The April Gentleman

O cavalheiro de Abril

Patrícia Portela

Patrícia Portela

Patrícia Portela (1974) is a writer and performance maker living between Belgium and Portugal. She has studied set and costume design in Lisbon and in Utrecht, film in Ebeltoft, Denmark, and Philosophy in Leuven, Belgium. Between 1994 and 2002 she worked mainly as a costume designer and décor artist for some of the most interesting independent companies and film makers in Portugal winning the Prize Revelation of the Year in 1994 for her multiple work in performance and cinema. Since 2003 she works in her own performances and installations in collaboration with international artists. Widely anthologized, she is the author of the novels Para Cima e Não Para Norte (2008) and Banquete (2012). In 2013 she has been invited to participate in the prestigious International Writing Program (IWP) at the University of Iowa as well as be the IWP’s inaugural Outreach Fellow. Since 2008, she has been lecturing regularly at Forum Dança in Lisbon, as well in other art institutions.

Close

Lisbon All citybooks

Download the ePub Print

O cavalheiro de Abril


1 de Abril, a 11050Km de Lisboa, início dos anos 80:
Uma menina chega a casa da escola, pousa a mochila e corre para a cozinha onde todos preparam o jantar. Diz que aprendeu a multiplicar 8x9, que já sabe os nomes de todos os rios de Portugal e que a professora falou muito sobre um senhor muito importante chamado Salazar. Param todos de cozinhar. A menina não estranha e conta que a professora lhe disse que o senhor António de Oliveira Salazar tinha mandado durante muito tempo em Portugal, e que era muito honesto, e que só tinha um par de sapatos, que usava todos os dias porque era muito poupadinho, e que era uma pena ter caído de uma cadeira coitadinho do senhor. Nesse dia ninguém fez comentários às lições do dia, como era habitual. Só o avô puxou de uma cadeira e convidou-a a sentar-se, como, aliás, costumava fazer depois do jantar para lhe contar, como se de uma história se tratasse, sobre leis da física e possíveis universos alternativos e confessou-lhe: “O teu avô é comunista.” (O que naquela altura, para aquela miúda de 8 anos, era o mesmo que dizer que o avô comia criancinhas ao pequeno almoço.) E contou-lhe uma história muito comprida e nem sempre muito bonita que envolvia exílios, guerras coloniais, torturas, tanques, livros proibidos, prisões em Peniche e flores vermelhas distribuídas pelas ruas de Lisboa. A menina deitou-se a pensar que as verdades são, afinal, tomadas de posição. Não se aprendem necessariamente na escola.

 


5 de Abril, a 366km de Lisboa, 2014:
A menina apanha um táxi para a estação de comboios: vai apanhar o primeiro intercidades da manhã. Senta-se no banco de trás a pensar que se sente sempre estrangeira fora de Lisboa. Acusa-se de ser mais uma lisboeta ignorante que não conhece o país para lá de Coimbra. O taxista pergunta-lhe se vai apanhar um comboio para a capital. Ela responde que sim. Ele confere: para Lisboa? Ela diz que sim. É alfacinha? Ela responde que sim. Nasceu em Lisboa? Ela diz que sim. Ele pede detalhes: É de que zona? E ela responde: Olivais Norte, ali ao pé do aeroporto da Portela. Ah, conheço bem, vivi sete anos na Avenida António Augusto Aguiar , os meus pais tinham lá um casarão, lembro-me bem, eu até tenho agora um primo que vive em Telheiras e um irmão a viver em Sintra, conheço bem aquilo, conheço, é giro, é. É, sim senhora, confirma a menina. Mas vive-se mal, responde logo o taxista, é muita confuso, aquilo é muita trânsito, as pessoas vivem sempre a andar de um lado para o outro, por baixo, por baixo, sempre por baixo, naqueles transportes subterrâneos, aquilo é um desgaste, aliás, eu vejo pelo meu irmão, ele é mais novo mas está muito mais acabado, está a ver, é que um apartamento ali em Telheiras custa praí uns 500 euros por mês, e aqui, com o mesmo dinheiro, a menina arrendava um casarão aqui no centro, está a ver? Dava para si, para os seus filhos, não sei se tem filhos, e se tem marido, mas dava para todos, percebe? Não sei porque é que vocês, tão novos e vivem ali, em Lisboa; quer dizer, eu percebo, Lisboa é gira, é boa para a desbunda, para uns copos e tal, vocês gostam todos de viver à noite, eu sei como é, eu também já fui novo mas no meu tempo não havia copos para ninguém, mas aqui, menina, aqui é que se vive bem, aqui é que há qualidade de vida, há trabalho, e olhe para estas ruas tão bonitas, se não tivesse tão escuro via como era bonito, ‘teve aqui a passar uns tempos? Se ‘teve sabe que daqui a pouco as ruas enchem-se e é uma beleza, olhe, já chegámos. São cinco euros e setenta e cinco, menina.

A menina pede um recibo, o taxista pergunta: ah, quer a fatura para ir lá ganhar a lotaria do carro de topo de gama, não é? Quer de quanto? A menina não percebe a pergunta, nem a primeira nem a segunda, mas ele insiste: desculpe lá perguntar... A menina arredonda o valor para cima sem saber se é essa a resposta certa. Ele parece insatisfeito: tome lá, ó alfacinha, e venha sempre que por cá recebe-se bem.

 


1 de Abril, Olivais Sul, zona oriental de Lisboa, meados dos anos 80:
Naquele bairro nasceram as melhores bandas rock portuguesas dos anos oitenta e os melhores ladrões de rádios de carros. Na Rua Cidade de Bolama, num quinto andar, que sempre teve vista para hortas e galinheiros mas agora contempla a construção de um novíssimo centro comercial, um avô vive a sua reforma a sublinhar livros. No mesmo bairro, mas mais a Norte, mesmo ao fim da rua do ACSantos, uma menina que vive num sexto andar de um prédio de habitação social premiado, ouve o som do autocarro a dar a curva na Rua do General Silva Freire para entrar na Rua do Alferes Barrilaro Ruas e desce as escadas a correr, salta os últimos 5 degraus apoiada no corrimão, acerta em cheio no botão da parede que abre o trinco de entrada, e sai porta fora a gritar «bom dia», sem olhar para trás, para a vizinha do primeiro andar que de certeza está à janela; sobe a encosta de relvado a correr para atravessar a rua e apanhar o 21, que acaba de chegar à paragem; sai à porta de casa dos avós 17 minutos mais tarde. Sobe as escadas para o rés-do-chão porque sabe que a campainha da cave está sempre avariada, toca duas vezes, mesmo quando traz as chaves, só pelo prazer de ver o avô abrir-lhe a porta e estender-lhe a mão para a cumprimentar:

- Como está, cavalheira, faça o favor de entrar, o que a traz por cá?

- Muito boa tarde, cavalheiro, um problema de raiz quadrada é o que me traz por aqui hoje.

 


6 de Abril, na zona sul de Lisboa, 2014:
A menina chega à Estação do Oriente e apanha um metro para os Olivais Sul. Sai mesmo à porta daquele que era o prédio dos seus avós. Repara que o 21 mudou de rota e apanha o 779 que desce a Rua Cidade Lourenço Marques, como se fosse para aquela que já não é a casa dos seus pais, e sai duas paragens mais tarde ao pé da Rua Cidade de Nampula. Atravessa a estrada até à 34ª esquadra da PSP e para na Pastelaria Estrela de Cristal. Pede um galão de máquina e meia torrada com vista para a igreja mais feia do planeta enquanto pensa como é absurdo regressar àquele bairro para celebrar uma missa católica em homenagem a um ateu comunista com sérias reservas em relação a qualquer tipo de espiritualidade. A menina pede mais uma bica, que bebe de um trago, e um maço de Português Suave. A Dona Adelaide dá-lhe o troco em pastilhas gorila com aquele tipo de sorriso nos lábios de quem sabe porque é que a menina está de volta e pergunta-lhe se não tinha já deixado de fumar. Ela responde-lhe que sim, que era só hoje.

 


6 de Abril, entre Lisboa e Brighton, 1974:
Televisão Sony a preto e branco novinha em folha, sintonizada na RTP1. Serão em família para assistir ao 19.º Festival da Eurovisão apresentado por Henrique Mendes e comentado por Artur Agostinho. Apenas o avô se senta na única poltrona de costas viradas para o aparelho de «propaganda imperialista». O vencedor da noite é a Suécia, com Waterloo dos Abba. Portugal fica em último lugar com uma canção de amor que 15 dias mais tarde seria transmitida em direto às 22h55 pelos Emissores Associados de Lisboa como senha para as tropas saírem dos seus quartéis. Segundo fontes seguras, canções de amor sem aparente conteúdo político dão óptimas senhas de revolta.

 


6 de Abril, Olivais Sul, 2014:
Tudo a incomodava naquela missa de corpo presente. O cheiro dos crisântemos das coroas de flores, a máquina de café avariada no hall de entrada, o livro de pêsames com frases escritas a caneta dourada, o paninho de croché made in China a tapar a cara do avô, deitado no caixão aberto, ao centro da sala, os panos roxos a enfeitar as mesas de escola, os cartões de visita da funerária a fazerem publicidade aos mais variados serviços, os bancos corridos encostados às paredes da sala, o altar encabeçado por um crucifixo moderno, estilizado, de metal, em forma de cabide pendurado mesmo por baixo de um friso de janelas por onde se vislumbravam pares de pernas apressadas que lhe indicavam que estava na cave da Igreja da Nossa Senhora da Conceição dos Olivais. A menina não sabe rezar. Escolhe ficar à porta para poder sair discretamente se for necessário. O plano falha de imediato quando uma tia afastada se atira para os seus braços, lavada em lágrimas, e a empurra para o centro da sala para lhe confirmar que o avô, coitadinho, já estava tão magrinho, já estava tão doente, já estava tão fraquinho, tinha tão mau feitio mas era tão boa pessoa, também já não valia a pena, já não fazia sentido estar cá nesta terra.

 


25 de Abril, entre Lisboa e Serpa Pinto, 1974:
A menina tem pouco mais de um mês e não é vacinada nesse dia porque a mãe foi a correr ao posto dos correios telefonar para Angola para deixar o seguinte recado ao marido: Aconteceu.

 


25 de abril 1974, a 1585Km de Lisboa:
O avô da menina está a almoçar em Trafalgar Square no dia em que se faz a revolução no Largo do Carmo. Corre para o aeroporto mas todos os voos foram cancelados. Junta-se à primeira manif que encontra na rua, insulta um polícia de choque e acaba preso juntamente com um grupo de punks com o dobro do seu tamanho e metade da sua idade. O seu avô grita durante quatro horas seguidas que é um homem livre, e que no seu país as pessoas são livres de dizerem o que pensam e de andarem vestidas como quiserem e de se manifestarem contra o Estado, e que não é como naquele país imperialista, capitalista, fascista, reacionário. Tudo num inglês com o sotaque luso perfeito. A avó arranja maneira de pagar a caução e esperam dois dias para regressar a Portugal no primeiro voo que aterra no aeroporto da Portela.

 


6 de Abril, ainda na igreja, 2014:
A missa começa. A menina está sentada. A avó do seu lado esquerdo, o seu tio do lado direito. Ao centro, o corpo presente do seu avô.

O padre chega atrasado e ainda a ajustar a batina explica que é de uma ordem católica alemã que costumava ir muito em missão para África, e que agora também fazem uns biscates para os funerais na capela do hospital de São José, e que pede muitas desculpas, que vem substituir o capelão do hospital dos Capuchos que está constipado, que não teve muito tempo para se informar e que não conhece o falecido mas que ainda assim estes momentos são como são, são iguais e pesarosos para todos nós, a universalidade da dor conhece-a ele muito bem que já viu muito nesta vida. O silêncio instala-se na sala, uma tosse aqui e ali, o padre sobe ao altar, agacha-se para apertar os atacadores dos ténis e abre a bíblia numa página que parece ser ao acaso enquanto um friso de pernas em movimento anima o discurso improvisado.

 


1 de Abril, centro de Lisboa, 2014:
Todos os dias à mesma hora no quarto 19 do Hospital dos Capuchos, ali ao Campo dos Mártires da Pátria:

Como é que entraste aqui? Deixam entrar e sair pessoas?, pergunta-lhe o avô.

O avô não sabe que está num hospital, não sabe que foi operado, não parece sentir dores. A menina responde-lhe: Parece que sim, mas olhe que não é fácil, acho que entrei pela porta de serviço, a entrada estava cheia de contentores de lixo orgânico.

O avô pergunta-lhe se ela encontrou por lá os seus dentes, diz-lhe que lhe roubaram a placa durante a noite e ele queria-a de volta. A menina explica-lhe que não reparou em nenhuma placa perdida pelo caminho mas promete que vai prestar atenção quando sair, ele sorri e pede-lhe: então leva-me contigo que procuramos os dois, aproveitamos e almoçamos fora, estou farto de estar aqui.

