The Outskirts

Brink Scholtz

Brink Scholtz

Brink Scholtz studied drama and psychology at the Rhodes University in Grahamstown and subsequently worked in Scotland, where she made theatre with adults with learning difficulties. As of 2006, Brink works as resident director at the theatre company Ubom! in Grahamstown.

Close

Grahamstown All citybooks

Download the ePub Print

The Outskirts

My father rents a room on a plot on the outskirts of Grahamstown. Several pit bull terriers have been chained up on various parts of the property. He tells me about one of the dogs, who has struggled to adjust to being moved from his position close to the house, to a place on the outskirts of the yard.

There are times when the animal seems to be particularly afraid, my father says. When he wakes up, for instance, he becomes very distressed. Then he barks until he loses his voice completely and just produces a hoarse, hysterical cough.

It’s like a big emptiness that the dog feels, my father says. He feels that he no longer belongs anywhere. If someone finally storms out, screaming and furious, he jumps up and down and wags his tail. It gives him a place in the group. And so my father has started to call his name from time to time out of his window. It seems to quieten him down, and afterwards he is happy to go into his kennel and hide there for a bit.

*

A farewell party has been arranged for one of the members of the company that I work with. It is held in the township, in the home of one of the other members.

The house is small. Deep red curtains glow richly against the peeling pink walls. Three couches have been crammed into the living room. Behind these couches there are repetitive marks on the walls, made by hands and feet. Against the fourth wall is an elaborate media stand. It dominates the room, as well as the small black and white television set that it frames. Outside, beyond the open door, the wide sidewalk is covered in kikuyu grass; there are donkeys, goats, children and litter, and further in the distance, brown hills and a clear sky. The smell of wood fires hangs in the air.

Music blares through the two speakers on the media stand. The conversations are loud; the guests have to bellow to be heard above the powerful drumbeat. I try to talk, to engage in conversation, but realise that my voice is not strong enough. Thin, tendril-like muscles strain in my neck. My responses are too considered, my voice too high-pitched. Halfway through a sentence I start coughing, my eyes watering and my face red.

‘Do you have flu?’ Thandeka, the hostess, asks, concerned. She wears a bright yellow, synthetic shirt that screams out against the deep brown of her skin.

‘Yes,’ I lie, embarrassed.

I try to answer her again. I swallow. Three words and I am again coughing uncontrollably.

Thandeka takes over the conversation. She speaks with fearsome intensity. Her eyes lock my gaze. Her gestures are grand and tragic. She stamps the floor, grasps her head in her hands, pulls at the long yellow braids. Shudders pass through her formidable chest. Her face contorts with emotion. I don’t catch everything she says, the music is too loud, but a momentary lull in the music coincides with an uttering of considerable urgency.

‘I was turned against you,’ she says. ‘I lost myself. I lost Thandeka.’ She bangs her chest. ‘But from now on, me, I decide.’ I squint against the yellow of her shirt and the whites of her widened eyes. She is referring to an actor who didn’t trust me, and influenced the rest of the group. I know that she will not mention the name of the person concerned. The Xhosa culture is one of profound discretion, and although words are spoken fast and loudly, they are spoken with extreme circumspection.

‘I was bleddie fucking fucked!’

The words are slightly awkward on her tongue, as if unpractised, and the effect is somewhat child-like. I want to laugh, but I don’t. Her face is full of anger and pain. ‘But it’s over now. No more. I’m back! I’m here!’ Her voice becomes jubilant and she is smiling a giant smile. I see the line where her gum meets the synthetic pink gum of the row of false teeth in the front of her mouth. She stretches her arms over her head – a triumphant gesture. ‘You will see Thandeka now! I am telling you! You will see her! Thandeka will be there!’ And she laughs: an enveloping laugh, the sound cascading.

She pulls me by the arm into the kitchen to dish up food. Some women, members of the company, are fighting around the small kitchen table. One of the men is trying to mediate. He is hardly audible above the shrieks, the indignant clapping of hands, and the disgusted utterances as arms are tossed into the air. The hostess plunges right into the argument, although it is difficult to determine what it is about.

‘I’m still talking,’ a small woman shouts. ‘I have not finished what I am trying to say! I’ll tell you when I have finished what I am trying to say! I’ll tell you!’

Another woman attempts an interjection but the woman roars, ‘I will tell you when I have said what I am trying to say!’ She begins to move like a boxer, dipping and stepping from side to side, her movements punctuating her escalating torrent of words. ‘How can you say that you were not invited? Did I not tell you that there would be a party?! Did I not say that it would be today?! And did I not ask you for the money for the party that is happening today? And did you not give me the money for the party that is happening today yourself, from your own pocket? Did this not happen? Am I lying?’

‘You are lying,’ the addressed woman says, who appears to be fearless.

‘Are you saying that I am lying?’

‘I am saying that you are lying.’

‘And I am saying: how – can – you – say – that I am lying?’ It is like a battle cry, and is repeated at increasing intensity: ‘How can you say that I am lying?!’

I smile politely, hoping to look both sympathetic and neutral.

Thandeka hands me a massive plate of food: three chops (mostly fat), a mound of pasta salad, a bread bun and a bright red piece of boerewors.

I begin to object, tentatively. ‘Oh, I’m actually not – ’

All five of the woman turn on me. ‘Eat!’ they shout.

‘Yes, but – ’

‘This is not the suburb!’ shouts the small one. ‘You do not do this here! You do not do this!’

I am ushered through a piece of cloth hanging from the door frame into the adjacent bedroom, painted a pure blue. It is cool and dark. The only other white guest is already sitting on the bed, eating. Outside the door, the argument continues.

‘Are you saying that I am a liar?! Is that what you are saying?’

Suddenly Thandeka’s voice is audible above the rest. ‘Who switched the music off?’ I hear her thundering through to the living room, where there is utter silence.

‘It was Lenny,’ shouts one of the men, thinking quickly.

Another moment of silence, the tension palpable even through the wall, and then she replies: ‘Lenny can do whatever he wants tonight because it is his farewell.’ And she heads back into the kitchen.

Gales of relieved laughter follow, new music is put on, and the argument in the kitchen is resumed. A softer voice is heard as the man again tries to mediate. ‘Hayi man, Thabo, we are not fighting!’ one of the women silences him. His response is inaudible; stifled by the unanimous command that he should leave. A momentary lull, as the man presumably exits, and then the women, satisfied, continue.

*

Another dog is tied up outside my father’s door. Her eyes are small and set wide apart. My father remarks on her beauty. She jumps straight up into the air, twice her own height. Her chain lands with a thud. ‘She’s very elegant,’ he says.

In the evenings my father has a meal of white bread and meat. He eats what the family eat, but he prefers to have this meal in his own room. He eats only a bit of the sausage. When it is dark he takes the rest of the meal out to the dog. Sometimes her breath smells of garlic the next morning

He is saving up to buy her a harness, he says, so that her skin can heal. He shows me where it has been rubbed raw against the chain. Her eyes close slightly as he runs his hand down her head and down her back. His arms are long and his hands fine: the nails like small shells. She lies down in the dust, offering him her belly.

*

On the weekends that I spent as a child with my father we would often visit the township – Guguletu, on the outskirts of Cape Town. I remember the smell of meat, and of the smoke that lay thick in the blue dusk. I remember being in a moving crowd, and asking my father to take me home, back to my mother’s quiet house.

On Monday mornings we would sit in the school hall, listening as the headmaster spoke about die swart gevaar. Later in the day we practiced bomb drills, crouching underneath our desks.

My father loved the township. He found it a much more vibrant social environment than white, suburban life. I sometimes felt that he would have preferred a black daughter.

*

In the first half of the year we rehearse in the drama department of the university. A woman named Gladys cleans the building.

She admonishes me on several occasions. Once I try to enter the bathroom just before a performance, and she chases me out.

‘The show is about to start,’ I beg.

‘The floor is wet,’ she says, standing guard like a sentinel in front of the doorway.

‘I’ll walk carefully. Please, I’m desperate.’

She doesn’t respond, but stares into the distance, hand resting on the top of her mop. Her cheeks are large and smooth, her gaze expressionless.

On another occasion she tells me that I spilt some tea on the floor of the rehearsal venue, and that I need to clean it up. On yet another, she complains that I left crumbs on the counter in the green room. I explain that I am always careful about cleaning up, because I know how particular she is. ‘There was a crumb here,’ she says, indicating the exact spot. I apologize, and assure her that it will not happen again.

One day our work is particularly demanding: we are filming a production in the theatre. I hear Gladys talking to the caretaker in the passage outside. Her voice is full and ebullient. I slip out of the theatre, stand outside the doors holding my finger to my lips, hissing ‘shhh,’ and looking straight into her eyes.

She pulls herself up to her full length. ‘Don’t speak to me like a chicken,’ she says.

‘We are filming in the theatre. People work here,’ I say. Holding her gaze.

‘I am not a chicken,’ she says. Stepping towards me. Although we are the same height, she is much larger than I am.

‘We work here, Gladys. This place does not belong to you.’

‘I am not a chicken,’ she says. ‘I am not a chicken.’

I don’t reply.

‘I’m going to take this further. You don’t know me,’ she says, turning away.

And I think that she does not know me either.

*

I write a letter of complaint about Gladys. I phrase it carefully so that I will appear reasonable and yet respectful. However tactfully I formulate the letter, I know that Gladys will appear foolish. And I know that while she will not be dismissed or even reprimanded, at some level she will have no defense against my words.

*

I remember once when Gladys went on strike. One of the basins in the bathroom was filled with vomit.

*

The difficult thing is the transitions, my father says. When he is with poor people, it is not a problem to be poor. It would be no problem for him to have only one set of clothes. But it’s when he’s around people that have money that he may start to feel bad.

*

In his mid-thirties my father had a promising career ahead of him. He had already done pioneering research. Then, six months after entering a debilitating depression, he resigned from the one job in the country that was perfectly suited to his skills. Afterwards he realised that he probably would never have been fired, but at the time he was afraid of being found out. In the years that followed he suffered one major depressive episode after the next, preventing him from resuming his career.

We seldom speak about these events. Only on one occasion – I remember that we were outside his room and the hills were blue in the dusk – he told me that he felt that there was something real about his life at present. As though it was closer to an animal life, or something like that. As though this is what life really was, or what it should be.

*

When my father wakes up, he goes out to feed the chickens. He watches as they snatch a piece of bread and run off with it, thin legs flying. He enjoys the quiet contented sing-song accompaniment with sudden interspersed comical squawks of alarm. It is a good way to wake up, he says.

*

I take the company to the plot where my father lives to do research for the theatre piece about dogs we are doing. We stand outside the cage of one of the largest dogs, who used to take part in fighting. His ears are shredded, his face scarred, and one side of his mouth is limp from where it was torn. The corrugated iron base of the cage thunders against the chicken wire frame as he lunges against it, wagging his tail.

I am not making headway with this piece. For weeks it’s been evading me. As soon as I come up with a new idea, it becomes clear that it also won’t work. I sometimes have a feeling that I am cursed.

Apart from the dogs there are chickens, a goat and a sheep on the plot. The yard is scattered with building equipment, old scaffolding and wheelbarrows, piles of old bricks and cement building blocks, dominated by a large palm tree and a water tank on a tall iron tower. The goat has stripped the honey suckle hedge up to head height. Apart from the washing on the line, small items of washing dry in the sun over scattered bushes. Some eagles nest in a cluster of dead pines near the house. In the distance there are thorn trees and aloes, the first hills looking out over the undulating coastal plains, all the way towards the hills around Port Elizabeth.

The goat stands next to my father. When he touches its horns, the animal drops its chin and leans into my father’s leg with the top of his head, head-butting him gently. He scratches its back.

