The return

Brink Scholtz

Brink Scholtz

Brink Scholtz studied drama and psychology at the Rhodes University in Grahamstown and subsequently worked in Scotland, where she made theatre with adults with learning difficulties. As of 2006, Brink works as resident director at the theatre company Ubom! in Grahamstown.

Close

Utrecht All citybooks

Download the ePub Print

The return

‘Do you remember that you wanted to stay here?’ Marianne asks.

When we were sixteen we went to the same school for a year. My stepfather, Andries, who had lived in Utrecht for sixteen years, returned for a sabbatical and brought his new family – my mother, my younger sister, and myself. Now, fourteen years later, I visit the city again. Marianne and I walk along the Oude Gracht, past the buildings of our former school.

‘You didn’t want to leave,’ she says. ‘I remember that at one point you were thinking about being adopted by Andries, so that you could stay.’

Above the rooftops, the sky is clear, except for a single cloud.

‘I think it was loyalty to your father that made you decide not to do it.’

I observe the fine lines that have formed around her eyes; the angle of the cheekbones that has become more pronounced.

‘You don’t remember?’ she asks.

In a bay window between the new school building and the old, I see the same silhouette that I saw fourteen years ago, walking between classes. In front of us, a tall, thin man holds the hand of a small girl, intensely concentrated as she balances on a skateboard.  He pulls her along the cobbled road.  Apart from her bright pink shoes, they are both dressed in black.

‘I don’t remember,’ I say.

                                                                        *

The bedroom of the Schalkwijkstraat apartment is below ground level. I lie enveloped by the feather duvet. Each time the alarm goes off I press the snooze button. I wear the eye mask from the aeroplane; put the pillow over my head.

When I get up, I see the light from the small window under the ceiling play on the white sheets. The stairs to the living area are so steep that when I stoop slightly I can touch the ones in front of me. It is as if I am crawling.

I sit down to write about my memories of the city. After a while I get up. There is no food in the house. In the Albert Heijn on Nachtegaalstraat I watch as people select cheeses, and breads, and fruit. They do so with ease, because they understand the order that governs rituals of eating: the ordinary foods eaten at ordinary times. Eventually I choose a green pepper and some quark, so as not to leave with nothing.

I call my mother and Andries. There is no answer. I remind myself that our dog – wild and nervous – will deter intruders.

                                                                        *

One afternoon I ask Marianne to walk with me, and to tell me what she sees in the city. I record her as she describes the old buildings of the museum quarter, the bright green of the young leaves along the Singel, the wharf cellars and the parks and the stairs of the Stadhuis packed with people enjoying the first sun.

After some time Marianne stops and asks me what I see. Thinking that I am pressing ‘pause’ on the dictaphone, I press ‘record’. And so when I listen to the tape later in the evening, I hear only my own voice.

‘Nothing,’ I reply.

                                                                        *

I have one memory of the period in which we lived in Utrecht: it is a meal time. Andries is chewing, and I watch him swallow. He has asked me something, and I don’t respond.

                                                                        *

In the evening I walk along a route that links various light installations in buildings around the city. It is Sunday, and the city centre is deserted. Outside the Sint-Janskerk, speakers project a sound like the howling of a wolf. Inside, the space is lit up: flashing orange light, like fire. Then blue ripples, like reflections in water. Then different colors: green, and yellow, and red. There is something frightening about the empty space bathed in light: as though it makes more vivid the return to darkness.

On Mariaplaats, a man barks out of a window; then laughs at my surprise.

I walk from little light arrow to arrow, set amongst the cobblestones, delineating the route.  Each arrow brings relief, and structure in the darkness.

                                                                        *

Susan, an old friend of Andries’s, invites me to come for supper at her house. She prepares a salad (the first salad of the spring), and chats enthusiastically about her new relationship. She truly did not know that such a thing was possible, at her age. It is like being given a new life.

‘How did you and Andries become friends?’ I ask later, as we are eating dessert.

They met through a mutual friend, Marcel, she says, who was terminally ill at the time. At the age of twenty-five Marcel was diagnosed with a brain tumour and given eight years to live. Towards the end of his illness, she and Andries looked after him on different days. Afterwards, one of them would visit the other to speak about how the day had been. It was during this time that she and Andries became close. In the end they were both also there when Marcel died.

She frowns. Golden light casts shadows in the furrows of her face.

‘It shook my sense of control over life,’ she says. ‘I don’t know how it was for Andries, but I was very Dutch in the sense of having control over things. That was the first time that I deeply realised that one doesn’t choose.’

I remember a painting that Andries made in our garage in Stellenbosch, soon after he had returned to South Africa, and met my mother. It was of the cast of a man’s head, with a diagram drawn on it – a plan for surgery. It could not have been long after Marcel’s death.

After we have had coffee, Susan suggests that we take a stroll. ‘We can look at Andries’s old house,’ she says. ‘It’s just down the street.’

The door of the house is several metres away from hers. We stand looking at it in the last light.  The evening is perfectly tranquil. There is one small cloud in the sky. I know that at the time that Andries sold the house, having returned to South Africa, he could not have predicted how valuable it would become. The width of a window and a door, it is less than half the size of the house that he and my mother now own in South Africa, but worth more than twice as much.

Suddenly cold, I excuse myself, and leave.

As I cycle down Kruisstraat I think of the property on which Andries and my mother live. I think of the bitter smell of the leaves in the garden, and the dog that guards the periphery, with her black-rimmed eyes.

                                                                        *

When I first met Andries he often spoke of two Dutch girls, the daughters of friends of his. He said that they sometimes made breakfast for him when he visited their house. At the time I pictured it very vividly – the image of the girls bringing him porridge and toast – and I fantasised that I was one of them.

In the middle of the night, in the Schalkwijkstraat apartment, I suddenly have the sensation that my chest is empty, and my heart gone.

                                                                        *

I meet with two writers at a café under a tall sycamore tree on the Lange Nieuwestraat. Both of them have long faces and large teeth. The one, who is blonde, laughs delightedly at my comments as though they were particularly sharp-witted. ‘Wonderful!’ he exclaims when I tell him that I don’t consider myself to be a writer, since I have nothing to write. ‘That’s exactly what you need to qualify as a writer, to feel that you have nothing to write! It must be a struggle!’ He pulls a tortured face; then collapses into laughter.

I notice that the other young man, who is dark, is making a list on the back of the bill. He is writing carefully, tapping his pen on his lips as he pauses to think.

‘What is that?’  I ask.

‘I’m just making a list of nice things that you can do while you are in Utrecht,’ he replies.

I feel suddenly and acutely grateful to them both.

Later, in the basement bedroom of the Schalkwijkstraat apartment, I read an essay by a South African writer scheduled to appear later in the week in Utrecht. The writer lists the crimes that occur within his close circle of acquaintances while he visits South Africa. ‘If a young South African were to ask me whether he or she should stay or leave,’ he writes, ‘my bitter advice would be to go. For the foreseeable future... if you can stand the loss, if you can amputate yourself, then go...’

There is nothing in the house to be afraid of, but I lie listening for sounds in the dark.

                                                                        *

The first thing on the list of nice things to do in Utrecht is a boat tour of the city. I sit with my notebook open, pen ready. We move below the level of the street; looking up at the trees and the buildings. I try to listen to the recorded voice detailing the history of the structures that we pass, but all I hear is the sniffing of the boatman, and I wonder if he is crying.

                                                                        *

The voices of the people on the grassy banks of the Maliesingel are like the calls of birds: ‘Dag, doeg, doei, johoe!’ Flocks of bicycles pass; riders whistling, or singing, or leaning far back in their saddles, relaxed.

The sky is like a perfect dome, as if one could get up and step outside of it. It is clear, but for the single cloud that appears to have been cut out and pasted on top of it, as though part of a different world.

A second memory: a sense of walking in the same light with Andries, his hand resting awkwardly on my shoulder, hoping that it will not be pushed away.

                                                                        *

An appendix to the list of nice things to do in Utrecht is an interesting thing to do. ‘Since you’ve seen the oldest part of the city, you should also see the newest part,’ the dark young man had said. Next to the words ‘Leidsche Rijn’ he had scribbled the number of a woman who lives and works in the area, and who, he was sure, would be happy to show me around.

Maria picks me up along the Maliesingel. She has full eyes and lips, a short body, and a quick, sudden laugh. As she drives she speaks. She tells me about Leidsche Rijn. It is a vast new development on the outskirts of Utrecht, she says. Ten years ago, the entire area was farmland. Now, amongst some of the old farmhouses and apple orchards that have been retained, a range of new suburbs has emerged.

At first there were great hopes for the area, she explains. It would provide a way of living that combined access to the atmospheric centre of Utrecht with more spacious, affordable living. Soon it became apparent, though, that these expectations fell short of the experience of new inhabitants.

‘It became clear that you don’t just place people in an area, and then expect them to feel at home, or feel as if they belong,’ she says.

We drive across the yellow bridge, connecting the old city and Leidsche Rijn.

‘What does it mean to feel at home in a place, or to belong?’  I ask.

She glances at me; focuses again on the road.

‘Well, it’s a sense of having a history in a place. Having a culture that you share – rituals of ordinary things, done together.’

The first attempts to foster a sense of rootedness in Leidsche Rijn focused on the creation of artworks within the public domain. Such works, it was hoped, would stimulate a sense of a vital cultural life. One artist invited residents to donate precious belongings that related to their stay in Leidsche Rijn, which she would bury in little transparent urns in the soil, as though literally to create an archaeological history of people’s lives in the area.

‘Maybe there is no substitute for time spent in a place, and the process of developing a sense of home can’t be rushed,’ Maria says. ‘Whatever it may be, the sense of dissatisfaction remained. And so now there has been a shift in approach, and rather than spending money on so-called ‘high’ art, there is investment in simple cultural events that will draw people into the public space around daily activities like eating, drinking, playing with the children. And presumably the sense of history will develop as these experiences accumulate: ordinary, shared experiences.’

I keep my eye on a small cloud on the horizon, drawing closer.

When we ate supper in our flat in Utrecht, my mother lit a candle in the centre of the table. I sat silently, watching as Andries ate. I had a past with a different father, and a home somewhere else.