Eu acho que posso entrar, mas o avô é que ainda não pode sair, responde-lhe a menina. Ó m’essa, era o que me faltava, diz-lhe o avô, uma pessoa chega a esta idade e depois de tudo o que passou e volta a ficar praqui prisioneiro, então não há ninguém que me tire daqui?, sinceramente, uma pessoa vem para aqui a sentir-se menos do que era, mas ainda não é zero, vocês pensam que sou menos que um mas eu ainda cá estou, bem podem estar todos à espera que morra, mas a matemática explica isto, porque quando eu me for, vou lá para baixo, não vou lá para cima, e por isso posso continuar a ser -1, -2, -3, - 4…e por aí fora. Não se livram de mim assim tão depressa.

E faz o gesto de escrevinhar no ar como quando lhe dava explicações de físico-química depois da escola, o gesto a repetir-se no ar, uma e outra e outra vez, o avô preso a um gesto sem conseguir terminar a frase.

A menina pega-lhe na mão e pede–lhe para respirar fundo, diz-lhe que tem de descansar. Explica-lhe de novo que foi operado e que tem de recuperar antes de sair do hospital; o avô insiste para que o levem dali para fora, que estão todos à espera dele para almoçar nas Palmeiras, o senhor Jacinto até já lhe reservou duas postinhas de bacalhau, e a menina diz-lhe que hoje almoçam os dois ali, que é mais prático, e ele pergunta e a tua avó? Estou preocupado com a tua avó sozinha lá em casa. E a menina desvia a conversa e pergunta-lhe se não acha que as pessoas ali até são simpáticas, ele diz são, são, mas ele é que se quer ir embora, está aborrecido, a menina pede-lhe para ter paciência e ele brinca: até me tiraram a televisão, tu já viste isto?, apontando para um suporte de plástico vazio pendurado na parede.

 


6 de Abril, ainda na igreja, 2014:
O padre lança a primeira palavra da sessão e desce do altar qual estrela rock ao encontro do seu público para falar diretamente com todos os presentes e exprimir as suas ideias pessoais (palavras dele) sobre deus. E que deus existe mesmo para aqueles que não acreditam porque deus é a hipótese do fim e do princípio das coisas e quem acredita no fim e no princípio das coisas acredita em deus e que isso também diz a ciência e porque eu não sou só padre, já fui professor, e sei que a nossa quantidade de amor se mede na maneira como o tempo passa quando estamos com os outros, que num outro funeral ainda ontem perguntava a um marido que tinha perdido a esposa se tinha sido muito ou pouco o tempo que tinha vivido com ela (tinham estado 40 anos juntos) e que ele respondera que tinha sido pouco, e porque ninguém parece responder às interpelações do seu discurso que parecem retóricas mas afinal não são, o padre aproveita para adiantar, caso não tenhamos percebido, que essa é a resposta certa, e que todos os presentes podem estar à vontade, podem acreditar em deus ou não que isso não lhe importa, e enfia a bíblia debaixo do braço (a sério, ele fechou a bíblia e colocou-a debaixo do braço), num tom cada vez mais informal, agora já encostado ao caixão do avô, e a menina pensa que não se lembra bem se os funerais costumam ser assim ou não, se calhar o padre informou-se antes de ir para ali, foi à net, sabe que o avô é comunista e está a dar o seu melhor, e a menina percebe que o tio que se está a passar, a suspirar para cima e a rosnar um ai que me estou a passar com esta merda, especialmente quando o padre começa a dizer que o falecido vai para um sítio melhor, e ouve a avó comentar ai jesus que o homem não se cala, que me doem as pernas, o padre é maluco, já não há gente séria, nem para as missas. O padre, inspirado e cheio de energia, aventura-se: já agora podemos todos rezar só duas rezinhas rápidas porque se calhar ninguém sabe mas só há duas rezas a sério na bíblia, o ave-maria e o pai-nosso, todas as outras são inventadas, e vamos lá a um pai-nosso, só se levanta quem quiser, o padre já deve ter percebido que o público deste funeral não percebe muito de missas, pensa a menina, mas todos se levantam para rezar, com letra completa e tudo. Menos a menina.

 


2 de Abril, no centro de Lisboa, 2014:
A caminho do hospital dos Capuchos onde está internado o avô, a menina passa pela bancada da florista do mercado e assiste à seguinte conversa entre um pai e um filho:

- Podes escolher as flores que queres levar à mãe.

- Quero esta, pai – diz o miúdo, apontando para um cravo vermelho.

- Ó filho, um cravo vermelho, não. Escolhe outra.

- Ó pai, porquê?

- Ó Afonso, não interessa, podes escolher outra qualquer, essa não. Olha para esta tão bonita – diz-lhe o pai, apontando para um molho de jarros brancos – Não queres antes estas?

- Não. – Responde o filho.

- Como é que esta se chama? – insistiu o pai perguntando à florista.

- Essas aí são mais conhecidas por copos de leite…- respondeu a florista.

- Ó pai, mas eu prefiro um cravo vermelho, vá lá…

- Vá, filho, leva lá o copinho de leite e já está. Era um raminho se faz favor. Quanto é? E o Afonso lá leva os copinhos de leite para a mãe.

 


6 de abril, ainda na igreja, 2014:
O padre oferece o corpo de cristo naquelas óstias que também servem para fazer lérias deliciosas que se vendem naquela pastelaria muito pequena na Guerra Junqueiro a fazer esquina com a Almirante Reis, mesmo ao lado da escola de inglês, mas ninguém quer comungar. A menina achou piada. O padre fica com a óstia pendurada na mão, dá a um escuteiro sacristão que o assiste à missa e termina à pressa com algumas sábias palavras que a menina já não ouviu. O padre vira-se para fazer o sinal da cruz e abençoar a cerimónia, olha para cima para a cruz estilizada que afinal é só um suporte para um crucifixo e diz: Ooh, esta cruz não tem Cristo! Pronto, está bem, estamos terminados; e sai sem se despedir.

 


3 de Abril, centro de Lisboa, 2014:
A menina visita o avô no hospital, dá-lhe um aperto de mão e diz-lhe que está muito mais rosadinho e com muito melhor aspecto. O avô responde-lhe com a sua voz sem voz, suspirada por entre os tubos e a máscara de oxigénio:

- Isto não é nada, cavalheira, por dentro ainda sou todo vermelho.

 


6 de Abril, na zona oriental de Lisboa, 2014:
A menina acompanha o avô sentada a seu lado no carro funerário. Não há cortejo. Porque se tem de sair a correr para o trabalho, porque se veio apenas para dizer um olá, porque depois mais logo eu telefono se ainda der para um café, gostei de te ver, estás com bom aspeto, porque a avó não consegue ir ao cemitério, é muito pesado para ela, é melhor ir para casa descansar, porque vou fazer companhia à avó, mas ainda passo lá no jardim do silêncio, vou apanhar o carro que está ali estacionado ao pé da esquadra, desculpa, tenho de ir apanhar os miúdos, o meu mais velho está doente.

O carro funerário desloca-se com a lentidão de um travelling de cinema francês pelos Olivais Sul. Sobe a Avenida Cidade de Lourenço Marques, vira à esquerda para a Rua Cidade de Bissau, vira à esquerda e passa de novo pela Rua Cidade de Bolama, e pelo centro comercial dos Olivais, e pela casa dos avós, e o carro funerário vira agora à direita e depois desce, à esquerda pela rua Cidade de Luanda até entrar pela Rua de Pádua que dá para o cemitério. Na antecâmara do crematório não está ninguém. A menina senta-se na última fila e o padre aproveita para meter conversa sobre a sua vida missionária, oferece-lhe um panfleto da sua ordem e tenta manter o tom informal da cerimónia comentando: o seu avô devia ter muitos amigos a avaliar pela quantidade de coroas de flores que foram entregues para enfeitar a sala. A menina pensa que odeia flores enquanto o padre reza uma última oração pela alma do seu avô e despede-se dizendo que ainda tem três missas para celebrar nesse dia; parte num mini azul. O caixão entra no crematório e informam-na que ainda têm os fornos ocupados: pode passar daqui a umas três horas para levantar as cinzas? A porta fecha-se. A menina passeia-se pelo jardim do silêncio sem saber muito bem o que fazer ao tempo e ocupa-se a pensar que até não desgosta de flores, apenas odeia crisântemos em arranjos florais em forma de coroa, de flores cor de rosa, de ciprestes, pelos quais está rodeada, e é nesse momento que se lembra dos copinhos de leite que o menino levara para a mãe. Corre até à florista à porta do cemitério e compra todos os cravos vermelhos que lá estão.

- Quer que os arranje, menina?

- Não, pode ser mesmo assim. Quanto é?

- Leve lá isso, é para o seu avô, não é? A menina corre até às traseiras do crematório e bate com força no portão de serviço. O senhor abre-lhe a porta e ela estende-lhe os cravos. O senhor percebe e consente, acenando com a cabeça. A porta fecha-se mas desta vez custa menos.

 


3 de Abril, centro de Lisboa, 2014:
A mão do avô treme na mão dela. A menina pergunta-lhe o que se passa. Ele explica-lhe: é nervoso. A menina pede-lhe para respirar fundo. Ficam assim. Muito tempo. A menina despede-se e o avô volta a falar:

- Então vens cá amanhã? A menina responde que sim, e ele diz:

- Então está bem! E adormece.

 


4 de Abril, a 35km de Lisboa, 2014:
A menina não visitou o avô. Deixou passar a hora das visitas com compromissos inúteis.

 


6 de Abril, zona oriental de Lisboa, 2014:
A menina vai almoçar ao Palmeiras, no centro histórico dos Olivais. Pede um copo de tinto da casa e meia dose de bacalhau com grão. Conversa com os empregados da casa que já não a veem há alguns anos e convence o cozinheiro a revelar-lhe o segredo da açorda de whisky. Regressa ao cemitério dos Olivais para deitar as cinzas do seu avô numa vala comum, tal como ele lhe pedira. No caminho para casa dos avós faz um necessário desvio pela Rua Cidade de Lobito 282, para beber um Sumol de ananás e comer uma arrufada com queijo na Pastelaria das Arcadas. Telefona ao marido a perguntar pela filha e a dizer que regressa no dia seguinte. Telefona a um primo a perguntar se está nos arredores, telefona-lhe um tio a perguntar se está nos arredores. Ela diz que sim, atravessa o pátio da igreja de São José e encontram-se à porta do metro. O tio estende-lhe um saco de plástico:

- Os livros são todos teus. Podes vir buscá-los quando quiseres. Leva já estes que estavam na secretária.

A menina agradece, apanha a linha vermelha até ao Saldanha e no Saldanha apanha a linha amarela até ao Rato para aterrar num sofá emprestado de uma amiga com vista para uma das árvores mais antigas de Lisboa: uma ficus elastica de interesse público atulhada em lixo e até gatos mortos no centro do Largo Hintze Ribeiro. Abre o saco de plástico e descobre a Paz Perpétua de Immanuel Kant, livro que o avô lhe pedira emprestado no natal porque “tinha um tamanho jeitoso e lia-se num instante” e dois volumes em português do Capital de Karl Marx das edições Progresso de 1992, sublinhados e anotados pelo seu avô. Abre uma página ao acaso onde lê, escrito a lápis: uma revolução não se celebra. Pratica-se. Ver figura na página seguinte sobre organização social.


Amanhã já não estará em Lisboa.

 


Abril, a 2035 km de Lisboa, no centro da Europa:
A menina, agora mãe, conversa com a filha que foi buscar à escola, de bicicleta:

- Mãe olha uma aranha na tua cabeça, ahahah, peta de abril…

- (…)

- Mãe, cuidado, olha uma pedra, vais cair, ahah, peta de abril…

- (…)

- Mãe, olha ali um leão do jardim zoológico que fugiu e que está atrás de ti, vai comer-te, ahaahahahah, peta de abril…


Chegam a casa. Estacionam a bicicleta, colocam o cadeado.

 

- Mãe?

(…)

- Mãe?

- Sim?

- O que é abril?

 

 

Download the ePub Print

De edele heer van april


1 april, 11.050 km van Lissabon, begin jaren tachtig:
Een meisje komt thuis uit school, legt haar rugzak neer en rent naar de keuken, waar druk gekookt wordt. Ze zegt dat ze geleerd heeft hoeveel acht keer negen is, dat ze de namen van alle rivieren van Portugal al kent en dat de juf heel veel heeft verteld over een hele belangrijke meneer die Salazar heet. Iedereen stopt met koken. Het meisje vindt dat niet raar en vertelt dat de juf zei dat meneer António de Oliveira Salazar lang had geregeerd in Portugal en dat hij heel eerlijk en oprecht was, en dat hij maar één paar schoenen had, die hij iedere dag droeg omdat hij heel heel zuinig was, en dat het echt jammer was dat hij van een stoel was gevallen, zo zielig.(1) Die dag zei niemand iets over wat ze op school had gedaan, zoals normaal wel gebeurde. Alleen opa trok een stoel bij en gebaarde dat ze moest gaan zitten, wat hij trouwens altijd na het avondeten deed om haar, alsof het een verhaaltje was, te vertellen over natuurwetten en het mogelijke bestaan van andere werelden, en hij zei: ‘Je opa is communist.’ (Wat in die tijd voor dat meisje van acht hetzelfde was als zeggen dat hij kleine kindertjes at bij zijn ontbijt.) En hij vertelde haar een heel lang en niet altijd even leuk verhaal over verbanning, koloniale oorlogen, martelingen, tanks, verboden boeken, gevangenissen in Peniche en rode bloemen die uitgedeeld werden in de straten van Lissabon. Toen het meisje ging slapen, bedacht ze dat de waarheid ook betekent dat je kleur moet bekennen. Geen melkmuil zijn. En dat leer je niet altijd op school.

