. Pendant des années, les suicidaires de tous les environs se sont jetés du haut de l’immeuble que j’habite.

Je vais voir l’immeuble dont parle Tim, ce centre des vols sans retour. Une tour quelconque, grise, assez moche, d’une vingtaine d’étages. Efficacité garantie. J’accoste un passant aussi maigre que grand qui me regarde avec une certaine méfiance. En entendant ma question sur les suicidés, il frotte son crâne chauve d’un air pensif.

- Il y en a eu, dit-il dans un soupir. Alors qu’on est tranquillement à table, je ne dis pas moi, parce que je n’en ai pas vu, mais un voisin l’a vu, il regarde par la fenêtre et là, il y a quelque chose qui vole. Ni un oiseau ni un avion ni Superman. Rien qu’un pauvre malheureux. On a craqué et on a fini par fermer l’accès au toit. Les sauts ont pris fin, mais pas les suicides. Vous savez, il paraît qu’ils meurent d’un arrêt cardiaque pendant le vol plané, et pas à cause du choc. C’est toujours une consolation.

Je regarde la silhouette longiligne de cet homme disparaître derrière la porte de la cage d’escalier. Les paroles de Michiel me reviennent à l’esprit : pour les étrangers, la Belgique est une terre promise, un paradis où tout sera plus facile, où on pourra tranquillement faire des enfants. Pour les Belges de naissance, c’est un contrôle permanent, une course, une suite d’aspirations, d’attentes et de devoirs. La Belgique est une forme de stress dont on ne parle pas. Et si on ne peut pas parler de ses faiblesses, on ne peut pas parler de soi. On n’est pas en mesure de se connaître soi-même, ni de connaître les autres.

Je pense à nouveau avec les mots de Zbigniew Herbert : « Maintenant Icare tombe la tête la première. La dernière image qu’il laisse, c’est celle d’un talon enfantin que la mer vorace engloutit. En haut, son père appelle un nom qui n’appartient ni au cou ni à la tête, mais au souvenir. »

 


La naissance
Je parcours la Belgique une dernière fois, de Genk à Bruxelles. Je trimballe dans une grande valise dix bouteilles de bière, des kilos de livres et de chocolats pour Sylwia. Je m’escrime avec cette malle sur les marches du train, juste avant le changement à Landen. Une Belge à la peau noire, à peine plus jeune que moi, saisit ma valise d’un geste sûr et, surprise par son poids, la hisse en poussant un soupir.

- Je rentre de Genk à Varsovie, lui dis-je pour me justifier. C’est de la bière, du chocolat et du genièvre. Et toi, tu vas où ?

Elle se fige aussitôt.

- Chez ma sœur, dit-elle. À l’hôpital. Elle est gravement malade.

Je regarde ses lèvres charnues, ses cheveux crépus, le blanc brillant de ses yeux. Dans un étrange élan d’empathie, je pressens ce qu’elle va me dire, mais je lui pose quand même la question.

- Qu’est-ce qu’elle a ?

– Une leucémie.

Tant de mots se pressent alors sur mes lèvres que je suis incapable de parler. Ma voix se noue dans ma gorge à l’idée qu’un concours de circonstances a fait que cette fille se tient devant moi comme un miroir où je peux me voir.

Je lui dis que mon amie aussi est atteinte de leucémie. Que je connais ce monde de masques à mettre sur la bouche, de produits désinfectants, de blouses jetables, de couvre-chaussures. Je sais qu’on n’ouvre pas les fenêtres dans le service pour que l’air reste stérile à l’intérieur. Je sais ce qu’est le Secteur. Je sais ce qu’elle ressent quand elle passe du monde des bien portants à celui des malades. Je sais aussi qu’une greffe donne la chance de renaître dans un corps qui a vaincu le cancer.

