Tetraptych

Vierluik

Clinton du Plessis

Clinton du Plessis

Clinton du Plessis (South Africa) started writing from an early age. He has published in a variety of magazines since his debut at the age of 22. Apart from poetry and short stories, he also writes columns and articles and has an interest in photography and economy. In 1984 his first poetry anthology Geloofsbelydenis van ’n kluisenaar (Confessions of a Hermit), was published by Perskor – his only anthology to be published by a mainstream publisher. Thematically his work focuses on outsider figures in society (prostitutes and drug addicts), as well as nihilism and consumer culture. Du Plessis performed at various festivals, amongst others the Nijmegen poetry festival and Poetry Africa ‘99 in Durban. Apart from writing he works as an accountant.

Close

Stellenbosch All citybooks

Download the ePub Print

Vierluik


1


Chris lag toe hy weke later die joernalis se onderhoud in die Sondagkoerant lees.

Ons is op dieselfde golflengte, dink hy. Die joernalis haal in sy artikel ʼn liriek van die musiekgroep Skallabrak aan: ‘Hoekom het die winkelpoppe dan nipplestands?'’ Dié band het op die agtergrond gesing, terwyl hulle gesels het by die fees van woorde, in die dorp van akkers, eike, skrywers en kuns en die dreigende drolle in die sukkelende rioolstelsel.

Snaakse plek dié. Hier het ʼn digter met ʼn lewerkwaal jong digters gekweek – miskien, onwetend in landsbelang - hulle soos bonsai geknip en vertroetel tot by publikasie.

Voortreflikheid – ʼn taal en sy volk moet voortreflik wees.

Danie Malan en Marcello Fiasconaro het om die beurt die lyf en die spier tot die voortreflike uiterstes op die atletiekbaan beproef. Coetzenburg. Dit was die jare van isolasie. Die land moes presteer, ons het helde nodig gehad.

Maar hy is terug by Skallabrak. Die ding met Afrikaanse bands en name. Eers die ongewone naam om genoeg aandag te trek? Miskien om die gebrek aan talent te verbloem? Maar die naamding is niks nuuts nie. Daar was ook later Fokofpolisiekar, voor dit Anton Goosen en sy Kommissie van Ondersoek, Randy Rambo en die Rough Riders. Chris dink aan al dié dinge terwyl hy by ʼn tafel sit en wag dat die kennis opdaag.

Hy is hier om voor te lees, ʼn redigeerder te sien vir ʼn nuwe roman en om die dorp te beleef.

By stalletjies onder stukkies koeltes van bome en sambrele staan feesgangers tou vir worsrolletjies en gaskoeldrank, burgers, skyfies, koffie en melktert. Hulle is hier vir die fees maar ook om te eet.

Die plek herinner hom aan ʼn padstal.

Ry jy deur die land kom jy op hulle af. Alles kry jy daar wat nie massavervaardig is nie. Daar is rakke vol sybokhaarpantoffels, biltong, tuisgebakte beskuit en brood, ingelegde vye en appelkose, blatjang, albasters, ketties en draadkarre. ʼn Stukkie vervloë nostalgie met ʼn afdak en ʼn stoep met ʼn uitsig. Een padstal het ʼn oulike gemak – ʼn gerieflike riethuisie met die gulhartige uitnodiging: ‘Kom fluit in die wind.’

Die meeste van hierdie produkte is egter ook die resultaat van goedkoop arbeid op die plaas, die handewerk van die skugter mense met die oorpakke en kopdoeke wat op die agtergrond bly. Hulle staan net daar, stil, wag op opdragte.

Chris merk die fotograaf vanaf ʼn afstand op. Sy welige baard loop hom vooruit. Hy waai vriendelik maar ongemaklik want hy loop met ʼn skildery in die een hand en sy kamera hang aan ʼn band om die nek. Chris beantwoord die groet met ʼn hartlike oplig van sy linkerhand waarin hy ʼn blikkie halfgedrinkte Coke vashou.

Af en toe gaan staan die fotograaf, roep iemand lukraak nader, vra die persoon om met die skildery te poseer en neem ʼn foto. Vanwaar Chris sit is dit moeilik om die gesig op die skildery te eien. Die fotograaf kies sy subjekte met sorg uit. Eers die bediende met die oorpak en die wit kopdoek, daarna die man wat die vol vullissakke uit die dromme verwyder. Hulle lyk ongemaklik met die foto, kyk om hulle rond asof hulle bang is om dit vas te hou. Later ontwikkel dit ʼn patroon, die fotograaf kies doelbewus mense van kleur om saam met die skildery af te neem.

Uiteindelik kom hy oor tot waar Chris sit, hulle skud hande en Chris wens hom geluk met die eerste boek. ‘Dankie, ons hoop dit verkoop en word gelees.’ Hy dra die T-shirt met die slagspreuk wat soveel opskudding veroorsaak het: ‘Black labour, White guilt.’

‘Sal jy omgee om te poseer?’ Sonder om vir ʼn antwoord te wag druk die fotograaf die skildery in Chris se hande.

Toe eers kan hy die gesig van naby sien. Deesdae is sý wit gesig net so skaars soos daardie bekende swart leier se gesig in die sewentigs was.

‘Waar kry jy die?’ verneem Chris. ‘By die biblioteek, snaaks dat dit nog daar is en nie iewers in ʼn agtervertrek saam met die ongure verlede van hierdie plek weggepak is nie. Die groot leiers van weleer word deesdae ʼn verleentheid.’

Dié leier het ook hier studeer maar dit was baie baie jare gelede. Hy sal moontlik in sy graf omdraai as hy weet wat alles nou in die naam van transformasie hier gedoen word!

Chris draai die skildery na homself om en kyk stip na die gesig. Eens magtig en nou vergete, dink hy: sy standbeelde word verwyder, straatname met sy naam doodgeverf, sy naam van damme en lughawens afgehaal. Op die skildery dra hy ʼn netjiese swart pak met ʼn swart das. Sy grys hare is agtertoe gekam, paadjie aan die linkerkant, die neus groterig, die oë kyk stip vooruit. Chris maak die skildery regs van hom op die tafel staan en die fotograaf neem hulle af.

Chris beweeg met sy linkerhand die blikkie Coke met die strooitjie daarin. Hy skuif die blikkie nader aan die skildery en plaas dit voor die leier, totdat die strooitjie net-net aan sy lippe raak. ‘Fok, dis fantasties,’ roep die fotograaf opgewonde en neem twee foto’s. ‘Dankie,’ sê hy, skud hand en loop om nog foto’s te neem. ‘Jy soek vir kak,’ wil Chris waarsku, maar hy bly stil.

Chris kyk op en sien hoe ʼn jongerige student die hele episode dopgehou het. Hy is naby genoeg om die emosie in die student te sien oplaai. Die student se vriendin kalmeer hom, vryf oor sy skouer. Die spiere in sy linkerboarm bult, hy bal sy vuis, hy haal vinniger asem, vee iets uit sy oog. Vir ʼn oomblik kyk Chris en die student na mekaar, die blikke ontmoet vlugtig maar die student kyk dwarsdeur Chris, asof hy nie daar is nie.