                                                                        *

My mother and Andries call to tell me that our dog has died. She had been ill for some time, but they did not want to distress me with the news. Her condition deteriorated very quickly. The vet came and they sat with her on the sundeck overlooking the trees. He stroked her ears. He said: ‘Shame my girl,’ and then injected her.

They sat with her for a while longer. The wind sent a slight ripple through her coat – a movement along the delicate edges of the ear, as though it still contained life. Then they wrapped her in her blanket, and took her down to the bottom of the garden. They put her in a grave that had already been dug for her by the gardener some days before. There they sat for some time, and then took turns covering her with soil.

I remember taking her for a walk as a puppy. I remember that when she saw a stranger at a distance, she would startle and turn to run back to where we came from. I remember her legs flying in all directions as she ran down the hill with only one thing in mind: home.

She was a skittish dog, wild and unpredictable.  She kept strangers at bay.  Sometimes I lay next to her on the sundeck, looking into her yellow eyes.

Sitting in the underground room of the Schalkwijkstraat apartment, I have a sudden sense of the wet earth where she lies, and the moisture in the air. It is as if, for the first time, I am rooted there, in that sprawling property, amidst the bitter smell of the trees.

                                                                        *

I catch a bus back to Leidsche Rijn. I don’t know what it is that I am looking for. It is my last day in the city.

Opposite me on the bus sits a girl with a headdress pinned to a bun with a small pearl. She has blue eyes, ivory skin, and perfect chiseled features. To her right sits another girl with a long ponytail of artificial hair who wears tight pale jeans, a patchwork patent leather jacket, glittery sandals, a charm bracelet, large sunglasses, and pink hoops in the bottom holes of her studded ears. To the left of the girl with the bun sits a bleached blonde woman in a tight black skirt and furry leopard print tights. Her mascara has formed thick clumps, and her black lip liner bleeds into the wrinkles of her pale pink lips. Behind me, two women in brown, with bare faces and limp hair, sit with their necks craning forward.

They all want a normal life – a bit of eating; a bit of drinking; a bit of fun. They want café’s in the neighborhood. They want a place they can call their own. They want to know what will happen next.

We cross the yellow bridge. I get off at a stop along the road. There is a large building in the distance, incomplete. Around it, in a field, is some scaffolding, bulldozers, and heaps of sand. I walk for a while, along the side of the road. I look for a sign of life. Nothing passes. Nothing moves, apart from the wind in the grass. Later, I return to the bus stop, to catch the bus on its way back.

Death sits with me on line twenty-eight richting Centraal Station. His tongue shakes just above his lower lip. His eyes look out of the window, trapped in his body. One hand rests on the other. His nails are long.  He doesn’t speak.  There is a large wart on his chin.

Apart from the two of us, the bus is empty.

                                                                        *

My bags are packed and I am ready to go. I receive a phone call: it is one of my hosts. A volcano has erupted in Iceland. An ash cloud has descended over Europe. Schiphol Airport has been closed, because of the cloud. For the moment, I should stay put. Is there somewhere else that I can stay? The Schalkwijkstraat apartment has already been booked.

I cook cauliflower for supper.  It burns on the stove.  The beautiful living room is filled with smoke. I sit quietly; unmoving.

Then, for a number of seconds, I scream.

                                                                        *

The next morning, another friend of Andries’s, Tineke, pays me a visit. She is a short woman: solid, and curt. Her hair is dyed bright red and stands out at right angles against her head. She wears round spectacles and her back is very upright. She takes her time to look around the Schalkwijkstraat apartment, giving the occasional appreciative nod. Then she settles on a bench outside in the sun. Since there is not much else that I can think of saying, I mention that I am struggling with a condition of anxiety, focused most recently on the inevitability of death. She doesn’t respond at first. Her face is calm, attentive. Then she speaks.

‘Firstly, I don’t think it’s good for you to wonder every day whether you will leave tomorrow. I think this will make you extremely anxious,’ she says. ‘I suggest that you come to us tomorrow.  You can stay with us for as long as you need to. This is absolutely no problem. We will help you to find a new flight. So that means that you just accept now that it will be a few days that you are still here. You enjoy being here, and we arrange for you to get back.’

I want to ask her how she bears the passing of time: loss, aging, the prospect of violent impact to the body, of death. Instead I nod; offer to bring her tea. Her hair is almost orange in the sun, as though there were a curling flame on either side of her head. I watch the fine lines around her eyes and her mouth, watch as they deepen around an unexpected laugh.

Before she leaves, she arranges a time to collect me the next day.  ‘What you need now is some social order,’ she adds as she reaches up to give me a brief hug, and a firm pat on the back.

                                                                        *

Tineke fetches me after lunch. In Tuindorp yellow flowers are in bloom next to the canal. A mother duck with a trail of ducklings cuts through the perfect reflection of the sky: clear, but for a single cloud.

She prepares me for what will happen next.

‘You will sleep in Femke’s room. Now, I will make the bed in which Femke will sleep, and Max will cook. When supper is ready, we will call you.’

Femke is sixteen, as I was when I lived in Utrecht fourteen years ago. She lives in a bright attic room with a yellow carpet and a red duvet. I sit on her bed after I have opened my bags, and I look at the fantasy books on her shelf.

When Femke is called for supper, she calls, ‘Ja, ik kom.’  She chats animatedly over the meal. She is excited about going to Rome on a school trip. She is excited about the upcoming school strijd. She got out of school early today, which is exciting. She loves to read. She loves riding horses. She is very small with sandy blonde curls and a delicate skin that flushes easily.

I offer to help after supper, but the kitchen is too small for more than one person. ‘I will clean up,’ Tineke says, ‘and then we will drink something. Max and I will have coffee, and Femke will have some tea. She will watch TV for half an hour. And then she will go to bed. That seems to be what she needs to sleep.’

After supper, Tineke tells me that she will take the dog for a walk. I offer to join her. It is cool outside. Tineke walks quickly, and very upright. We turn corners, but the streets look the same: rows of terraced, dark brick houses.

Bikkel looks like a dog in a Jan Steen painting. He is smallish, with a long-haired, white and deep brown coat. Tineke explains that Bikkel must be trained constantly, otherwise he forgets. ‘The key is to keep him focused on me,’ she says. ‘Every time that he makes eye contact, that he looks at me, he must be rewarded.  Bikkel!  Bikkel!’ Bikkel turns, runs back to her. ‘Ja, dat is goed. Dat is goed.’

I remember our dog, snapping at the heels of our guests. Her hair was short and coarse, her eyes guarded. When she had the space to run flat-out she sprinted like a greyhound: sleek and strong in the wind. I remember her in full speed next to a river, charging in and out of the thick undergrowth. We did not have the energy to train her consistently. When visitors came, Sita had to be locked into the kitchen, or onto the sundeck, until she got used to their smell.

Bikkel runs into a hedge. ‘Bikkel! Bikkel! Sit.’ Bikkel must be asked to perform a trick, and then he must be rewarded with a treat. The key is to maintain contact with him.

‘How do you maintain this contact?’ I ask.

‘Anything,’ Tineke responds, ‘talking.  But I must keep it up, otherwise he will go off and do his own thing, and if I need to call him back, he won’t come.’

He mustn’t go too far, Bikkel.  He must always be close enough to be called back.

‘Every day, Bikkel needs to be trained again,’ Tineke tells me, ‘otherwise he will forget.’

Through the thin walls, I hear Femke giggling in the room next door.  It is a high, gurgling laugh, like bells.

                                                                        *

‘I remember when you came here first,’ Tineke says. Max has gone to bed, and Femke. She is sitting drinking a glass of wine downstairs. Without her glasses, her eyes look soft, vulnerable. ‘You had always been in the house in South Africa, you had never cycled, and almost immediately you were cycling to the Maarsseveense Plassen!  I just thought this was incredible, that you just jumped right into being here.’

‘But then suddenly I withdrew,’ I say. ‘I didn’t want to leave the flat anymore.’

‘I think it was because you had to leave, and you could not fully cope with this.’

I stroke Bikkel’s fur.  He lies on his back, stomach exposed.

‘It’s a difficult thing, going back to South Africa,’ she says. ‘It’s a more complicated life. It was a big thing for your mother and Andries at the time, deciding whether to leave South Africa or not.’

‘Deciding whether to leave?’

‘Oh yes.  It went on for years. That is why Andries was looking for residencies in other countries – he was trying to explore other possibilities.’

Bikkel jerks, touched in a place he does not like. He gets up and lies somewhere else.

‘I wouldn’t have told you, if I knew you didn’t know,’ she says, then adds: ‘I think it is difficult to grow older in a country where aging makes you more defenceless against crime.’

For Sinterklaas of the year that we spent in Utrecht, my mother, Andries and I prepared poems and gifts for one another. The gifts had to be disguised as something else. I bought Andries a little volume of Greek poetry, which I disguised as a boat.

                                                                        *

I walk through Utrecht.  Street by street, it returns: the memory of being sixteen. On Nobelstraat I imagine that I will catch someone’s eye, and fall in love instantaneously. On the Lijnmarkt I see a pair of boots that will change my life. Along Wolter Heukelslaan I look into people’s houses, and imagine that one of them is my home. At the Berekuil I write letters to my father, telling him that I miss him, and love him, and hope that he is well.

                                                                        *

Once, in our Utrecht apartment, Andries puts his head down on the table, and weeps. It is the greatest grief of his life, he says, that I do not love him. I don’t know what to say.

                                                                        *

After a week, the cloud passes. As promised, Max and Tineke help me to book a ticket back to South Africa. The night before my return, I call my mother and Andries via Skype. An image comes up on the computer screen: Andries is painting. There is slight moisture on his brow, from the heat. I ask him why he left the Netherlands, and returned to South Africa.

He thinks for a while.

He says that it came as a shock to him to realise the extent to which he did not fit into Dutch society.

‘In one sense it is a society that is very open to people who are different, but in another sense it also is not. More so than South Africa, it works with implicit rules. In the traffic it is necessary to pass very close together. No matter how much tolerance there is – if you don’t know the codes, it doesn’t work. And the codes are often very subtle.’

Now in South Africa, he tells me, he gets complaints that he speaks too monotonously. But he thinks that it is because when he lived in the Netherlands he was criticized for being too expressive, too emphatic. It was perceived as aggressive.