Nous discutons trois minutes et le train s’arrête à Landen. Elle prend à nouveau ma valise, nous la descendons sur le quai. J’ai envie de la serrer dans mes bras, cette inconnue que je ne reverrai jamais, mais je me contente de lui tendre la main et de lui dire que tout ira bien. Je lui dis que je vais prier pour sa sœur, ce qui est en partie faux, parce que je ne suis pas croyante, et en partie vrai, parce que depuis que Sylwia est malade, je récite tous les jours mes litanies athées. Et sans doute grâce à cette rencontre, je comprends qu’il n’y avait pas d’autre issue, que je devais venir à Genk et à Hasselt et rencontrer dans le train de Landen mon reflet à peau noire, cette fille à qui j’ai dit que tout irait bien, que la vie vaincrait la mort, et qui a hoché la tête.

 


La maquette
À Hasselt, j’ai également fait la connaissance de Winde, qui s’est occupée de moi et m’a emmenée dans divers endroits. Le dernier jour, nous sommes allées à Tastybowl pour un repas d’adieu, mais elle paraissait étrangement distraite, beaucoup plus sombre que d’habitude et donc, pour l’égayer, je lui ai traduit dans mon anglais hésitant ma citation préférée du livre de Camilo José Cela, Mazurka pour deux morts : « Quand le silence se fait dans une conversation, les Anglais disent qu’un pauvre naît, et les Espagnols, qu’un ange passe. » Winde a souri. Elle avait l’air très jeune, avec seulement un réseau de rides sereines au coin des yeux.

Plus tard, dans l’avion, juste avant le décollage, une citation de Herbert m’est revenue : « L’essentiel est que nos cœurs, traversés d’un sang lourd, se remplissent d’air. Et c’est justement ce qu’Icare ne voulait pas admettre. Prions. » J’ai souri en pensant que ce serait une bonne citation à graver sur une tombe, ma tombe. J’ai regardé par le hublot pour voir une dernière fois Bruxelles qui, du haut du ciel, rappelait un amas de maisons de poupée, une maquette, puis seulement une tache verte se fondant au loin dans la grisaille.

 

 

Traduit du polonais par Charles Zaremba


Lu à haute voix par Alexandra Vanoussis

 

Charles Zaremba est professeur de polonais à l'université d'Aix-Marseille. Traducteur de polonais (entre autres Andrzej Stasiuk, Magdalena Tulli) et traducteur de hongrois, en collaboration avec Natalia Zaremba-Huzsvai (notamment l'oeuvre d'Imre Kertész).

 

Download the ePub Print

Wings are just a metaphor


Niche
Now that you're dead, final decisions must be made. Would you like to be buried in jeans or in a suit? Do you prefer your favourite top or a new shirt? Do you want your body to be washed by your loved ones, or by someone unfamiliar who will do it methodically and professionally, with no sign of disgust or affection? You know the local cemeteries, so you know that you have a choice – if you're old-fashioned and sentimental, you can be entombed with the whole shebang, but in case you're progressive and impatient, you might allow yourself to be cremated. Afterwards, in a stylish or kitschy urn, you'll be put in one of a few dozen compartments where, as ash, you'll enjoy eternal rest in similar company. You can also be spilled on green grass, where the wind will scatter you with one gust, your final breath. You could even be poured into a memorial well, where a small, rectangular plaque will remind others of your existence. Whom will it remind? People, who will keep images of you called "memories" in their heads, along with a few stories, a couple of jokes and anecdotes – but within a few decades they'll be gone too, their only remaining trace a small niche with an urn inside, or a plaque, or a stone cross – and a few images in someone else's memory, which will also pass.


In front of me, there's emptiness and flatness, marked with a regular network of gravestones; above me, the weight of clouds. At the cemetery in Hasselt, there's no-one around, until after a moment I notice two hooded lads, the red sweatshirt worn by one contrasting with the greyness of the day. They walk on, with the unsteady gait typical of people with too-long legs and excessive energy. What are they looking for? They stop by a grave; the taller one talks for a while, the other nods, then both turn around and disappear through the cemetery gate. I walk towards the place they stood, passing a row of identical graves. On one of them – the photo of a young boy, and a sodden teddy bear sat on the headstone.

At first glance, Hasselt cemetery retains death and memory, barely touching the living. Among modest, indistinguishable graves, I search for the cracks through which longing flows. On an elderly woman's stone – her picture, holding a glass of wine with the last sip left, head slightly tilted, a smile, softness in her eyes. And the tenderness of the man hugging her. A few plots away, the snapshot of a boy with a dog that has a lopsided face. Next to this, a motorbike-shaped grave. On another – a globe with all the continents and a single cross marking the end, somewhere in central Africa. Apart from these exceptions – the regularity of death.