Dit moes ook wees hoe die bode gevoel het daardie dag, lank gelede, toe hy die lem deur die leier gesteek het, dink Chris. Daardie afsku wat hy pas in die jong student se oë gesien het.

Chris kyk op van die koerant, die toue by die stalletjies word steeds langer. Hy blaai weer verder, sonder om werklik iets te lees, neem nog ʼn sluk koeldrank en sy oog dwaal na sy horlosie.

Hy wag vir die skrywer, joernalis wat hom ʼn halfuur vantevore gebel het.

Dan sien hy hom. Brutus Malan kom deur een van die deure aan die anderkant van die plein gestap, vasberade, asof hy presies weet waarheen hy oppad is.

Kuitlengte broek, khaki hemp, bruin stapstewels, hare kort teen sy kop afgeskeer, songebrand, sy bo-arms vul die moue – lyk asof hy sy klere uit Weg bestel of by Cape Union Mart koop.

Soos hy oor die plein gestap kom, sien Chris hoe van die blonde spulse meisies, seker so veertien of net ʼn aks ouer, na Brutus kyk – na sy sterk bene, van sy stewels se bokant tot heel boontoe waar dit onder sy broek in verdwyn. Hy weet dat Brutus bewus is van hul blikke, al loop hy met ʼn uitdrukkinglose gesig na waar Chris sit, en dat hy elke oomblik van die aandag geniet.

By een of ander skrywersbyeenkoms het Chris gehoor die man is ʼn minnaar van formaat met ʼn ongesonde voorliefde vir lelie-blank vroue.

Brutus, dink hy, jou donder, jy’t toegang gekry tot die enklave van Afrikaanse uitnemendheid met jou middelmatige roman, jou kursus in skeppende skryfwerk, elke woord gekweek in ʼn laboratorium, elke sin gemeet en geweeg vir die mark van leeskringe en verveelde middelklas vroue, jou Mondi-toekenning en ATKV-veertjie. Die boere het jou aan jou bruin knaters beet, maar jy weet dit nie. Iewers in ʼn referaat oor Adam Small het die dosent dit so mooi gestel. Hy’t iets aangehaal wat Max du Preez geskryf het; ‘Ballas bak met die boere om die vuur.’ Een van Brutus se voortreflikhede.

Chris staan op, glimlag in Brutus se rigting, steek sy hand beleefdheidshalwe uit.


Hulle gaan sit en wink ʼn kelner nader. Chris maak hom reg vir ʼn lang gesprek, Brutus se ander gunsteling tydverdryf – boerebashing.

 


2


Aletta is gebore uit die adel van die Afrikanerdom, vind Chris eers heelwat later uit.

Hy bel en noem dat hy deur Brutus na haar verwys is. ‘Hoe ken jy hom?’ vra sy. Chris verduidelik.

Brutus het haar aanbeveel om te help met die redigering van Chris se Afrikaanse roman. Sy was vir jare verbonde aan een die groot Engelse koerantgroepe, ondersoekende joernalis, liberaal, ondanks haar agtergrond. Haar pa se benepe standpunte en lewensbeskouing sou jy glad nie aan haar gehang kon kry nie, het Brutus vertel. Seker so vyf jaar al afgetree en doen vryskutwerk.

Sy gee aanwysings na haar huis. Klink asof sy stemopleiding gehad het, praat ʼn suiwer standaard- Afrikaans, geartikuleerd, ʼn stem wat goed op radio sou aard, dink Chris toe hy die foon neersit. Hy’t ʼn afspraak vir na twee die Saterdag gemaak.

Hy stop by die adres en lui die klokkie, die interkom dra haar stem tot by hom. ‘Ek is nou-nou daar,’ laat sy weet. Weer die radio-stem.

Die buurt is boomryk, jakarandas mors ook hier pers dekens blare oor die grasperke op die sypaadjies en die teer. Deur die skrefies van haar houthek kan hy dele van die binnekant van die woning en erf sien. In die tuin peul gras en ander groeisels geil oral oor die sementpaadjies en deur die heining. Die plek kort duidelik die ferm hand van ʼn man of ʼn ervare tuinier. Hy kyk na die gebou; plek-plek dop die verf teen die geute af, die houtvensterrame kan doen met ʼn nuwe laag vernis.

Jare gelede was hierdie enklave, soos vele ander wit buurte, immuun teen die verval wat in die res van die land wortel geskiet het maar sedert 1994 het Afrika se diaspora hom ook hier kom inwortel. Verder af in die straat staan ʼn luukse motor en ʼn swart seuntjie ry op ʼn swaai.

‘Hallo,’ lag sy toe sy die hekkie vir hom oopmaak.

Haar handdruk is ferm en opreg, haar welige bos blondegrys hare laat hom dink aan ʼn bekroonde aktrise. Behalwe vir die paar plooie om die mondhoeke, lyk sy nie soos iemand wat al sestig is nie. Sy pas goed in haar jeans, span effe teen die heupe, los bloes en sandale, ʼn toonring aan die linkervoet, sigaret in die hand.

‘Kom, gerus in,’ sy hou die hek oop en hy loop binne, skuur selfbewus teen haar heup verby.

Binne lyk die huis veel beter as buite onderhou. Dit het houtplafonne en vloere, netjies vernis. Vol karakter, die rekenaar val vreemd-modern op, asof in ʼn verkeerde tydgleuf tussen al die antieke artefakte. Teen die muur hang ʼn skildery met ʼn landskap van die Karoo.

Hy gaan sit by die eetkamertafel. Daar lê ʼn eksemplaar van Erica Jong se, Fear of flying.

Chris vra om die badkamer te gebruik en sy gee hom aanwysings die gang af. In die kamer waar hy inloop staan ʼn bed, televisiestel en ʼn magdom boeke.

Verder af in die gang hang daar jasse en hoede aan kapstokke, die houtvloere kraak. Hy wonder waar die man is wat die klere eens op ʼn tyd moes gedra het.

Chris kom terug en sy bied hom ʼn drankie aan. Hy haal die manuskrip uit sy tas en plaas dit op die tafel. ‘Wat het Brutus jou alles van my vertel?’ wil Aletta weet.

‘Ag, nie veel nie, net dat jy baie goed is met wat jy doen.’

‘Brutus weet ook wat hy doen,’ lag sy terug, en voeg by ‘én hy is fokken goed.’

Ons geself soos ou kennisse. Met die derde drankie vind ek uit Brutus is meer as net ʼn kennis.

Later praat sy oor haar pa. Die broeder, hy het ná sy aftrede hier, verhuis na die kus. Natal.