And so it is a very ambivalent feeling that he has, because while the Netherlands as abstraction feels unwelcoming, he also feels so safe with his Dutch friends.

I ask him what he is painting.

‘Feet,’ he says.

‘And how is it going?’

‘Well,’ he says.

‘That’s good,’ I swallow, and clear my voice. ‘I love you.’

‘I love you too,’ he says.

                                                                        *

Max and Tineke drive me to the train station. Tineke helps me to carry my luggage onto the platform, and into the carriage. She talks me through the steps of my return journey. I watch as the wind momentarily lifts her hair, so that it frames her head, like a bright red halo.

‘You’ll be okay now,’ she says.  She waits with me, standing on the platform outside the train.

Afterwards I remember that as we move off, she stands in the same place, her back straight against the wind.

 

Podcast read by the author

Download the ePub Print

De terugkeer

‘Weet je nog dat je hier wilde blijven?’ vraagt Marianne.

Toen we zestien waren zaten we een jaar op dezelfde school. Mijn stiefvader, Andries, die zestien jaar in Utrecht had gewoond, was teruggekomen voor een sabbatical en had zijn nieuwe gezin meegebracht – mijn moeder, mijn zusje en mij. Nu, veertien jaar later, bezoek ik de stad opnieuw. Marianne en ik lopen over de Oudegracht, langs de gebouwen van onze oude school.

‘Je wilde niet weg,’ zegt ze. ‘Ik weet nog dat je op een zeker moment overwoog om je te laten adopteren door Andries, zodat je kon blijven.’

Boven de daken is de lucht helder, op een enkele wolk na.

‘Ik denk dat je uit loyaliteit aan je vader besloot het niet te doen.’

Ik bestudeer de fijne rimpels die zich rond haar ogen hebben gevormd; de lijn van haar jukbeenderen die geprononceerder is geworden.

‘Weet je het niet meer?’ vraagt ze.

In een erkerraam tussen het nieuwe schoolgebouw en het oude, zie ik hetzelfde silhouet dat veertien jaar geleden van de ene naar de andere les liep. Voor ons houdt een lange, dunne man de hand vast van een klein meisje dat uiterst geconcentreerd balanceert op een skateboard. Hij trekt haar voort over de geplaveide straat. Haar felroze schoenen uitgezonderd, zijn ze beiden in het zwart gekleed.

‘Ik weet het niet meer,’ zeg ik.

                                                                        *

De slaapkamer van het appartement aan de Schalkwijkstraat ligt beneden het straatniveau. Ik lig ingepakt in het donzen dekbed. Telkens als de wekker gaat druk ik op snooze. Ik heb het oogmasker van het vliegtuig op; druk het kussen over mijn hoofd.

Als ik opsta, zie ik het licht uit het raampje onder het plafond over de witte lakens spelen. De trap naar het woongedeelte is zo steil dat als ik iets voorover buig, ik de treden voor me kan aanraken. Het is alsof ik kruip.

Ik ga zitten om mijn herinneringen aan de stad op te schrijven. Na een tijdje sta ik op. Er is geen eten in huis. In de Albert Heijn aan de Nachtegaalstraat bekijk ik mensen die kaas, brood en fruit uitkiezen. Ze doen het met gemak, omdat ze de regelmaat begrijpen die de rituelen van het eten bepaalt: gewoon eten dat wordt gegeten op gewone tijdstippen. Uiteindelijk kies ik een groene paprika en kwark, zodat ik niet met lege handen vertrek.

Ik bel mijn moeder en Andries. Er wordt niet opgenomen. Ik herinner mezelf eraan dat onze hond – wild en nerveus – indringers verjaagt.

                                                                        *

Op een middag vraag ik of Marianne met me mee wil lopen en me wil vertellen wat ze ziet in de stad. Ik neem haar op terwijl ze de oude gebouwen van het Museumkwartier beschrijft, het felle groen van de jonge blaadjes langs de Singel, de werfkelders en de parken en Stadhuistrappen vol mensen die van de eerste zon genieten.

Na een tijd houdt Marianne op en vraagt ze me wat ik zie. In de veronderstelling dat ik de dictafoon op pauze zet, druk ik op ‘record’. Als ik dus later die avond het bandje beluister, hoor ik enkel mijn eigen stem.

‘Niets,’ antwoord ik.

                                                                        *

Ik heb één herinnering uit de periode dat we in Utrecht woonden: het is een avondmaaltijd. Andries kauwt en ik kijk hoe hij doorslikt. Hij heeft me iets gevraagd en ik antwoord niet.

                                                                        *

’s Avonds wandel ik langs een route die verschillende lichtinstallaties in gebouwen in de stad met elkaar verbindt. Het is zondag en het centrum is uitgestorven. Aan de buitenkant van de Sint-Janskerk klinkt uit luidsprekers geluid als het gehuil van een wolf. Binnen is het vertrek verlicht: flitsend oranje, als vuur. Dan blauwe rimpelingen, als weerspiegelingen in water. Dan verschillende kleuren: groen en geel en rood. Er is iets angstaanjagends aan de lege ruimte, badend in het licht: alsof ze de terugkeer naar de duisternis versterkt.

Op de Mariaplaats blaft er een man uit het raam en lacht vervolgens om mijn verbazing.

Ik loop van verlicht pijltje naar pijltje, die tussen de plaveien de route aangeven. Elke pijl lucht op en geeft structuur aan de duisternis.

                                                                        *

Susan, een vroegere vriendin van Andries, nodigt me uit voor het avondeten bij haar thuis. Ze maakt een salade (de eerste salade van de lente) en kletst honderduit over haar nieuwe relatie. Ze wist werkelijk niet dat zoiets nog kon op haar leeftijd. Het is alsof je een nieuw leven wordt geschonken.

‘Hoe zijn Andries en jij bevriend geraakt?’ vraag ik later, tijdens het nagerecht.

Ze zegt dat ze elkaar hebben leren kennen via een gezamenlijke vriend, Marcel, die toen terminaal was. Op vijfentwintigjarige leeftijd werd bij Marcel een hersentumor geconstateerd en gaf men hem nog acht jaar te leven. Aan het einde van zijn ziekte verzorgden zij en Andries hem op verschillende dagen. Daarna ging de een bij de ander op bezoek om de dag door te spreken. In deze periode ontstond een hechte band tussen haar en Andries. Op het eind waren ze ook allebei aanwezig toen Marcel overleed.

Ze fronst. Goud licht werpt schaduwen in de rimpels van haar gezicht.

‘Het gevoel dat ik het leven onder controle had, wankelde,’ zegt ze. ‘Ik weet niet hoe Andries het ervoer, maar ik was erg Nederlands wat betreft de controle die ik over dingen wilde hebben. Dat was de eerste keer dat ik ten volle besefte dat niemand kiest.’

Ik herinner me een schilderij dat Andries maakte in onze garage in Stellenbosch, vlak nadat hij was teruggekomen naar Zuid-Afrika en mijn moeder ontmoette. Het was een afgietsel van een mannenhoofd met een diagram erop getekend – een ontwerp voor de operatie. Het kan niet lang na Marcels overlijden zijn geweest.

Na de koffie stelt Susan een ommetje voor. ‘We kunnen naar Andries’ oude huis gaan,’ zegt ze. ‘Het is in deze straat.’

De voordeur van het huis is een paar meter van de hare. We kijken ernaar in het laatste licht. De avond is volkomen kalm. Er staat één klein wolkje aan de lucht. Ik weet dat toen Andries het huis verkocht,  nadat hij was teruggekeerd naar Zuid-Afrika, hij niet had kunnen vermoeden hoe waardevol het zou worden. Met de breedte van een deur en een raam is het half zo groot als het huis dat hij en moeder nu bezitten in Zuid-Afrika, maar meer dan het dubbele waard.

Ik krijg het plotseling koud, verontschuldig me en ga.

Als ik de Kruisstraat affiets, denk ik aan het terrein waarop Andries en mijn moeder wonen. Ik denk aan de bittere geur van de bladeren in de tuin en de hond die de omheining bewaakt, met haar zwartomrande ogen.

                                                                        *

Toen ik Andries net had ontmoet, sprak hij vaak over twee Nederlandse meisjes, dochters van vrienden. Hij zei dat ze soms ontbijt voor hem maakten als hij bij ze op bezoek kwam. Destijds zag ik dat heel duidelijk voor me – het beeld van de meisjes die hem pap en toast brengen – en fantaseerde ik dat ik een van hen was.

Middenin de nacht, in het appartement aan de Schalkwijkstraat, heb ik plotseling het gevoel dat mijn borstholte leeg is, mijn hart verdwenen.

                                                                        *

Ik ontmoet twee schrijvers bij een café onder een grote plataan aan de Lange Nieuwstraat. Beiden hebben lange gezichten en grote tanden. De ene is blond en lacht verrukt om mijn opmerkingen alsof ze uitgesproken scherpzinnig zijn. ‘Prachtig!’ roept hij als ik hem zeg dat ik mezelf niet zie als schrijver, aangezien ik niets te schrijven heb. ‘Dat is precies wat een geschikte schrijver nodig heeft: het gevoel dat je niets te schrijven hebt! Het zal niet meevallen!’ Hij trekt een gekweld gezicht, barst vervolgens in lachen uit.

Dan merk ik dat de andere man, die donker is, een lijstje maakt achterop de rekening. Hij schrijft geconcentreerd en tikt met zijn pen op zijn lip als hij stopt om na te denken.

‘Wat is dat?’ vraag ik.

‘Ik maak even een lijstje van leuke dingen die je kunt doen terwijl je in Utrecht bent,’ antwoordt hij.

Ik ben ze beiden plotseling en hevig dankbaar.