 

5 april, 366 km van Lissabon, 2014:
Het meisje neemt een taxi naar het station voor de eerste intercity van die ochtend. Ze gaat op de achterbank zitten en bedenkt dat ze zich altijd een vreemdeling voelt buiten Lissabon. Ze verwijt zichzelf dat ze bij de vele domme lui uit Lissabon hoort die het land ten noorden van Coimbra simpelweg niet kennen. De chauffeur vraagt haar of ze naar de hoofdstad gaat. Ze antwoordt van ja. Hij vraagt het nog eens: naar Lissabon? Ja, zegt ze. Komt ze daar ook vandaan? Ja, antwoordt ze opnieuw. Ze is er geboren? Ja. Hij wil meer weten: in welk deel? En zij antwoordt: in Olivais Norte, vlak bij het vliegveld, Portela. O, maar die wijk ken ik, ik heb als kind zeven jaar in Lissabon gewoond, alleen meer in het centrum, in de Avenida António Augusto Aguiar, we hadden een groot huis, ik weet het nog goed, en ik heb nu nog een neef in Lissabon, die zit in Telheiras, en een broer van me woont in Sintra, nee, ik ken het daar allemaal heel goed, mooi, leuk. Inderdaad, heel mooi, bevestigt het meisje. Maar om te wonen is het niet zo best, een janboel, chaotisch, vreselijk veel verkeer, mensen jagen alsmaar van de ene kant naar de andere, onder de grond, onder de grond, altijd onder de grond, met de metro, slopend gewoon, ik zie het trouwens aan mijn broer, die is jonger dan ik maar ziet er een stuk ouder uit, logisch als je nagaat dat een appartement in Telheiras toch gauw vijfhonderd euro per maand kost, terwijl je voor datzelfde bedrag hier een behoorlijk huis in het centrum kunt huren, snappie? Groot genoeg voor uzelf, voor uw kinderen, als u kinderen hebt tenminste, en een man, dat weet ik natuurlijk niet, in elk geval groot genoeg voor allemaal, begrijpt u? Ik snap niet waarom jullie, zo jong, met alle geweld in Lissabon willen wonen; ik bedoel, Lissabon is natuurlijk leuk, er is altijd een hoop te doen, je kunt er goed uitgaan, daar zijn jullie dol op, ik weet er alles van, ik ben ook jong geweest maar in mijn tijd was er geen uitgaan bij, nee, maar om echt goed te leven moet je hier zijn, hier heb je levenskwaliteit, en werk, en kijk eens naar die straten, mooi vindt u niet, jammer dat het donker is, anders kon u zien hoe mooi het hier is, bent u hier lang geweest? Als dat zo is weet u dat de straten hier over een uurtje of wat vollopen, prachtig gewoon, zo, we zijn er. Dat is dan vijf vijfenzeventig.

Het meisje vraagt een bonnetje en de taxichauffeur vraagt: aha, om mee te doen aan de loterij van de belastingen, zeker? Hoeveel moet ik erop zetten? (2) Het meisje heeft geen idee waar de twee vragen op slaan en ze rondt het bedrag naar boven af zonder zeker te weten of dat het goede antwoord is. Hij lijkt niet erg tevreden: hier, pak aan, dametje, en kom gerust nog eens terug want hier is iedereen welkom.

 

1 april, Olivais Sul, Lissabon-Oost, halverwege de jaren tachtig:
De beste Portugese bands van de jaren tachtig komen uit die wijk en daar had je ook de geraffineerdste ruitjestikkers: geen autoradio was veilig. In de Rua Cidade de Bolama woont dan op de vijfde verdieping van een flat − met uitzicht op de bouw van een nieuw winkelcentrum waar voorheen nog volkstuintjes en kippenhokken waren − een gepensioneerde grootvader, die zijn dagen vult met het onderstrepen van zinnen in boeken. In dezelfde wijk, alleen iets verder naar het noorden, helemaal aan het eind van de Rua do A C Santos, hoort een meisje dat op de zesde verdieping van een bekroond sociale-woningbouwproject woont, de bus vanuit de Rua do General Silva Freire de Rua do Alferes Barrilaro Ruas in draaien en ze rent de trap af, neemt de laatste vijf treden in één sprong, met haar handen aan de leuning, geeft een klap op de deuropener aan de muur en loopt naar buiten terwijl ze zonder om te kijken ‘goedemorgen’ roept naar de buurvrouw van eenhoog, die ongetwijfeld voor het raam staat; ze klimt vliegensvlug tegen de grashelling op, steekt de straat over en komt op tijd bij de bushalte om lijn 21 te halen, die net is aangekomen; zeventien minuten later stapt ze uit voor de deur van haar grootouders.

Ze loopt de trap naar de begane grond op, omdat ze weet dat de bel van het souterrain het nooit doet, en belt twee keer, ook al heeft ze de sleutels bij zich, gewoon om het plezier haar opa open te zien doen en haar een hand te geven:

‘Hoe maakt u het, edele dame, komt u binnen, wat voert u hierheen?’

‘Goedemiddag, edele heer, vandaag voert een som worteltrekken mij hierheen.’

 

6 april, in Lissabon-Zuid, 2014:
De trein komt aan in Estação do Oriente en het meisje neemt de metro naar Olivais Sul. De uitgang ligt pal voor de flat waar haar opa en oma vroeger woonden. Ze merkt dat lijn 21 van route is veranderd en neemt lijn 779, door de Rua Cidade Lourenço Marques, alsof ze naar het oude huis van haar ouders gaat. Twee haltes verder, in de Rua Cidade de Nampula, stapt ze uit. Ze steekt de weg over naar het politiebureau en loopt naar lunchroom Estrela de Cristal. Daar eet ze toast met een koffie verkeerd, terwijl ze naar de lelijkste kerk van de aardbol kijkt, en bedenkt dat het gekkenwerk is om een mis bij te willen wonen voor een communistische atheïst die ernstige bedenkingen heeft tegen elke vorm van spiritualiteit. Het meisje bestelt nog een espresso, die ze in één teug opdrinkt, en een pakje Português Suave. Dona Adelaide geeft haar het wisselgeld terug in de vorm van klapkauwgummetjes, met het soort glimlach om de lippen van iemand die wel weet waarom het meisje teruggekomen is, en vraagt haar of ze eigenlijk niet gestopt was met roken. Ja, antwoordt het meisje, alleen vandaag even niet.

 

6 april, tussen Lissabon en Brighton, 1974:
Een splinternieuwe zwart-wittelevisie van het merk Sony die op RTP1 staat. Het hele gezin bijeen om te kijken naar het negentiende Eurovisiesongfestival, gepresenteerd door Henrique Mendes en met commentaar van Artur Agostinho. Alleen opa gaat met zijn rug naar dat ‘toestel voor imperialistische propaganda’ zitten. De winnaar die avond is Zweden, met Waterloo van Abba. Portugal eindigt als laatste, met een liefdesliedje dat twee weken later om vijf voor elf ’s avonds in Lissabon op de radio wordt uitgezonden als sein voor de legertroepen om uit te rukken vanuit hun kazernes. Volgens betrouwbare bronnen zijn liefdesliedjes zonder ogenschijnlijke politieke inhoud uitstekend geschikt als sein voor een opstand.

 

7 april, Olivais Sul, 2014:
Alles aan die uitvaartmis stoorde haar. De geur van de chrysanten in de rouwkransen, de defecte koffieautomaat in de hal, het condoleanceschrift vol zinnen die waren neergeschreven met een vergulde pen, het gehaakte kleedje made in china over het gezicht van haar opa in de open kist in het midden van de zaal, de paarse doeken over de schoolbanken, de visitekaartjes van de begrafenisonderneming met reclame voor de meest uiteenlopende diensten, de lange banken tegen de muren, het altaar met daarboven een modern, gestileerd metalen kruisbeeld in de vorm van een een kleerhanger onder een fries van ramen, waardoorheen haastige benen te zien waren die aangaven dat ze in het souterrain van de Onze-Lieve-Vrouw-Onbevlekte-Ontvangeniskerk van Olivais was. Het meisje kan niet bidden. Ze wil in de buurt van de deur blijven om zo nodig discreet weg te kunnen glippen, maar haar plan valt onmiddellijk in duigen wanneer een verre tante haar met een betraand gezicht om de nek valt en haar meetrekt naar het midden van de zaal, om haar te laten zien dat haar opa, och arm, zo mager, zo ziek, zo zwak, en hij zag er zo slecht uit maar was zo’n ingoed mens, te laten zien dat het geen zin meer had, geen zin meer had dat hij er nog was.

 

25 april, tussen Lissabon en Serpa Pinto, 1974:
Het meisje is iets ouder dan een maand en wordt op die dag niet ingeënt omdat haar moeder naar het postkantoor holt om de volgende boodschap door te bellen naar haar man in Angola: Het is zover.

 

25 april 1974, op 1585 km van Lissabon:
Op de dag dat de revolutie plaatsvindt op het Largo do Carmo in Lissabon zit de opa van het meisje ergens bij Trafalgar Square te lunchen. Hij rept zich naar het vliegveld, maar alle vluchten zijn geannuleerd. Hij sluit zich aan bij de eerste beste demonstratie die hij op straat ziet, scheldt een agent van de oproerpolitie de huid vol en wordt opgepakt, samen met een groep punks die twee keer zo groot en twee keer zo jong zijn als hijzelf. Haar opa roept vier uur aan een stuk dat hij een vrij man is, en dat in zijn land iedereen mag denken en zeggen wat hij wil en zich mag kleden zoals hij wil en demonstreren tegen de overheid, en dat het daar niet zo toegaat als in dit reactionaire, imperialistische, kapitalistische, fascistische kutland. Allemaal in een Engels met een perfect Portugees accent. Haar oma weet het geld voor de borgsom bijeen te krijgen en na twee dagen wachten keren ze terug naar Portugal met het eerste vliegtuig dat landt op Portela.

 

6 april, nog steeds in de kerk, 2014:
De mis begint. Het meisje zit. Haar oma links naast haar, haar oom rechts. In het midden van de zaal de open kist met haar opa.

De priester is te laat en terwijl hij zijn albe nog rechttrekt legt hij uit dat hij lid is van een Duitse orde die vroeger vooral werkzaam was in de missie in Afrika en nu af en toe inspringt bij begrafenissen in de kapel van het Sint-Jozefziekenhuis, en vervolgens verontschuldigt hij zich voor het feit dat hij te laat is, dat hij de rector van het Kapucijnerziekenhuis vervangt, die verkouden is, dat hij niet veel tijd heeft gehad om informatie te verzamelen omtrent de overledene, die hij helaas niet persoonlijk gekend heeft, maar in wezen zijn deze droevige momenten hetzelfde voor ons allemaal, hij kent het algemene karakter van pijn en verdriet maar al te goed, daarvoor heeft hij genoeg gezien en meegemaakt in zijn leven. Het wordt stil in de zaal, hier en daar kucht iemand, de priester loopt naar het altaar, bukt zich om de veters van zijn Nikes te strikken en slaat het missaal open op een willekeurig lijkende bladzijde, terwijl een rand van bewegende benen zijn geïmproviseerde preek verlevendigt.

 

1 april, het centrum van Lissabon, 2014:
Elke dag op hetzelfde tijdstip in kamer 19 van het Kapucijnerziekenhuis, aan het Campo dos Mártires da Pátria, vraagt haar opa haar: Hoe ben je eigenlijk binnengekomen? Mag je hier dan zomaar in en uit lopen?

Haar opa weet niet dat hij in het ziekenhuis ligt, dat hij geopereerd is, en hij lijkt geen pijn te hebben. Het meisje antwoordt: Blijkbaar wel, maar makkelijk is het niet, hoor, ik geloof dat ik door de dienstingang ben gekomen, het stond daar in elk geval vol bakken met organisch afval.

Haar opa vraagt of ze daar niet toevallig zijn gebit heeft gevonden, dat hebben ze hem die nacht afgepakt, zegt hij, en hij wil het graag terug. Het meisje antwoordt dat ze nergens een kunstgebit heeft zien liggen, maar ze belooft dat ze extra goed zal kijken als ze weggaat. Hij glimlacht en zegt: neem me dan mee, dan zoeken we met zijn tweeën, en dan gaan we daarna ergens eten in een restaurant, want ik ben het beu hier te liggen.