Sy onthou hoe hy streng volgens ʼn spyskaart geëet het, uitgewerk vir die hele week. Maandag oggend hawermout, met koffie en twee snye bruin roosterbrood met heuning. Elfuur sy rooibostee buite op die stoep met een Ouma beskuit, terwyl hy na die radio luister, nie sommer enige stasie nie, maar RSG, alhoewel deesdae ook al hoe minder omdat hy slange wil vang oor die inkorrekte uitspraak van die nuwe aanbieders. Middagete porsie vis met vars groente, vanaf twee tot drie sou hy ʼn rukkie gaan slaap, daarna voor die rekenaar ʼn halfuur spandeer om briewe aan die Afrikaanse dagblaaie te skryf oor dinge wat hom nie aanstaan nie – soos die Belharbelydenis of die swak uitspraak of verkeerde woordgebruik deur die nuwe personeel van RSG.

Kwart voor ses het hy met sy kierie en die hond gaan wandel.

So het dit die hele week gegaan. Dieselfde pynlike en vir haar sieldodende roetine.

Dit is net na ses as sy weer met ʼn sigaret in die hand saam met Chris tot by die hekkie loop.

Hy ry weg en dink aan Brutus en wat Aletta alles kwytgeraak het.

Sy’t vertel sy wonder wat haar pa van haar sou dink, as hy dit sou kon sien. Hy sou in sy oggendtee verstik. Dié beeld van Brutus wat met sy bastergeslag kon lê in die uitnemendste skeut van die Afrikanerdom.

 


3


Aletta blaai later die aand deur die manuskrip. Sy lees hier en daar en kom by Chris se derde hoofstuk uit. Sy lees nuuskierig:

‘Janus Mantels is die oudste seun van Gariep en Mooimeid Mantels, altans so het hy vir ʼn groot deel van sy lewe gedink. Eers later sou die skok kom ...

Vanwaar Janus op die tweede verdieping van sy woning staan kan hy die golwende see sien tot waar dit lyk of dit wegraak. Hy staan net daar en neem dit alles in. Kalmerend lê dit net en wieg so ver as wat sy oog kan kyk. Soos die getye gedurende die dag verander, so verander die beeld voor hom.

As die weer dit toelaat, sit hy soms buite voor die reuse patiodeure, eet soggens ontbyt: volgraan brood met botter, twee glibberige eiers, repie spek, tamatie. Laatmiddag geniet hy ʼn glasie van sy geliefde rooiwyn. Sy kelder bevat ʼn versameling van die voortreflikste oesjare se beste gebottel – daar is soveel dat hy dit nie in sy oorblywende leeftyd klaar gedrink sal kry nie.

Of as hy tyd kry loop hy deur die rye en rye boeke in sy privaatboekery. Africana, ʼn getekende leergebinde eksemplaar van elkeen van Karel Schoeman se werke wat in sy leeftyd verskyn het, is sy trots. As hy so in die boekery sit, kan hy sien hoe die branders hier teen die rotse skaars honderd meter onder hom stukkend slaan. Soveel wat hy kon opbou in so ʼn kort tyd.

Soms kan hy nie glo dat hy so ver gekom het nie, hy het gewerk daarvoor maar ook nie buitengewoon hard nie. Soos so vele ander van die handvol nuwe bevoorregtes het Janus gekom waar hy nou is, as gevolg van sy vel, sy huid, sy gelaat, die tekstuur van sy hare, die klank van sy tongval.

Soms walg dit hom. Hy wat op ʼn stadium die baniere vir die groot klaslose wêreldgemeenskap van broeders sonder kleur geswaai het, het nou ʼn pion geword op hierdie groter skaakbord van korporatiewe herskikking. Hy was die regte man, op die regte oomblik – Bruin en Afrikaans genoeg om die heilige grond, wat eens net vir die rasegte Afrikaners beskore was, te betree.

Hy moes hierdie instelling omdraai, het die opdrag van heelbo gekom, amper soos Jan Rabie moes hy Die groot anders-maak, kom bestuur. Hy het probeer maar na twee jaar het die besigheidswêreld vir hom ogies gemaak. En hy het die sprong gemaak. Die kampus verlaat en hom hier tussen die vorige bevoordeeldes kom ingrawe.

‘Die Kommunis wat gatomgeswaai het’, het ʼn jong skrywer snedig in ʼn rubriek na hom verwys. Maar hy steur hom nie daaraan nie. Fok hulle. Wat weet hulle van hom?

Die see staan in skrille kontras met die landskap van sy kleintyd, die dorre droë veld met die aalwyne en die godverdompde armoede, die skuifelende skilpaaie, oeroud met die geduld van eeue.

Hulle was dertien in die gesin, twee broers het by geboorte gesterf, nog ʼn suster later aan tering. ʼn Oorskietbestaan – oorskietbrood en oorskietkos, oorskietklere, oorskietliefde – alles uit Gods genade vanuit die Groothuis van die Baas.

Eers jare later sou hy Van Wyk Louw se ‘O Wye en droewe land’ lees en besef dat dit die somtotaal van sy kinderjare was.

Sy ouers het gewroeg om te probeer bestaan, op ʼn plaas van ʼn boer in ʼn klein arbeidershuis met die sinkafdak wat later toegebou was om nog twee kamers te maak. En die klein vierkantige vensters, dit het hom altyd ondergekry, die fokken klein donnerse vensters, hy moes op ʼn stoel staan as hy na buite wou kyk en net sy pa of ma kon bykom om dit oop of toe te maak.

Toe kom hy op Universiteit en sy professor het vir hom nuwe wêrelde oopgemaak, hy onthou hoe geskok hy was toe hy die klas meegedeel het; ‘Kommunisme is maar net nog een van vele ekonomiese stelsels.’

Dit was asof hy die lig gesien het. Hy wat deur hulle predikant en deur die regering wysgemaak is dat hierdie dié groot euwel en duiwel was.

Janus het geweet daar is net twee klasse mense, die wat het en die wat nie het nie. Vir baie lank was hy een van die wat niks gehad het nie.

Hy het altyd begeer om in ʼn plek te woon waar die vensters laag genoeg sou wees, sodat hy vanuit ʼn stoel na buite kon kyk – dit was wat hy as ʼn luukse beskou het. Nou skuim en skommel die hele oseaan hier voor hom, grom die branders.

Soms onthou hy. Die vloere, gesmeer, met beesmis, glad en groen, eers later sou hulle ʼn goedkoop tapyt kon bekostig en dié op die vloer lê, bo-oor bladsye en bladsye ou koerante wat hy van hoek tot kant deurgelees het.

Sy pa het nie gehou van sy stilsit en lesery nie, wou eerder hê hy moet skaap bymekaarmaak of die tuin naby die Groothuis loop skoffel maar ma Mooimeid het gesê hy sal hom uit hierdie armoedige bestaan uit kan lees as hy wil en sy het vir hom die oorskiet koerante van die Groothuis af aangedra.

Die witmense was goeie mense, het sy gesê. Ag, sy ma, liewe vrou wat sy was, het ook soos wyle Steve Biko geglo in die inherente goedheid van die mens en kyk net waar het dit hom gebring. Dis ʼn ander land hierdie, ongenaakbaar – Afrika het nie tyd vir dromers nie.