Later, in de kelder van het appartement aan de Schalkwijkstraat, lees ik een essay van een Zuid-Afrikaanse schrijver die deze week moet optreden in Utrecht. De schrijver geeft een opsomming van de misdaden die plaatsvinden binnen zijn directe kennissenkring tijdens zijn bezoek aan Zuid-Afrika. ‘Als een jonge Zuid-Afrikaan me zou vragen of hij moest blijven of vertrekken,’ schrijft hij, ‘dan zou mijn bittere advies luiden te vertrekken. Voor de nabije toekomst… als je het verlies kunt verdragen, als je jezelf kunt amputeren, ga dan…’

Er is niets om bang voor te zijn in huis, maar ik luister of er geluiden zijn in het donker.
                                                                        *

Het eerste op de lijst van leuke dingen om te doen in Utrecht is een rondvaart door de stad. Ik zit met mijn notitieboekje opengeslagen, pen in de aanslag. We varen onder het straatniveau, opkijkend naar bomen en gebouwen. Ik probeer naar de opgenomen stem te luisteren die nauwkeurig de geschiedenis beschrijft van de gebouwen die we passeren, maar ik hoor enkel het snotteren van de kapitein en ik vraag me af of hij huilt.

                                                                        *

De stemmen van de mensen op de grassige taluds aan de Maliesingel klinken als vogelgekwetter: ‘Dag, doeg, doei, joehoe!’ Zwermen fietsen komen voorbij; fietsers fluiten of zingen of hangen achterover op hun zadel, ontspannen.

De lucht is een perfecte koepel, alsof je zo kunt opstaan en eruit kunt stappen. Hij is helder, uitgezonderd die ene wolk die lijkt te zijn uitgeknipt en opgeplakt, als van een andere wereld.

Een tweede herinnering: een gevoel dat ik in hetzelfde licht loop met Andries, zijn hand onhandig op mijn schouder in de hoop dat hij niet wordt weggeduwd.

                                                                        *

Een appendix bij de lijst van leuke dingen om te doen in Utrecht, is iets interessants om te doen. ‘Nu je het oudste stadsdeel hebt gezien, moet je eigenlijk ook het nieuwste zien,’ had de donkere jongeman gezegd. Naast de woorden ‘Leidsche Rijn’ had hij het nummer neergepend van een vrouw die in die buurt woont en werkt en die, verzekerde hij, haar graag zou rondleiden.

Maria haalt me op bij de Maliesingel. Ze heeft grote ogen en volle lippen, een kort lichaam en een snelle, plotselinge lach. Tijdens het rijden praat ze. Ze vertelt me over Leidsche Rijn. Het is een grootschalig nieuwbouwproject aan de rand van Utrecht, zegt ze. Tien jaar geleden was het hele gebied landbouwgrond. Nu zijn er, tussen de enkele oude boerderij en appelboomgaard die zijn behouden, een aantal nieuwe buitenwijken verrezen.

In eerste instantie waren de verwachtingen voor het gebied hooggespannen, legt ze uit. Het zou voorzien in een manier van leven die de toegang tot het sfeervolle centrum van Utrecht combineerde met ruimtelijker, betaalbaarder wonen. Het werd echter snel duidelijk dat deze verwachtingen niet strookten met de ervaringen van de nieuwe inwoners.

‘Het werd duidelijk dat je mensen niet zomaar in een gebied kunt zetten in de veronderstelling dat ze zich thuis voelen, of op hun plek,’ zegt ze.

We rijden over de gele brug, de verbinding tussen de oude stad en Leidsche Rijn.

‘Wat betekent het om je thuis te voelen, of op je plek?’ vraag ik.

Ze staart me aan, concentreert zich dan weer op de weg.

‘Nou, het gevoel dat je ergens een geschiedenis hebt. Een gedeelde cultuur – rituelen van alledaagse dingen die je samen doet.’

De eerste pogingen om een behaaglijk gevoel te creëren in Leidsche Rijn concentreerden zich rond de creatie van kunstwerken in de openbare ruimte. Dergelijke werken, zo hoopte men, zouden bevorderend zijn voor het idee dat er een bloeiend cultureel leven was. Een kunstenares nodigde bewoners uit om kostbare bezittingen te doneren die gerelateerd waren aan hun verblijf in Leidsche Rijn, die zij in de bodem begroef in kleine, transparante urnen, om zo letterlijk een archeologische geschiedenis te creëren van de mensenlevens uit de omgeving.

‘Misschien is er geen surrogaat voor de tijd die je ergens doorbrengt en kun je de ontwikkeling van een thuisgevoel niet versnellen,’ zegt Maria. ‘Hoe dan ook, het gevoel van ontevredenheid hield aan. Dus nu is er een verandering van aanpak geweest; in plaats van geld uit te geven aan zogenaamde ‘hoge’ kunst, wordt er geïnvesteerd in eenvoudige culturele evenementen die de mensen naar openbare ruimtes moeten trekken voor dagelijkse activiteiten zoals eten, drinken, spelen met de kinderen. Vermoedelijk ontwikkelt het gevoel van geschiedenis zich naarmate deze ervaringen zich opstapelen.’

Ik houd mijn blik gericht op een wolkje aan de horizon dat nadert.

Bij het avondeten in onze flat in Utrecht stak mijn moeder altijd een kaars aan in het midden van de tafel. Ik zat en keek terwijl Andries at. Ik had een verleden met een andere vader en een huis ergens anders.

                                                                        *

Mijn moeder en Andries bellen om me te vertellen dat onze hond is overleden. Ze was al een tijd ziek, maar ze wilden me niet verontrusten met het nieuws. Haar toestand verslechterde erg snel. De dierenarts was gekomen en samen met haar zaten ze op het dakterras met uizicht over de bomen. Hij aaide over haar oren. Hij zei: ‘Zonde, mijn meisje,’ en gaf haar toen een injectie.

Ze waren nog even bij haar blijven zitten. De wind blies een lichte rimpeling door haar vacht – een beweging langs de zachte uiteinden van het oor, alsof daar nog leven in zat. Daarna wikkelden ze haar in een deken en droegen haar naar het einde van de tuin. Ze legden haar in een graf dat enkele dagen daarvoor al door de tuinman was gegraven voor haar. Daar zaten ze een tijd en bedekten haar vervolgens om beurten met aarde.

Ik weet nog dat ik haar als puppy uitliet. Ik weet nog dat ze bij het zien van een vreemde in de verte opschrok en omkeerde om terug te rennen naar waar we vandaan kwamen. Ik weet nog dat haar pootjes alle kanten op vlogen terwijl ze de heuvel afrende met maar één gedachte: naar huis.

Ze was een schichtige hond, wild en onvoorspelbaar. Ze hield vreemden op een afstand. Soms lag ik samen met haar op het dakterras en keek ik haar in haar gele ogen.

Nu ik in de kelderkamer van de Schalkwijkstraat zit, ben ik me plotseling bewust van de natte aarde waarin ze ligt en het vocht in de lucht. Voor het eerst voelt het alsof ik daar geworteld ben, in dat verwilderde stuk grond, tussen de bittere bomengeur.

                                                                        *

Ik pak de bus, terug naar Leidsche Rijn. Ik weet niet waarnaar ik op zoek ben. Het is mijn laatste dag in de stad.

Tegenover me in de bus zit een meisje met een hoofddoek, met een pareltje vastgespeld aan een knot. Ze heeft blauwe ogen, ivoorkleurige huid en volmaakt geprononceerde gelaatstrekken. Rechts van haar zit nog een meisje, met een lange paardenstaart van kunsthaar, in een strakke, vale spijkerbroek, een patchwork lakleren jack, glitterslippers, een bedelarmband, een grote zonnebril en roze ringen in de onderste gaatjes van haar oren vol knopjes. Links van het meisje met de knot zit een geblondeerde vrouw in een strak zwart rokje en een harige legging met luipaardprint. Haar mascara heeft dikke klonten gevormd en haar zwarte lippotlood vloeit uit in de rimpels van haar zachtroze lippen. Achter me zitten twee vrouwen in het bruin, met onopgemaakte gezichten en futloos haar, hun nekken uitgestrekt.

Ze willen allemaal een normaal leven – een beetje eten; een beetje drinken; een beetje plezier. Ze willen cafés in de buurt. Ze willen een plek voor zichzelf. Ze willen weten wat hen te wachten staat.

We steken de gele brug over. Ik stap uit bij een halte langs de weg. In de verte staat een groot gebouw, onaf. Eromheen, in een veld, zijn enkele steigers, bulldozers en zandhopen. Ik loop een tijdje langs de weg. Ik zoek naar een teken van leven. Er komt niets voorbij. Er beweegt niets, behalve de wind door het gras. Later keer ik terug naar de bushalte om de bus terug te pakken.

De Dood zit bij me in lijn achtentwintig naar Centraal Station. Zijn tong schudt, vlak boven zijn onderlip. Zijn ogen kijken uit het raam, gevangen in zijn lichaam. Een hand rust op de andere. Hij heeft lange nagels. Er zit een grote wrat op zijn kin.

Op ons tweeën na, is de bus leeg.

                                                                        *

Mijn tassen zijn ingepakt en ik ben klaar voor vertrek. Ik word gebeld: het is een van mijn gastvrouwen. Er is een vulkaan uitgebarsten in IJsland. Er is een aswolk over Europa neergedaald. Schiphol is gesloten vanwege de wolk. Voorlopig kan ik beter blijven waar ik ben. Kan ik ergens anders terecht? Het appartement aan de Schalkwijkstraat is al verhuurd.

Ik maak bloemkool voor het avondeten. Ze brandt aan op het fornuis. De prachtige woonkamer staat vol rook. Ik zit rustig; onbeweeglijk.

Dan, een aantal seconden lang, schreeuw ik.

                                                                        *

De volgende ochtend krijg ik bezoek van een andere vriendin van Andries, Tineke. Ze is een kleine vrouw: stevig en bruusk. Haar haren zijn knalrood geverfd en staan in rechte hoeken op haar hoofd. Ze draagt een ronde bril en haar rug is kaarsrecht. Ze neemt de tijd om het appartement aan de Schalkwijkstraat te bekijken en knikt af en toe goedkeurend. Dan gaat ze buiten op een bankje in de zon zitten. Aangezien ik weinig anders kan bedenken om te zeggen, vertel ik dat ik worstel met angsten die zich de laatste tijd concentreren op de onvermijdelijkheid van de dood. Eerst reageert ze niet. Haar gezicht staat rustig, aandachtig. Dan spreekt ze.