In comparison to Belgian cemeteries, Polish ones seem to mirror our tendency towards chaos and stopgaps – they have something nearly hysterical about them. Even the most recent funerary trends continue older traditions – monuments are engraved with dramatic biblical scenes and clumsy odes to suffering; candles are pot-bellied, covered with a mess of plastic ornamentation; graves drown in blossoms. Polish mourning requires a means of expression, and its tombs are an embodiment of aspiration: they must be vast, sarcophagal. Death cannot be entirely harnessed; hence the living visitor may experience fear that slides down one's back like a lizard. But it's a romantic type of fear, not an existential one. The latter seems to be universal, and no pragmatism can pacify it.

- You have such sterile cemeteries, graves like pawns on a chessboard – I tell a young woman, whom I meet in a library in Hasselt. – As many funeral options as you like.

- Yes, it's very convenient – she nods her head. – Practical. My mum was cremated, because she was afraid that we would bury her alive. She begged us: "check five times". She wanted a niche with an urn, to make it cheap and simple, so we got her one.

- Does it make you less afraid of death?

The woman ponders for quite a while.

- No… actually, we are even more afraid.

 


Frogs
Right before my departure to Belgium, I talk to my sister, who is preparing for a bone marrow transplant. We aren't actually related: we've simply shared lives for a long time – but since she has been in the hospital, I'm claiming to be her sister, so nobody makes our contact difficult. The doctors told her about the complications and dangers, so Sylwia would like to discuss all the potential choices, even the worst ones.

- Let's say that I'd like to be buried in jeans… but I'd also like to be cremated… how do you reconcile these two things?

- What's the problem? – her hospital roommate joins in. – Tell them to cremate you from the waist up.

We laugh long, like frogs croaking. Sometimes, at the leukaemia ward, it's not the most competent doctor you appreciate, but the one who can tell the silliest jokes. Life doesn't want anything more than to laugh at death.

 


Icarus
By chance, on my very first day in Hasselt, I meet Michiel, who takes me for a walk around the city. Michiel is a socialist, atheist and idealist – a philosophy graduate; he emanates openness and tenderness, which makes me think of Dostoyevsky's "The Idiot". We stop by the monument of the pilot-Icarus, a mysterious character with arrows stuck in his back that resemble wings, tiny leaves, or engines. The monument rises over the passers-by in the very centre of Hasselt. The pilot stands with a leg on the plinth, but one may have the impression that he's just about to fall.

- This sculpture is a test for optimism – says Michiel. – You have to answer: will the pilot plunge, or will those wings on his back lift him up? Is he an Icarus, a suicidal man, or someone without fear?

Later, over a glass of Westmalle beer, Michiel continues: Young Belgians are taught to be afraid. Politicians try to instil a sense of fear in us, and the belief that without them everything will fall apart. First Belgium, later our lives. There's nothing scarier for a Belgian than the thought that he could lose his brick house, neatly cut lawn and nice car. We're trained to be afraid, trained to fear.

Passing the monument again in the evening, I can hear the words from Zbigniew Herbert's poem in my head:

"Go on sonny but remember that you're walking not flying

the wings are just an ornament and you're treading on a meadow

this warm gust is the sultry summer ground

and that cold one is a stream

the sky is so full of leaves and small animals".

 


Coin
An evening by the bar in an Irish pub. Ben joins us, we have a moment of chitchat, then we move onto the subject of books, and although Ben is talking about Joyce's "Dubliners", I'd rather discuss Dostoyevsky. Even on the level of literature, it becomes apparent that we're from different cultural circles: I am – without any choice in the matter – closer to Russia, and he, perhaps accidentally, is related to Ireland.