Toe hy kom studeer, het sy ma vir hom ʼn Bybel ingepak, sy kompas wat hom op koers moes hou in die groot stad met sy vele versoekings. Hy het op die stasie in Kaapstad afgeklim en eers die volgende week agtergekom die Bybel het hy op die trein vergeet. ʼn Teken? Net soos hy later weer in sy lewe die ander Groot Manifes sou agterlaat en soos ander vele verloopte Marxiste sy lêplek by die beurs en kommoditeit sou kry.’

Aletta sit die manuskrip neer en loop om vir haar nog ʼn glas whiskey te gaan skink. Buite is dit donker en die studente maak reg om by die klubs uit te kom om dwarsdeur die nag te dans.

 


4


Anders as Brutus verkies Chris sy vroue met effe meer kleur, donker om die waarheid te sê.

Chris klim die trappe en lui die deurklokkie. Hy het weke vantevore dié afspraak vasgeknoop.

Sy het ook hier haar tuiste kom maak, dit is ver genoeg van Johannesburg, naby genoeg aan Kaapstad en sy wou altyd hier wees. Die plek het vir haar ʼn bekoring, het die vriendin hom vertel. En sy maak goed geld, leef gemaklik. Kies haar kliënte met sorg uit.

‘Come on in, it’s open,’ nooi ʼn opgewekte stem hom. Effe verbaas deur die beeld wat hom begroet, huiwer hy eers in die half-oop deur.

‘Please, come in, Chris,’ herhaal sy. ‘I was expecting you.’

Sy staan in die middel van die ruim voorkamer. Seker so 1.76m lank skat hy. Die gordyne in die televisiekamer agter haar is toegetrek en die ligte aangeskakel. Sy staan met haar voorkant na hom. Net ʼn paar hoëhakskoene, swart sykouse en ʼn bypassende suspender. Donkerbruin tepels, rooi lippe, vol mond, ʼn mooi vrou.

‘I thought, you would like this.’ Sy glimlag selfversekerd en stap met oop arms na hom.

Hy omhels haar en druk haar teen hom vas, voel die sagte warmte van haar lyf soos sy teen hom aandruk. Sy voel hom teen haar reageer, druk nog harder teen hom aan. Sy ken haar storie, behoort ʼn opwindende tyd te wees, dink hy.

‘Look what I have to get you in the mood!’

Sy loop voor hom uit, haar rojale heupe wieg heen en weer op die hoë-hakskoene. Dan buk sy ondiplomaties en tel die afstandbeheer vir die televisie vanaf die vloer langs die rusbank op. Hy voel ʼn krieweling in sy broek.

Plasma-skerm, fantasties groot. Voorstedelik gemeubileer, Mr Price Home. Foto’s teen die mure, plastiekplante, beeldjies wat die Zimbabwiërs op die vlooimarkte verkoop. Op een van die foto’s ʼn seun, seker so 16, in karatepak. Hy skud iemand se hand en glimlag trots met die medalje om sy nek. Chris stap nader, kyk en sien die bekende gesig van die persoon wat die kind se hand skud. Sy sien hy is verbaas en glimlag selfvoldaan.

‘He knows me very well,’ sy knipoog terwyl sy met haar hand in die rigting van die naakte spasie tussen haar bene beduie. ‘His, favourite spot! Sometimes, I look at them with their wives or when they sit and sleep in Parliament and I think to myself. Well, well who would say that they all know me ... quite intimately!’

Chris vra of die man op die foto haar gereeld sien. Sy knik haar kop instemmend.

Intussen het dit wat sy hom wou wys op die televisieskerm begin vertoon. Die beeld is verrassend duidelik. Dit is ʼn video-opname en na ʼn rukkie herken hy die binnekant van haar woonstel.

‘That’s me,’ sê sy opgewonde en wys met die afstandbeheer in die rigting van die skerm. ‘Naughty Nomsa.’ In die opname dra sy dieselfde uitrusting, net met ʼn paar stewels.

Sy beduie dat hy langs haar op die leerbank moet kom sit.

‘Who is the guy.’ vra Chris

‘A Swedish banker.’ antwoord sy. ‘Passionate about Africa,’ voeg sy by en streel oor haar dy. Die bankier lyk in sy middel-vyftigs, oordrewe bleek, maar ordentlik gebou, geen boep. Hy glimlag en geniet duidelik homself met haar.

‘How long is the clip,’ vra Chris. ‘Twenty minutes, but relax you will like the end, it’s a surprise.’ Sy herinner hom aan ʼn veeboer wat spog met sy stoetbul. Sy skuif tot teen hom aan, haar bene effe van mekaar.

Chris het dit op die opname al vantevore gesien maar hierdie keer is dit anders omdat die hoofkarakter reg langs hom sit en sy duidelik ingenome met haarself is. Dit het ʼn stimulerende uitwerking op hom en sy voel-voel aan sy reaksie. Hy is dankbaar teenoor Mandy wat hom van haar vertel het. Nomsa, iewers in haar vyftigs – nie sleg vir dié ouderdom nie, dink hy.

Sy vertel terwyl hulle kyk.

Haar eertydse werk as croupier by die casino in ʼn buurland, hoe sy daarna vir ʼn bank gewerk het, totdat haar man, na 1994 verbonde aan ʼn staatsdepartement, gesterf het. Sy was ook lank uit die land, koerier (dokumente) vir die beweging in die jare toe dit verban was. Yslike erflating van haar man wat sy bitter vinnig laat krimp het met ondeurdagte spandabelrigheid: boetiek uitrustings, oorsese reise, bootvaarte elke einde van die jaar, haar oudste dogter dood aan ʼn oordosis dwelms. Hoe sy nou ʼn diens lewer aan oorgewig politici op Viagra, liberale oorsese bankiers en ander testosteroon-befokte sakemanne wat af en toe uit Gauteng na Kaapstad wyk en dan tot by haar kom – hierdie land met sy magdom onversadigbare behoeftes.

Op die opname is sy nou in alle erns besig met die Sweedse bankier, sy verwissel posisie, die kamera ʼn gretige en gulsige oog wat alles registreer. Hy praat met haar, sy praat terug, kreun, por hom aan. Die klimaks kom al nader , en sy streel met haar hand op teen Chris se dy.

‘Now watch this,’ sê sy en leun styf teen hom aan.

Die bankier het ʼn uitdrukking van genoegdoening op sy gesig, sy is op die geteelde deel van die kombuisvloer. Die kamera kyk kil sonder om ʼn oog te knip.

‘And,’ vra sy, ‘that your cup of tea?’

‘Not really,’ antwoord hy.

‘He usually phones me before the time, so I prepare to let him have that ending. He pays well, very well.’

Sy staan op en neem hom na haar slaapkamer. Dit is al sterk skemer toe hy en Nomsa klaarmaak, sy bied hom iets te drinke aan, maar hy wys dit beleefd van die hand.

Die volgende aand skryf Chris verder aan ʼn nuwe kortverhaal:


‘Dit is ʼn jaar later, hy is weer in Stellenbosch.