‘Allereerst is het volgens mij niet goed voor je om je elke dag af te vragen of je morgen zult vertrekken. Volgens mij word je daar ontzettend angstig van,’ zegt ze. ‘Ik stel voor dat je morgen naar ons komt. Je mag bij ons blijven zo lang als nodig is. Dat is absoluut geen probleem. We zullen je helpen een nieuwe vlucht te vinden. Dat betekent dus dat je nu gewoon accepteert dat je hier nog een paar dagen bent. Jij geniet van je verblijf en wij regelen dat je terug kunt.’

Voordat ze vertrekt, noemt ze een tijd waarop ze me de volgende dag komt ophalen. ‘Wat jij nu nodig hebt, is sociale regelmaat,’ voegt ze nog toe als ze opstaat om me een korte knuffel te geven en een stevige schouderklop.

                                                                        *

Tineke haalt me na het middageten op. In Tuindorp bloeien gele bloemen langs de gracht. Een moedereend met een spoor van jonge eendjes doorsnijdt de volmaakte weerspiegeling van de lucht: helder, op een enkele wolk na.

Ze bereidt me voor op wat er komen gaat.

‘Je slaapt in Femkes kamer. Nu ga ik het bed opmaken waar Femke in slaapt en gaat Max koken. Als het eten klaar is, roepen we je.’

Femke is zestien, net als ik toen ik veertien jaar geleden in Utrecht woonde. Ze heeft een felgekleurde zolderkamer met geel tapijt en een rood dekbed. Ik ga op haar bed zitten nadat ik mijn tassen heb geopend en kijk naar de fantasyboeken op haar boekenplank.

Als Femke wordt geroepen voor het eten, roept ze: ‘Ja, ik kom.’ Tijdens het eten kletst ze uitgelaten. Ze vindt het leuk dat ze op schoolreis naar Rome gaat. Ze vindt het leuk dat de schoolstrijd er aankomt. Ze was vroeg uit vandaag, dat is leuk. Ze houdt van lezen. Ze houdt van paardrijden. Ze is erg klein en heeft zandblonde krullen en een tere huid die snel bloost.

Ik bied aan om te helpen na het eten, maar de keuken is te klein voor meer dan één persoon. ‘Ik ruim op,’ zegt Tineke, ‘en daarna drinken we wat. Max en ik nemen koffie en Femke neemt thee. Ze kijkt een half uurtje tv en dan gaat ze naar bed. Dat lijkt ze nodig te hebben om te slapen.’

Na het eten zegt Tineke tegen me dat ze de hond gaat uitlaten. Ik bied aan haar te vergezellen. Het is fris buiten. Tineke loopt snel en erg rechtop. We gaan hoeken om, maar de straten zien er hetzelfde uit: niets dan donkere, bakstenen rijtjeshuizen.

Bikkel lijkt op een hond uit een schilderij van Jan Steen. Klein van stuk, met een langharige, wit met diepbruine vacht. Tineke legt uit dat Bikkel constant getraind moet worden, anders vergeet hij. ‘Hij moet zich op mij blijven concentreren, dat is de truc,’ zegt ze. ‘Telkens wanneer hij oogcontact maakt, wanneer hij naar me kijkt, moet hij beloond worden. Bikkel! Bikkel!’ Bikkel keert om, rent terug naar haar. ‘Ja, dat is goed. Dat is goed.’

Ik weet nog hoe onze hond naar de voeten van onze gasten hapte. Haar vacht was kort en stug, haar blik behoedzaam. Als ze de ruimte had om voluit te rennen, sprintte ze als een greyhound: gestroomlijnd en krachtig in de wind. Ik weet nog hoe ze in volle vaart langs de rivier in en uit het struikgewas stormde. We hadden niet de energie om haar constant te trainen. Als er gasten kwamen, moest Sita worden opgesloten in de keuken of op het dakterras, totdat ze gewend was aan hun geur.

Bikkel rent een heg in. ‘Bikkel! Bikkel! Zit.’ Bikkel moet een kunstje doen en dan moet hij beloond worden met een brokje. Met hem in contact blijven, dat is de truc.

‘Hoe blijf je met hem in contact?’ vraag ik.

‘Maakt niet uit,’ antwoordt Tineke, ‘praten. Maar ik moet het volhouden, anders gaat hij ervandoor en doen waar hij zin in heeft en als ik hem dan moet roepen, komt hij niet.’

Hij mag niet te ver weg gaan, Bikkel. Hij moet altijd zo dichtbij zijn dat hij kan worden teruggeroepen.

‘Elke dag moet Bikkel weer getraind worden,’ vertelt Tineke, ‘anders vergeet hij.’

                                                                        *

Door de dunne muren heen hoor ik Femke giechelen in de aangrenzende kamer. Het is een hoge, kirrende lach, als belletjes.

                                                                        *

‘Ik weet nog dat je hier voor het eerst kwam,’ zegt Tineke. Max is gaan slapen, Femke ook. Ze zit beneden en drinkt een glas wijn. Zonder haar bril zijn haar ogen zacht, kwetsbaar. ‘Je was altijd binnen in het huis in Zuid-Afrika, je had nog nooit gefietst, en toen zat je zowat meteen op de fiets naar de Maarsseveense Plassen! Dat vond ik echt ongelooflijk, dat je je verblijf hier direct omarmde.’

‘Maar toen trok ik me plotseling terug,’ zeg ik. ‘Ik wilde de flat niet meer uit.’

‘Ik denk dat het was omdat je moest vertrekken en je daar niet goed mee kon omgaan.’

Ik aai Bikkels vacht. Hij ligt op zijn rug, met zijn buik onbeschermd.

‘Het valt niet mee, terugkeren naar Zuid-Afrika,’ zegt ze. ‘Het leven is er ingewikkelder. Het was nogal wat voor je moeder en Andries destijds, beslissen of ze wel of niet uit Zuid-Afrika moesten vertrekken.’

‘Beslissen of ze moesten vertrekken?’

‘Nou en of. Het duurde jaren voort. Daarom zocht Andries naar woonruimte in andere landen – hij probeerde andere opties te vinden.’

Bikkel schokt, aangeraakt op een plek die hij niet prettig vindt. Hij staat op en gaat ergens anders liggen.

‘Ik had het niet verteld als ik had geweten dat je het niet wist,’ zegt ze en voegt dan toe: ‘Ik denk dat het moeilijk is om ouder te worden in een land waar ouderdom je weerlozer maakt tegen criminaliteit.’

In het jaar dat we in Utrecht doorbrachten, hadden mijn moeder, Andries en ik met Sinterklaas gedichten en cadeautjes voor elkaar gemaakt. De cadeautjes moesten worden verpakt als iets anders. Ik had voor Andries een boekje met Griekse poëzie gekocht, dat ik had verpakt als een boot.

                                                                        *

Ik loop door Utrecht. Straat voor straat komt ze terug: de herinnering aan zestien zijn. Op de Nobelstraat stel ik me voor dat ik iemand aankijk en op slag verliefd word. Op de Lijnmarkt zie ik een paar laarzen dat mijn leven zal veranderen. Op de Wolter Heukelslaan kijk ik binnen bij huizen en stel ik me voor dat één daarvan mijn thuis is. Bij de Berekuil schrijf ik brieven aan mijn vader waarin ik zeg dat ik hem mis en van hem houd en hoop dat het goed met hem gaat.

                                                                        *

Eén keer, in ons appartement in Utrecht, legt Andries zijn hoofd op tafel en huilt. Het grootste verdriet van zijn leven, zegt hij, is dat ik niet van hem houd. Ik weet niet wat ik moet zeggen.

                                                                        *

Na een week verdwijnt de wolk. Zoals beloofd, helpen Max en Tineke me met het boeken van een ticket terug naar Zuid-Afrika. De avond voordat ik terugreis bel ik mijn moeder en Andries via Skype. Er verschijnt een beeld op het computerscherm: Andries schildert. Zijn voorhoofd is vochtig van de hitte. Ik vraag hem waarom hij Nederland verliet en terugkeerde naar Zuid-Afrika.

Hij denkt even na.

Hij zegt dat hij schrok toen hij inzag hoezeer hij niet thuishoorde in de Nederlandse samenleving.

‘Aan de ene kant is het een maatschappij die erg open staat voor mensen die anders zijn, maar aan de andere kant ook niet. Meer dan in Zuid-Afrika, werkt ze met ongeschreven regels. In het verkeer moet je elkaar rakelings passeren. Het maakt niet uit hoeveel tolerantie er is – als je de codes niet kent, werkt het niet. En de codes zijn vaak erg subtiel.’

Nu, in Zuid-Afrika, vertelt hij, krijgt hij commentaar dat hij te monotoon praat. Maar hij denkt dat het komt doordat hij in Nederland de kritiek kreeg dat hij te expressief was, te uitgesproken. Het kwam agressief over.

Hij heeft dus een zeer tweeslachtig gevoel, want ondanks dat hij Nederland als abstractie ongastvrij vindt, voelt hij zich toch ook ontzettend veilig bij zijn Nederlandse vrienden.

Ik vraag wat hij schildert.

‘Voeten,’ zegt hij.

‘En hoe gaat dat?’

‘Goed,’ zegt hij.

‘Goed zo.’ Ik slik en schraap mijn keel. ‘Ik hou van je.’

‘Ik hou ook van jou,’ zegt hij.

                                                                        *

Max en Tineke brengen me naar het station. Tineke helpt mijn bagage op het perron en in het treinstel te tillen. Ze spreekt de stappen van mijn terugreis met me door. Ik zie de wind haar haren even optillen, zodat ze haar hoofd omlijsten als een knalrood aureool.

‘Je redt het nu wel,’ zegt ze. Ze blijft met me wachten, op het perron naast de trein.

Achteraf herinner ik me dat als we wegrijden, zij op dezelfde plek staat, haar rug recht in de wind.

 

Vertaald uit het Engels door Annemarie van Limpt
Annemarie van Limpt (1980) stapte na haar Bachelor Engelse Taal en Cultuur in Nijmegen over naar de Universiteit Utrecht voor de Master Vertalen, die ze cum laude heeft afgerond met een scriptie over de valkuilen en kansen die zich aandienen bij het vertalen van humor. Kort daarna werd ze toegelaten tot de Intensieve cursus literair vertalen, een masterclass die werd georganiseerd door het Fonds voor de Letteren en het Expertisecentrum Literair Vertalen. Sinds december 2009 heeft ze als ZZP’er haar eigen vertaalbureau en sindsdien timmert ze hard aan de (literaire) vertaalweg. Binnenkort verschijnt haar eerste boekvertaling (de nieuwe roman van Anita Nair), een duovertaling in samenwerking met Laura van Campenhout. 