I tell Ben about my impressions of Hasselt, this city designed for meeting needs. Even its shape – thanks to the straight spine of Hoogstraat and Demerstraat, the concentric circles of bypasses, and the regular network of streets – meant I could wander around without fear of getting lost barely two hours after my arrival. You're immersed in this space, I say to Ben, so everything is obvious for you, whereas I stop by kerbstones, lamps and rubbish bins, and with the vigilance of a poor cousin visiting their wealthier family, I examine each centimetre of a city where everything is useful, obvious and functional. You loathe chaos, which for us Poles is an evident component of life, and is impossible to remove because it stems from our nature. Also, everyone who is born here is taken care of, so they feel safe – they only need to decide what they're going to do with this luxury.

Ben shrugs. For many years, I was a safety engineer on the railways, he says, which meant that any time of day or night I could receive a phone call saying that there are dead remains on the rails to be picked up. I remember two women who jumped under the train holding hands. They got right under the wheels and rolled under all the carriages. Only a bloody trail was left – the biggest residual body part was the size of a coin.

Ben joins his thumb and forefinger into a circle – such a tiny coin – and peers at me through it. Silence falls, so we raise a toast to life. The thought that Ben did this work for several years bothers me.

- You get used to it – he says. – First to the sight, then to the smell. A human is made of the same protein and the same blood as animals, so a dead body smells just like a pig or cow does. Have you ever been to a slaughterhouse? Sometimes people can't come to terms with it, and give up the job because of the smell. I grew up on a farm – I'm familiar with the way meat smells, so I'm not overwhelmed.

 


Portrait
I tell Ben that Belgian suicides are a good idea for reportage, but asking random people about suffering isn't easy. Ben shrugs again and immediately stops a young girl walking by: Do you know someone who killed themselves?

The girl looks at us with a smile: My best friend hung himself a month ago.

The smile struggles on her face, disappears and returns, changing into a grimace. She seems so fragile and young that I don't want to hurt her with my questions, but she begins to talk:

- He was a perfect friend and a good person, but he was too afraid. I live alone in a big house now, because my mum works and she's away for days. I keep thinking about him. I'm furious that he left me. I'm drawing this huge portrait, 1.5 x 3 metres, to say goodbye to him. I'll give the portrait to his parents.

- Why do you think he committed suicide?

- I don't know, but I can empathise.

The girl shrinks inside herself, but her mouth still smiles. Is it a Belgian necessity, to bid farewell to the dead with a smile?

The same day, heading back to my hotel late at night, I pass the Icarus-pilot again.

"Arms hurt father from beating against the vacuum

legs stiffen they miss thorns and sharp stones

I cannot look into the sun as you do father

I'm all drowned in the dark rays of the earth".

 


Flight
Hasselt is a carefully demarcated circle filled with people. Genk is the narrow thread of a single, desolate street, where only the wind blows. A girl I meet in a café tells me that the heart of the city was always near the mines – in Waterschei and Winterlag. When they closed down, the city's centre of gravity moved to Europalaan Street. But real life also fills the small streets outside the city, where, in neighbouring houses, you can find the Thessaloniki restaurant, Istanbul café, Chopin Fashion clothes shop, and Ahmed's market.

Walking along Europalaan, I see high school kids coming back from their classes, as if the entire world was passing by: porcelain and brown faces, ginger locks and afros, freckles and coal-like irises. When crowds of immigrants – Italians, Turks, Poles, Romanians – began to move here to work in the mines, it was said that under the ground everyone is alike – black with soot.

- What do you like most about Belgium? – asks Tim, whom I meet in a Genk café.

- Beer – I reply without hesitation. – And that you have such nice, orderly cemeteries. Something for everyone.

- And what surprises you the most? – Tim persists.

- That young men from Flanders commit suicide so eagerly. But not in Genk. Supposedly because of a bigger number of immigrants, the suicide ratio here is smaller.

Tim nods.

- But they kill themselves in Genk too. I live in a block from which suicidal people from the whole neighbourhood have been jumping for years.

I go to see the block Tim mentions, this centre of one-way flights. A plain building, grey, fairly nasty; moreover, it's 20 floors high. Effectiveness guaranteed. I ask a gentleman who walks by – as tall as he's thin – who looks at me with some mistrust, but at the question about suicide he puts his hand on his bald head and rubs it, lost in thought.