Chris bel weer vir Nomsa, net die antwoordmasjien is aan. Hy wonder waarmee sy haar besig hou. Het die Sweedse bankier, net soos hy, belangstelling verloor, kruisig die politici haar nog in hul luukse hotelbeddens? Toe tel sy weer die foon op, “Yes, you can come over.”

Hy huur ʼn motor, ry deur die verkeer, die pad ʼn beklemmende neerdrukkende bekendheid. Stop by die rooi verkeersligte, ry aan, draai af by die vulstasie, koop ʼn koerant en koeldrank.

Die woonstel is sleg belig en sy lyk vir hom anders. Baie donkerder as voorheen, ook veel veel maerder. Hy vermoed dit, maar sê niks – sy bly sit op die bank, swart onderklere. Dis asof sy voel hy gaan nie lank bly nie. Hy twyfel of hy moet, maar besluit tog daarop, teen sy beterwete. Risiko’s, dit is waaruit die lewe bestaan. Die enigste sekerheid is die dood en daarteen kan jy jou nie verskans nie.

Sy bied beskerming aan maar hy skud sy kop, sy hoef nie uit te trek nie. Sy bly sit, hy gaan staan voor haar. Sy kyk op na hom, maak haar mond oop, hy vermy kontak, sy linkerhand agter haar kop, met sy regterhand gulp hy hom oop en uit. Hy maak sy oë toe en hou aan om sy hand te beweeg totdat hy die opwinding voel opwel en bars en sy agteroor val teen die sitplek.

Hy weet hy sal haar nie weer sien nie, nie net hy nie maar ook die bankier en die politici. Sy beweeg in die effe skemer na die badkamer, haar heupe het weggesmelt, merk hy. Hy stap agter haar badkamer toe, spoel homself in die wasbak af. Sy lyk skielik oud, baie oud. Hy los haar geld op die kombuistafel en trek die voordeur agter hom toe.

Later kom hy in die stad aan waar hy moet oornag voor sy vlug. Buite lyk dit, ondanks al die ligte, buitengewoon donker. Hy kyk op, soek na sterre in die hemel, kry niks, kyk na die rooi ligte van die selfoon torings en dit voel asof hy ʼn rit van een duisend kilometer agter die rug het. Hy is moeg.

In sy hotelkamer maak hy die deur wat op die balkon uitloop wyd oop.
Hy sien weer haar oop mond, haar dowwe oë en sy spatsels op haar tong en lippe.

Sy’t dit woordeloos ontvang, heilig soos ʼn laaste sakrament, ʼn Avondmaal.’

 

 

Download the ePub Print

Vierluik (NL)


1


Chris moest lachen toen hij weken later het interview in de zondagskrant las.

We zitten op dezelfde golflengte, denkt hij. De journalist haalt in zijn artikel een songtekst aan van de popgroep Skallabrak: ‘Hoekom het die winkelpoppe dan nipple stands?’(1) Die groep was op de achtergrond aan het zingen bij hun gesprek op het feest van woorden, in de stad van eiken, schrijvers, kunst en dreigende drollen in het kapotte riool.

Een rare plek, dit. Hier kweekte een dichter met een leverkwaal jonge dichters op die hij, zich misschien wel onbewust van de dienst die hij het land bewees, als bonsaiboompjes snoeide en vertroetelde tot hun eerste publicatie.

Superioriteit – een taal en zijn volk moeten superieur zijn.

Danie Malan en Marcello Fiasconaro hebben op de atletiekbaan ieder op zijn beurt lijf en leden tot de uiterste grens van het superieure getest. Coetzenburgstadion. Het waren de jaren van isolatie. Het land moest presteren, we hadden helden nodig.

Hij komt terug bij Skallabrak. Wat is dat toch met Afrikaanse popgroepen en hun namen? Beginnen met een ongewone naam om de aandacht te trekken? Om gebrek aan talent te verbloemen? Maar die namenkwestie is niet nieuw. Later kreeg je Fokofpolisiekar, daarvóór had je Anton Goosen met zijn Kommissie van Ondersoek en Randy Rambo en die Rough Riders. Chris denkt aan dit alles terwijl hij bij een tafeltje op een kennis zit te wachten.

Hij is hier om voor te lezen, om een redacteur te ontmoeten in verband met een nieuwe roman en om de stad te ervaren.

Bij de kraampjes, op koele plekjes onder bomen en parasols, staan de feestgangers in de rij voor worstenbroodjes en frisdrank, burgers, patat, koffie en melktert (2) . Ze zijn hier voor het feest, maar ook voor het eten.

De plek doet hem denken aan een padstal.(3)

Door het hele land kom je ze tegen. Je kunt er alles krijgen behalve massaproducten. Er zijn rekken vol pantoffels van angorawol, biltong (4), eigengebakken boerebeschuit(5) en brood, ingemaakte vijgen en abrikozen, chutney, knikkers, katapulten en autootjes van ijzerdraad. Een vleugje nostalgie onder een afdak en een veranda met uitzicht. Een padstal met een grappig pleetje – een gerieflijk rieten huisje met de hartelijke uitnodiging ‘Kom fluiten in de wind.’

De meeste van deze producten zijn echter het resultaat van goedkope plaasarbeid (6) , het handwerk van timide mensen met werkschort en hoofddoek, die zich altijd op de achtergrond houden. Ze staan daar maar, stilletjes wachtend op een opdracht.

Chris ziet de fotograaf al van verre. Zijn weelderige baard gaat voor hem uit. Hij zwaait vriendelijk maar ietwat onhandig, want in zijn ene hand torst hij een schilderij mee. Zijn fototoestel bungelt aan een riem om zijn nek. Chris groet hartelijk terug met een zwaai van zijn linkerhand, waarin hij een halfleeg blikje cola vasthoudt.

Af en toe gaat de fotograaf staan, roept een willekeurig iemand bij zich, vraagt de persoon met het schilderij te poseren en neemt een foto. Chris kan het gezicht op het schilderij niet herkennen. De fotograaf kiest zijn modellen met zorg. Eerst de serveerster in werkschort en witte hoofddoek, daarna de man die de volle vuilniszakken uit de afvalbakken haalt. Ze voelen zich niet op hun gemak met het schilderij, kijken om zich heen alsof ze het niet goed durven vasthouden. Na een poosje ontwikkelt zich een vast patroon, de fotograaf kiest doelbewust gekleurde mensen uit om met het schilderij te portretteren.

Ten slotte komt hij bij het tafeltje waar Chris zit, ze geven elkaar een hand en Chris feliciteert hem met zijn eerste boek. ‘Dank je, laten we hopen dat het verkoopt en gelezen wordt.’ Hij heeft het T-shirt aan met de slagzin die zoveel opschudding veroorzaakt: ‘Black labour white guilt’. ‘Vind je het erg om even te poseren?’ Zonder antwoord af te wachten drukt de fotograaf hem het schilderij in de handen.

Nu pas ziet hij het gezicht van dichtbij. Vandaag de dag is dit blanke gezicht net zo zeldzaam als het gezicht van de bekende zwarte leider in de jaren zeventig.