 

Podcast voorgelezen door Astrid Lampe

Download the ePub Print

Le retour

« Tu te souviens que tu voulais rester ici ? » Me demande Marianne.

À l’âge de seize ans, nous avons fréquenté la même école. Mon beau-père, Andries, qui avait déjà passé seize ans à Utrecht, y était revenu pour un congé sabbatique et avait amené sa nouvelle famille : ma mère, ma jeune sœur et moi-même. Aujourd’hui, quatorze ans plus tard, je visite la ville à nouveau. Marianne et moi longeons le Oudegracht et passons devant les immeubles de notre ancienne école.

« Tu ne voulais pas partir, » me dit-elle. « Je me souviens qu’à un certain moment tu as songé à te faire adopter par Andries afin de pouvoir rester ici. »

Au-dessus des toits, le ciel est clair, à l’exception d’un seul nuage.

« Je pense que c’est par loyauté envers ton père que tu as décidé d’y renoncer. »

J’étudie les rides discrètes qui sont apparues autour de ses yeux ainsi que l’angle de ses pommettes, désormais plus marquee

« Tu ne te souviens pas?, »demande-t-elle.

Dans un bow-window entre l’ancien bâtiment de l’école et le nouveau, j’entrevois la même silhouette qu’il y a quatorze ans, lorsque je passais d’une salle de classe à l’autre. Devant nous, un homme grand et mince tient une fillette par la main; elle se concentre profondément et avance en équilibre sur sa planche à roulettes. Il la traîne sur la rue pavée. Elle porte des chaussures rose vif, mais ils sont tous les deux vêtus de noir.

« Je ne me souviens pas, »dis-je.

                                                                        *

Dans la Schalkwijkstraat, la chambre est sous le niveau de la rue. Je suis enveloppée dans l’édredon de plume. Chaque fois que le réveil sonne, je presse le rappel d’alarme. Je porte sur les yeux le masque offert dans l’avion; je tire l’oreiller sur ma tête.

En me levant, je vois la lumière qui entre par la petite fenêtre près du plafond et qui joue sur les draps blancs. Les marches de l’escalier qui mène au living sont si étroites que, si je me penche un peu, je peux les toucher devant moi. Comme si je rampais.

Je m’assieds pour écrire mes souvenirs de la ville. Après un moment, je me lève. Il n’y a rien à manger dans la maison. Chez Albert Heijn, dans la Nachtegaalstraat, j’observe les gens qui choisissent des fromages, du pain, des fruits. Ils le font sans difficulté, parce qu’ils comprennent l’ordre qui gouverne les rituels de l’alimentation : les choses ordinaires que l’on mange en des temps ordinaires. Je finis par me décider pour un poivron vert et du fromage blanc, afin ne pas ressortir les mains vides.

J’appelle ma mère et Andries. Ça ne répond pas. Je me souviens que notre chienne, sauvage et nerveuse, découragera les intrus.

                                                                        *

Un après-midi, je demande à Marianne de se promener avec moi et de me dire ce qu’elle voit dans la ville. J’enregistre ce qu’elle me dit à propos des bâtiments anciens du quartier des musées, des jeunes feuilles vert clair le long du Singel, des caves du port et des parcs ainsi que des marches du Stadhuis où s’entassent les gens qui profitent des premiers rayons de soleil.

Au bout d’un moment, Marianne s’interrompt et me demande ce que je vois. Je crois presser le bouton « pause » du dictaphone, mais j’ai appuyé sur « enregistrer ». Alors, lorsque j’écoute l’enregistrement plus tard ce soir-là, je n’entends que ma propre voix.
« Rien, » réponds-je.

                                                                        *

J’ai un souvenir de la période où nous avons vécu à Utrecht : au moment d’un repas. Andries mâche et je le regarde avaler. Il m’a demandé quelque chose, et je ne réponds pas.

                                                                        *

Le soir, je suis le parcours que forme une série d’installations lumineuses disposées dans des immeubles de la ville. C’est dimanche et le centre-ville est désert. Près de Sint-Janskerk, un bruit sort des haut-parleurs, qui ressemble au hurlement d’un loup. À l’intérieur, l’espace est illuminé : une lumière orange qui clignote comme une flamme. Puis, des vagues bleues, comme des reflets sur l’eau. Puis diverses couleurs : vert, puis jaune, et puis rouge. Il y a quelque chose d’effrayant dans cet espace vide baigné de lumière, comme s’il rendait encore plus frappant le retour à l’obscurité.

Sur la Mariaplaats, un homme hurle à une fenêtre, puis il rit en voyant mon étonnement.

Je vais d’une petite flèche de lumière à une autre; elles sont fixées dans le pavé et indiquent le chemin à suivre. Chaque flèche offre de l’aide et de l’ordre dans l’obscurité.

                                                                        *

Susan, une vieille amie d’Andries m’invite à dîner chez elle. Elle prépare une salade (la première salade du printemps) et bavarde avec enthousiasme au sujet de sa nouvelle relation amoureuse. Elle était convaincue qu’à son âge c’était fini. C’est comme recevoir une nouvelle vie en cadeau.

Plus tard, alors que nous mangeons le dessert, je lui demande : « Comment êtes-vous devenus amis, Andries et toi? »

Ils se sont connus grâce à un ami commun, Marcel, explique-t-elle, qui était en phase terminale à l’époque. Marcel avait été diagnostiqué d’une tumeur cérébrale à l’âge de vingt-cinq ans et on lui avait donné huit ans à vivre. À la fin de sa maladie, Andries et elle se relayaient chaque jour afin de s’occuper de lui. Après, l’un rendait visite à l’autre pour raconter comment la journée s’était passée. C’est à cette époque qu’elle et Andries se sont rapprochés. Ils étaient tous les deux présents lorsque Marcel est mort.

Elle fronce les sourcils. La lumière dorée trace des sillons sur son visage.

« L’impression que j’avais d’avoir le contrôle sur ma vie a été ébranlée, »dit-elle. « Je ne sais pas comment Andries l’a pris, mais, moi, j’étais jusque-là très hollandaise lorsqu’il s’agissait d’avoir le sentiment d’avoir les choses bien en main. C’était la première fois que je me rendais compte pleinement qu’on ne choisit pas vraiment.  »

Je me souviens d’une toile qu’Andries a peinte dans notre garage, à Stellenbosch, après qu’il est rentré en Afrique du Sud et a rencontré ma mère. Elle représentait le moulage d’une tête d’homme, sur lequel était tracé un diagramme : le tracé d’une opération. C’est à coup sûr peu après la mort de Marcel qu’Andries l’a peinte.

Après le café, Susan a proposé une promenade. « On peut aller voir la maison d’Andries, a-t-elle dit. Elle est juste au bout de la rue. »

La porte de la maison se trouve à plusieurs mètres de celle de Susan. Nous restons là, à la regarder dans la pénombre. La soirée est parfaitement calme. Il y a un petit nuage dans le ciel. Je sais qu’à l’époque où Andries a vendu la maison, après être reparti en Afrique du Sud, il ne pouvait prédire la valeur qu’elle prendrait par la suite. Elle est large d’une porte et d’une fenêtre, soit moins de la moitié de la taille de la maison dont ma mère et lui sont maintenant propriétaires en Afrique du Sud, mais en vaut plus du double.

J’ai soudainement froid; je m’excuse et prends congé.

En pédalant dans la Kruisstraat, je pense à la propriété d’Andries et de ma mère. Je pense à l’odeur âcre des feuilles dans le jardin et à la chienne qui garde le périmètre de ses yeux cernés de noir.

                                                                        *

Quand j’ai connu Andries, il parlait souvent de deux Hollandaises, les filles de ses amis. Il disait qu’elles préparaient parfois le petit déjeuner pour lui quand il leur rendait visite chez elles. À l’époque, je me faisais une image nette, celle de deux petites filles lui servant du porridge et des toasts, et je m’imaginais être l’une d’elles.

Au milieu de la nuit, dans l’appartement de la Schalkwijkstraat, j’ai soudain l’impression que ma poitrine est vide, et que mon cœur a disparu.

                                                                        *

Je rencontre deux écrivains dans un café, sous un grand sycomore de la Lange Nieuwestraat. Ils ont tous les deux le visage long et de grandes dents. Le premier, qui est blond, rit avec délices à mes remarques, comme si elles étaient particulièrement spirituelles. « Merveilleux », s’exclame-t-il lorsque je lui dis que je ne me considère pas comme un écrivain puisque je n’ai rien à écrire. « C’est exactement ce qu’il vous faut pour être un écrivain, sentir que vous n’avez rien à écrire. Il faut que ce soit un combat! » Son visage se tord en une grimace, puis il éclate de rire.

Je remarque que l’autre jeune homme, qui est brun, rédige une liste au verso de l’addition. Il écrit avec soin et se tapote la lèvre de son crayon lorsqu’il s’arrête pour réfléchir.

Je lui demande : « Qu’est-ce que c’est? »

« Je dresse simplement une liste des choses agréables que vous pouvez faire pendant que vous êtes à Utrecht, » répond-il.

J’éprouve soudainement envers eux une profonde reconnaissance.
Plus tard, dans la chambre du sous-sol de l’appartement de la Schalkwijkstraat, je lis un essai écrit par un écrivain sud-africain qui doit faire une présentation à Utrecht plus tard dans la semaine. Il énumère les crimes dont sont victimes les gens dans son entourage immédiat pendant qu’il séjourne en Afrique du Sud. « Si un jeune Sud-Africain me demandait s’il faut rester ou partir, écrit-il, c’est avec amertume que je lui conseillerais de partir. Pour ce qui est de l’avenir immediate… si vous êtes pouvez survivre à ce genre de perte, si vous êtes capable de vous amputer vous-même, alors partez… »

Il n’y a rien à craindre dans la maison, mais, étendue dans mon lit, je tends l’oreille, à l'affût de bruits dans le noir.