Afterwards my father takes us to his room, and brings us tea. He can’t offer us any biscuits, he apologises. He puts pillows from the bed on the floor so there are enough places to sit. The actors are silent, and their eyes are large. They expect the homes of white people to be different – houses with swimming pools, well-kept gardens and domestic workers.

*

Some weeks into the year we shift our rehearsals to a church hall. A large woman cleans the venue while we work. She and I never speak to one another.

She walks from one end of the hall to the other, through the area in which the actors rehearse. Through irreverent dialogue, slapstick comedy, dramatic incantation and guttural screams, her weight shifts from one dragging foot to the other, constant. She never stops. I only ever see her in the corner of my vision.

One day I am in the kitchen warming my lunch in the microwave. I am preoccupied, thinking about the unfolding dramatic action. The woman is also there. Suddenly it is as if my eyes are drawn to the side of her head. I realise that the shape of her profile has changed. There is a swelling around one half of the face that changes her features completely. The cover-up that she has applied is several shades too light and it seems to draw attention to the swelling rather than disguising it. Her eyes are downcast. Perhaps sensing my gaze on her, she turns her head away.

The next morning I greet her.

A week later, when the swelling has gone down, we are both in the kitchen again over lunch. I am heating leftovers from the previous night. I remove the lid of the container, turn the dial to a minute and a half, and stand and wait. I am conscious of her presence, scrubbing a part of the counter that is already clean, as though caught in a reverie.

Still looking at the counter, she suddenly asks: ‘Did you put curry in the vegetables?’

For a moment I am at a loss for words. Then I start talking, not stopping to breathe, describing the recipe, listing the ingredients, explaining all the steps. Only then do I add: I didn’t put in any curry.

She is quiet for a moment, and then she says: ‘I like vegetables so much.’

‘Me too,’ I reply. Then I turn to open the microwave, which has long since beeped. The woman takes up the broom and starts to sweep the floor. It suddenly occurs to me that I believed that she could not speak.

*

The company performs at a venue in the township. After the performance I walk out with the audience. In front of me is a child walking on all fours, sliding both feet towards his hands.

*

If he was in a position of power, my father says, he would ban anything with celebrities in it. ‘It is such a vast perversion,’ he says. ‘It makes it seem as if Nicole Kidman getting married and having a baby is more important than someone in the township getting married and having a baby.’ He had been standing in the library, agonizing over whether to buy glossy magazines for twenty cents each. The woman that he lodges with loves them, and they are nice because they have all these nice pictures and beautiful people and people are naturally interested in other people. But then he was thinking that they would be lying about the house and the children would pick them up and read them. And he would feel bad, because the children would be exposed to a whole set of values that are completely skewed.

*

We work with some children from the township in one of our productions. A tall boy with knobbly knees plays the part of a springbuck. His timing is out during every dance. I am about to ask him not to participate in the dances anymore, when I reconsider.

I have an image of my father as a child. I remember him telling me that he would watch his father pat down the fire to prepare the coals for a braai. Once, when his father was making a fire, he had gone inside to fetch something. Thinking he was being helpful, my father had patted down the flames and mistakenly put the fire out. His father had been furious and punished him with ten lashings of the belt.

Later I see the knobbly-kneed child practising one of the dances on his own, concentrating hard.

*

Thandeka, the woman who hosted the party, often stumbles over the English text of our scripts. ‘Take your time,’ I tell her. At times I mean it. There is a shift in her attitude, as she told me there would be. She is more patient with my constant correction. I am not sure how much of my irritation is evident to her. I take care to keep it hidden. When I ask her to repeat a sentence, I do so in a calm tone of voice.

Several weeks after the party she arrives late for work. I warn her that it is happening too often. She looks down at the floor. She is sorry, she says. It is happening too much, I reply. She turns and walks away.

The next day I send a message to the cast, asking them to come in later for a rehearsal, as I have been delayed. I receive a reply from the woman. It reads: ‘I will do whatever you want my master. I am only a location animal.’*

Shocked, I ask to speak with her at lunch. While we work, we avoid eye contact. I see that she is tearful. At the end of the rehearsal, we walk in silence to a venue where we can talk privately. We sit on either side of the table

‘Why did you send that message?’ I ask.

‘I was angry,’ she says. ‘I didn’t think. I just wrote it. I am sorry. Sometimes I just say things when I am angry.’

I want to believe her. I can see that she wants to believe herself.

She has been having a difficult time, she says. She overreacted.

‘But is that really how you think I see you?’ I ask, knowing what she will say.

‘That is not how I think you see me,’ she says.

‘Because I don’t see you like that,’ I say.

‘I know you don’t.’

We sit quietly. A tear rolls down her cheek.

‘That was a terrible thing to say,’ I say.

‘I’m sorry,’ she responds.

Afterwards, when we are standing in the passage outside the door, I tell her that I am sorry too, for being impatient the day before. She gives me a hug.

‘You are important to me,’ I say, and it is true.

‘You are very important to me too,’ she replies.

I feel like I should say something else, but I don’t know what it is. It is as though we are both suddenly shy.

Over the next weeks, when our eyes meet, we smile nervously.

*

When my father visits me, he takes out the rubbish. He scrubs the sticky residue behind the stove, scrapes the grime between the tiles out with a knife; scrubs the mould off the shower curtain. The mould forms in the places where the curtain folds, he says. It is satisfying to see the dirty water run off it, when he rinses it. Later, when he has taken a lift back to the plot, I receive an sms:
SO BEAUTIFUL HERE EARLY WINTER EVENING. A FEW CRICKET SOUNDS THROUGH THE COLD AIR AND SOFT CACKLES AS THE LAST CHICKENS FIND THEIR ROOST. DOGS ARE QUIET, RETREATED INTO KENNELS WITH NOSES UP TO TAILS. FEELING THE COLD. HOPE YOU KEEPING WARM. LOVE YOU, DAD.

* ‘Location’ was the term used for townships during the apartheid era.

 

Podcast read by the author

Download the ePub Print

Die buitewyke

My pa huur ‘n kamer op ‘n plot aan die buitewyke van Grahamstad. ‘n Paar pit bull terriers is vasgemaak aan kettings, op verskillende dele van die eiendom. Hy vertel my van die een hond wat moeilik aanpas by sy nuwe posisie – voorheen was hy naby die huis vasgemaak, maar nou is hy uitgeskuif tot op die perifirie van die erf.

Met tye is die hond besonder bang, sê my pa. Wanneer die dier wakker word, byvoorbeeld, is hy erg onrustig. Hy blaf dan onophoudelik totdat hy hees is en net ‘n roggelende, histeriese hoes by sy keel uikom.

Dit is asof die hond ‘n ontsettende leegheid aanvoel, sê my pa. Hy voel hy behoort nêrens meer nie. As iemand dan uiteindelik woedend en al skreeuend uitstorm, spring die dier op en af en swaai sy stert. Dit gee hom ‘n plek in die groep. Deesdae sal my pa so nou en dan by die venster staan en sy naam uitroep. Dit lyk asof dit hom kalmeer, en heel tevrede sal hy dan in sy hok ingaan waar hy vir ‘n wyle wegkruip.

                        *

‘n Afskeidspartytjie is gereël vir een van die lede van die geselskap waarvoor ek werk. Dit word in die huis van een van die ander lede, wat in die township bly, gehou.

Die huis is klein. Diep-rooi gordyne steek helder af teen die verweerde pienk muur. In die leefarea pas drie rusbanke net-net in. Agter die banke teen die muur is vuil merke, gemaak deur hande en voete. ‘n Uitvoerige mediastand staan teen die vierde muur. Dit oordonder die kamer, asook die klein swart-en-wit televisie daarbinne. Buite, anderkant die oop deur, is die wye sypaadjie toe onder die kikoejoe-gras; daar is donkies, bokke, kinders en rommel, en as mens verder kyk, sien jy bruin heuwels en ‘n wolklose lug. Die lug is gevul met die reuk van houtvure.

Musiek blêr uit die luidsprekers op die mediastand. Die gesprekke is luidrugtig; die gaste moet bulder om bo die harde dromritme gehoor te word. Ek probeer praat, ‘n gesprek aan die gang kry, maar besef dan dat my stem nie sterk genoeg is nie. Die dun, rankagtige spiere in my nek trek styf. My reaksies is te sorgvuldig, my stem te hoog. Halfpad deur ‘n sin begin ek te hoes, my oë word waterig en my gesig rooi.

‘Het jy griep? ‘ vra Thandeka, die gasvrou, besorgd. Sy het ‘n heldergeel, sintetiese hemp aan wat skel teen haar diepbruin vel afsteek.

‘Ja, ‘ jok ek, verleë.

Ek probeer haar weer antwoord. Ek sluk, maar na drie woorde oorval ‘n hoesbui my.

Thandeka neem die gesprek oor. Sy praat met ‘n onverskrokke intensiteit. Haar oë hou myne gevange. Haar gebare is groots en tragies. Sy stamp teen die vloer, gryp haar kop in haar hande vas, en pluk aan die lang geel haarstringe. ‘n Siddering trek deur haar formidabele bors. Haar gesig word verwring deur emosie. Die musiek is te hard en ek hoor nie alles wat sy sê nie, maar tydens ‘n pouse in die musiek word haar dringende relaas hoorbaar.

‘Hulle het my teen jou laat draai,’ se sy  ‘Ek het myself verloor. Ek het vir Thandeka verloor.’ Sy slaan teen haar bors. ‘Maar van nou af, ek, ek besluit.’ Die geel van haar hemp en die wit gedeeltes van haar oë verblind my. Sy verwys na ‘n akteur wat my nie vertrou het nie, en die res van die groep teen my laat draai het. Ek weet sy sal nie die betrokke persoon se naam noem nie. Die Xhosa-kultuur ken die betekenis van diskresie, en al val woorde hard en vinnig, word dit steeds met uiterse behoedsaamheid uitgespreek.

‘Ek was bleddie fokken opgefok!’

Die woorde sit effens vreemd op haar tong, ongeoefend, en kom vreemd kinderlik oor. Ek wil lag, maar weerhou myself. Haar gesig is vertrek in woede en pyn. ‘Maar nou is dit verby. Niks meer nie. Ek’s terug! Ek’s hier!’ Haar stem word jubelend en ‘n wye glimlag versier haar gesig. Ek kan die lyn sien waar haar tandvleis en die sintetiese pienk tandvleis van haar kunstande voor in haar mond ontmoet. Sy strek haar arm uit bo-oor haar kop – ‘n triomfantlike beweging. ‘Nou sal jy vir Thandeka sien! Ek sê jou! Jy sal haar sien! Thandeka sal daar wees!’ Dan lag sy: ‘n lag wat alles omvou, die klank neerklaterend.

Sy trek my aan my arm die kombuis binne, sy wil opskep. Die vroue wat om die klein kombuistafel sit, almal lede van die geselskap, is aan ‘t baklei. Een van die mans probeer die vrede bewaar, maar hy kan kwalik gehoor word bo die uitroepe, die verontwaardigde geklap van hande en die afkeurende uitlatings, gepaardgaande met arms wat hemelwaarts gewend word. Die gasvrou duik blindelings in die argument in, al is dit onduidelik waaroor dit nou eintlik gaan.

‘Ek praat nog!’ skree ‘n klein vroutjie. ‘Ek het nog nie klaar gepraat nie! Ek sal jou sê wanneer ek klaar gepraat is! Ek sal jou sê!’