‘Hoe kom je hieraan?’ vraagt Chris. ‘Uit de bieb. Gek dat het er nog hing en niet ergens in een achterkamertje was weggemoffeld met de rest van het ongure verleden van dit land. De grote leiders van weleer brengen ons tegenwoordig in verlegenheid.’

Deze leider heeft ook hier gestudeerd, maar dat is heel, heel lang geleden. Hij zou zich waarschijnlijk omdraaien in zijn graf als hij wist wat hier nu allemaal in de naam van de transformatie wordt gedaan!

Chris draait het schilderij naar zich toe en bekijkt het gezicht aandachtig. Eens machtig, nu vergeten, denkt hij: standbeelden worden verwijderd, straatnaambordjes overgeschilderd, stuwmeren en vliegvelden omgedoopt. Op het schilderij draagt hij een keurig zwart pak met een zwarte das. Zijn grijze haar is achterover gekamd, scheiding links, een vrij grote neus, de blik recht vooruit. Chris zet het schilderij rechts naast zich op het tafeltje en de fotograaf drukt af.

Chris schuift het colablikje naar het schilderij en zet het voor de leider, zodat het rietje diens lippen bijna raakt. ‘Verdomd, dat is fantastisch!’ roept de fotograaf opgewonden en hij neemt twee foto’s. ‘Dank je,’ zegt hij, schudt hem de hand en loopt verder om nog meer foto’s te nemen. ‘Daar komt gedonder van,’ wil Chris waarschuwen, maar hij houdt zijn mond.

Chris kijkt op en ziet dat een jonge student het hele voorval heeft gadegeslagen. Hij zit dichtbij genoeg om de emoties van de student te zien opvlammen. Zijn vriendin kalmeert hem, wrijft over zijn schouder. De spieren in zijn linkerbovenarm spannen zich, hij balt zijn vuist, hij gaat sneller ademen, veegt iets uit zijn ogen. Heel even kijken ze elkaar aan, Chris en de student, maar de student kijkt dwars door Chris heen, alsof die er niet is.

Dit moet zijn hoe de bode zich voelde die dag, lang geleden, toen hij op de leider instak, denkt Chris. Dezelfde afschuw die hij zo juist in de ogen van de jonge student zag.

Chris kijkt op van zijn krant, de rijen bij de kraampjes worden steeds langer. Hij bladert verder zonder echt te lezen, neemt nog een slok cola en kijkt op zijn horloge.

Hij wacht op de schrijver-journalist die hem een halfuur geleden heeft gebeld.

Daar komt hij. Uit een van de deuren aan de overkant van het plein komt Brutus Malan naar buiten. Vastberaden komt hij aanlopen, alsof hij precies weet waarheen hij op weg is.

Kuitbroek, kaki hemd, bruine wandelschoenen, gemillimeterd haar, gebruind, zijn mouwen spannen om zijn bovenarmen – het lijkt of hij zijn kleren uit een outdoorcatalogus bestelt of bij een buitensportwinkel koopt.

Terwijl hij het plein oversteekt, ziet Chris een paar hitsige, blonde meiden van een jaar of veertien, vijftien naar hem kijken – naar zijn gespierde kuiten, van zijn schoenen tot waar ze onder zijn broek verdwijnen. Hij weet dat Brutus zich bewust is van hun blikken, al loopt hij ze met een uitgestreken gezicht voorbij, dat hij van ieder momentje aandacht geniet.

Op een of andere schrijversbijeenkomst heeft Chris gehoord dat de man een minnaar van formaat is met een ongezonde voorliefde voor lelieblanke vrouwen. Brutus, denkt hij, jij ouwe schurk, je hebt toegang verkregen tot de enclave van Afrikaanse superioriteit met je middelmatige romannetje, je cursus creatief schrijven, elk woord gekweekt in een laboratorium, elke zin gewikt en gewogen voor de markt van de leeskringen en verveelde huisvrouwen, je Mondi journalistiekprijs (7) en je pluimpje van het ATKV (8) . De Boeren hebben je aan je bruine ballen beet, zonder dat je ‘t weet. In een referaat over Adam Small heeft zijn docent het heel treffend verwoord, herinnert Chris zich, door Max du Preez te citeren: ‘Klooien met de Boeren om het vuur.’ Een van de dingen waarin Brutus superieur is.

Chris staat op, glimlacht naar Brutus, steekt beleefdheidshalve zijn hand uit.

Ze gaan zitten en wenken een kelner. Chris bereidt zich voor op een lange discussie, Brutus’ andere favoriete tijdverdrijf: zwaar uithalen naar de Boeren.

 


2


Dat Aletta een telg is uit de adel van het Afrikanerdom, ontdekt Chris pas veel later.

Hij belt haar en zegt dat hij door Brutus naar haar is verwezen. ‘Hoe ken je hem?’ vraagt ze. Chris legt het uit.

Brutus had haar aanbevolen om te helpen bij het redigeren van Chris’ Afrikaanse roman. Zij was jarenlang verbonden geweest aan een van de grote Engelse kranten. Onderzoeksjournalist, ruimdenkend ondanks haar achtergrond. Van de bekrompen standpunten en levensbeschouwing van haar vader zijn bij haar geen spoor te bekennen, had Brutus verteld. Al ongeveer vijf jaar met pensioen, nu werkzaam als freelancer.

Ze gaf de routebeschrijving naar haar huis. Haar stem klonk alsof ze spraaklessen had gehad, ze sprak met een zuiver standaard-Afrikaans accent, gearticuleerd, een goede radiostem, dacht Chris toen hij de telefoon neerlegde. Hij had een afspraak gemaakt voor aanstaande zaterdag na twee uur.

Hij stopt bij haar huis en belt aan; de intercom draagt haar stem naar hem toe. ‘Ik kom eraan,’ laat ze weten. Weer die radiostem.

Het is een lommerrijke buurt, ook hier morsen de jacaranda’s hun paarse bloesems op grasvelden, stoepen en asfalt. Door de spleten van haar houten tuinhek kan hij stukjes van haar huis en erf zien. Gras en onkruid tieren welig over de cementen tuinpaadjes en door de schutting. De tuin mist duidelijk de hand van een doortastende man of een ervaren tuinier. Hij kijkt naar het huis; hier en daar bladdert de verf van de goten en de houten raamkozijnen kunnen wel een nieuwe laklaag gebruiken.

Jaren geleden was deze enclave, net als veel andere blanke wijken, immuun voor het verval dat de rest van het land had getroffen, maar sinds 1994 heeft de Afrikaanse diaspora zich ook hier doen voelen. Verderop in de straat staat een luxe auto en op een schommel zit een zwart jongetje.

‘Hallo,’ lacht Aletta als ze het hek voor hem opendoet.

Haar handdruk is stevig en oprecht, haar weelderige bos blond-grijs haar doet hem denken aan een gelauwerde actrice. Afgezien van een paar plooien om haar mondhoeken, ziet ze er goed uit voor iemand van zestig. Ze past goed in haar jeans, al spant het iets om de heupen. Los bloesje en sandalen, een teenring aan de linkervoet, sigaret in de hand.