Ik geloof dat ík wel vrij in en uit mag, maar dat u nog even hier moet blijven, antwoordt het meisje. Nou zeg, het is me wat fraais, moppert haar opa, daar word je dan zo oud voor, een mens maakt zoveel mee en dan sluiten ze je gewoon op, er is dus niemand die me weghaalt, nee heus, als je hier belandt voel je je minder dan je ooit was, maar je bent nog geen nul, jullie denken dat ik minder dan één ben, maar ik ben er nog, ook al wachten jullie allemaal tot ik doodga; de wiskunde verklaart alles, want als ik ga, ga ik naar beneden en niet naar boven, en dus blijf ik bestaan, -1, -2, -3, -4 enzovoort. Zo makkelijk komen jullie niet van me af.

En hij maakt een schrijvende beweging in de lucht, net als toen hij haar na school bijlessen schei- en natuurkunde gaf, hij herhaalt het gebaar nog eens en nog eens, haar opa gevangen in een gebaar zonder zijn zin af te kunnen maken.

Het meisje pakt zijn hand en vraagt hem om diep in te ademen, zegt dat hij moet rusten. Ze legt hem opnieuw uit dat hij geopereerd is en dat hij eerst moet herstellen voor hij weg mag uit het ziekenhuis; haar opa blijft aandringen om hem mee te nemen, ze wachten allemaal op hem in restaurant Palmeiras, meneer Jacinto heeft zelfs al twee moten bacalhau voor hem opzijgelegd, en het meisje zegt dat ze met zijn tweeën hier in het ziekenhuis lunchen, dat is veel praktischer, en hij vraagt en je oma dan? Ik maak me zorgen om je oma alleen thuis. En het meisje gooit het gesprek over een andere boeg en vraagt of hij niet vindt dat de mensen in het ziekenhuis best aardig zijn, hij zegt ja, zeker, maar hij wil weg, hij verveelt zich, het meisje zegt dat hij geduld moet hebben en hij grapt: ze hebben zelfs de tv weggehaald, heb je dat gezien? En hij wijst naar een lege plastic steun aan de muur.

 

6 april, nog altijd in de kerk, 2014:
De priester spreekt het eerste woord van de mis uit en loopt als een popster die zijn publiek tegemoet treedt de altaartreden af om zich rechtstreeks tot alle aanwezigen te richten en zijn persoonlijke opvattingen (zijn woorden) over God kenbaar te maken. Dat God zelfs bestaat voor degenen die niet geloven, want God is de veronderstelling dat alle dingen een begin en een einde hebben, en dat wie in het begin en het einde der dingen gelooft, dus in God gelooft, en dat de wetenschap dat ook zegt, en omdat ik niet alleen priester ben, ik ben ook leraar geweest, weet ik dat onze hoeveelheid liefde gemeten wordt aan de wijze waarop de tijd verstrijkt wanneer we met anderen samen zijn, gisteren nog heb ik op een andere begrafenis een man die zijn vrouw had verloren gevraagd of hij de tijd die hij met haar had samengewoond lang of kort had gevonden (ze waren veertig jaar samen geweest) en toen antwoordde hij kort, en omdat niemand lijkt te reageren op de vragen die hij opwerpt in zijn toespraak, die retorisch lijken maar het toch niet zijn, voegt de priester er behendig aan toe dat dat het goede antwoord is, voor het geval wij dat niet mochten hebben begrepen, en dat alle aanwezigen gerust kunnen zijn, het maakt hem niet uit of ze geloven in God of niet, en hij steekt het missaal onder zijn arm (echt waar, hij klapte het missaal dicht en stak het onder zijn arm), op steeds informelere toon, nu al met zijn rug tegen de doodkist van haar opa, en het meisje bedenkt dat ze zich niet goed kan herinneren of begrafenissen meestal zo zijn of niet, misschien heeft de priester wel inlichtingen ingewonnen voordat hij hierheen kwam, heeft hij gegoogeld en weet hij dat haar opa communist is en doet hij zijn uiterste best, en het meisje merkt dat haar oom denkt wat is hier aan de hand, dat hij omhoog kijkt en zucht en gromt wat moet die kutzooi, vooral wanneer de priester begin te zeggen dat de overledene naar een beter oord gaat, en ze hoort haar oma mompelen god nog aan toe houdt die man nooit op, mijn benen doen pijn, die priester is gek, er zijn gewoon geen fatsoenlijke mensen meer, zelfs niet voor de mis. De priester, geïnspireerd en vol energie, gaat nog een stapje verder: zullen we nu dan maar met ons allen bidden, twee korte gebeden slechts, want, misschien weet niemand dat, er staan maar twee echt serieuze gebeden in de Bijbel, het weesgegroet en het onzevader, alle andere zijn verzonnen, we beginnen met het onzevader, als u wilt mag u opstaan maar het hoeft niet, de priester moet inmiddels wel doorhebben dat het publiek op deze begrafenis niet veel verstand heeft van missen, denkt het meisje, maar iedereen staat op om te bidden en iedereen kent de tekst vanbuiten. Behalve het meisje.

 

2 april, in het centrum van Lissabon, 2014:
Op weg naar het Kapucijnerziekenhuis, waar haar opa is opgenomen, komt het meisje langs het bloemenstalletje op de markt en vangt ze het volgende gesprek op tussen een vader en zijn zoontje:

‘Je mag kiezen welke bloemen je mee wil nemen naar je moeder.’

‘Die daar, papa,’ zegt het jongetje, en hij wijst naar een rode anjer.

‘Maar jongen, een rode anjer, nee dat kan niet. Kies maar een andere bloem.’

‘Maar waarom, papa?’

‘Dat doet er niet toe, Afonso, je mag alles kiezen behalve die. Moet je die daar zien, wat mooi,’ zegt zijn vader terwijl hij naar een bos witte aronskelken wijst. ‘Wil je die niet liever?’

‘Nee,’ antwoordt het zoontje.

‘Hoe heten die bloemen?’ vraagt de vader aan de bloemiste.

‘Aronskelken, maar ze worden ook melkmuiltjes genoemd ...’ antwoordt de bloemiste.

‘Maar papa, ik heb veel liever een rode anjer, toe nou ...’

‘Vooruit jongen, neem nou maar een melkmuiltje, dan is het goed. Een kleine bos alstublieft. Hoeveel is dat?’

En Afonso neemt de melkmuiltjes mee naar zijn moeder.

 

6 april, nog altijd in de kerk, 2014:
De priester biedt het lichaam van Christus aan in van die hosties waarvan ook de verrukkelijke kletskoppen worden gemaakt uit de piepkleine banketbakkerij op de hoek van de Avenida Guerra Junqueiro met de Avenida Almirante Reis, naast de Engelse school, maar niemand gaat ter communie. Vindt het meisje wel grappig. De priester staat daar met de hostie geheven in zijn hand en geeft die dan maar aan de padvinder die misdienaar is, waarna hij snel afsluit met een paar wijze woorden die het meisje al niet meer hoort. Dan draait hij zich om en zegent de plechtigheid, hij kijkt omhoog naar het gestileerde kruis, dat in feite slechts de steun van een kruisbeeld is, en zegt: Ojee, dit kruis heeft geen Christus! Nou ja, goed, het is afgelopen; en hij loopt weg zonder afscheid te nemen.

 

3 april, het centrum van Lissabon, 2014:
Het meisje is op bezoek bij haar opa in het ziekenhuis, ze geeft hem een hand en zegt dat hij meer kleur heeft en dat hij er stukken beter uitziet. Haar opa antwoordt met zijn stem zonder stem, een zucht tussen de slangetjes en het zuurstofmasker: ‘Och edele dame, dat geeft toch niet, vanbinnen ben ik nog helemaal rood.’

 

6 april, Lissabon-Oost, 2014:
Het meisje zit naast haar opa in de lijkwagen. Er is geen stoet, want mensen moeten naar hun werk, want ik ben alleen maar gekomen om afscheid te nemen, ik bel je later nog wel om iets af te spreken, leuk je gezien te hebben, je ziet er goed uit, want oma kan niet helemaal naar het kerkhof, dat is veel te zwaar voor haar, ze kan beter naar huis gaan en rusten, want ik blijf bij oma maar ik ga straks nog naar de begraafplaats, ik moet de auto halen, die staat bij het politiebureau, sorry, ik moet de kinderen ophalen, mijn oudste is ziek.

De lijkwagen verplaatst zich met de traagheid van een tracking shot uit een Franse film door Olivais Sul. Hij rijdt door de Avenida Cidade de Lourenço Marques, slaat links af, de Rua Cidade de Bissau in, slaat nog een keer links af en rijdt dan opnieuw door de Rua Cidade de Bolama, en langs het winkelcentrum van Olivais, en langs het huis van haar grootouders, en nu slaat de lijkwagen rechts af en daarna links af door de Rua Cidade de Luanda naar de Rua de Pádua, die naar het kerkhof leidt. In de antichambre van het crematorium is niemand. Het meisje gaat op de achterste rij zitten en de inmiddels gearriveerde priester grijpt de gelegenheid aan om over zijn leven als missonaris te praten, hij geeft haar een folder van zijn orde en probeert de informele toon van de plechtigheid te handhaven wanneer hij opmerkt: uw grootvader moet heel veel vrienden hebben gehad, zo te zien aan het grote aantal rouwkransen. Het meisje bedenkt dat ze een hekel heeft aan bloemen, terwijl de priester een laatste gebed zegt voor het zielenheil van haar opa en vervolgens opstapt, omdat hij die dag nog drie missen moet opdragen; hij rijdt weg in een blauwe mini. De kist wordt naar de verbrandingsruimte gebracht en ze krijgt te horen dat de ovens nog bezet zijn: kunt u over een uur of drie terugkomen om de as op te halen? De deur gaat dicht. Het meisje wandelt buiten rond zonder goed te weten wat ze aan moet met die drie uur en bedenkt dan dat ze eigenlijk toch niet zo’n afkeer heeft van bloemen, ze haat alleen chrysanten als daar een krans van is gemaakt, roze bloemen en cipressen, waar ze nu door omringd wordt, en op dat moment herinnert ze zich de glazen melk die het jongetje naar zijn moeder had gebracht. Ze rent naar het bloemenstalletje bij de ingang van het kerkhof en koopt alle rode anjers die ze hebben.

‘Zal ik er een leuk boeket van maken?’

‘Nee, ik neem ze zo mee. Hoeveel is dat?’

‘Laat maar zitten, het is voor uw opa, hè?’

Het meisje rent naar de achterkant van het crematorium en klopt hard op de dienstingang. Een man doet open en ze steekt hem de anjers toe. De man begrijpt het en knikt. De deur gaat opnieuw dicht, maar ditmaal is het minder erg.

 

3 april, centrum van Lissabon, 2014:
De hand van haar opa beeft in haar hand. Het meisje vraagt hem wat er is. Hij legt uit: ik ben zenuwachtig. Het meisje zegt dat hij diep moet inademen. Zo blijven ze zitten. Lang. Als het meisje afscheid neemt begint haar opa weer te praten: ‘Kom je morgen?’ Het meisje antwoordt ja en hij zegt: ‘Dan is het goed!’

En hij valt in slaap.

 

4 april, op 35 km van Lissabon, 2014:
Het meisje is niet op bezoek geweest bij haar opa. Ze heeft het bezoekuur voorbij laten gaan aan nutteloze afspraken.

 

6 april, Lissabon-Oost, 2014:
Het meisje gaat lunchen in restaurant Palmeiras, in het oude centrum van Olivais. Ze bestelt bacalhau met kikkererwten en een glas rode huiswijn. Ze praat met de kelners, die haar een paar jaar niet meer hebben gezien, en weet de kok het geheim van zijn açorda met whisky te ontfutselen. Dan keert ze terug naar het kerkhof van Olivais om de as van haar opa in een gemeenschappelijk graf te strooien, waar hij haar om had gevraagd. Onderweg naar het huis van haar grootouders maakt ze een noodzakelijke omweg langs de Rua Cidade de Lobito, om in de Pastelaria das Arcadas, op nummer 282, een kaasgebakje te eten en een glas ananassap te drinken. Ze belt haar man om te vragen of alles goed gaat met hun dochtertje en te zeggen dat ze de volgende dag thuiskomt. Dan belt ze een neef om te vragen of hij in de buurt is en een oom belt haar om te vragen of zij in de buurt is. Ja, zegt ze, ze steekt het plein voor de Sint-Jozefkerk over en ze ontmoeten elkaar bij de ingang van de metro. De oom geeft haar een plastic tasje: ‘De boeken zijn allemaal voor jou. Je kunt ze komen ophalen wanneer je maar wilt. Neem deze nu al maar mee, die lagen op zijn bureau.’ Het meisje bedankt, neemt de rode metrolijn tot Saldanha en stapt daar over op de gele lijn, tot Rato, waar ze op de bank van een vriendin belandt met uitzicht op een van de oudste bomen van Lissabon, een beschermde ficus elastica met vuilnis en zelfs dode katten eromheen, midden op het Largo Hintze Ribeiro. In het plastic tasje vindt ze Immanuel Kants Over de eeuwige vrede, dat haar opa met Kerstmis van haar had geleend omdat het ‘een handige omvang had en je het zo uit had’, en twee delen in het Portugees van Das Kapital van Karl Marx, de uitgave uit 1992 van uitgeverij Progresso, vol onderstrepingen en opmerkingen van haar opa. Ze slaat het boek lukraak open en leest, met potlood geschreven: een revolutie vier je niet. Die beoefen je. Zie het schema op de volgende bladzijde over maatschappelijke organisatie.