                                                                        *

La première chose agréable à faire sur ma liste est un tour de ville en bateau. Je suis assise, mon carnet ouvert, le stylo prêt. Nous naviguons sous le niveau de la rue; je lève les yeux vers les arbres et les immeubles. J’essaie d’écouter la voix enregistrée qui nous raconte en détail l’histoire des bâtiments devant lesquels nous passons, mais je n’entends que les reniflements du pilote, et je me demande s’il pleure.

                                                                        *

Sur les rives vertes du Maliesingel, la voix des gens est comme le chant des oiseaux. « Dag, doeg, doei, johoe! » Des essaims de bicyclettes passent; les gens sifflent, chantent ou, redressés sur leur selle, se détendent.

Le ciel est un dôme parfait, on dirait que l’on peut se lever et sortir. Il est clair, à l’exception de l’unique nuage qui semble avoir été découpé et collé au sommet, comme s’il faisait partie d’un autre monde.

Un deuxième souvenir : l’impression de marcher dans une lumière identique avec Andries qui, sa main posée bizarrement sur mon épaule, espère qu’elle ne sera pas repoussée.

                                                                        *

Un ajout à la liste de choses agréables à faire à Utrecht, soit une chose intéressante. « Puisque vous avez vu la partie la plus ancienne de la ville, vous devriez également visiter la plus récente », avait dit le jeune homme brun. À côté des mots « Leidsche Rijn », il avait griffonné le numéro d’une femme qui habite le quartier et y travaille; il était certain qu’elle serait heureuse de me faire visiter le coin.

Maria me prend le long du Maliensingel. Elle a les lèvres pleines, de grands yeux, le corps courtaud et un rire vif et brusque. Elle parle en conduisant. Elle me parle de Leidsche Rijn. Il s’agit d’un nouveau quartier aux limites de la ville d’Utrecht, explique-t-elle. Il y a dix ans, toute la région était une zone agricole. Désormais, une série de nouvelles banlieues émerge parmi les fermes et les pommeraies que l’on a préservées.

Au début, on attendait beaucoup de cette région, explique-t-elle. Les habitants y jouiraient à la fois de la proximité du centre animé d’Utrecht et de logements plus vastes et plus abordables. Il est cependant rapidement apparu que ces attentes ne correspondaient pas à l’expérience des nouveaux habitants.
« On a vite compris qu’il ne suffit pas de mettre les gens dans un secteur et d’attendre qu’ils se sentent chez eux, ou qu’ils développent un sentiment d’appartenance, »dit-elle.

Nous traversons le pont jaune qui relie la vieille ville et Leidsche Rijn.

Je lui demande : « Qu’est-ce que ça veut dire se sentir chez soi quelque part ou avoir un sentiment d’appartenance ? »

Elle me jette un regard et se concentre de nouveau sur la route.

« Eh bien, c’est avoir l’impression que l’on a une histoire dans un lieu. Une culture en commun, des rituels pour les choses ordinaires, c’est ce que l’on fait ensemble. »

Les premières tentatives pour donner des racines aux gens de Leidsche Rijn sont passées par la création d’œuvres d’art dans les lieux publics. On espérait qu’elles donneraient le sentiment d’une vie culturelle active. Une artiste avait demandé aux gens de faire don d’objets précieux liés à leur vie dans Leidsche Rijn; elle les mettait en terre dans de petites urnes transparentes, comme si elle créait littéralement une histoire archéologique des habitants de la région.

« Peut-être n’existe-t-il pas de substitut au temps passé quelque part, ni de raccourci lorsqu’il s’agit de développer le sentiment d’appartenance, »dit Maria. « On ne sait pas pourquoi, mais les gens restaient insatisfaits. Alors, on a changé d’approche : plutôt que d’utiliser les fonds pour créer de ‘ grandes œuvres ’, on investit plutôt dans des événements culturels simples qui attirent les gens dans les lieux publics où ils viennent manger, boire ou jouer avec leurs enfants. Le sens d’une histoire commune est censé grandir ensuite à partir de l’accumulation de ces expériences communes et ordinaires. »

Je garde les yeux sur un petit nuage qui se rapproche à l’horizon.

Lorsque nous prenions notre dîner dans l’appartement d’Utrecht, ma mère allumait une bougie au centre de la table. Assise en silence, je regardais Andries manger. J’avais un passé avec un autre père, et une maison ailleurs.

                                                                        *

Ma mère et Andries m’appellent pour dire que notre chienne est morte. Elle était malade depuis un moment, mais ils n’avaient pas voulu me perturber en m’en parlant. Son état s’est détérioré rapidement. Le vétérinaire est venu; ils se sont assis avec la chienne sur la terrasse qui domine les arbres. Le vétérinaire lui a caressé les oreilles. Il a dit : « Pauvre fille », puis il a fait l’injection.

Ils sont restés assis à côté d’elle un moment encore. Le vent a fait frémir légèrement sa fourrure; il y a eu un frémissement sur le rebord de son oreille, comme si elle contenait encore de la vie. Puis, ils l’ont enveloppée dans sa couverture et l’ont emportée au fond du jardin. Ils l’ont mise dans la tombe que le jardinier lui avait creusée quelques jours plus tôt. Ils sont restés assis là un moment, puis ils ont versé de la terre sur elle à tour de rôle.

Je me souviens l’avoir emmenée se balader alors qu’elle n’était qu’un chiot. Je me souviens que, lorsqu’elle voyait un inconnu au loin, elle sursautait et se retournait pour repartir dans la direction d’où nous étions venues. Je me souviens de ses pattes qui partaient dans tous les sens quand elle dévalait la colline avec une seule chose en tête : la maison.

C’était une chienne nerveuse, sauvage et imprévisible. Les étrangers se tenaient à l’écart. Parfois, je me couchais sur la terrasse à côté d’elle et je regardais dans ses yeux jaunes.

Dans la chambre en sous-sol de l’appartement de la Schalkwijkstraat, je sens soudainement l’humidité de la terre dans laquelle elle gît ainsi que celle de l’air. On dirait que, pour la première fois, je suis chez moi dans cette vaste propriété dans l’odeur âcre des arbres.

                                                                        *

Je prends un bus pour retourner à Leidsche Rijn. J’ignore ce que je cherche. C’est mon dernier jour ici.

Une fille est assise en face de moi dans l’autobus. Elle porte un bandeau fixé à son chignon par une perle. Elle a les yeux bleus, une peau d’ivoire et des traits parfaitement ciselés. Une autre fille est assise à sa droite; celle-là arbore une longue queue de cheval artificielle, un blue-jean étroit et délavé, un blouson de cuir verni à patchwork, des sandales brillantes, un bracelet à breloques, de grandes lunettes de soleil et des anneaux roses dans les trous inférieurs de ses oreilles percées de petites boucles. À gauche de la fille au chignon, il y a une blonde décolorée qui porte une étroite jupe noire et des collants à motif léopard. Son mascara a séché en paquets et le crayon autour de ses lèvres coule comme du sang dans les rides rose pâle. Deux femmes vêtues de marron sont assises derrière moi, le visage nu, le cheveu terne; elles tendent le cou vers l’avant.

Elles veulent toutes une vie normale : un peu à manger, un peu à boire, un peu de plaisir. Elles veulent des cafés dans le quartier. Elles veulent un endroit qui soit à elles. Elles veulent savoir ce qui va se passer ensuite.

Nous passons sur le pont jaune. Je descends à un arrêt sur la route. Un grand immeuble inachevé se dresse au loin. Dans le champ, autour, il y a des échafaudages, des bulldozers et des monticules de sable. Je longe la route un moment. Je cherche un signe de vie. Rien ne passe à côté de moi; rien ne bouge, si ce n’est le vent dans l’herbe. Plus tard, je retourne à l’arrêt pour prendre l’autobus en sens inverse.

La mort est assise avec moi dans l’autobus numéro 28, richting Centraal Station. Il darde sa langue juste au-dessus de sa lèvre inférieure. Ses yeux, prisonniers de son corps, regardent par la fenêtre. Une main sur l’autre. Il a les ongles longs. Il ne parle pas. Il a une grosse verrue au menton.

Nous sommes les seuls passagers à bord de l’autobus qui sinon est vide.

                                                                        *

Mes valises sont bouclées et je suis prête à partir. On m’appelle : c’est un de mes hôtes. Un volcan islandais est entré en éruption. Un nuage de cendre est descendu sur l’Europe. L’aéroport de Schiphol est fermé. Il ne me reste qu’à attendre. Puis-je loger ailleurs? L’appartement de la Schalkwijkstraat est déjà réservé.

Je prépare du chou-fleur pour le dîner. Je le laisse brûler dans le four. Le beau living est rempli de fumée. Je suis assise tranquillement, sans bouger.

Puis, pendant plusieurs secondes, je crie.

                                                                        *

Le lendemain matin, Tineke, une autre amie d’Andries, me rend visite. C’est une petite femme, solide et sèche. Ses cheveux teints rouge vif se dressent à angle droit sur sa tête. Elle porte des lunettes rondes et se tient le dos très droit. Elle prend son temps pour faire le tour de l’appartement de la Schalkwijkstraat, hochant la tête de temps à autre pour approuver. Elle s’installe ensuite sur un banc à l’extérieur, au soleil. Comme je ne trouve rien d’autre à dire, je lui mentionne que je souffre d’anxiété et que, récemment, c’est l’inévitabilité de la mort qui occupe mon attention. Elle ne répond pas tout de suite. Son visage est calme, attentif. Puis, elle parle.

« Tout d’abord, je crois que c’est mauvais pour toi de te demander chaque jour si tu vas partir le lendemain, »dit-elle. « Je crois que cela va te rendre extrêmement anxieuse. Je te suggère que tu viennes à la maison demain. Tu peux rester aussi longtemps qu’il le faudra, ça ne pose aucun problème. Nous t’aiderons à trouver un autre vol. Alors, ça veut dire que tu acceptes maintenant que tu resteras ici encore quelques jours. Tu n’as qu’à profiter de ton séjour et nous nous occuperons de ton retour. »

J’ai envie de lui demander comment elle supporte le passage du temps, les pertes, le vieillissement, l’attente du jour où le corps sera violemment atteint, la mort. Je hoche plutôt la tête; je lui offre de faire du thé. Ses cheveux sont presque orange au soleil, comme des flammes recourbées qui se dresseraient de chaque côté de sa tête. Je regarde les petites rides autour de ses yeux et de sa bouche; je les regarde se creuser pour produire un rire inattendu.