‘Kom toch binnen,’ ze houdt het hek open en hij loopt erdoor, schuurt in het voorbijgaan wat ongemakkelijk langs haar heup.

Binnen ziet het huis er veel beter onderhouden uit. De houten plafonds en vloeren keurig gelakt. Karaktervol, de computer valt vreemd-modern uit de toon, als verdwaald in de tijd tussen alle antieke spullen. Aan de muur hangt een schilderij van een Karoolandschap.

Hij gaat aan de eetkamertafel zitten. Er ligt een boek van Erica Jong, Fear of flying.

Chris vraagt of hij even zijn handen mag wassen en zij wijst hem de weg. Hij loopt een kamer in met een bed, een TV en een vracht boeken.

Verderop in de gang hangen jassen en hoeden aan een kapstok, de houten vloeren kraken. Hij vraagt zich af waar de man is die deze kleren ooit moet hebben gedragen.

Wanneer hij terugkomt biedt ze hem iets te drinken aan. Hij haalt het manuscript uit zijn tas en legt het op tafel. ‘Wat heeft Brutus je allemaal over mij verteld?’ wil Aletta weten.

‘Och, niet zo veel, behalve dat je heel goed bent in wat je doet.’

‘Brutus weet ook wat hij doet,’ lacht ze terug, ‘én hij is verdomde goed.’

We kletsen als oude bekenden. Bij het derde drankje kom ik er achter dat Brutus meer is dan alleen maar een kennis.

Later praat ze over haar vader. De broeder. Hij verhuisde na zijn pensionering naar de kust. Natal.

Ze herinnert zich dat hij at volgens een strikt menu, opgesteld voor de hele week. Maandagochtend havermout met koffie en twee geroosterde bruine boterhammen met honing. Om elf uur rooibosthee buiten op de veranda met boerebeschuit terwijl hij naar de radio luisterde; niet naar de eerste de beste zender, maar Radio Sonder Grense. Al doet hij dat tegenwoordig steeds minder vaak, omdat hij zich dood ergert aan de foute uitspraak van de nieuwe presentatoren. Zijn middagmaal een portie vis met verse groenten, van twee tot drie een middagdutje, daarna een halfuur achter de computer voor correspondentie met de Afrikaanse dagbladen over zaken die hem niet aanstonden – zoals de Belhar-belijdenis of de uitspraak en het incorrecte woordgebruik van het nieuwe RSG-personeel.

Om kwart voor zes pakte hij zijn stok en ging uit wandelen met de hond.

Zo ging het de hele week. Dezelfde pijnlijk precisie en voor haar geestdodende sleur.

Het is even na zessen wanneer ze, weer met een sigaret in de hand, met Chris meeloopt tot aan het hek.

Hij rijdt weg en denkt aan Brutus en aan alles wat Aletta heeft losgelaten.

Dat ze zich afvraagt wat haar vader van haar zou denken als hij het kon zien. Hij zou in zijn ochtendthee stikken bij het beeld van Brutus, die met zijn bastaardgeslacht kon neerliggen bij de meest superieure telg van het Afrikanerdom.

 


3


Later die avond bladert Aletta door het manuscript. Ze leest hier en daar wat tot ze bij Chris’ derde hoofdstuk komt. Nieuwsgierig leest ze verder:

 

‘Janus Mantels is de oudste zoon van Gariep en Mooimeid Mantels, tenminste, dat heeft hij een groot deel van zijn leven gedacht. Pas later zou de schok komen …

Vanaf de eerste verdieping van zijn huis kan Janus de zee zien golven tot waar ze in het niet lijkt te verdwijnen. Hij staat daar maar en kijkt. Rustgevend wiegt de zee zo ver het oog reikt. Met het wisselen van de getijden verandert ook het uitzicht.

Bij mooi weer zit hij soms buiten voor de grote openslaande deuren met zijn ontbijt: volkorenbrood met boter, twee glibberige eieren, reepje spek, tomaat. In de namiddag geniet hij van een glas van zijn geliefde rode wijn. In zijn kelder ligt een verzameling van de mooiste flessen van de beste wijnjaren – zo veel dat hij die in de jaren die hem nog resten nooit op krijgt.

Of hij loopt, als hij tijd heeft, langs de rijen en rijen boeken in zijn privébibliotheek. Zijn trots zijn de Africana, een gesigneerd, in leer gebonden exemplaar van alle werken van Karel Schoeman die tijdens zijn leven zijn verschenen. Wanneer hij zo in zijn bibliotheek zit, kan hij nog geen honderd meter onder zich de golven tegen de rotsen zien slaan. Dat hij zoveel heeft kunnen opbouwen in zo’n korte tijd.

Soms kan hij niet geloven dat hij het zo ver geschopt heeft, hij heeft er voor gewerkt, maar ook weer niet bijzonder hard. Zoals zo velen van het handjevol nieuwe bevoorrechten heeft ook Janus bereikt wat hij bereikt heeft dankzij zijn huid, zijn gezicht, de textuur van zijn haar, zijn tongval.

Soms walgt hij ervan. Hij, die ooit de banieren zwaaide voor een grote klasseloze wereldmaatschappij van broeders, ongeacht de kleur van hun huid, is nu een pion geworden op dit veel grotere schaakbord van bedrijfsherstructurering. Hij was de juiste man op het juiste moment –Bruin en Afrikaans genoeg om de heilige grond te betreden die vroeger slechts raszuivere Afrikaners toekwam.

Hij moest Stellenbosch Universiteit omturnen, luidde de opdracht van de allerhoogste bazen aan hem. Bijna zoals Jan Rabie moest hij Die groot anders-maak zien te bewerkstelligen. Hij heeft het geprobeerd, maar na twee jaar lonkte het bedrijfsleven. Hij waagde de sprong. Verliet de campus en groef zich hier in tussen de vroegere bevoorrechten.

“De communist die rechtsomkeert heeft gemaakt,” noemde een jonge schrijver hem snedig in zijn rubriek. Maar daar trekt hij zich niets van aan. Laat ze opdonderen! Wat weten ze van hem af?

De zee staat in schril contrast met het landschap van zijn jeugd, het dorre droge veld met de aloë’s en die godvergeten armoede, de schuifelende schildpadden, oeroud met het geduld van eeuwen.

Ze waren met zijn dertienen thuis, twee broertjes stierven bij hun geboorte, en een zusje overleed later aan tuberculose. Een tweedehands bestaan – tweedehands brood en tweedehands eten, tweedehands kleren en tweedehands liefde – alles door Gods genade uit het Groothuis van de baas.

Pas jaren later zou hij “O Wye en droewe land” van Van Wyk Louw lezen en beseffen dat dit het somtotaal van zijn kinderjaren was.

Zijn ouders ploeterden om rond te komen, op de plaas (9) van een boer, in een klein arbeidershuisje met een golfplaten afdak dat later werd dichtgetimmerd om nog twee kamers te maken. En dan die kleine vierkante raampjes, die kregen hem er altijd weer onder, die verdomde kleine, stomme raampjes. Hij moest op een stoel staan als hij naar buiten wilde kijken en alleen zijn ouders konden erbij om ze open of dicht te doen.