Een van die ander vroue probeer iets sê, maar die vroutjie skree, ‘Ek sal jou wanneer ek gesê het wat ek probeer sê!’ Haar bewegings, wat al meer soos die van ‘n bokser word, bonsend heen en weer op haar voete, benadruk haar toenemende woordevloed. ‘Hoe kan jy sê jy was nie genooi nie? Het ek jou dan nie gesê daar gaan ‘n party wees nie? En het ek nie gesê dis vandag nie? En het ek nie vir jou die geld gevra vir die party wat vandag is nie? En het jy nie die geld vir die party wat vandag gebeur, vir my gegee, en uitgehaal uit jou eie sak nie? Of het niks van dit gebeur nie? Lieg ek?’

‘Jy lieg,’ sê die ander vrou, skynbaar vreesloos.

‘Sê jy ek lieg?’

‘Ek sê jy lieg.’

‘En ek sê: hoe-durf-jy-sê-ek lieg?’ Dit klink soos ‘n oorlogskreet, en word oor en oor met toenemende intensiteit uitgespreek.

Ek glimlag hoflik, met die hoop dat dit simpatiek sowel as neutraal voorkom.

Thandeka gee vir my ‘n massiewe bord kos aan: drie tjops (hoofsaaklik bestaande uit vet), ‘n hoop pastaslaai, ‘n broodrolletjie en ‘n helderrooi stuk boerewors.

Huiwerig probeer ek walgooi  ‘O, ek’s eintlik nie – ’

Soos een man draai al vyf vroue na my. ‘Eet!’ skree hulle.

‘Ja, maar – ’

‘Hierdie is nie die suburbs nie!’ skree die klein ene. ‘Jy doen dit nie hier nie! Jy doen dit nie!’

Ek word na die slaapkamer langsaan gelei, afgeskort deur ‘n stuk materiaal wat aan die deurkosyn hang. Die kamer is suiwer blou geverf. Dis koel en donker. Die enigste ander wit gas sit alreeds op die bed, reeds aan die eet. In die ander vertrek duur die argument voort.

‘Sê jy ek is ‘n leuenaar? Is dit wat jy sê?’

Skielik kan Thandeka se stem duidelik bo die ander s’n gehoor word. ‘Wie het die musiek afgesit?’ Ek hoor hoe sy deur die sitkamer, waar ‘n doodse stilte heers, storm.

‘Dit was Lenny,’ roep een van die mans, om die situasie vinnig te beredder.

Nog ‘n oomblik van stilte volg, die spanning tasbaar, selfs vanuit die ander vertrek. Dan antwoord sy: ‘Lenny kan doen net wat hy wil vanaand, want dis sy afskeidsparty.’ En dan beweeg sy terug kombuis toe. Verligte lagbuie volg, nuwe musiek word opgesit, en die argument in die kombuis word hervat. ‘n Sagter stem is dan hoorbaar, die man probeer vrede bewerkstellig. ‘Hayi man, Thabo, ons baklei nie!’ maak een van die vroue hom stil. Sy reaksie is onhoorbaar; gesmoor deur die eenparige opdrag dat hy moet gaan. Vir ‘n oomblik is dit stil, terwyl die man waarskynlik uitstap, en dan gaan die vroue, nou tevrede, voort.

                        *

Buite my pa se deur is ‘n ander hond vasgemaak. Haar oë is klein en ver van mekaar. My pa merk op dat sy mooi is. Sy spring hoog in die lug op, twee keer haar eie hoogte. Haar ketting plof neer in die sand. ‘Sy’s baie elegant,’ sê hy.

My pa se aandete is ‘n maaltyd van witbrood en vleis. Hy eet wat die familie eet, maar verkies om in sy eie kamer te eet. Hy byt net ‘n stukkie van die wors af. Wanneer dit donker is, neem hy die res van die kos vir die hond. In die oggend ruik haar asem soms na knoffel.

Hy is besig om te spaar vir ‘n harnas vir haar, sê hy, sodat haar vel gesond kan word. Hy wys my waar die ketting dit stukkend geskaaf het. Haar oë trek op skrefies wanneer hy haar oor haar kop en rug streel. Sy arms is lank en sy hande delikaat: die naels lyk soos klein skulpies. Sy gaan lê in die stof, bied haar maag vir hom aan.

                        *

Die naweke wat ek as kind by my pa deurgebring het, het ons dikwels die township besoek – Guguletu, geleë aan die buitewyke van Kaapstad. Ek onthou die reuk van vleis, en rook, wat dik in die blou skemer hang. Ek onthou ek was deel van ‘n bewegende massa, en dat ek my pa gevra het om my huistoe te neem, terug na my ma se stil huis.

Maandagoggende sou ons in die skoolsaal sit, en die skoolhoof sou praat oor die swart gevaar. Later in die dag sou ons bomdrille oefen, al kruipende onder ons banke.

My pa was mal oor die township. Vir hom was dit ‘n veel lewendiger sosiale omgewing as die voorstedelike lewe. Soms het ek gedink hy sou eerder ‘n swart dogter wou hê.

                        *

Ons repeteer die eerste helfte van die jaar by die Universiteit se dramadepartement. Die skoonmaakster heet Gladys.

Sy berispe my by verskeie geleenthede. By een so geleentheid probeer ek die badkamer binnegaan voor ons vertoning begin, maar sy jaag my uit.

‘Die vertoning gaan nou-nou begin,’ pleit ek.

‘Die vloer is nat,’ sê sy, wakend soos ‘n brandwag voor ‘n deur.

‘Ek sal versigtig trap. Asseblief, ek’s desperaat.’

Sy reageer nie, hou net aan staar in die niet, hand rustend op die die mop. Haar wange is groot en glad, haar oë ontneem van enige uitdrukking.

‘n Ander keer vertel sy my ek het tee gemors op die vloer van die repetisielokaal, en dat ek dit moet opvee. En by ‘n ander geleentheid kla sy dat ek krummels gelos het op die toonbank in die Groen Kamer. Ek sê vir haar dat ek altyd sorgvuldig agter my skoonmaak, omdat ek weet hoe deeglik sy is. ‘Daar was krummels hier,’ sê sy, en wys na die presiese plek. Ek vra verskoning, en verseker haar dat dit nie weer sal gebeur nie.

Op ‘n dag is ons werk besonder uitmergelend: ons verfilm ‘n produksie in die teater. Ek hoor hoe Gladys buite in die gang met die opsiener praat. Haar stem is luid en uitgelate. Ek glip by die deur van die teater uit, hou my vinger voor my lippe en sis ‘shhh, ‘ terwyl ek haar reguit in die oë kyk.

Sy trek haar liggaam stokstyf. ‘Moenie met my praat asof ek ‘n hoender is nie,’ sê sy.

‘Ons is besig om te verfilm in die teater. Mense werk hier,’ sê ek. My oë hou haar oë vas.

‘Ek is nie ‘n hoender nie, ‘ sê sy. Sy neem ‘n tree nader aan my. Ons is dieselfde lengte, maar sy is veel groter as ek.

‘Ons werk hier, Gladys. Hierdie plek behoort nie aan jou nie.’

‘Ek is nie ‘n hoender nie,’ sê sy. ‘Ek is nie ‘n hoender nie.’

Ek reageer nie.

‘Ek gaan dit nie net hier laat nie. Jy ken my nie,’ sê sy, en draai om.

En ek dink by myself, sy ken my ook nie.

                        *

Ek skryf ‘n brief waarin ek oor Gladys kla. Ek formuleer dit met omsigtigheid, sodat ek redelik dog respekvol oorkom. Ten spyte van my taktvolle formulering, weet ek egter dat Gladys belaglik gaan voorkom. En selfs al weet ek sy sal nie afgedank of aangespreek word nie, weet ek ook sy is op ‘n sekere vlak totaal weerloos teen my woorde.

                        *

Ek onthou eenkeer toe Gladys gestaak het. Een van die wasbakke in die badkamer was vol kots.

                        *

Dis die oorgangstyewat moeilik is, sê my pa. Wanneer hy saam met arm mense is, is armoede nie ‘n probleem nie. Hy is tevrede met net een stel klere. Dit is wanneer hy tussen mense met geld is dat dit hom miskien sal begin pla.

                        *

My pa was in sy middel-dertigs op die drumpel van ‘n belowende loopbaan. Hy het destyds reeds grensverskuiwende navorsingswerk gedoen. En toe, ses maande nadat ‘n aftakelende depressie hom gepak het, het hy bedank uit die enigste werk, in hierdie land, wat sy vermoëns uitstekend gepas het. Agterna het hy besef dat hulle hom waarskynlik nooit sou afdank nie, maar terwyl hy daar was, was hy bang hulle vang hom uit. In die daaropvolgende jare het die een depressiewe episode na die ander hom verhoed om sy loopbaan voort te sit.

Ons praat selde oor hierdie gebeure. Net eenkeer – ek onthou ons was buite sy kamer en die laaste sonstrale het die heuwels blou laat glim – het hy my vertel dat iets omtrent sy lewe op daardie oomblik eg gevoel het. Amper asof dit nader aan ‘n dierlike bestaan was, of iets soos dit. So asof dit eintlik was hoe die lewe is, of hoe dit moet wees.

                        *

Wanneer my pa wakker word, gaan hy buitentoe en gee die hoenders kos. Hy kyk hoe hulle die stukke brood opraap en daarmee weghol, dun bene agterna. Hy geniet die sagte, tevrede, sangerige begeleiding afgewissel deur ‘n skielike komiese gekrys van angs. Dit is ‘n goeie manier om wakker te word, sê hy.

                        *

Ek neem die geselskap na die plot waar my pa woon – ons moet navorsing doen oor honde vir die stuk wat ons gaan opvoer. Ons staan langs die hok van een van die grootste honde, voorheen ‘n veghond. Sy ore is aan flarde, sy gesig geskend en die een kant van sy mond hang verlam waar dit verskeur was. Die sinkplaatbasis van die hok stamp teen die hoenderdraadraam wanneer hy daarteen spring, al stertswaaiend.

Ek vorder nie met hierdie stuk nie. Vooruitgang bly my al weke lank ontwyk. Net sodra ek met ‘n nuwe idee vorendag kom, word dit duidelik dat dit ook nie gaan werk nie. Soms voel dit vir my asof ek vervloek is.

Buiten die honde, is daar ook hoenders, ‘n boerbok en ‘n skaap op die plot. Boutoerusting, ou stellasies en kruiwaens, hope ou bakstene en sementboublokke lê versprei oor die erf, met ‘n groot palmboom en ‘n watertenk op ‘n lang ystertoring wat bo alles uittroon. Die bok het die kanferfoelieheining tot op kophoogte gestroop. Wasgoed hang aan die wasgoedlyn, en kleiner items hang verspreid aan bossies. ‘n Arendsnes rus in ‘n klomp dooie dennebome naby die huis. In die verte is doringbome en aalwyne, die eerste heuwels kyk uit op die golwende kusvlaktes, wat strek tot by die heuwels wat Port Elizabeth omring.

Die boerbok staan langs my pa. Wanneer hy sy horings aanraak, laat sak die dier sy ken en druk die bo-kant van sy kop teen my pa se binnebeen, en stamp stamp hom liggies met die kop. Hy vryf die dier se rug.

Na die tyd neem my pa ons na sy kamer, en bring vir ons tee. Hy kan ons geen koekies aanbied nie, sê hy verskonend. Hy haal kussings van die bed af en sit dit op die vloer sodat daar genoeg sitplek is. Die akteurs is stil, hul oë wydgesper. Hulle verwag dat witmense se huise anders moet lyk – huise met swembaddens, goedversorgde tuine en bediendes.

                        *

Enkele weke na die aanvang van die jaar skuif ons repetisies na ‘n kerksaal. Terwyl ons werk, maak ‘n groot vrou die plek skoon. Ek en sy praat nooit met mekaar nie.

Sy loop van die een kant van die saal na die ander, deur die area waar die akteurs repeteer. Tussen oneerbiedige dialoog, klug-komedie, dramatiese inkantasies en keelgeluide heen, haar gewig in konstante beweging, skuiwend van een slepende voet na die ander. Sy staan nooit stil nie. Ek sien haar slegs uit die hoek van my oog.