Morgen is ze alweer weg uit Lissabon.

 

April, op 2035 km van Lissabon, in het hart van Europa:
Het meisje, nu moeder, praat met haar dochtertje, dat ze op de fiets heeft opgehaald van school:

‘Mama kijk, een spin, haha, één april ...’

‘(...)’

‘Kijk uit mama, een steen, je valt, haha, één april ...’

‘(...)’

‘Kijk daar mama, een leeuw uit de dierentuin die losgebroken is en achter je aan zit, hij eet je op, haha gefopt, één april ...’

Ze komen thuis, zetten de fiets op slot.

‘Mama?’

‘(...)’

‘Mama?’

‘Ja?’

‘Wat is april?’

 

NOTEN
(1) Het verhaal wil dat Salazar op 3 augustus 1968 van een stoel viel en ernstig gewond raakte. Het was het begin van zijn terugtrekking uit het openbare leven en in feite ook het einde van zijn politieke macht.
(2) Om zwarte transacties tegen te gaan koppelde de Portugese belastingdienst begin 2014 een loterij aan bonnetjes met daarop het fiscaal nummer.

 

Vertaald uit het Portugees door Harrie Lemmens

Podcast voorgelezen door Caroline Meerschaer

 

Harrie Lemmens (Weert 1953) studeerde Nederlands in Nijmegen. Hij woonde en werkte achtereenvolgens in Oost-Berlijn, Lissabon, Nijmegen, Brussel en Almere en vertaalde proza en poëzie uit het Duits, Engels, Spaans en vooral Portugees, o.a. van Pessoa, Eça de Queiroz, Saramago, Agualusa, Rentes de Carvalho, Mia Couto, Dulce Maria Cardoso, Cormac McCarthy, Christoph Hein, João Ubaldo Ribeiro, Machado de Assis, António Lobo Antunes en Gonçalo M. Tavares. In 2006 kreeg hij de vertaalprijs van het Nederlandse Fonds voor de Letteren. Daarnaast schrijft hij recensies, essays en andere stukken. http://harrielemmens.nl/

 

Download the ePub Print

Le gentilhomme d'avril


1er avril, à 11 050 km de Lisbonne, début des années 1980 :
Une petite rentre de l'école, pose son cartable et court à la cuisine où l'on prépare le dîner en famille. Elle annonce qu'elle a appris à multiplier 8 par 9, qu'elle sait déjà les noms de tous les fleuves du Portugal et que la maîtresse a beaucoup parlé d'un monsieur très important qui s'appelle Salazar. On cesse de cuisiner. La petite n'y prête pas attention et raconte que la maîtresse a dit que monsieur António de Oliveira Salazar a dirigé pendant très longtemps au Portugal, et qu'il était très honnête, et qu'il n'avait qu'une paire de chaussures, qu'il portait tous les jours car il était très économe, et que c'était dommage qu'il soit tombé de sa chaise (1) ce pauvre monsieur. Ce jour-là personne ne fit de commentaires aux leçons de la journée, contrairement à d'habitude. Seul le grand-père tira une chaise et l'invita à s'asseoir, comme il avait d'ailleurs coutume de le faire après le dîner lorsqu'il lui racontait, à la façon d'une histoire, les lois de la physique et les mondes parallèles possibles, et il lui révéla : "Ton papy est communiste." (Ce qui à cette époque, pour cette petite de huit ans, revenait à dire que son grand-père mangeait des petits enfants au petit-déjeuner.) Et il lui raconta une histoire très longue et pas toujours très belle qui comprenait des exils, des guerres coloniales, des séances de torture, des tanks, des livres interdits, des emprisonnements au fort de Peniche et des fleurs rouges distribuées dans les rues de Lisbonne. La petite se coucha en pensant que les vérités sont, en fin de compte, des prises de position. On ne les apprend pas forcément à l'école.


5 avril, à 366 km de Lisbonne, 2014 :
La petite hèle un taxi pour la gare ferroviaire : elle va prendre le premier intercités du matin. Elle s'assoit sur la banquette arrière en pensant qu'elle se sent toujours étrangère en dehors de Lisbonne. Elle s'accuse d'être une Lisboète ignorante de plus, qui méconnaît le pays au-delà de Coimbra. Le chauffeur lui demande si elle va prendre le train pour la capitale. Elle répond oui. Il vérifie : pour Lisbonne ? Oui. Vous êtes alfacinha (2) ? Oui. Vous êtes née à Lisbonne ? Oui. Il réclame des détails : Vous venez de quel quartier ? Et elle répond : Olivais Nord, à côté de l'aéroport de Portela. Ah, je connais bien, j'ai vécu pendant sept ans sur l'avenue António Augusto Aguiar, dans le centre, mes parents y avaient une grande maison, je me souviens bien, j'ai même encore un cousin à Telheiras et un frère à Sintra, je connais bien tout ça, oui, c'est joli, vraiment. C'est joli, oui, confirme-t-elle. Mais on y vit mal, rétorque le chauffeur, y'a vachement de bazar, vachement de roulage, les gens passent leur temps à courir d'un endroit à un autre, dessous, dessous, toujours dessous, dans ces transports souterrains, ça c'est crevant, d'ailleurs, je le vois avec mon frère, il est plus jeune mais aussi beaucoup plus usé, vous comprenez, parce qu'un appartement à Telheiras ça coûte dans les 500 euros par mois, alors qu'ici, pour la même somme, vous pourriez louer une grande maison dans le centre, vous voyez ? Assez grande pour vous, pour vos enfants, je sais pas si vous avez des enfants, ni si vous avez un mari, mais assez grande pour tout le monde, vous voyez ? Je sais pas pourquoi vous, les jeunes, vous vivez là-bas, à Lisbonne ; enfin, je comprends, Lisbonne c'est sympa, c'est bien pour faire la bringue, pour boire un coup tout ça, vous aimez bien vivre la nuit, je sais comment c'est, moi aussi j'ai été jeune sauf que de mon temps il y avait de coups à boire pour personne, alors qu'ici, mon petit, ici on vit bien, ici on a une qualité de vie, du travail, et regardez ces rues si jolies, si il faisait pas si noir vous verriez comme c'est joli, z'avez passé quelques jours ici ? Si oui vous savez que les rues vont bientôt se remplir et c'est beau, tenez, on est déjà arrivés. Ça fait cinq euros soixante-quinze, mon petit.

La petite demande un reçu, le chauffeur l'interroge : ah, vous voulez la facture pour essayer de gagner la voiture haut de gamme à la loterie, hein ? Vous la voulez de combien ? La petite ne comprend pas la question, ni la première ni la deuxième, mais il insiste : excusez la question mais... Elle arrondit le prix au-dessus sans savoir si c'est la bonne réponse. Il n'a pas l'air content : tenez, voilà pour vous, madame l'alfacinha, et revenez quand vous voulez, par ici on sait recevoir.


1er avril, Olivais Sud, quartier est de Lisbonne, milieu des années 1980 :
Dans ce quartier sont nés les meilleurs groupes de rock portugais des années 1980 et les meilleurs voleurs d'autoradios. Dans la rue Cidade de Bolama (3), au cinquième étage qui a toujours eu vue sur les jardins et les poulaillers mais à présent contemple la construction d'un tout nouveau centre commercial, un grand-père passe sa retraite à souligner des livres. Dans le même quartier, mais plus au nord, tout à fait au bout de la rue ACSantos, une petite habitant au sixième étage d'un HLM couronné d'un prix d'architecture entend le bus tourner dans la rue du Général Silva Freire en direction de la rue du Lieutenant Barrilaro Ruas et descend les escaliers quatre à quatre, saute les cinq dernières marches en prenant appui sur la main courante, presse en plein dans le mille le bouton au mur qui ouvre la porte et sort en criant "bonjour", sans se retourner, à la voisine du premier étage qui est très certainement à sa fenêtre ; elle gravit la pente enherbée en courant pour traverser la rue et prendre le 21, qui vient juste d'arriver à l'arrêt ; elle en descend devant la porte de ses grands-parents dix-sept minutes plus tard.

Elle monte les marches du rez-de-chaussée car elle sait que la sonnette d'en bas est toujours en panne, puis elle toque deux fois, même si elle a les clés, juste pour le plaisir de voir son grand-père lui ouvrir la porte et lui tendre la main pour la saluer :

– Comment allez-vous, gente dame, entrez je vous prie, qu'est-ce qui vous amène dans les parages ?

– Bien le bonjour, gentilhomme, aujourd'hui, c'est pour un problème de racine carrée.


6 avril, quartiers sud de Lisbonne, 2014 :
La petite arrive à la gare Oriente et prend le métro pour Olivais Sud. La sortie se trouve juste en face de la porte de l'immeuble où habitaient ses grands-parents. Elle remarque que le 21 a changé de trajet et elle prend le 779 qui descend jusqu'à la rue Cidade de Lourenço Marques, comme pour aller là où n'habitent plus ses parents, et elle sort deux arrêts plus loin près de la rue Cidade de Nampula. Elle traverse la rue, va jusqu'au poste de police 34 et s'arrête à la pastelaria Estrela de Cristal. Elle demande un grand café au lait et des toasts beurrés et se dit, en posant les yeux sur l'église la plus laide de la planète, qu'il est absurde de revenir dans ce quartier pour célébrer une messe catholique en hommage à un athée communiste ayant émis de sérieuses réserves sur tout type de spiritualité. Elle demande encore un expresso, qu'elle avale d'un trait, et un paquet de Português Suave. Madame Adelaide lui rend la monnaie en chewing-gums Gorila avec aux lèvres ce type de sourire de qui sait pourquoi la petite est de retour, puis elle lui demande si elle n'avait pas arrêté de fumer. Elle lui répond que si, que c'est juste aujourd'hui.


6 avril, entre Lisbonne et Brighton, 1974 :
Téléviseur Sony noir et blanc flambant neuf, réglé sur RTP1. Soirée en famille pour regarder le 19ème festival de l'Eurovision présenté par Henrique Mendes et commenté par Artur Agostinho. Le grand-père est le seul à s'asseoir dans l'unique fauteuil qui tourne le dos à l'appareil de "propagande impérialiste". Le grand vainqueur de la nuit est la Suède, avec Waterloo d'Abba. Le Portugal obtient la dernière place avec une chanson d'amour qui quinze jours plus tard sera transmise en direct à 22h55 par les Emissores Associados de Lisboa (4) comme signal pour que les troupes sortent de leurs casernes. Selon des sources sûres, les chansons d'amour sans contenu politique apparent donnent d'excellents signaux de révolte.


6 avril, Olivais Sud, 2014 :
Tout la mettait mal à l'aise dans cette messe d'enterrement. Le parfum des chrysanthèmes dans les couronnes de fleurs, la machine à café en panne dans le hall d'entrée, le registre de condoléances affichant des phrases écrites à l'encre dorée, le napperon de crochet made in china couvrant le visage de son grand-père, allongé dans le cercueil ouvert, au centre de la pièce, les étoffes violettes parant les tables d'école, les cartes de visite de l'entreprise des pompes funèbres vantant ses services les plus variés, les longs bancs adossés aux murs de la salle, l'autel couronné d'un crucifix moderne, stylisé, en forme de cintre et en métal, placé pile sous une frise de fenêtres laissant voir des paires de jambes pressées qui lui indiquaient qu'elle se trouvait dans le sous-sol de l'église Nossa Senhora da Conceição dos Olivais. La petite ne sait pas prier. Elle décide de rester à la porte pour pouvoir sortir discrètement au besoin. Son plan tombe à l'eau lorsqu'une tante éloignée se jette dans ses bras, toute en larmes, et la pousse vers le centre de la salle pour lui confirmer que son grand-père, pauvre de lui, il était si maigre, il était si malade, il était si faible, il avait si mauvais caractère mais c'était une si bonne personne, que ça ne valait plus la peine, ça n'avait plus de sens qu'il soit encore là sur cette terre.


25 avril, entre Lisbonne et Serpa Pinto, 1974 :
La petite a un peu plus d'un mois et n'a pas été vaccinée ce jour-là parce que sa mère a couru à la poste pour téléphoner en Angola et laisser le message suivant à son mari : C'est arrivé.