Avant son départ, elle fixe un moment pour venir me prendre le lendemain. « Tu as besoin d’un peu d’ordre dans ta vie sociale », fait-elle en tendant les bras pour m’étreindre brièvement avant de me donner une petite tape ferme dans le dos.

                                                                        *

Tineke vient me chercher après le déjeuner. À Tuindorp, les fleurs jaunes sont écloses le long du canal. Une cane suivie d’une file de canetons traverse le reflet parfait du ciel : clair, à l’exception d’un seul nuage.

Elle me prépare à ce qui m’attend.

« Tu vas dormir dans la chambre de Femke, dit-elle. Maintenant. Je vais aller faire le lit où Femke va dormir, et Max va préparer le dîner. Lorsque ce sera prêt, nous t’appellerons. »

Femke a seize ans, comme moi à l’époque où j’ai vécu à Utrecht il y a quatorze ans. Elle habite au grenier : une chambre claire à la moquette jaune et à l’édredon rouge. Je m’assieds sur son lit après avoir ouvert mes bagages et je regarde les livres de fantasy sur l’étagère.

Quand ses parents l’appellent pour dîner, Femke répond « Ja, ik kom. » Elle bavarde gaiement pendant le repas. Elle est excitée à la pensée d’aller à Rome en voyage scolaire. Elle est excitée par le prochain school strijd. Elle est revenue tôt de l’école aujourd’hui, ce qui est excitant. Elle adore lire. Elle adore monter à cheval. Elle est très petite; ses cheveux bouclés sont blond roux et sa peau fine rougit facilement.

J’offre mon aide après le dîner, mais la cuisine est trop petite pour contenir plus d’une personne à la fois. « Je m’occupe de tout ramasser, » dit Tineke. « Ensuite, nous allons boire quelque chose. Max et moi allons boire un café, et Femke va prendre du thé. Elle va regarder la télévision une demi-heure, puis elle va aller se coucher. C’est qui marche le mieux pour qu’elle dorme. »

Après le dîner, Tineke me dit qu’elle sort avec le chien. Je lui propose de l’accompagner. Il fait frais dehors. Tineke marche vite et se tient très droite. Nous tournons les coins de rue, mais les rues se ressemblent : rangées de maisons de briques foncées.

Bikkel ressemble aux chiens dans les tableaux de Jan Steen. Il est petit; son long pelage est blanc et marron foncé. Tineke m’explique qu’il faut entraîner Bikkel constamment, sinon il oublie. « Le secret, c’est de garder son attention sur moi, dit-elle. Chaque fois qu’il se tourne vers moi, qu’il me regarde, il faut le récompenser. Bikkel! Bikkel! » Bikkel se retourne et court vers elle. « Ja, dat is goed. Dat is goed. »

Je me rappelle notre chienne qui jappait sur les talons des invités. Elle avait le poil long et dru, le regard méfiant. Quand elle avait assez d’espace pour courir tout son soûl, elle s’élançait comme un lévrier : forte et mince dans le vent. Je me la rappelle qui court à toute allure le long d’une rivière et qui fonce par moments dans les épaisses broussailles. Nous n’avions pas l’énergie pour l’entraîner constamment. Quand nous avions des visiteurs, il fallait enfermer Sita dans la cuisine, ou dehors sur la terrasse, jusqu’à ce qu’elle se fasse à leur odeur.

Bikkel s’élance dans une haie. « Bikkel! Bikkel! » Il faut lui demander de faire un tour, puis le récompenser d’une friandise. Le secret, c’est de garder le contact avec lui.

Je demande : « Comment gardes-tu le contact? »
« N’importe comment, » répond Tineke. En parlant, mais il faut garder le contact, sinon il part faire son truc et, quand je dois le rappeler il ne revient plus.

Il ne doit pas s’éloigner, Bikkel. Il doit toujours rester assez près pour qu’on puisse le rappeler.

« Tous les jours. Il faut chaque fois recommencer l’entraînement de Bikkel, » m’explique Tineke. « Sinon, il oublie. »

                                                                        *

À travers les minces cloisons, j’entends rire Femke dans la pièce d’à côté; son rire clair gargouille comme des cloches.

                                                                        *

« Je me souviens de la première fois où tu es venue ici, » dit Tineke. Max est allé se coucher, tout comme Femke. Tineke est assise en bas et boit un verre de vin. Sans leurs lunettes, ses yeux ont l’air doux et vulnérables. « En Afrique du Sud, tu étais toujours à l’intérieur. Tu n’avais jamais fait de vélo, mais il ne t’a fallu que peu de temps pour te rendre en vélo jusqu’à la Maarsseveense Plassen. Je me suis dit que c’était incroyable que tu te soies adaptée si rapidement. »

Je dis : « Mais, soudainement, je me suis renfermée; je ne voulais plus quitter l’appartement. »

« Je crois que c’est parce que tu devais partir et que tu n’arrivais pas vraiment à l’accepter. »

Je caresse la fourrure de Bikkel. Il est couché sur le dos, les pattes en l’air.

« C’est difficile de retourner en Afrique du Sud, »dit-elle. « La vie est plus compliquée. Ta mère et Andries ont eu beaucoup de difficulté à se décider à l’époque; ils n’arrivaient pas à décider s’ils devaient quitter l’Afrique du Sud. »

« Quitter l’Afrique du Sud? »

« Oh, oui. Ça a duré des années. Voilà pourquoi Andries cherchait des possibilités de résidence dans d’autres pays; il essayait d’envisager d’autres solutions. »

Bikkel sursaute; je l’ai touché au mauvais endroit. Il se lève et va se coucher ailleurs.

« Je ne t’en aurais pas parlé si j’avais su que tu n’étais pas au courant, »dit-elle. Puis elle ajoute : « Je crois que c’est dur de vieillir dans un pays où cela te rend encore plus vulnérable face au crime. »

À l’occasion de Sinterklaas, l’année où nous étions à Utrecht, ma mère, Andries et moi-même avions préparé des poèmes et des présents que nous devions nous offrir les uns aux autres. Il fallait envelopper les présents de manière trompeuse. J’avais acheté pour Andries un petit volume de poésie grecque que j’avais emballé comme si c’était un bateau.

                                                                        *

Je marche dans Utrecht. Au fil des rues, cela me revient : le souvenir d’avoir eu seize ans. Dans la Nobelstraat, je m’imagine que je croise le regard de quelqu’un et que je tombe amoureuse sur-le-champ. Au Lijnmarkt, je vois une paire de bottes qui va changer ma vie. Le long de Wolter Heukelslaan, je regarde chez les gens et m’imagine que l’une de ces maisons est la mienne. À Berekuil, j’écris à mon père pour lui dire qu’il me manque et que je l’aime, et que j’espère qu’il va bien.

                                                                        *

Un jour, dans notre appartement d’Utrecht, Andries pose la tête sur la table et pleure. Il dit que c’est la plus grande douleur de sa vie, que je ne l’aime pas. Je ne sais que dire.

                                                                        *

Au bout d’une semaine, le nuage passe. Comme promis, Max et Tineke m’aident à prendre un billet pour rentrer en Afrique du Sud. La veille de mon retour, j’appelle ma mère et Andries par Skype. Une image apparaît à l’écran de l’ordinateur : Andries est en train de peindre. Son front est légèrement humide à cause de la chaleur. Je lui demande pourquoi il a quitté les Pays-Bas et est rentré en Afrique du Sud.

Il réfléchit un moment.

Il dit que cela avait été un choc de comprendre à quel point il ne s’intégrait pas à la société hollandaise.

« D’une certaine manière, » dit-il, « c’est une société très ouverte aux gens différents, mais, d’une autre, c’est tout le contraire. Encore plus que l’Afrique du Sud, elle fonctionne selon des règles implicites. Dans la circulation, il faut passer très près les uns des autres. Malgré toute la tolérance, si l’on ne connaît pas les règles, ça ne marche pas. Et elles sont souvent très subtiles. »

Et maintenant, raconte-t-il, en Afrique du Sud les gens se plaignent qu’il parle de manière trop monocorde. Mais il croit que c’est parce que, à l’époque où il vivait aux Pays-Bas, on le critiquait parce qu’il était trop expressif, parce qu’il s’exprimait avec trop d’intensité. Il passait pour agressif.

Il éprouve donc des sentiments ambivalents puisque les Pays-Bas comme abstraction lui semblent inhospitaliers, mais qu’il se sent tellement en sécurité avec ses amis hollandais.

Je lui demande ce qu’il peint

« Des pieds, »répond-il.

« Et ça va? »

« Bien. »

« C’est bien. » J’avale et je m’éclaircis la gorge. « Je t’aime. »

« Je t’aime moi aussi, »dit-il.

                                                                        *

Max et Tineke m’emmènent en voiture à la gare. Tineke m’aide à porter mes bagages jusqu’au quai, puis à les hisser dans le wagon. Elle énumère les étapes de mon voyage de retour. Le vent soulève un instant ses cheveux; sa tête est encadrée par ce qui ressemble à un vif halo rouge.

« Ça va aller maintenant, » dit-elle. Elle attend avec moi le départ, sur le quai, à côté du train.

Après, je me rappelle que, pendant que le train s’éloigne, elle se tient au même endroit, le dos bien droit contre le vent.

Traduit de l’anglais par Benoit Léger


Benoit Léger
enseigne la traductologie générale et littéraire ainsi que l’histoire de la traduction à la faculté de la langue française de l’Université Concordia à Montréal. Ses recherches s’orientent vers l’histoire de la traduction dans la France des dix-huitième et dix-neuvième siècles. Sa traduction de Various Miracles de Carol Shields (Miracles en série, Triptyque, 2004) a été couronnée par le Prix John-Glassco de l’Association de traducteurs et traductrices littéraires du Canada.

 

Lu à haute voix par Ludmilla Klejniak