Op ‘n dag is ek in die kombuis besig om my middagete in die mikrogolfoond op te warm. My gedagtes is elders, die ontplooiende dramatiese aksie aan ‘t bedink. Die vrou is ook daar. Skielik voel dit asof my oë na die een kant van haar kop getrek word. Ek besef die vorm van haar profiel het verander. Daar is ‘n swelsel aan die een kant van haar gesig, en dit laat haar gelaatstrekke heeltemal anders lyk. Sy het dit probeer verbloem met ‘n onderlaag, maar dié is heelwat ligter as haar vel, en dit beklemtoon die swelsel. Haar oë is neergeslaan. Sy draai haar kop weg, so asof sy voel ek staar na haar.

Die volgende oggend groet ek haar.

‘n Week later, toe die swelsel al gesak het, is ons altwee weer tydens middagete in die kombuis. Ek warm die vorige aand se oorskietkos op. Ek haal die deksel van die houer af, stel die tyd vir ‘n minuut en ‘n half, en staan en wag. Ek is bewus van haar teenwoordigheid, waar sy, al peinsend, besig is om ‘n gedeelte van die toonbank wat alreeds skoon is, te skrop.

Skielik, steeds starend na die toonbank, vra sy: ‘ Het jy kerrie by die groete gesit?’

Vir ‘n oomblik is ek sprakeloos. Dan, sonder om asem te skep, begin ek praat. Ek beskryf die resep, lys al die bestanddele, verduidelik al die stappe. En dan voeg ek by: ek het nie kerrie bygesit nie.

Sy is vir ‘n oomblik stil, en dan sê sy:  ‘Ek hou vreeslik baie van groente.’

‘Ek ook, ‘ antwoord ek. Dan draai ek om om die mikrogolfoond oop te maak, die minuut en ‘n half lankal verby. Die vrou neem die besem en begin die vloer te vee. Skielik besef ek dat ek oortuig was sy is stom.

                        *

Die geselskap tree op by ‘n plek in die township. Na die vertoning loop ek saam met die gehoor na buite. Voor my is ‘n kind wat hande- viervoet kruip, sy voete al slepend agter die arms aan.

                        *

As hy in ‘n magsposisie was, sê my pa, sou hy alles wat met bekendes te doen gehad het, verban het. ‘Dit is so geweldig pervers,’ sê hy. ‘Dit laat dit lyk asof Nicole Kidman se troue en baba belangriker is as die van iemand in die township.’ Hy het in die biblioteek gestaan, aan’t wroeg of hy glanstydskrifte vir twintig sent een moet koop. Die vrou saam met wie hy bly is mal oor dit, en dit is lekker tydskrifte want dit het al hierdie prentjies in en mooi mense en mense is van nature geïnteresseerd in ander mense. Maar dan besef hy die goed gaan die huis vol lê en die kinders gaan dit optel en lees. En hy sal sleg voel, want die kinders sal blootgestel word aan ‘n hele stel waardes wat totaal wanaangepas is.

                        *

In een van ons produksies werk ons met townshipkinders. ‘n Lang seun met knopknieë speel die rol van ‘n springbok. In elke dans is sy tydsberekening uit. Ek is van plan om hom te vra om nie meer te dans nie, maar verander dan van plan.

In my geestesoog sien ek ‘n beeld van my pa as kind. Ek onthou hy het my vertel hoe hy sy pa sou dophou terwyl dié die vuur platmaak sodat die kole gereed is vir braai. Eenkeer, terwyl sy pa besig was om vuur te maak, gaan hy binnetoe om iets te gaan haal. My pa wou help en hy slaan toe die vlamme plat, met die gevolg dat die vuur per ongeluk doodgemaak is. Sy pa was woedend en hy is met tien belthoue gestraf.

Later sien ek hoe die knopknieëkind eenkant op sy eie ‘n dans oefen, hard aan die konsentreer.

                        *

Thandeka, die vrou wat die partytjie gehou het, struikel dikwels oor die Engelse dele van ons tekste. ‘Vat jou tyd,’ sê ek vir haar. Soms bedoel ek dit. Haar houding verander, soos sy beloof het dit sal. Sy het meer geduld met my konstante korrigering. Ek is nie seker hoe bewus sy van my geïrriteerdheid is nie. Ek probeer my bes om dit weg te steek. Wanneer ek haar vra om ‘n sin te herhaal, doen ek dit in ‘n kalm stemtoon.

‘n Paar weke na die partytjie daag sy laat op vir werk. Ek waarsku haar dat dit te gereeld gebeur. Sy kyk af na die vloer. Sy is jammer, sê sy. Dit gebeur te gereeld, sê ek. Sy draai om en loop weg.

Die volgende oggend stuur ek vir die rolverdeling ‘n sms om te sê hulle moet later inkom, aangesien iets voorgeval het. Ek ontvang ‘n antwoord van die vrou. Dit lees:  ‘Ek sal doen net wat jy wil hê my baas. Ek is maar net ’n lokasiedier.’*

Geskok, vra ek haar om my oor middagete te kom spreek. Terwyl ons werk vermy ons oogkontak. Ek kan sien sy is tranerig. Na die repetisie loop ons na ‘n plek waar ons privaat kan wees. Ons sit aan weerskante van die tafel.

‘Hoekom het jy daardie boodskap gestuur?’ vra ek.

‘Ek was kwaad,’ sê sy. ‘Ek het nie gedink nie. Ek het net geskryf. Ek is jammer. Wanneer ek kwaad is sê ek sommer net dinge.’

Ek wil haar glo. Ek kan sien sy wil haarself glo.

Sy gaan deur ‘n moeilike tyd, sê sy. Sy het oorreageer.

‘Maar dink jy regtig dit is hoe ek jou sien?’ vra ek, wetend wat haar antwoord sal wees.

‘Dit is nie hoe ek dink jy my sien nie,’ sê sy.

‘Want ek sien jou nie so nie,’ sê ek.

‘Ek weet dit.’

Ons sit in stilte. ‘n Traan rol oor haar wang.

‘Dit was ‘n vreeslike ding om te sê,’ sê ek.

‘Ek’s jammer,’ antwoord sy.

Na die tyd, terwyl ons in die paadjie buite die deur staan, sê ek vir haar ek is ook jammer, omdat ek die vorige dag ongeduldig was. Sy gee my ‘n drukkie.

‘Jy is belangrik vir my,’ sê ek, en dit is waar.

‘Jy is vir my ook baie belangrik,’ antwoord sy.

Ek voel asof ek nog iets moet sê, maar ek kan nie aan iets dink nie. Skielik is ons altwee skaam.

Wanneer ons oë gedurende die volgende paar weke ontmoet, glimlag ons senuagtig vir mekaar.

                        *

Wanneer my pa my besoek, neem hy die vullis uit. Hy krap die klewerige oorblyfsels van die stoof af, skraap die aanpaksel tussen die teëls met ‘n mes uit en haal die skimmel van die stortgordyn af. Die skimmel vorm in die voue van die stortgordyn, sê hy. Wanneer hy dit afspoel, is dit bevredigend om te sien hoe die vuil water daarvan afloop. Later, nadat hy ‘n geleentheid terug na die plot gekry het, ontvang ek ‘n sms:

SO MOOI VROEG WINTERSAAND HIER. KRIEKGELUIDE HOORBAAR IN DIE KOUE LUG EN SAGTE GEKEKKEL SOOS DIE LAASTE KUIKENS LêPLEK VIND. HONDE IS STIL, INGEKRUIP IN HOKKE MET NEUSE BY STERTE. VOEL DIE KOUE. HOOP JY HOU JOUSELF WARM. LIEF VIR JOU, PA.

* ‘Lokasie ‘ was die term wat gedurende die apartheidsera vir townships gebruik is.

 

Translated by Liezl Dick


Podcast voorgelees deur die outeur

Download the ePub Print

De buitenwijken

Mijn vader huurt een kamer op een terrein in de buitenwijken van Grahamstad. Enkele pitbull terriërs liggen aan de ketting op verschillende plaatsen op het perceel. Hij vertelt me over een van de honden, die zich moeilijk kon aanpassen toen hij werd verplaatst van zijn positie dichtbij het huis naar een plek aan de rand van het erf.

Er zijn momenten dat het dier uitgesproken bang lijkt, zegt mijn vader. Als hij wakker wordt, bijvoorbeeld, wordt hij erg onrustig. Dan blaft hij tot hij niet meer kan en enkel nog een schor, hysterisch gehoest produceert.

De hond voelt een soort grote leegte, zegt mijn vader. Hij heeft het gevoel dat hij nergens meer thuishoort. Als er dan eindelijk iemand naar buiten stormt, vloekend en tierend, springt hij kwispelend op en neer. Het geeft hem een plaats in de groep. Zodoende is mijn vader zo nu en dan vanuit het raam zijn naam gaan roepen. Het lijkt hem te kalmeren en daarna gaat hij tevreden zijn hok in om zich een tijdje te verschuilen.

*

Er is een afscheidsfeest georganiseerd voor een van de leden van het gezelschap waarmee ik werk. Het wordt gevierd in het township, in het huis van een van de andere leden.

Het huis is klein. De warme gloed van de dieprode gordijnen steekt af tegen de bladderende roze muren. Er zijn drie banken in de woonkamer gepropt. Achter deze banken staan zich herhalende afdrukken op de muur, gemaakt door handen en voeten. Tegen de vierde muur staat een uitgebreid tv-meubel. Het domineert de kamer en het zwart-wit tv’tje dat het omlijst. Buiten, voorbij de openstaande deur, is het brede voetpad bedekt met kikuyugras; er zijn ezels, geiten, kinderen en afval, en in de verte bruine heuvels en een heldere hemel. De geur van houtvuur hangt in de lucht.

Er galmt muziek uit de twee luidsprekers op het tv-meubel. De gesprekken zijn luidruchtig; de gasten moeten schreeuwen om boven de stevige drumbeat uit te komen. Ik probeer te praten, een gesprek aan te knopen, maar ik merk dat mijn stem niet krachtig genoeg is. Dunne, rankachtige spieren trekken in mijn nek. Mijn reacties zijn te weloverwogen, mijn stem te schel. Halverwege een zin begin ik te hoesten, krijg tranende ogen en een rood gezicht.

‘Heb je griep?’ vraagt Thandeka, de gastvrouw, bezorgd. Ze draagt een felgeel, synthetisch shirt dat schreeuwerig afsteekt tegen haar diepbruine huid.

‘Ja,’ lieg ik gegeneerd.

Ik probeer haar weer te antwoorden. Ik slik. Drie woorden en ik ben weer onbedaarlijk aan het hoesten.

Thandeka neemt het gesprek over. Ze spreekt met ontzagwekkende intensiteit. Haar ogen houden mijn starende blik vast. Haar gebaren zijn groots en tragisch. Ze stampvoet, grijpt met haar handen naar haar hoofd, trekt aan de lange, gele vlechten. Er gaan sidderingen door haar formidabele boezem. Haar gezicht vertrekt van emotie. Ik hoor niet alles wat ze zegt, de muziek staat te hard, maar een kortstondige stilte in de muziek valt samen met een uiting van dringende noodzaak.

‘Ik was tegen je opgezet,’ zegt ze. ‘Ik was mezelf kwijt. Ik was Thandeka kwijt.’ Ze slaat op haar borst. ‘Maar vanaf nu beslis ik, ik alleen.’ Mijn ogen worden spleetjes bij de aanblik van het geel van haar shirt en het wit van haar opengesperde ogen. Ze refereert aan een acteur die mij niet vertrouwde en de rest van de groep beïnvloedde. Ik weet dat ze de naam van de persoon in kwestie niet zal noemen. De Xhosa-cultuur is er een van uiterste discretie en al worden woorden vaak snel en luid uitgesproken, ze worden uitgesproken met extreme behoedzaamheid.