25 avril 1974, à 1 585 km de Lisbonne :
Le jour où on fait la révolution sur le Largo do Carmo, le grand-père de la petite déjeune à Trafalgar Square. Il court à l'aéroport mais tous les vols ont été annulés. Il se joint à la première manif qu'il trouve dans la rue, insulte un policier anti-émeutes et finit par se faire arrêter aux côtés d'un groupe de punks faisant le double de sa taille et la moitié de son âge. Le grand-père crie pendant quatre heures qu'il est un homme libre, et que dans son pays les gens sont libres de dire ce qu'ils pensent et de s'habiller comme ils veulent et de manifester contre l’État, et que ce n'est pas comme dans ce pays impérialiste, capitaliste, fasciste, réactionnaire. Le tout dans un anglais teinté d'un parfait accent portugais. La grand-mère trouve de quoi payer la caution et deux jours plus tard ils rentrent au Portugal dans le premier vol à destination de l'aéroport de Portela.


6 avril, toujours dans l'église, 2014 :
La messe commence. La petite est assise. Sa grand-mère à sa gauche, son oncle à sa droite. Au centre, le corps de son grand-père.

Le curé arrive en retard et explique, tout en ajustant sa soutane, qu'il appartient à un ordre catholique allemand dont les membres partaient souvent en mission en Afrique et qu'à présent ils assurent aussi quelques extras pour les enterrements dans la chapelle de l'hôpital São José et qu'il s'excuse vraiment, qu'il vient en remplacement de l'aumônier de l'hôpital des Capuchos qui est enrhumé, qu'il n'a pas trop eu le temps de se renseigner et qu'il ne connaît pas le défunt mais que malgré tout ces instants sont ce qu'ils sont, ils sont semblables et pénibles pour tout le monde, l'universalité de la douleur il la connaît très bien car il en a déjà beaucoup vu dans cette vie. Le silence se fait dans la salle, quelques toussotements de-ci de-là, le curé s'avance jusqu'à l'autel, s'accroupit pour nouer les lacets de ses tennis puis il ouvre la bible à une page qui semble relever du hasard tandis qu'une frise de jambes en mouvement anime son discours improvisé.


1er avril, centre de Lisbonne, 2014 :
Tous les jours à la même heure dans la chambre 19 de l'hôpital des Capuchos, près du Campo dos Mártires da Pátria :

Comment es-tu entrée ici ? Ils laissent entrer et sortir les gens ?, lui demande son grand-père. Il ne sait pas qu'il est dans un hôpital, ni qu'il a été opéré, il ne semble ressentir aucune douleur. La petite lui répond : On dirait bien, mais attention c'est loin d'être facile, je crois que je suis entrée par la porte de service, l'entrée était pleine de containers de déchets organiques.

Il lui demande si elle n'a pas trouvé ses dents par là, parce qu'on lui a volé son dentier pendant la nuit et il aimerait bien le retrouver. La petite répond qu'elle n'a remarqué aucun dentier perdu en chemin mais elle promet d'y faire attention en sortant, il sourit et lui demande : alors emmène-moi avec toi comme ça on cherchera tous les deux, et on en profitera pour déjeuner dehors, j'en ai marre d'être ici.

Moi je pense que je peux entrer, mais toi papy, tu ne peux pas encore sortir, lui répond-elle. Elle est bonne, il ne manquait plus que ça, lui dit son grand-père, alors on en arrive à cet âge, après tout ce qu'on a traversé, pour se retrouver prisonnier ici, mais alors y'a personne pour me tirer de là ?, franchement, ici j'en viens à me sentir moins que ce que j'étais, mais pas encore zéro, vous croyez que je suis moins que rien mais je suis encore là, vous pouvez bien attendre, tous, que je meure, mais les mathématiques l'expliquent, parce que quand je m'en irai, j'irai en bas, et pas là-haut, donc je peux très bien devenir -1, -2, -3, -4... et ainsi de suite. Vous ne vous débarrasserez pas de moi aussi vite.

Et il fait mine de griffonner dans l'air comme à l'époque où il lui donnait des cours de physique-chimie après l'école, son geste se répète, une puis deux puis trois fois, l'emprisonnant sans qu'il parvienne à terminer sa phrase.

La petite lui prend la main et lui dit de respirer profondément, il doit se reposer. Elle lui explique à nouveau qu'il a été opéré et qu'il doit se rétablir avant de sortir de l'hôpital ; le grand-père insiste pour qu'on l'emmène hors d'ici, parce que tout le monde l'attend pour déjeuner au Palmeiras, monsieur Jacinto lui a même réservé deux pavés de morue, et la petite répond qu'aujourd'hui ils déjeunent ensemble ici, c'est plus pratique, et lui il demande et ta grand-mère ? Je m'inquiète de la savoir seule à la maison. Alors la petite change de sujet et lui demande s'il ne trouve pas que les gens ici sont sympathiques, il dit oui, oui, mais lui ce qu'il veut c'est s'en aller, il s'ennuie, elle lui demande de prendre son mal en patience et il fait de l'humour : ils m'ont même enlevé la télévision, tu as déjà vu ça toi ?, en montrant le support de plastique vide accroché au mur.


6 avril, toujours dans l'église, 2014 :
Le curé lance le premier mot de la séance et descend de l'autel telle une star du rock allant à la rencontre de son public, pour parler directement avec toute l'assemblée et exprimer ses idées personnelles (ce sont ses propres mots) sur dieu. Et que dieu existe même pour ceux qui ne croient pas, parce que dieu est l'hypothèse de la fin et du début des choses et qui croit en la fin et le début des choses croit en dieu et que c'est aussi ce que dit la science et parce que je ne suis pas que prêtre, j'ai été professeur aussi, et je sais que la quantité d'amour en nous se mesure à la façon dont le temps passe quand nous sommes avec les autres, que lors d'un autre enterrement hier encore il demandait à un mari qui avait perdu sa femme si le temps vécu auprès d'elle était passé vite ou pas (ils avaient passé quarante ans ensemble) et il avait répondu vite, et parce que personne ne fait mine de répondre aux apostrophes de son discours qui semblent rhétoriques mais au final ne le sont pas, le curé en profite pour continuer, au cas où nous n'aurions pas compris, arguant que c'est ça la bonne réponse, et que chacun dans l'assemblée peut être à l'aise, il peut croire en dieu ou pas, lui ça lui est égal, et il enfile la bible sous le bras (sérieusement, il a fermé la bible et l'a mise sous son bras), prend un ton de plus en plus informel, s'appuie à présent sur le cercueil du grand-père, et la petite s'interroge, elle ne se souvient pas si les enterrements se passent comme ça d'habitude ou pas, si ça se trouve le prêtre s'est renseigné avant de venir, il est allé sur internet, il a appris que son grand-père est communiste et il fait de son mieux, et la petite voit que son oncle n'en peut plus, il pousse des soupirs et marmonne un putain j'en peux plus de toute cette merde, en particulier quand le curé se met à dire que le défunt est parti pour un endroit meilleur, et elle entend sa grand-mère commenter doux jésus il peut pas se taire ce bonhomme, que j'ai mal aux jambes, il est malade ce prêtre, il n'y a plus de gens sérieux, même pas pour les messes. Le curé, dans un élan d'inspiration et d'énergie, se risque : à présent on peut tous prier ensemble, juste deux petites prières rapides parce que si ça se trouve personne ne le sait mais il n'y a que deux prières en vrai dans la bible, l'ave-maria et le notre-père, toutes les autres sont inventées, et allons-y pour le notre-père, ne se lèvent que ceux qui le veulent, le curé a dû comprendre que le public de cet enterrement n'y comprend pas grand-chose aux messes, se dit la petite, mais tous se lèvent pour prier, avec les paroles et tout. Sauf elle.


2 avril, centre de Lisbonne, 2014 :
En chemin pour l'hôpital où se trouve son grand-père, la petite passe devant le kiosque de la fleuriste du marché et assiste à la discussion suivante entre un père et son fils :

– Tu peux choisir les fleurs que tu veux amener à ta maman.

– Je veux celle-là, papa, dit le petit, en désignant un œillet rouge (5).

– Non fiston, pas un œillet rouge. Choisis-en une autre.

– Mais pourquoi papa ?

– Peu importe Afonso, tu peux choisir n'importe quelle fleur, mais pas celle-là. Regarde celle-ci qui est si jolie, dit-il en montrant des jacinthes blanches. Tu ne veux pas celle-ci plutôt ?

– Non. – répond son fils.

– Comment s'appelle ces fleurs ?, demande le père à la fleuriste, insistant.

– Leur petit nom c'est L'innocence..., répond la fleuriste.

– Mais papa, moi je préfère un œillet rouge, allez, s'il te plaît...

– Allons fiston, c'est bon, tu prends L'innocence. Il nous faudrait un bouquet s'il vous plaît. Combien ça fait ?

Et Afonso amène l'innocence à sa maman.


6 avril, toujours dans l'église, 2014 :
Le curé offre le corps du christ dans ces hosties servant aussi à faire les lérias délicieuses que l'on trouve dans la toute petite pâtisserie à l'angle de Guerra Junqueiro et d'Almirante Reis, juste à côté de l'école d'anglais, mais personne ne veut communier. La petite trouve ça drôle. Le curé reste planté là l'hostie suspendue à la main, puis il la donne au scout sacristain qui l'assiste et termine en vitesse par quelques sages paroles qu'elle n'entend plus. Il se tourne pour bénir la cérémonie, lève les yeux vers la croix stylisée qui est en fait un simple support à crucifix et ajoute : Oooohhhh, mais cette croix n'a pas de Christ ! Bon, c'est bon, on a fini ; et il sort sans dire au revoir.


3 avril, centre de Lisbonne, 2014 :
La petite rend visite à son grand-père à l'hôpital, elle lui serre la main et lui dit qu'il a repris des couleurs, qu'il a meilleure mine. Il lui répond de sa voix sans voix, soupirée parmi les tubes et le masque à oxygène :

– Ça ce n'est rien, gente dame, à l'intérieur je suis encore tout rouge.


6 avril, quartiers est de Lisbonne, 2014 :
La petite, assise à côté de son grand-père, l'accompagne dans le corbillard. Il n'y a pas de cortège. Parce qu'on doit courir au travail, parce qu'on est venu juste pour dire bonjour, parce que j'appellerai un peu plus tard pour voir si c'est encore bon pour un café, c'était bon de te voir, tu as bonne mine, parce que mamie ne peut pas aller jusqu'au cimetière, c'est trop lourd pour elle, il vaut mieux qu'elle aille à la maison se reposer, parce que je vais tenir compagnie à mamie, mais je passerai quand même au jardin du silence, je vais chercher la voiture, elle est garée à côté du poste de police, tu m'excuses, je dois aller chercher les petits, mon plus grand est malade.

Le corbillard se déplace à la lenteur d'un travelling de cinéma français dans Olivais Sud. Il monte l'avenue Cidade de Lourenço Marques, tourne à gauche vers la rue Cidade de Bissau, puis encore à gauche pour reprendre la rue Cidade de Bolama, passe devant le centre commercial des Olivais, puis devant la maison de ses grands-parents, tourne à droite, puis à gauche et descend l'avenue Cidade de Luanda pour s'engager finalement dans l'avenue de Pádua qui mène au cimetière. Dans l'antichambre du crématorium il n'y a personne. La petite s'assoit au dernier rang et le curé en profite pour engager la conversation sur sa vie de missionnaire, il lui offre un tract de son ordre et ajoute en s'efforçant de garder le ton informel de la cérémonie : votre grand-père devait avoir beaucoup d'amis vu la quantité de couronnes de fleurs livrées pour décorer la salle. La petite se dit qu'elle hait les fleurs tandis que le curé récite une dernière prière pour l'âme de son grand-père, avant de prendre congé en expliquant qu'il a encore trois messes à célébrer ce jour-là ; il part dans une mini bleue. Le cercueil entre dans le crématorium et on l'informe que tous les fours sont encore occupés : peut-elle passer dans trois heures pour récupérer les cendres ? La porte se referme. La petite se promène dans le jardin du silence sans savoir au juste quoi faire de tout ce temps et elle s'occupe en réfléchissant au fait qu'elle ne déteste pas vraiment les fleurs, juste les chrysanthèmes dans les arrangements floraux en forme de couronne, les fleurs roses, les cyprès dont elle est entourée, et à cet instant précis elle se souvient de l'innocence que le petit garçon a amenée à sa mère. Elle court jusqu'au kiosque de la fleuriste à l'entrée du cimetière et achète tous les œillets rouges de l'étal.

– Vous voulez que je les arrange, mon petit ?

– Non, ça ira comme ça. Combien je vous dois ?

– Prenez, allez, c'est pour votre grand-père, non ? La petite court jusqu'à l'arrière du crématorium et tambourine à la porte de service. Le monsieur lui ouvre et elle lui tend les œillets. Il comprend et accepte d'un hochement de tête. La porte se referme mais cette fois c'est moins douloureux.


3 avril, centre de Lisbonne, 2014 :
La main de son grand-père tremble dans la sienne. La petite lui demande ce qu'il se passe. Il lui explique : il est nerveux. La petite lui demande de respirer profondément. Ils restent comme ça. Longtemps. La petite prend congé et son grand-père lui demande encore :

– Tu viens demain hein ?