- There were some – he sighs. – You sit at your table… I’m not talking about myself, because I haven't seen it, but my neighbour did. You sit, look through the window, and suddenly something flies by. Not a bird, not a plane, not Superman. Just a poor guy. We finally gave up and closed the passage to the roof. The jumps have ended, but the suicides haven't. You know, it's said that they die in flight of a heart attack, not because of the fall. That's at least some comfort.

I watch the pencil silhouette of the man disappearing behind the door of the block. I recall Michiel's words: For foreigners, Belgium is a promised land, a paradise in which everything will be easier, where you can have children in peace. But for native Belgians it's a never-ending test, a race, a string of ambitions, expectations and duties. Belgium is unspoken pressure. And when you can't say anything about your weaknesses, you can't really talk about yourself. You're unable to get to know yourself or others.

I think of Herbert's words again:

"Now Icarus falls headfirst

the last image of him is a childishly small foot

devoured by the greedy sea

Up above father calls the name

which belongs to neither neck nor head

only to a memory".

 


Birth
I move through Belgium one last time, from Genk to Brussels. In a giant suitcase, I carry ten bottles of beer, kilos of books and chocolates for Sylwia. I struggle with this travelling trunk on the internal steps, just before a change in Landen. A dark-skinned Belgian woman, only a little younger than me, grabs my suitcase firmly and, surprised by its weight, sighs as she helps carry it down.

- I'm going back to Warsaw from Genk – I explain. – It's beer, chocolate and jenever, for my family. And you, where are you going?

The girl stiffens.

- To my sister – she says. – To the hospital, she's very ill.

I look at her full lips, her curls, the shining whites of her eyes. In a strange flush of empathy I anticipate her reply, but I ask anyway.

- What is she suffering from?

- Leukaemia.

In that moment my mouth is so full of words that I'm unable to say a thing. My voice stops in my throat at the thought that, due to coincidence, this girl is standing in front of me like a mirror I'm looking into.

I tell her that my friend has leukaemia too. That I know this realm of masks you put over your mouth, the disinfectants, single-use gowns, shoe protectors. I know that at the ward you can't open the windows, so the air stays sterile. I know what "The Zone" is. And that I know how she feels when she walks from the world of the healthy into the world of the ill. I also know that a transplant gives one the chance to be reborn in a body that has beaten cancer.

We talk for three minutes, and our train stops in Landen. The girl takes my suitcase once more, and we carry it together onto the platform. I'd like to hug her, this stranger I'll never meet again, but I simply offer her my hand and tell her that everything will be fine. I tell her that I'll pray for her sister, which in a way isn't true, because I'm not a believer, but in a way is, because since Sylwia fell ill, I've said my atheist litanies daily. And perhaps, due to this meeting, I reach the conclusion that there was no other way: that I had to come to Genk and to Hasselt, had to meet my dark-skinned mirror-image on a train to Landen, a girl whom I reassured that all will be fine, that life would triumph over death, and who nodded.

 


Diorama
In Hasselt I also met Winde, who looked after me and took me to various places. On the last day, we went to Tastybowl for a goodbye dinner, but Winde seemed strangely distracted, more sullen than usual, so to cheer her up, I clumsily translated my favourite quote from Camilo Jose Cela's "Mazurka for Two Dead Men" into English: "When silence falls in a conversation, the English say that a poor man is born, but the Spanish say that an angel flies". Winde smiled. She looked very young; just in the corners of her eyes a network of bright wrinkles appeared.

Later, on the plane, right before take-off, I thought of a quote from Herbert once again:

"The core of things is in having our hearts

turned by heavy blood

filled with air

this is what Icarus didn't want to accept

 

let us pray".


I smiled at the thought that it's a good quote for a grave, for my grave. I gazed through the plane window, taking one last look at Brussels, which, from the perspective of the sky, seemed to me like a collection of dollhouses, a diorama of a city, and then just a green-greyness blurring into the distance.

 

 

Translated from Polish by Olga Drenda (special thanks to Darren Durham)

Podcast read by Bridget Peirson-Davis

 

Olga Drenda is a Polish writer and translator, publishing in Polish and English. Her main interests include photography, anthropology of new media and digital ethnography. Recently, she co-translated William S/ Burroughs' The Soft Machine into Polish (together with Mateusz Janiszewski and Maciej Lorenc). http://olgadrenda.com/