‘Ik was bleddie fokking opgefokt!’

De woorden klinken een beetje ongemakkelijk uit haar mond, ongeoefend, en het heeft een wat kinderachtig effect. Ik wil lachen, maar doe het niet. Op haar gezicht staat niets dan woede en pijn. ‘Maar dat is nu afgelopen. Genoeg. Ik ben terug! Ik ben hier!’ Haar stem wordt triomfantelijk en ze lacht een brede glimlach. Ik zie de lijn waar haar tandvlees het synthetische roze tandvlees raakt van de rij valse tanden voor in haar mond. Ze strekt haar armen uit boven haar hoofd – een zegevierend gebaar. ‘Nu zul je Thandeka zien! Ik zeg het je! Je zult haar zien! Thandeka zal er zijn!’ En ze lacht: een allesomvattende lach, het geluid klaterend.

Ze trekt me aan mijn arm de keuken in om eten op te scheppen. Sommige vrouwen, leden van het gezelschap, maken ruzie rond de kleine keukentafel. Een van de mannen probeert ze te sussen. Hij komt nauwelijks uit boven het gillen, het verontwaardigde handen klappen en de afkerige uitspraken terwijl er met armen wordt gezwaaid. De gastvrouw stort zich direct op de ruzie, alhoewel moeilijk is vast te stellen waar die over gaat.

‘Ik ben nog aan het praten,’ roept een kleine vrouw. ‘Ik ben nog niet klaar met wat ik wil zeggen! Ik laat je weten wanneer ik klaar ben met wat ik wil zeggen! Ik laat het je weten!’

Een andere vrouw probeert ertussen te komen, maar de vrouw briest: ‘Ik laat je weten wanneer ik heb gezegd wat ik wil zeggen!’ Ze begint te bewegen als een bokser, bukt en stapt heen en weer, bewegingen die haar verhevigende woordenstroom kracht bij zetten. ‘Hoe kun je zeggen dat je niet was uitgenodigd? Zei ik niet dat er een feest was?! Zei ik niet dat het vandaag was?! En vroeg ik je niet om geld voor het feest dat vandaag aan de gang is? En gaf je mij niet dat geld voor het feest dat vandaag aan de gang is, uit je eigen zak? Ging het niet zo? Lieg ik?’

‘Je liegt,’ zegt de toegesproken vrouw, blijkbaar onverschrokken.

‘Je zegt dat ik lieg?’

‘Ik zeg dat je liegt.’

‘En ik zeg: hoe – kun – je – zeggen – dat ik lieg?’ Het is net een strijdkreet die wordt herhaald met toenemende hevigheid: ‘Hoe kun je zeggen dat ik lieg?!’

Ik glimlach beleefd, in de hoop dat ik zowel sympathiek als neutraal overkom.

Thandeka overhandigt me een gigantisch bord eten: drie karbonades (vooral vet), een berg pastasalade, een broodje en een knalrood stuk boerenworst.

Ik maak bezwaar, voorzichtig. ‘O, ik heb eigenlijk geen…’

Alle vijf de vrouwen draaien zich naar me om. ‘Eten!’ roepen ze.

‘Ja, maar – ‘

‘We zijn hier niet in de voorstad!’ roept de kleine. ‘Dit doe je hier niet. Dit doe je niet!’

Ik word voorgegaan langs een lap stof die aan de deurpost hangt naar de aangrenzende slaapkamer, een zuiver blauw geschilderd. Het is er koel en donker. De enige andere blanke genodigde zit al op het bed te eten. Buiten de deur gaat de woordenwisseling voort.

‘Zeg je dat ik een leugenaar ben?! Is dat wat je zegt?!’

Plotseling klinkt Thandeka’s stem boven de rest uit. ‘Wie heeft de muziek uitgezet?’ hoor ik haar door de woonkamer bulderen, waar het volkomen stil is.

‘Dat was Lenny,’ roept een van de mannen scherpzinnig.

Weer een moment van stilte, de spanning is voelbaar door de muur heen, en dan antwoordt ze: ‘Lenny mag doen wat hij wil vanavond omdat het zijn afscheid is.’ En ze loopt terug naar de keuken.

Er volgt een uitbarsting van opgelucht gelach, er wordt nieuwe muziek opgezet en de woordenwisseling in de keuken wordt hervat. Een zachtere stem is hoorbaar wanneer de man opnieuw probeert de situatie te sussen. ‘Hayi man, Thabo, we hebben geen ruzie!’ maant een andere vrouw hem tot stilte. Zijn reactie is onhoorbaar; gesmoord door het unanieme bevel dat hij moet vertrekken. Een kortstondige stilte, terwijl de man vermoedelijk weggaat, en dan gaan de vrouwen tevreden verder.

*

Er is nog een hond vastgemaakt buiten de deur van mijn vader. Haar ogen zijn klein en staan ver uit elkaar. Mijn vader wijst op haar schoonheid. Ze springt recht de lucht in, twee keer haar eigen hoogte. Haar ketting komt met een plof neer. ‘Ze is erg elegant,’ zegt hij.

’s Avonds heeft mijn vader een maaltijd van witbrood en vlees. Hij eet wat het gezin eet, maar hij eet de maaltijden liever in zijn eigen kamer. Hij eet enkel wat van de worst. Zodra het donker is, neemt hij de rest van de maaltijd mee naar de hond. Soms ruikt haar adem de volgende ochtend naar knoflook.

Hij is aan het sparen om een tuigje voor haar te kopen, zegt hij, zodat haar huid kan genezen. Hij laat me zien waar het kapot is geschuurd tegen de ketting. Zijn ogen worden iets kleiner als hij met zijn hand over haar kop en over haar rug aait. Zijn armen zijn lang en zijn handen fijn: de nagels als schelpjes. Ze gaat liggen in het stof en biedt hem haar buik aan.

*

In de weekenden die ik als kind bij mijn vader doorbracht, bezochten we vaak het township – Guguletu, aan de rand van Kaapstad. Ik herinner me de geur van vlees en de dichte rook in de blauwe schemering. Ik herinner me dat ik me in een bewegende menigte bevind en mijn vader vraag om me naar huis te brengen, terug naar mijn moeders rustige huis.

Op maandagochtend zaten we in de aula van de school te luisteren naar de directeur die sprak over die swart gevaar. Later op de dag deden we bomoefeningen waarbij we onder ons bureau kropen.

Mijn vader was dol op het township. Hij vond het een veel opwindender sociale omgeving dan het blanke leven in de voorsteden. Soms vermoedde ik dat hij liever een zwarte dochter had gehad.

*

De eerste helft van het jaar repeteren we op de dramafaculteit van de universiteit. Een vrouw die Gladys heet maakt het gebouw schoon.

Ze berispt me een aantal keren. Als ik een keer naar het toilet wil vlak voor een voorstelling, jaagt ze me weg.

‘De voorstelling begint zo,’ smeek ik.

‘De vloer is nat,’ zegt ze, terwijl ze de deuropening bewaakt als een schildwacht.

‘Ik zal voorzichtig lopen. Alstublieft, ik ben wanhopig.’

Ze reageert niet, maar staart in de verte, haar hand rustend bovenop haar mop. Haar wangen zijn groot en glad, haar blik uitdrukkingsloos.

Een andere keer zegt ze dat ik thee op de vloer van de repetitieruimte heb geknoeid en dat ik het moet opruimen. Weer een andere keer klaagt ze dat ik kruimels op het aanrecht in de green room heb laten liggen. Ik leg uit dat ik juist altijd zorg dat ik opruim, omdat ik weet hoe precies ze is. ‘Er lag daar een kruimel,’ zegt ze en wijst de precieze plek aan. Ik bied mijn excuses aan en beloof dat het niet weer zal gebeuren.

Op een dag is ons werk bijzonder veeleisend: we zijn een productie aan het filmen in het theater. Ik hoor Gladys praten tegen de conciërge op de gang. Haar stem klinkt luid en uitbundig. Ik glip uit het theater, sta buiten de deuren met mijn vinger tegen mijn lippen, sis ‘shhh’ en kijk haar recht in haar ogen.

Ze richt zich op tot haar volle lengte. ‘Praat niet tegen me alsof ik een kip ben,’ zegt ze.

‘We zijn aan het filmen in het theater. Er zijn hier mensen aan het werk,’ zeg ik. Houd haar blik vast.

‘Ik ben geen kip,’ zegt ze. Loopt op me af. Al zijn we even lang, ze is veel groter dan ik.

‘We zijn hier aan het werk, Gladys. Deze plek behoort jou niet toe.’

‘Ik ben geen kip,’ zegt ze. ‘Ik ben geen kip.’

Ik antwoord niet.

‘Hier laat ik het niet bij zitten. Je kent me niet,’ zegt ze en draait zich om.

En ik denk dat ze mij ook niet kent.

*

Ik schrijf een klachtenbrief over Gladys. Ik kies mijn woorden zorgvuldig zodat ik tegelijkertijd redelijk en respectvol overkom. Hoe tactisch ik de brief ook formuleer, ik weet dat Gladys dwaas overkomt. En ik weet dat ze, hoewel ze niet wordt ontslagen of zelfs maar berispt, op een bepaald niveau geen verweer zal hebben tegen mijn woorden.

*

Ik kan me nog herinneren dat Gladys staakte. Een van de wasbakken zat vol braaksel.

*

De overgangen zijn moeilijk, zegt mijn vader. Als hij bij arme mensen is, is het geen probleem om arm te zijn. Hij zou het geen probleem vinden om slechts één set kleding te hebben. Pas wanneer hij zich onder mensen met geld begeeft, krijg hij soms een slecht gevoel.

*

Halverwege de dertig ging mijn vader een veelbelovende carrière tegemoet. Hij had al grensverleggend onderzoek gedaan. Toen, zes maanden nadat hij in een slopende depressie was beland, nam hij ontslag bij de enige baan in het land die perfect aansloot op zijn kwaliteiten. Achteraf besefte hij dat hij waarschijnlijk nooit zou zijn ontslagen, maar destijds was hij bang dat men erachter kwam. In de jaren die volgden had hij de ene na de andere depressie, die hem ervan weerhielden zijn carrière te hervatten.

We praten zelden over die gebeurtenissen. Slechts één keer – ik herinner me dat we buiten zijn kamer stonden en dat de heuvels blauw kleurden in de schemering – vertelde hij me dat er iets waarachtigs was aan zijn leven nu. Alsof het dichter bij een dierlijk leven lag, of iets dergelijks. Alsof dit is hoe leven echt was, of hoe het zou moeten zijn.

*

Als mijn vader wakker wordt, gaat hij buiten de kippen voederen. Hij kijkt toe hoe ze een stuk brood weggrissen en ermee vandoor gaan op vliegensvlugge dunne pootjes. Hij geniet van de rustige, tevreden zangerige begeleiding, afgewisseld met onverhoeds, komisch gekakel van paniek. Het is goed wakker worden, zegt hij.

*

Ik neem het gezelschap mee naar het terrein waar mijn vader woont om onderzoek te doen voor het theaterstuk over honden waar we mee bezig zijn. We staan bij de kooi van een van de grootste honden, die ooit meedeed aan gevechten. Zijn oren zijn aan flarden, zijn kop vol littekens en één mondhoek hangt slap waar die is uitgescheurd. De golfplaten wand van het hok dreunt tegen het geraamte van kippengaas als hij er kwispelend op af stormt.