La petite répond oui, et lui :

– Alors c'est bon ! Et il s'endort.


4 avril, à 35 km de Lisbonne, 2014 :
La petite n'a pas rendu visite à son grand-père. Elle a laissé passer l'heure des visites dans des rendez-vous inutiles.


6 avril, quartiers est de Lisbonne, 2014 :
La petite va déjeuner au Palmeiras, dans le centre historique des Olivais. Elle commande un verre de rouge de la maison et une demi-part de morue aux pois chiches. Elle discute avec les employés de l'établissement qui ne l'ont pas vue depuis quelques années déjà et convainc le cuisinier de lui révéler le secret de l'açorda (6) au whisky. Elle retourne au cimetière des Olivais pour répandre les cendres de son grand-père dans la fosse commune, ainsi qu'il le lui a demandé. Sur le chemin de la maison de ses grands-parents elle fait un détour nécessaire par le 282 de la rue Cidade de Lobito pour boire un Sumol à l'ananas et manger une brioche au fromage à la Pastelaria das Arcadas. Elle appelle son mari pour avoir des nouvelles de leur fille et dire qu'elle rentre le lendemain. Elle appelle un cousin pour lui demander s'il est dans les parages, un oncle l'appelle pour lui demander si elle est dans les parages. Elle répond oui, traverse la cour de l'église São José et le retrouve devant le métro. Son oncle lui tend un sac plastique :

– Les livres sont tous à toi. Tu peux venir les chercher quand tu veux. Prends ceux-là déjà, qui étaient sur le bureau. La petite le remercie, prend la ligne rouge jusqu'à Saldanha puis la jaune jusqu'à Rato pour atterrir sur le canapé d'une amie avec vue sur l'un des arbres les plus anciens de Lisbonne, un ficus elastica d'intérêt public rempli de déchets et même de chats morts, au centre du Largo Hintze Ribeiro. Elle ouvre le sac plastique et y découvre Vers la Paix perpétuelle d'Emmanuel Kant, livre que son grand-père lui avait emprunté à noël parce qu'il "avait une bonne épaisseur et se lisait en un instant" et deux volumes du Capital de Karl Marx dans une édition portugaise de 1992 chez Progresso, soulignés et annotés par son grand-père. Elle ouvre une page au hasard et y lit, écrit au crayon : une révolution ne se célèbre pas. Elle se pratique. Voir figure suivante sur l'organisation sociale.


Demain elle ne sera plus à Lisbonne.


Avril, à 2 035 km de Lisbonne, dans le centre de l'Europe :
La petite, mère à présent, parle avec sa fille qu'elle est allée chercher à l'école, en bicyclette :

– Maman regarde, une araignée sur ta tête, hahaha, poisson d'avril...

– (...)

– Maman, attention à la pierre, tu vas tomber, hahaha, poisson d'avril...

– (...)

– Maman, attention il y a un lion du jardin zoologique qui s'est enfui et qui te poursuit, il va te manger, hahahahaha, poisson d'avril...


Elles arrivent à la maison. Garent la bicyclette, mettent l'antivol.

 

– Maman ?

– (...)

– Maman ?

– Oui ?

– C'est quoi avril ?

 

 

Notes
(1) En 1968, Salazar tombe de sa chaise et sa tête heurte les carreaux du sol. Peu de temps après, suite à un AVC, il perd une partie de ses facultés. Il mourra deux ans plus tard. (Toutes les notes sont de la traductrice)
(2) Surnom donné aux natifs de Lisbonne et signifiant "petite laitue". L'origine viendrait du passé maraîcher des alentours de la ville ou bien d'un siège auquel les habitants survécurent en mangeant de la salade.
(3) Les rues de ce quartier portent le nom de villes ("cidade") d'anciennes colonies portugaises en Afrique.
(4) Groupe de stations de radio privées qui émettaient en ondes moyennes et ont donné le signal de la révolution.
(5) Fleur symbolisant la révolution portugaise du 25 avril 1974, qui a mis fin à 48 ans de dictature.
(6) Plat ou soupe à base de pain dur que l'on accommode avec divers ingrédients (ail, coriandre, crevettes, etc).

 

Traduit du portugais par Elodie Dupau

Lu à haute voix par Véronique Janssens


Elodie Dupau (1984), est diplômée en études lusophones, traduction littéraire et sciences des bibliothèques. A ce jour elle a traduit de la poésie, des romans, nouvelles, albums jeunesse, essais et articles d’auteurs portugais (Mário de Carvalho, Ricardo Adolfo, Paulo Tavares, Carlos Vale Ferraz, ...) et brésiliens (Manoela Sawitzki, Caio Riter, André Neves, ...) pour diverses structures éditoriales (In-8, Métailié, Tupi or not Tupi, Le Père Fouettard, ...). Également lectrice en maison d’édition et enseignante auprès du CETL, elle travaille en ce moment sur deux recueils de nouvelles, l’un du portugais José Rodrigues Miguéis, l’autre du brésilien Mário de Andrade.

 

 

Download the ePub Print

The April Gentleman


1 April, 11,050km outside Lisbon, the early 80s:
A girl gets home from school, throws her rucksack down and runs into the kitchen, where everyone’s preparing dinner. She says she learned to multiply 8x9, that she can recite the names of all the rivers in Portugal and that the teacher talked a lot about a very important man called Salazar. Everyone stops what they’re doing. The girl isn’t fazed and carries on, saying the teacher told them Senhor António de Oliveira Salazar ruled Portugal for a very long time and that he was a very honest man, he only had one pair of shoes that he used every day because he was so thrifty, and that it was a shame he fell off a chair (1), poor chap. No one passed comment on her lessons, as they usually did, but her grandfather pulled over a chair and told her to sit down, as he used to do after dinner when, as if telling a story, he’d talk to her about the laws of physics and possible parallel universes. He said he had a confession to make: “Your grandfather is a Communist.” (At the time, for a girl of eight, this was tantamount to being told your grandfather ate little children for breakfast.) He then told her a very long and not entirely nice story about exiles, colonial wars, torture, tanks, forbidden books, prisons in Peniche and red flowers handed out on the streets of Lisbon. The girl went to bed thinking that the truth is really a matter of taking sides. You don’t necessarily learn the truth in school.


5 April, 366km outside Lisbon, 2014:
The girl takes a taxi to the train station: she’s going to get the first intercity train of the day. Sitting on the back seat, she thinks about how she always feels a foreigner outside Lisbon. She accuses herself of being one more blinkered Lisboeta, ignorant of her own country north of Coimbra. The taxi driver asks her if she’s getting a train to the capital. She says she is. He checks: to Lisbon? She says yes. Are you a little lettuce (2)? She says she is. Were you born in Lisbon? She says she was. He wants more detail: What neighbourhood? She replies: Olivais Norte, near Portela airport. Ah, I know it well, I lived on Avenida António Augusto Aguiar (3) for seven years, my parents had a big house there, I remember it well, I’ve even got a cousin who lives in Telheiras and a brother who lives in Sintra, I know Lisbon very well, I do, great fun, it is. It is, the girl agrees. But it’s no place to live, the taxi driver immediately adds, it’s so chaotic, so full of traffic, people always charging around from one place to another, underground, underground, always underground, on those subterranean trains, it’s so stressful, you can see it in my brother, he’s younger than me but he’s aged more than I have, you can see it in his face, I mean a flat in Telheiras costs around 500 euros a month, and here, for the same money, you could rent a mansion in the town centre, Miss, you see? It would be big enough for you, your children, I don’t know if you have children, Miss, or if you have a husband, but it would be big enough for everyone, you know what I mean? I don’t understand it, young people like you, living in Lisbon out of choice; I mean, I know Lisbon’s fun, good for letting your hair down, going out for a few drinks and all that, you live for the nightlife, I know how it is, I was young myself once, though in my time nobody went out drinking, but here, Miss, here you live well, here you get quality of life, there’s work, and look at these pretty streets, if it weren’t so dark, you’d see how pretty they are, d’you spend much time here? If you did, you’ll know the streets will soon fill up and it’s lovely, look, we’re here. Five euros seventy five, Miss.

The girl asks for a receipt, the taxi driver says: ah, you want a receipt so you can win a top of the range car in the lottery, don’t you? How much shall I make it out for? The girl doesn’t understand either question, but he insists: Sorry to ask... The girl rounds the amount up, without knowing whether that’s what she’s supposed to do. The taxi driver seems dissatisfied: there you go, little lettuce, come back whenever you like, you’re always welcome here.


1 April, Olivais Sul, east Lisbon, mid-80s:
In the 1980s, the best rock bands and the best car radio thieves came from Olivais. On Rua Cidade de Bolama, in a fifth-floor flat that used to have views of vegetables gardens and chicken coops, but now looks out onto a construction site where a brand new shopping centre is being built, a grandfather spends his retirement underlining passages in books. In the same neighbourhood, a little further to the north, right at the end of ACSantos street, a girl lives on the sixth floor of an award-winning social housing estate. She hears the sound of a bus turning the corner of General Silva Freire onto Sub-lieutenant Barrilaro Ruas and runs down the stairs, swinging on the handrail to jump down the last five steps. She lands perfectly to press the button on the wall, opening the lock on the door to the building, and runs out shouting ‘good morning’ behind her, without looking up at the neighbour on the first floor, who is doubtless watching her from the window. The girl scurries up the side of the lawn and runs across the road just as the number 21 reaches the bus stop. 17 minutes later, she gets off outside the door to her grandparents’ house.

She goes up the steps to the first floor, for she knows the ground floor buzzer is always out of order, and rings the bell twice, even though she has her own keys, just for the pleasure of seeing her grandfather open the door and stretch out a hand to greet her:

“How are you, my gentlewoman, do come in, what brings you here?”

“Good afternoon, gentleman sir, a square-root problem is what brings me here.”


6 April, south Lisbon, 2014:
The girl arrives at Oriente station and catches the metro to Olivais Sul. She comes out right by the door of what used to be her grandparents’ building. She notices the number 21 has changed route and so catches the 779. It goes down Cidade Lourenço Marques, as if on its way to her parents’ old house. She gets off two stops later, at the bottom of Rua Cidade de Nampula, crosses the road by the 34th district police station and stops off at the Pastelaria Estrela de Cristal, where she orders a galão (4) and a slice of toast. She looks out at the ugliest church on the planet and thinks how ridiculous it is to be back in the neighbourhood for a Catholic Mass in honour of an atheist Communist who had serious reservations about all forms of spirituality. She orders another coffee, a bica (5), which she drinks in one gulp, and a packet of Português Suave. Dona Adelaide counts out her change in Gorila chews, a smile on her lips that says she knows why the girl is back. She asks if the girl hasn’t quit smoking yet and the girl says she has, but today’s different.


6 April, between Lisbon and Brighton, 1974:
Brand new black and white Sony television, tuned in to RTP1. The whole family is gathered to watch the 19th Eurovision Song Contest, presented by Henrique Mendes, commentary from Artur Agustinho. Only her grandfather sits with his back to the ‘imperialist propaganda machine’. Sweden wins on the night with ‘Waterloo’ by Abba. Portugal come last with a love song that, 15 days later, will be broadcast at 22.55 by the Emissores Associados de Lisboa radio station as a signal for troops to leave their barracks. According to reliable sources, love songs with no apparent political meaning make ideal signals for revolt.


7 April, Olivais Sul, 2014:
Everything about the funeral Mass annoys her. The smell of the chrysanthemums in the flower garlands, the broken coffee machine in the entrance hall, the messages written in gold pen in the book of condolences, the Made in China crochet doily draped over her grandfather’s face as he lies in an open coffin in the middle of the room, the purple cloth used to cover the school desks, the undertakers’ visiting cards advertising all manner of services, the benches pushed up against the walls, the modern crucifix above the altar, metallic and stylised, hanging on the wall like a hat-stand, beneath a series of windows which periodically show legs rushing by, a reminder that they’re in the crypt of the Nossa Senhora da Conceição dos Olivais church. The girl doesn’t know how to pray. She decides to sit near the door in case she needs to slip away discretely. Her plan is foiled immediately when a distant aunt, her face wet with tears, takes her by the arm and leads her into the centre of the room, to show her that Grandfather, poor thing, was so thin, so sick, so weak, he had such a bed temper but he was a good person, it was no longer worth it, there was no longer any point in him being on this earth.


25 April, between Lisbon and Serpa Pinto, 1974:
The girl is less than a month old and misses her vaccination that day because her mother runs to the post office to telephone Angola and leave the following message for her husband: it’s happened.


25 April 1974, 1,585km outside Lisbon:
The day that there’s a revolution in Largo do Carmo, the girl’s grandfather is eating lunch in Trafalgar Square. He rushes to the airport, but all flights to Lisbon are cancelled. He joins the first street demonstration he finds, hurls insults at the riot police and is arrested together with a group of punks twice his size and half his age. He shouts for four straight hours that he’s a free man, that where he’s from people are free to say what they like, wear what they please and demonstrate against the state, not like in this imperialist, capitalist, fascist, reactionary country. All in broken English with a perfect Luso accent. Her grandmother manages to get the money together to pay his bail and they wait two days for him to return to Portugal, on the first flight out of London to Portela airport.