Ik kom niet verder met dit stuk. Al wekenlang ontglipt het me. Telkens wanneer ik een nieuw idee krijg, wordt ook duidelijk dat het niet zal werken. Ik heb soms het gevoel dat ik vervloekt ben.

Behalve honden zijn er kippen, een geit en een schaap op het terrein. Het stuk grond is bezaaid met bouwwerktuigen, oude steigers en kruiwagens, stapels oude bakstenen en cementen bouwblokken, gedomineerd door een grote palmboom en een watertank op een hoge, ijzeren toren. De geit heeft de kamperfoelie kaalgevreten tot op ooghoogte. Behalve de was aan de lijn hangen er kleine artikelen verspreid op struiken te drogen in de zon. Er nestelen een paar adelaars in een groep dode dennen vlakbij het huis. In de verte staan doringbomen en aloë, de eerste heuvels kijken uit over de glooiende kustvlaktes die helemaal tot aan de heuvels rond Port Elizabeth reiken.

De geit staat naast mijn vader. Wanneer hij zijn horens aanraakt laat het dier zijn kin zakken, leunt met de bovenkant van zijn kop tegen mijn vaders been en geeft hem zachte kopstootjes. Hij krabt zijn rug.

Later neemt mijn vader ons mee naar zijn kamer en schenkt ons thee. Hij kan ons geen koekje aanbieden, zegt hij verontschuldigend. Hij legt kussens van het bed op de grond zodat er genoeg zitplaatsen zijn. De acteurs zijn stil, hun ogen groot. Ze verwachten dat huizen van blanken anders zijn – huizen met zwembaden, onderhouden tuinen en huishoudelijk personeel.

*

Een paar weken na het begin van het jaar verplaatsen we de repetities naar een activiteitenzaal van een kerk. Een grote vrouw maakt de ruimte schoon terwijl we werken. Zij en ik spreken nooit tegen elkaar.

Ze loopt van de ene kant van de zaal naar de andere, door het deel waar de acteurs repeteren. Door lompe dialoog, slapstick, dramatische bezweringen en harde keelgeluiden verplaatst haar gewicht zich van de ene voet naar de andere, onophoudelijk. Ze stopt nooit. Ik zie haar altijd enkel vanuit mijn ooghoek.

Op een dag ben ik in de keuken mijn lunch aan het opwarmen in de magnetron. Ik ben afwezig en denk aan de zich ontwikkelende dramatische actie. De vrouw is er ook. Plotseling lijkt mijn blik naar de zijkant van haar hoofd te trekken. Ik realiseer me dat de vorm van haar profiel is veranderd. Rond één helft van haar gezicht zit een zwelling die haar gelaat volledig verandert. De camouflage die ze heeft aangebracht is enkele tinten te licht en lijkt de zwelling eerder te benadrukken dan te verdoezelen. Haar ogen zijn neergeslagen. Misschien voelt ze dat ik haar aanstaar, want ze draait haar hoofd weg.

De volgende ochtend begroet ik haar.

Een week later, als de zwelling kleiner is geworden, zijn we beiden weer in de keuken voor het middageten. Ik warm kliekjes op van de avond ervoor. Ik haal het deksel van het bakje, zet de timer op anderhalve minuut, sta en wacht. Ik ben me bewust van haar aanwezigheid terwijl ze een deel van het aanrecht boent dat al schoon is, gevangen in een dagdroom.

Ze kijkt nog altijd naar het aanrecht als ze plotseling vraagt: ‘Heb je curry bij de groenten gedaan?’

Even ben ik met stomheid geslagen. Dan begin ik te praten zonder adem te halen en beschrijf ik het recept, noem de ingrediënten, leg alle stappen uit. Pas dan voeg ik toe: ik heb er geen curry bijgedaan.

Ze is even stil en dan zegt ze: ‘Ik ben dol op groenten.’

‘Ik ook,’ antwoord ik. Dan open ik de magnetron die allang heeft gepiept. De vrouw pakt haar bezem op en begint de vloer te vegen. Plotseling bedenk ik dat ik dacht dat ze niet kon praten.

*

Het gezelschap treedt op in het township. Na de voorstelling loop ik met het publiek naar buiten. Voor me loopt een kind op handen en voeten, beide voeten naar zijn handen slepend.

*

Als hij in een machtspositie verkeerde, zegt mijn vader, zou hij alles met beroemdheden erin verbieden. ‘Het is zo ontzettend vertekenend,’ zegt hij. ‘Het is net alsof Nicole Kidman die trouwt en een baby krijgt belangrijker is dan iemand uit het township die trouwt en een baby krijgt.’ Hij stond in de bibliotheek te dubben of hij glossy’s moest kopen voor twintig cent per stuk. De vrouw met wie hij samenwoont is er gek op en ze zijn leuk omdat er allemaal mooie foto’s instaan van mooie mensen en mensen zijn van nature geïnteresseerd in andere mensen. Maar toen bedacht hij dat ze zouden rondslingeren in huis en de kinderen ze zouden vinden en lezen. Hij zou zich slecht voelen, omdat de kinderen dan werden blootgesteld aan allerlei waarden die volkomen scheef zijn.

*

In een van onze producties werken we met enkele kinderen uit het township. Een lange jongen met knokige knieën speelt de rol van springbok. Hij zit er elke dans naast. Ik sta op het punt hem te vragen om niet meer mee te dansen, als ik me bedenk.

Ik heb een beeld van mijn vader als kind. Ik herinner me dat hij me vertelde hoe hij altijd toekeek hoe zijn vader het vuur platklopte om de kolen klaar te maken voor een braai. Op een dag toen zijn vader vuur maakte, ging die naar binnen om iets te pakken. In de veronderstelling dat hij behulpzaam was, had mijn vader de vlammen platgeklopt en per ongeluk het vuur gedoofd. Zijn vader was woest geworden en had hem gestraft met tien riemslagen.

Later zie ik het knokige-knieënkind een van de dansen in zijn eentje oefenen, in opperste concentratie.

*

Thandeka, de gastvrouw van het feest, struikelt vaak over de Engelse tekst van onze scripts. ‘Neem je tijd,’ zeg ik haar. Soms meen ik het. Haar houding is aan het veranderen, zoals ze me had gezegd. Ze is geduldiger tijdens mijn constante verbeteringen. Ik weet niet in welke mate ze zich bewust is van mijn irritatie. Ik doe mijn best het verborgen te houden. Als ik haar vraag om een zin te herhalen, doe ik dat op beheerste toon. Enkele weken na het feest is ze te laat op het werk. Ik waarschuw haar dat het te vaak gebeurt. Ze kijkt naar de vloer. Het spijt haar, zegt ze. Het gebeurt te vaak, antwoord ik. Ze draait om en loopt weg.

De volgende dag stuur ik een bericht naar de cast met de vraag of ze later naar de repetitie kunnen komen omdat ik vertraagd ben. Ik ontvang een antwoord van de vrouw. Er staat: ‘Ik doe alles wat u wilt mijn meester. Ik ben slechts een locatiedier.’*

Ontzet vraag ik of we kunnen praten tijdens het middageten. Tijdens het werken ontwijken we elkaars blik. Ik zie tranen in haar ogen. Aan het eind van de repetitie lopen we in stilte naar een plek waar we onder vier ogen kunnen praten. We zitten aan weerskanten van de tafel.

‘Waarom stuurde je dat bericht?’

‘Ik was boos,’ zegt ze. ‘Ik dacht niet na. Ik schreef het gewoon op. Het spijt me. Soms zeg ik zomaar wat als ik boos ben.’

Ik wil haar geloven. Ik zie dat ze zichzelf wil geloven.

Ze maakt een moeilijke periode door, zegt ze. Ze ging te ver.

‘Maar denk je werkelijk dat ik je zo zie?’ vraag ik terwijl ik weet wat ze zal zeggen.

‘Ik denk niet dat je me zo ziet,’ zegt ze.

‘Want zo zie ik je niet,’ zeg ik.

‘Dat weet ik.’

We zitten in stilte. Er rolt een traan over haar wang.

‘Wat je zei was vreselijk,’ zeg ik.

‘Het spijt me,’ antwoordt ze.

Daarna, als we in de gang buiten de deur staan, zeg ik haar dat het mij ook spijt dat ik de dag ervoor ongeduldig was. Ze omhelst me.

‘Je bent belangrijk voor me,’ zeg ik, en dat is zo.

‘Jij bent ook belangrijk voor mij,’ antwoordt ze.

Ik heb het gevoel dat ik nog iets moet zeggen, maar ik weet niet wat. We lijken allebei plotseling verlegen.

In de weken daarna, als onze blikken elkaar kruisen, glimlachen we zenuwachtig.

*

Als mijn vader op bezoek komt, zet hij het vuilnis buiten. Hij boent de kleverige aanslag achter het fornuis weg, schraapt het vuil tussen de tegels uit met een mes; boent de schimmel van het douchegordijn. De schimmel ontstaat op de plekken waar het gordijn plooit, zegt hij. Het geeft voldoening om het vieze water ervan af te zien lopen als hij het schoonspoelt. Later, nadat hij terug naar het terrein is gelift, ontvang ik een sms:

ZO MOOI HIER VROEG OP DE WINTERAVOND. ENKELE KREKELGELUIDEN DOOR DE KOUDE LUCHT EN ZACHT GEKAKEL TERWIJL DE LAATSTE KIPPEN OP STOK GAAN. HONDEN ZIJN RUSTIG, IN HUN HOKKEN MET NEUS BIJ DE STAART. VOEL DE KOU. HOU JE WARM. HOU VAN JE, PA.

* ‘Locatie’ was de term die werd gebruikt voor townships tijdens de apartheid.

 

Vertaald door Annemarie van Limpt


Annemarie van Limpt
(1980) stapte na haar Bachelor Engelse Taal en Cultuur in Nijmegen over naar de Universiteit Utrecht voor de Master Vertalen, die ze cum laude heeft afgerond met een scriptie over de valkuilen en kansen die zich aandienen bij het vertalen van humor. Kort daarna werd ze toegelaten tot de Intensieve cursus literair vertalen, een masterclass die werd georganiseerd door het Fonds voor de Letteren en het Expertisecentrum Literair Vertalen. Sinds december 2009 heeft ze als ZZP’er haar eigen vertaalbureau en sindsdien timmert ze hard aan de (literaire) vertaalweg. Binnenkort verschijnt haar eerste boekvertaling (de nieuwe roman van Anita Nair), een duovertaling in samenwerking met Laura van Campenhout.

 

Podcast voorgelezen door Maeve van der Steen

Download the ePub Print

Les faubourgs

Mon père loue une chambre dans une parcelle située dans les faubourgs de Grahamstown. Plusieurs pitbulls sont enchaînés en divers points de la propriété. Il me parle de l’un des chiens, qui s’est difficilement adapté à son transfert d’un endroit proche de la maison à un autre, à la périphérie de la cour.

Il y a des moments où cet animal semble particulièrement effrayé, dit mon père. Quand il se réveille, par exemple, il est très angoissé. Il aboie alors à en perdre complètement la voix, jusqu’à produire une toux hystérique, éraillée.

Le chien ressent comme un grand vide, dit mon père. Il a le sentiment qu’il n’appartient plus à aucun lieu. Si quelqu’un finalement sort en trombe, furieux et hurlant, il saute et remue la queue. Cela lui donne une place dans le groupe. De sorte que mon père, depuis sa fenêtre, a commencé à l’appeler de temps en temps par son nom. On dirait que cela le calme, il semble ensuite heureux de rentrer dans sa niche et de se cacher là pour un temps.

*

Une soirée d’adieu est prévue pour l’un des membres de la troupe pour laquelle je travaille. Cela se passe dans le township, au domicile de l’un des autres.

La maison est petite. Des rideaux d’un rouge profond chatoient richement contre les murs dont la couleur rose pèle. Trois divans encombrent le living room. Derrière, des marques se multiplient sur les murs, des traces de mains et de pieds. Contre le quatrième mur se trouve une console média sophistiquée qui domine la pièce et la petite télévision noir et blanc qu’elle encadre. Dehors, au-delà de la porte ouverte, le large trottoir est couvert d’herbe kikuyu ; il y a des ânes, des chèvres, des enfants, des détritus et, plus loin, des collines brunes et un ciel clair. L’odeur des feux de bois flotte dans l’air.

La musique marche à fond, échappée des deux enceintes de la console média. Les conversations se font à voix forte ; les invités doivent hurler pour être entendus par-dessus le son puissant des percussions. Je tente de parler, de m’introduire dans la conversation, mais je réalise que ma voix n’est pas assez forte. Des muscles fins comme des vrilles raidissent ma nuque. Mes réponses sont trop précautionneuses, ma voix placée trop haut. À la moitié d’une phrase je me mets à tousser, mes yeux pleurent, mon visage rougit.

« Es-tu grippée ? » me demande Thandeka, l’hôtesse, préoccupée. Elle porte un chemisier synthétique d’un jaune éclatant qui contraste violemment avec le brun profond de sa peau.

« Oui, mens-je, » embarrassée.

Je tente de lui répondre à nouveau. J’avale ma salive. Trois mots et je me remets à tousser de manière incontrôlable.

Thandeka prend la direction de la conversation. Elle s’exprime avec une intensité effrayante. Ses yeux emprisonnent mon regard. Ses gestes sont amples et tragiques. Elle piétine le sol, se prend la tête dans les mains, tire sur ses tresses jaunes. Des frissons parcourent sa poitrine formidable. Son visage se crispe sous l’émotion. Je ne saisis pas tout ce qu’elle dit, la musique va trop fort, mais une brève accalmie du son coïncide avec une sortie d’une urgence considérable.

« J’étais montée contre toi, » dit-elle, « je me suis perdue, j’ai perdu Thandeka. »
Elle se frappe la poitrine. « Mais à partir de maintenant, c’est moi qui décide. » Je scrute à la dérobée le jaune de sa chemise et le blanc de ses yeux élargis. Elle fait allusion à un comédien qui ne m’a pas fait confiance et qui a influencé le reste du groupe. Je sais qu’elle ne le nommera pas. La culture Xhosa est d’une grande discrétion, et même si on parle haut et fort, on le fait avec une extrême circonspection.

« Je me suis fait salement baiser ! »

L’expression sonne bizarrement dans sa bouche, comme si elle l’étrennait, et l’effet en est quelque peu puéril. J’ai envie de rire, mais je me retiens. Son visage est plein de colère et de peine. « Mais c’est fini maintenant. Plus jamais. Je suis de retour ! Je suis là ! » Sa voix devient jubilatoire, elle sourit, un sourire géant. J’aperçois la ligne où sa gencive rencontre le rose artificiel de sa prothèse dentaire. Elle tend les bras au-dessus de sa tête en un geste triomphant. « Tu la voir, Thandeka, maintenant ! Je te le dis ! Tu vas la voir ! Thandeka sera ! » Et elle rit : un rire enveloppant, en cascade.

Elle me tire par le bras vers la cuisine pour mettre la nourriture dans les plats. Quelques femmes, des membres de la troupe, se disputent autour de la petite table. Un des hommes tente de s’interposer. On l’entend à peine au-dessus des hurlements, des battements indignés de mains et des propos dégoûtés tandis que des bras se dressent brusquement. L’hôtesse plonge dans le débat, bien qu’il soit difficile d’en déterminer le motif.

« Je parle encore, »crie une petite femme. « Je n’ai pas fini de dire ce que j’avais à dire ! Je vous dirai quand j’aurai fini de dire ce que j’essaie de vous dire ! Je vous le dirai ! »

Une autre femme tente de l’interrompre mais la femme gronde : « Je vous dirai quand j’aurai fini de dire ce que j’essaie de dire ! » Elle commence à bouger comme un boxeur, basculant d’un pied sur l’autre, ses piétinements ponctuant son envahissant flot de mots. « Comment peux-tu dire que tu n’as pas été invitée ? Ne t’ai-je pas dit qu’il y aurait une fête ? Ne t’ai-je pas dit que ce serait aujourd’hui ? Et ne t’ai-je pas demandé l’argent pour la fête qui a lieu aujourd’hui ? Et ne m’as-tu pas donné toi-même l’argent pour la fête qui a lieu aujourd’hui, de ta propre poche ? Vrai ou non ? Est-ce que je mens ? »

« Tu mens, » répond la femme interpellée, apparemment impavide.

« Es-tu en train de dire que je mens ? »

« Je dis que tu mens. »

« Et moi je dis : comment-peux-tu-dire-que je mens ? » On dirait un cri de guerre, qui se répète avec une intensité croissante : « Comment-peux-tu-dire-que je mens ?!’ »

Je souris poliment, dans l’espoir de paraître à la fois empathique et neutre.

Thandeka me tend une impressionnante assiette de nourriture : trois côtelettes (du gras, surtout), une montagne de salade de pâtes, un petit pain et une quantité rouge et luisante de boerewors (saucisse paysanne).

J’objecte faiblement : « Oh ! Je n’ai pas vraiment… »

Les cinq femmes se tournent vers moi : « Mange ! » crient-elles.

« Oui, mais… »

« C’est pas la banlieue ici ! » crie la petite femme. « Fais pas ça ici ! Fais pas ça ! »

Je suis poussée, à travers l’étoffe qui tombe de la porte, vers la chambre d’à côté, peinte en bleu vif. La pièce est fraîche et sombre. Le seul autre invité blanc est assis sur le lit, il mange. De l’autre côté de la porte, la dispute continue.

« Es-tu en train de dire que je suis une menteuse ? C’est ça que tu es en train de me dire ? »

Soudain la voix de Thandeka se fait entendre au-dessus des autres. « Qui a éteint la musique ? » Je l’entends foncer comme une tornade à travers le living room, où règne un silence complet.

« C’est Lenny, » crie l’un des hommes, après un bref instant de réflexion.

Un autre moment de silence, la tension palpable même à travers le mur, puis elle répond : « Lenny peut faire ce qu’il veut ce soir parce que c’est sa soirée d’adieu. » Et elle fonce à nouveau vers la cuisine.

Suivent des rafales de rires soulagés, une autre musique est lancée, la querelle à la cuisine reprend. On entend une voix plus douce quand l’homme tente à nouveau de s’interposer.
« Hayi man*, Thabo, on n’est pas en train de se battre ! dit une femme, le réduisant au silence. La réponse est inaudible, étouffée par l’ordre ultime : qu’il s’en aille. Une accalmie momentanée, sans doute pendant que l’homme se retire, et les femmes, satisfaites, poursuivent.

*

Un autre chien est attaché non loin de la porte de mon père. C’est une femelle. Ses yeux sont petits et écartés. Sa beauté a attiré l’attention de mon père. Elle saute tout droit en l’air, deux fois plus haut que sa propre taille. Sa chaîne atterrit avec un bruit sourd. « Elle est très élégante, » dit-il.

Le soir, mon père dîne de pain blanc et de viande. Il se conforme aux usages alimentaires de la famille mais préfère manger dans sa chambre. Il ne mange qu’un petit morceau de la saucisse. Quand il fait nuit, il apporte le reste de son repas à la chienne. Il arrive qu’elle dégage une haleine chargée d’ail le lendemain matin.

Il économise en vue de lui acheter un harnais, pour que sa peau puisse guérir, dit-il. Il me désigne l’endroit où la peau a été écorchée par la chaîne. Il ferme un peu les yeux en passant sa main sur la tête et le dos de la chienne. Il a de longs bras et des mains fines, les ongles comme de petits coquillages. La chienne s’allonge dans la poussière, lui offrant son ventre.

*

Les week-ends que je passais, enfant, avec mon père, nous allions souvent dans le township – Guguletu, dans les faubourgs de Cape Town. Je me souviens de l’odeur de la viande et de la fumée épaisse dans le crépuscule bleu. Je me souviens m’être trouvée dans une foule en mouvement, et avoir demandé à mon père de me ramener à la maison, dans la tranquille demeure de ma mère.

Les lundis matins nous nous tenions dans le hall de l’école pour écouter le proviseur nous parler du swart gevaar*. Plus tard dans la journée nous pratiquions des alertes à la bombe, accroupis sous nos pupitres.

Mon père aimait le township. Il y régnait une vie sociale bien plus vibrante, selon lui, que dans la banlieue blanche. Il m’a semblé, parfois, qu’il aurait préféré avoir une fille noire.

*

Pendant la première moitié de l’année, nous répétons dans le département d’art dramatique de l’université. Une femme nommée Gladys nettoie le bâtiment.

Elle me réprimande en diverses occasions. Un jour je tente d’aller aux toilettes juste avant une représentation et elle me chasse.

« La représentation va commencer, » dis-je en la suppliant.

« Le sol est mouillé, » dit-elle, en sentinelle devant la porte.

« Je ferai attention. S’il te plaît, je suis désespérée. »

Elle ne me répond pas mais me considère de loin, la main sur le manche de son balai serpillère. Ses joues sont larges et lisses, son regard sans expression.

Une autre fois, elle me dit que j’ai renversé du thé sur le sol de la salle de répétition et que je dois le nettoyer. Un autre jour, elle se plaint que j’ai laissé des miettes sur le comptoir du foyer des artistes. J’explique que je fais toujours attention à bien nettoyer, parce que je sais combien elle est méticuleuse. « Il y avait une miette ici, » dit-elle, en indiquant l’endroit exact. Je m’excuse et lui promets que cela n’arrivera plus.

Un jour, notre travail est particulièrement exigeant : nous réalisons un film dans le théâtre. J’entends Gladys parler au gardien dans le passage, dehors. Sa voix est forte et animée. Je me glisse hors du théâtre, j’apparais à la porte, un doigt devant la bouche, « chttt! » dis-je en la regardant droit dans les yeux.

Elle se redresse de toute sa hauteur. « Ne me parle pas comme si j’étais un poulet, »dit-elle.

« Nous filmons dans le théâtre. Des gens travaillent à l’intérieur, »dis-je, soutenant son regard.

« Je ne suis pas un poulet, » dit-elle en marchant sur moi. Quoique de même taille, elle est bien plus grosse que moi.

« Nous travaillons ici, Gladys. L’endroit ne t’appartient pas. »

« Je ne suis pas un poulet, dit-elle. Je ne suis pas un poulet. »

Je ne réponds pas.

« Je vais porter ça plus loin. Tu ne me connais pas, » dit-elle, en faisant volte-face.

Et je pense qu’elle ne me connaît pas non plus.

*

J’écris une lettre pour me plaindre de Gladys. Je veille à la formuler de manière à me montrer raisonnable et respectueuse à la fois. Quel que soit le tact avec lequel je rédige cette lettre, je n’ignore pas que Gladys paraîtra stupide. Je sais que, même si elle ne sera ni licenciée ni réprimandée, mes mots la laisseront, à un certain niveau, sans défense.

*

Je me souviens qu’une fois Gladys fit la grève. Une des cuvettes des toilettes était pleine de vomi.

*

Le plus difficile, ce sont les transitions, dit mon père. Lorsqu’il est avec les pauvres, ce n’est pas un problème d’être pauvre. Ce ne serait pas un problème pour lui de n’avoir qu’un set de vêtements. C’est quand il se trouve avec des gens qui ont de l’argent qu’il commence à se sentir mal.