6 April, still in the church, 2014:
The Mass starts. The girl sits with her grandmother on her left, her uncle on her right. In the centre of the hall, the open coffin with her grandfather.

The priest arrives late. While still adjusting his cassock, he explains that he’s from a German Catholic order that used to do a lot of missionary work in Africa and now does odd-jobs for the São José hospital, and please forgive his lateness, he’s here filling in for the Capuchos hospital chaplain who has a cold, and he hasn’t had time to prepare, and he didn’t know the deceased, but even so, these moments are as they are, they’re the same for all of us, heavy-going, the universality of pain, he knows it well, he’s seen a lot of it in his time. Silence descends on the room, a cough here and there, the priest goes up to the alter, bends down to tighten the laces on his trainers, and opens the bible at what appears to be a page selected at random. A series of passing legs enlivens his improvised sermon.


1 April, the centre of Lisbon, 2014:
The same time every day, in room 19 of Capuchos hospital in Campo dos Mártires da Pátria:

How did you get in here? Do they let people come in and out? her grandfather asks her. He doesn’t know he’s in hospital, doesn’t know he’s had an operation, doesn’t seem to be in pain. The girl answers him: it seems so, but it wasn’t easy, I think I came in through the service entrance; it was full of containers of organic waste.

Her grandfather asks her if she saw his teeth down there, he says someone stole his false teeth in the night and he wants them back. The girl says she didn’t see any lost false teeth when she came in, but she promises to keep an eye out for them when she leaves. He smiles and asks: take me with you, we’ll go and look for them together, and while we’re at it we’ll go out for lunch, I’m sick of being in here.

I’m allowed in, but I don’t think Grandfather is allowed out yet, the girl replies. Oh me, oh my, that’s all I need, her grandfather says, a person reaches a certain age and after all that’s happened, he ends up a prisoner again. So no one’s going to help me get out of here? Honestly, a person in here is made to feel less than he was, but I’ve not reached zero yet, you all think I’m under one, but I’m still here, you’re all waiting for me to die, but it’s simple mathematics, because when I go, I’m going down there, not up there, and so I’ll go on, I’ll turn -1, then -2, -3, -4... and so on. You’ll not get rid of me that easily.

And he gestures as if writing in the air, like he used to do when explaining physical chemistry problems to her after school, repeating gestures in the air, over and over again, her grandfather stuck with his gestures but unable to finish his sentences.

The girl holds his hand and tells him to breathe deeply, tells him he should rest. She explains to him once again that he’s had an operation, that he has to recover before he can leave the hospital; he insists that she has to help him get out of there, that they’re expecting him for lunch at Palmeiras, Senhor Jacinto has even set aside two portions of bacalhau (6) for him, and the girl says the two of them are going to eat lunch together, right where they are, that it’s more practical, and he says what about your grandmother? I’m worried about your grandmother, at home all on her own. The girl avoids the question and asks if the people in the hospital aren’t nice to him, and he says they are, they are, but he still wants to get out of there at once, he’s bored, the girl tells him to be patient and he makes a joke: they even took away my television, did you notice? and he points up at an empty plastic stand hanging from the wall.


6 April, still in church, 2014:
The priest gets the service under way and then comes down from the altar, like a rock star keen to meet his public, to speak directly to them and to make known his personal ideas (his expression) about God. That God exists even for those who don’t believe in God, for God is the hypothesis of the beginning and the end of things, so anyone who believes in the beginning and the end of things believes in God, and science says as much, for I’m not just a priest, I used to be a teacher, and we measure love as a quantity by how much time two people spend together, and at another funeral only yesterday I asked a husband who’d lost his wife if they’d lived together long (they’d been together for forty years) and he said no, not long, and because nobody seemed to be responding to his ruminations, a sermon that sounded like rhetoric but really wasn’t, the priest kept on going, for in case we hadn’t realised, that husband was right, and everyone here can relax, you can believe in God or not believe in God, it’s all the same to me, and then he stuck the bible under his arm (he literally clapped the bible shut and tucked it under his arm), the whole thing getting more informal by the minute, and he stood beside the coffin, and the girl tries to remember if funerals are usually like this, but maybe the priest did prepare, maybe he went on the internet and found out Grandfather was a Communist and so he’s doing his best, and the girl realises her uncle is getting fed up, that he’s sighing loudly and muttering I’ve had enough of this shit, especially when the priest says the deceased has gone to a better place, and the girl hears her grandmother say oh Jesus is the man never going to shut up, my legs are sore, this priest is a lunatic, there are no sensible people left, not even to give Mass. The priest, inspired and full of energy, ventures to say: now let us pray, two quick prayers, because maybe none of you know, but there are only two real prayers in the whole bible, Hail Mary and Our Father, all the rest are made up, so let’s start with an Our Father, only stand up if you want to. The priest must have realised no one at this funeral knows anything about Mass, the girl thinks, but everyone stands up to say the prayer, all the words and everything. Everyone except the girl.


2 April, the centre of Lisbon, 2014:
On the way to see her grandfather at Capuchos hospital, the girl passes a flower stall in the market and overhears the following conversation between a father and son:

“You choose the flowers to take to Mum.”

“I want that one, Dad,” the boy says, pointing at a red carnation.

“Okay, son, but not a red carnation. Pick another one.”

“But why, Dad?”

“It doesn’t matter, Afonso, you can pick any of the others, just not that one. Look at those pretty ones there,” the father says, pointing at a bunch of white lilies. “Why don’t we get those?”

“No,” the boy says.

“What are those ones called?” the father asks the florist.

“They’re commonly known as milk cups...” answers the florist.

“But Dad, I want the red carnation, why can’t...”

“Come on, son, take the little milk cups and be done with it. A small bunch please. How much are they?”

And Afonso takes the little milk cups (7) for his mother.


6 April, still in the church, 2014:
The priest offers the Body of Christ, raising a wafer like the ones they use to make those delicious lérias (8) in that patisserie on the corner of Guerra Junqueiro and Almirante Reis, next to the English school, but there are no takers for Communion. The girl finds it all a joke. The priest is left holding the wafer, then gives it to the alter boy assisting with the Mass, and finishes off in a hurry with some wise words the girl doesn’t listen to. The priest turns to make the sign of the cross and bless the ceremony, looks up at the modern cross, which in is fact only a crucifix holder, and says: Oh! There’s no Christ on the cross! Okay, never mind, we’re done; and he leaves without so much as a goodbye.


3 April, centre of Lisbon, 2014:
The girl visits her grandfather in hospital, squeezes his hand and tells him he looks a little better, rosier. Her grandfather replies in a voiceless voice, sighing through tubes and an oxygen mask:

“This is nothing, my gentlewoman, I’m still all red on the inside.”


6 April, east Lisbon, 2014:
The girl accompanies her grandfather, sitting by his side in the funeral car. There’s no procession. Because people had to hurry back to work, because they only came to say hello, because I’ll phone you later and see if we can fit in a coffee, it was nice to see you, you look well, because her grandmother can’t make it to the cemetery, it’s a very difficult day for her, it’s better she go home and rest, because I’ll keep your grandmother company, but I’ll come by the Silent Garden later, I’d better fetch the car, it’s parked down by the police station, sorry, I’ve got to go and pick up the kids, my eldest is sick.

The funeral car moves through Olivais Sul as slowly as a tracking shot in a French film. It goes up Avenida Cidade de Lourenço Marques, turns left onto Rua Cidade de Bissau, turns left again and then keeps going along Rua Cidade de Bolama, towards the Olivais shopping centre, past her grandparents’ house, turns right then left, down Cidade de Luanda, as far as Pádua, that leads to the cemetery. There’s no one in the lobby of the crematorium. The girl sits on the back row and the priest takes the opportunity to tell her about his life as a missionary, offers her a pamphlet from his Catholic order and tries to keep up the informal tone of the ceremony by saying: your grandfather must have been very popular, judging by how many wreathes were sent to decorate the room. The girl thinks how much she hates flowers, while the priest says a last prayer for her grandfather’s soul and bids her farewell, saying he still has three more Masses to do that day; he leaves in a blue Mini. The coffin enters the crematorium and she’s told that the ovens are full; can she come back for the ashes in three hours? The door closes. The girl walks around the Silent Garden, not knowing how else to fill the time, and busies herself thinking that she doesn’t really dislike flowers, she just hates chrysanthemums in flower arrangements shaped like crowns, and the pink coloured flowers of cypresses, which she’s surrounded by now, and then she thinks of the little milk cups the boy took for his mother. She runs to the florist and buys all the red carnations at the stand.

“Want me to arrange them for you, girl?”

“No, they’re fine as they are. How much?”

“Take them, they’re for your grandfather aren’t they?”

The girl runs around the back of the crematorium and hammers on the service entrance door. The man opens the door and she holds the carnations out to him. The man understands and accepts them, nodding his head. The door shuts again, but this time it seems to do so with less force.


3 April, centre of Lisbon, 2014:
Her grandfather’s hand shakes in her hand. The girl asks him what’s the matter. He tells her: he’s nervous. The girl tells him to take deep breaths. They remain like that. For a long time. The girl says goodbye and her grandfather speaks again:

“So are you coming back tomorrow?” The girl says yes, and he says: “That’s all right then!”

And he falls asleep.


4 April, 35km from Lisbon, 2014:
The girl doesn’t visit her grandfather. Visiting hours come and go as she is tied up with meaningless appointments.


6 April, east Lisbon, 2014:
The girl goes to eat lunch at Palmeiras, in Olivais old town. She orders a glass of red wine and half a portion of bacalhau with chickpeas. She chats with the owners, who haven’t seen her for a long time, and she persuades the chef to reveal to her the secret ingredient in the açorda (9) with whisky. She goes back to the cemetery to put her grandfather’s ashes in a pauper’s grave, just as he asked for. On the way back to her grandparents’ house, she takes a compulsory detour via 282 Rua Cidade de Lobito, to drink a pineapple Sumol and eat an arrufada (10) with cheese in the Pastelaria das Arcadas. She phones her husband, asks after their daughter, says she’ll be back tomorrow. She phones a cousin to ask if he’s in the neighbourhood; an uncle phones her to ask if she’s in the neighbourhood. She’s says she is, she crosses the São José churchyard and they meet outside the entrance to the metro. The uncle hands her a plastic bag:

“All the books are yours. Come and get them whenever you like, but take these ones now, they were on the desk.”

The girl says thank you. She gets the red line to Saldanha and then the yellow line to Rato, where she lands on a friend’s sofa. It has a view of one of the oldest trees in Lisbon, a ficus elastica in the middle of Largo Hintze Ribeiro, a tree of ‘public interest’ covered in rubbish and even a few dead cats. She opens the plastic bag and finds Perpetual Peace by Immanuel Kant, a book her grandfather had asked to borrow from her at Christmas, because “it’s a nice size and you can read it in one go”, and two copies of Capital by Karl Marx, 1992 editions published by Progresso, underlined and annotated by her grandfather. She opens a page at random and reads, written in pencil: a revolution is not celebrated. It’s practised. See the diagram of social organisation on the next page.


Tomorrow she’ll no longer be in Lisbon.


April, 2,035km from Lisbon, in the centre of Europe:
“Mum, look, there’s a spider on your head, hahaha, April fool...”

“(...)”

“Mum, look out, you’re going to trip over a stone, haha, April fool...”

“(...)”

“Mum, look, a lion has escaped from the zoo, it’s behind you, it’s going to eat you, hahahahaaa, April fool...”


They get home. They chain the bike up.

 

“Mum?”

“(...)”

“Mum?”

“Yes?”

“What does April mean?”

 

 

Notes
(1) António de Oliveira Salazar suffered a brain haemorrhage after falling from a deckchair in 1968.
(2) Lisboners are nicknamed ‘alfacinhas’: little lettuces.
(3) Avenida António Augusto Aguia is a street in the centre of Lisbon (António Augusto Aguia was a 19th century scientist and politician); Olivais Norte is an outer neighbourhood in the east (the streets there are named after colonial cities and men who fought in the colonial wars).
(4) A white coffee.
(5) An espresso-sized coffee.
(6) Codfish, the national dish of Portugal.
(7) Lilies are known as ‘little milk cups’; well-behaved children who do what they’re told are also known as ‘little milk cups.’
(8) An egg and sugar fondant.
(9) A bread soup from the Alentejo.
(10) A sweet bun.

 

Translated from Portuguese by Jethro Soutar

 

Jethro Soutar is an English writer and a translator of Spanish and Portuguese. He has translated Argentinian and Brazilian crime fiction for Bitter Lemon Press, and his translation of By Night the Mountain Burns by Juan Tomás Ávila Laurel will be published by And Other Stories in late 2014. He is co-editor of The Football Crónicas and a co-founder of Ragpicker Press.