*

À l’âge d’environ trente-cinq ans, mon père avait une carrière prometteuse devant lui. Il avait déjà travaillé dans la recherche de pointe. Puis, six mois après le début d’une dépression sévère, il démissionna du seul travail qui, dans tout le pays, convenait parfaitement à ses capacités. Plus tard il comprit qu’il n‘aurait probablement jamais été licencié, mais à l’époque il avait peur que l’on se rende compte de son état. Dans les années qui suivirent, il connut un épisode de dépression profonde après l’autre, ce qui l’empêcha de reprendre sa carrière.

Nous parlons rarement de ces événements. Une seule fois – je me souviens que nous étions à l’extérieur de sa chambre et que les collines étaient bleues dans le crépuscule – il me dit qu’il sentait qu’il y avait quelque chose de réel dans sa vie présente. Comme s’il se rapprochait d’une vie animale, ou quelque chose comme cela. Comme si cette vie était la vraie vie, ou ce qu’elle aurait dû être.

*

À son réveil, mon père se lève et sort nourrir les poulets. Il les regarde s’arracher un morceau de pain et s’enfuir à toute vitesse sur leurs pattes maigres. Il aime leur pépiement satisfait interrompu brusquement par de comiques cris d’alarme. C’est une bonne manière d’être réveillé, dit-il.

*

J’emmène la troupe à la parcelle où vit mon père, en vue de me documenter pour la pièce sur les chiens que nous préparons. Nous nous tenons à l’extérieur de la cage de l’un des plus grands chiens, qui prenait part autrefois à des combats. Ses oreilles sont en lambeaux, sa tête pleine de cicatrices, et un côté de sa gueule est flasque là où elle a été déchirée. Le bas de sa cage en fer rouillé résonne contre le grillage des poulets lorsqu’il s’y précipite en remuant la queue.

Je n’avance pas sur cette pièce. Elle me résiste depuis des semaines. Chaque fois que je viens avec une nouvelle idée, il apparaît clairement qu’elle ne marche pas non plus. J’ai parfois l’impression que je suis maudite.

En dehors des chiens, il y a des poulets, une chèvre et un mouton sur la parcelle. La cour est parsemée de matériel de construction, de vieux échafaudages et de brouettes, de piles de vieilles briques et de blocs de ciment, le tout dominé par un grand palmier et un réservoir d’eau placé au sommet d’une haute tour métallique. La chèvre a arraché la haie de chèvrefeuille jusqu’à la hauteur de sa tête. Outre la lessive sur le fil à linge, des pièces de linge sèchent au soleil ici et là sur des buissons. Des aigles nichent dans un bouquet de pins à proximité de la maison. Plus loin, il y a des épineux et des aloès, puis les premières collines qui donnent sur les onduleuses plaines côtières, en direction des collines qui entourent Port Elizabeth.

La chèvre se tient près de mon père. Quand il touche ses cornes, l’animal baisse le menton et pousse son front contre la jambe de mon père, en lui donnant de petits coups de tête. Il lui gratte le dos.

Plus tard, mon père nous emmène dans sa chambre et nous apporte du thé. Il ne peut nous offrir de biscuits, s’excuse-t-il. Il déplace les coussins du lit au sol, pour qu’on ait assez d’endroits où s’asseoir. Les comédiens sont silencieux, les yeux écarquillés. Ils pensaient que les maisons des Blancs étaient différentes, des maisons avec des piscines, des jardins bien entretenus et des domestiques.

*

Quelques semaines de l’année, nous déplaçons nos répétitions vers une salle paroissiale. Une grosse femme nettoie les lieux pendant que nous travaillons. Elle et moi ne nous adressons jamais la parole.

Elle marche d’une extrémité de la salle à l’autre, à travers l’espace où les comédiens répètent. En plein dialogue irrévérencieux, comédie burlesque, incantation dramatique et cris gutturaux, sa silhouette pesante passe sans répit, se traînant d’un pied sur l’autre. Elle ne s’arrête jamais. Je l’aperçois seulement du coin de l’œil.

Un jour, je suis dans la cuisine pour chauffer mon repas dans le four à micro-ondes. Je suis préoccupée, je pense au projet dramatique en cours. Cette femme est là aussi. Soudain, c’est comme si mes yeux étaient attirés vers le côté de sa tête. Je me rends compte que son profil a changé. Un côté est gonflé au point de modifier complètement ses traits. Le fond de teint qu’elle s’est appliqué est trop pâle de plusieurs tons et attire l’attention sur le gonflement au lieu de le dissimuler. Ses yeux sont baissés. Consciente peut-être de son regard sur moi, elle détourne la tête.

Le lendemain matin, je lui dis bonjour.

Une semaine plus tard, quand le gonflement a disparu, nous nous retrouvons dans la cuisine à l’heure de midi. Je réchauffe des restes du soir précédent. J’ôte le couvercle du récipient, je programme le four sur une minute et demie, et j’attends, debout. Je suis consciente de sa présence, elle frotte un angle du comptoir qui est déjà propre, comme perdue dans une rêverie.

Fixant toujours le comptoir, elle demande brusquement : « Avez-vous mis du curry dans les légumes ? »

Pendant un instant, je ne trouve pas mes mots. Puis je commence à parler, sans reprendre souffle, décrivant la recette, énumérant les ingrédients, détaillant les étapes de la préparation. J’ajoute enfin : « Je n’ai pas mis de curry. »

Elle reste silencieuse un moment, puis elle dit : « J’aime tellement les légumes. »

« Moi aussi, » dis-je. Je me retourne pour ouvrir le micro-ondes, qui bipe depuis longtemps. La femme saisit son balai et commence à nettoyer le sol. Je me rends soudain compte que je la croyais muette.

*

La troupe joue dans un lieu situé dans le township. Après la représentation, je sors avec le public. Devant moi, un enfant avance à quatre pattes, tirant ses deux pieds à la fois vers ses mains.

*

S’il en avait le pouvoir, dit mon père, il bannirait tout ce qui est en rapport avec les célébrités.
« C’est tellement pervers, » dit-il. Cela donne aux gens l’impression que le fait que Nicole Kidman se marie et ait un bébé est plus important que quand quelqu’un dans le township se marie et a un bébé. Il est resté un certain temps dans la librairie, hésitant longuement à acheter, ou non, des revues en papier glacé à vingt cents pièce. Sa logeuse les adore, et c’est vrai que ces revues sont agréables à regarder, avec toutes ces belles photos et ces beautiful people, outre le fait que les gens s’intéressent naturellement aux autres gens. Mais ensuite il a pensé que les revues traîneraient dans la maison et que les enfants les prendraient et les liraient. Et lui il se sentirait mal, car les enfants seraient placés devant une échelle de valeurs complètement faussées.

*

Nous travaillons avec quelques enfants du township sur l’un de nos spectacles. Un garçon de haute taille aux genoux noueux joue le rôle d’une antilope. Il est hors rythme à chaque danse. Je suis sur le point de lui demander de ne plus participer aux danses, mais je me ravise.

J’ai une image de mon père, enfant. Je me souviens qu’il m’a raconté qu’il observait son père tisonner le feu pour le réduire et en faire des braises pour le barbecue. Un jour, son père est rentré dans la maison pour aller chercher quelque chose. Pensant lui être utile, mon père a tisonné les flammes au point d’éteindre le feu par mégarde. Son père, furieux, l’a puni de dix coups de ceinture.

Plus tard, je vois le garçon aux genoux noueux répéter tout seul l’une des danses, en se concentrant intensément.

*

Thandeka, la femme qui avait organisé la fête, trébuche souvent sur le texte anglais de nos scénarios. « Prends ton temps, » lui dis-je. Il m’arrive de le dire sincèrement. Son attitude a changé, comme elle me l’avait annoncé. Elle admet avec plus de patience que je la corrige constamment. Je me demande dans quelle mesure elle s’aperçoit de mon irritation. Je veille à la dissimuler. Quand je lui demande de répéter une phrase, je le fais d’un ton calme.

Plusieurs semaines après la fête, elle arrive en retard. Je lui fais remarquer que cela arrive trop souvent. Elle fixe le sol. Elle dit qu’elle est désolée. Cela arrive trop souvent, réponds-je. Elle fait volte-face et s’en va.

Le jour suivant, j’envoie un message aux comédiens en leur demandant d’arriver plus tard pour la répétition, car j’ai été retenue. Je reçois une réponse d’elle. Il est écrit : « Je ferai ce que vous voulez, maître. Je ne suis qu’un animal des townships. »

Choquée, je demande à lui parler à la pause de midi. Pendant le travail, nous évitons de nous regarder. Je vois qu’elle est sur le point de pleurer. À la fin de la répétition, nous marchons en silence vers un endroit où nous pourrons parler sans être dérangées. Nous nous asseyons de chaque côté de la table.

« Pourquoi m’as-tu envoyé ce message ? » dis-je.

« J’étais furieuse, dit-elle. Je n’ai pas réfléchi. J’ai juste écrit ça. Je suis désolée. Parfois je dis des choses, quand je suis en colère. »

Je veux bien la croire. Je vois qu’elle veut elle-même croire en ce qu’elle dit.

Elle a eu un moment difficile, dit-elle. Elle a réagi de manière excessive.

« Mais crois-tu vraiment que je te vois comme ça ? » demandé-je, sachant ce qu’elle me répondra.

« Ce n’est pas comme ça que je pense que tu me vois, » dit-elle.

« Parce que je ne te vois pas comme ça, » dis-je.

« Je sais. »

Nous sommes assises, tranquillement. Une larme roule sur sa joue.

« C’était terrible de me dire ça, »dis-je.

« Je suis désolée, » répond-elle.

Plus tard, dans le couloir derrière la porte, je lui dis que je suis désolée, moi aussi, d’avoir été, la veille, impatiente envers elle. Elle me serre dans ses bras.

« Tu es importante pour moi, » dis-je, ce qui est vrai.

« Tu es très importante pour moi aussi, » répond-elle.

J’ai l’impression que je devrais dire autre chose, mais je ne sais pas quoi. On dirait que nous sommes soudain devenues timides.

Les semaines suivantes, quand nos regards se croisent, nous sourions nerveusement.

*

Lorsque mon père me rend visite, il sort les poubelles. Il gratte les résidus collants derrière la cuisinière et la saleté entre les dalles du carrelage avec un couteau, nettoie les moisissures du rideau de douche. Le moisi vient dans les plis du rideau, dit-il. Il est satisfaisant d’observer l’eau sale dégouliner du rideau quand il le rince. Plus tard, après son retour à la parcelle, je reçois un sms :

C’EST SI BEAU ICI EN CETTE SOIREE DE DEBUT D’HIVER. QUELQUES SONS DE CRIQUETS DANS L’AIR FROID ET DES CAQUÈTEMENTS DOUX QUAND LES DERNIERS POULETS REJOIGNENT LEUR PERCHOIR. LES CHIENS SONT CALMES, RENTRES DANS LES CHENILS, LE MUSEAU SUR LA QUEUE. SENTANT LE FROID. J’ESPÈRE QUE TU AS BIEN CHAUD. JE T’AIME. PAPA.

* Hayi signifie « non » en Xhosa. « Man » : « homme », expression fréquente en Afrique du Sud. (n.d.t.)
* Péril noir (n.d.t.)

 

Traduit de l’anglais par Caroline Lamarche


Caroline Lamarche (Liège, 1955) a écrit de la poésie, des histoires, des pièces radiophoniques, une pièce de théâtre et cinq romans dont Le jour du chien (1996, Prix Rossel), Lettres du pays froid (2003), Carnets d'une soumise de province (2004) et Karl et Lola (2007). Son œuvre est parue auprès des Editions Gallimard. Pour deBuren, elle a écrit le Radiolivre 'Loin du Petit Paradis' (www.radiolivres.eu) et le citybook Patrimoine immatériel: Un séjour au Pays noir.

 

Lu à haute voix par Ludmilla Klejniak