Toen ging hij naar de universiteit en gingen er nieuwe werelden voor hem open. Hij weet nog hoe geschokt hij was toen zijn hoogleraar tijdens een college zei: “Het communisme is gewoon een economisch systeem als alle andere.”

Het was alsof hij het licht had gezien. Hij, aan wie de dominee en de regering hadden wijsgemaakt dat het communisme hét grote duivelse kwaad was.

Janus wist dat de mensheid maar twee klassen kent: zij die bezitten en zij die niet bezitten. Heel lang was hij een van diegenen die niets bezitten.

Hij heeft er altijd naar verlangd ergens te wonen waar de ramen laag genoeg zijn om vanuit een stoel naar buiten te kunnen kijken – dat was volgens hem een luxe. Nu schuimt en schommelt de hele oceaan hier voor zijn ogen, grommen de golven.

Soms weet hij het weer. De vloeren, ingesmeerd met koemest, glad en groen. Pas later zouden ze een goedkoop tapijt kunnen betalen en het op de vloer leggen, bovenop lagen opengeslagen oude kranten die hij allemaal van voor naar achter had gelezen.

Zijn vader moest niets hebben van dat stil zitten en het lezen, zag liever dat hij de schapen hoedde of schoffelde in de tuin bij het Groothuis, maar moeder Mooimeid zei dat hij zich een weg uit dit armoedige bestaan zou kunnen lezen als hij wilde.(10) Zij nam de tweedehands kranten uit het Groothuis voor hem mee.

De blanken waren brave mensen, zei ze. Ach, zijn moeder, lief als ze was, geloofde ook in de inherente goedheid van de mens, net als wijlen Steve Biko, en moet je zien wat het hem had opgeleverd. Dit is een ander land, dit land is ongenaakbaar – Afrika heeft geen tijd voor dromers.

Toen hij ging studeren gaf zijn moeder hem een Bijbel mee, zijn kompas dat hem op koers moest houden in de grote stad met de vele verleidingen. Hij stapte uit op het station van Kaapstad en pas een week later merkte hij dat hij zijn Bijbel in de trein had laten liggen. Een voorteken? Net zoals hij later in zijn leven dat andere Manifest zou achterlaten en zich, net als veel andere afgegleden marxisten, zou thuis voelen op de beursvloer en de grondstoffenmarkt.’


Aletta legt het manuscript weg en schenkt zichzelf nog een glas whisky in. Buiten is het donker en de studenten maken zich klaar om naar de disco’s te gaan en te dansen tot het ochtendgloren.

 


4


Anders dan Brutus geeft Chris de voorkeur aan vrouwen met iets meer kleur, donker om eerlijk te zijn.

Chris loopt de buitentrap op en belt aan. Hij heeft deze afspraak al weken geleden gemaakt.

Zij heeft zich ook hier gevestigd, het is ver genoeg van Johannesburg en dicht genoeg bij Kaapstad en ze heeft hier altijd willen wonen. Deze plaats oefent aantrekkingskracht op haar uit, heeft de vriendin hem verteld. En ze verdient goed, leidt een comfortabel leven. Ze kiest haar klanten met zorg.

‘Kom binnen, de deur is open,’ nodigt een opgewekte stem hem uit. Enigszins verrast door het tafereel dat hij aantreft, aarzelt hij even voor de half open deur.

‘Toe, kom binnen, Chris,’ herhaalt ze. ‘Ik verwachtte je.’

Ze staat in het midden van de ruime hal. Zeker 1 meter 76 schat hij. De gordijnen in de televisiekamer achter haar zijn dicht en de lampen aan. Ze staat met haar gezicht naar hem toe. Ze heeft alleen een paar naaldhakken aan en zwarte nylons met bijpassende jarretelles. Donkerbruine tepels, rode lippen, volle mond, een mooie vrouw.

‘Ik dacht dat je dit wel leuk zou vinden.’ Ze glimlacht zelfverzekerd en loopt hem met wijd open armen tegemoet.

Hij omhelst haar en drukt haar tegen zich aan, voelt de zachte warmte van haar lijf als ze zich tegen hem aanduwt. Zij voelt op haar beurt zijn reactie tegen haar lichaam, gaat nog dichter tegen hem aan staan. Ze weet wat ze doet, het belooft een opwindend middagje te worden, denkt hij.

‘Kijk eens wat ik heb om je in de stemming te brengen!’

Ze loopt voor hem uit, haar royale heupen wiegen heen en weer op de hoge hakken. Dan bukt ze zich ongegeneerd voorover en raapt de afstandsbediening van de televisie op, die naast de bank op de vloer ligt. In zijn broek voelt hij het wriemelen.

Plasmascherm, enorm groot. Meubilair van de meubelboulevard. Foto’s aan de muur, plastic planten, beeldjes die door Zimbabwanen op de vlooienmarkten worden verkocht. Op één van de foto’s een jongen van een jaar of zestien, in karatepak. Lachend schudt hij iemand de hand, trots op de medaille om zijn nek. Chris loopt naar de foto, kijkt en ziet het bekende gezicht van degene die het kind een hand geeft. Ze ziet zijn verbazing en glimlacht zelfvoldaan.

‘Hij kent mij heel goed,’ knipoogt ze terwijl ze naar de naakte ruimte tussen haar benen wijst. ‘His favourite spot! Soms, wanneer ik ze met hun vrouwen zie of wanneer ze in het Parlement zitten te slapen, dan denk ik bij mezelf: Nou, nou, wie zou kunnen raden dat ze mij allemaal kennen … tamelijk goed zelfs!’

Chris vraagt of de man op de foto haar geregeld komt opzoeken. Ze knikt bevestigend.

Intussen is op het televisiescherm de video begonnen die ze hem wil laten zien. Het beeld is verrassend scherp. Na een poosje herkent hij het interieur van haar appartement.

‘Dat ben ik’, zegt ze opgewonden en ze wijst met de afstandsbediening naar het scherm. ‘Naughty Nomsa.’ Op de video draagt ze dezelfde uitrusting als nu, maar met een paar laarzen.

Ze gebaart dat hij naast haar op de bank moet komen zitten. ‘Wie is die vent?’ vraagt Chris.

‘Een Zweedse bankier,’ antwoordt ze. ‘Gek op Afrika,’ voegt ze er aan toe en streelt over haar dij. De bankier lijkt halverwege de vijftig, intens bleek, maar met een goed postuur, geen buikje. Hij lacht en vermaakt zich duidelijk prima met haar.

‘Hoe lang duurt die clip?’ vraagt Chris. ‘Twintig minuten, maar maak je niet druk, het eind vind je vast leuk, het is heel verrassend.’ Ze doet hem denken aan een veeboer die opschept over zijn fokstier. Ze vlijt zich tegen hem aan, haar benen iets uit elkaar.


Chris heeft dit op de video al eerder gezien, maar nu is het anders omdat de hoofdrolspeelster pal naast hem zit en kennelijk zeer met zichzelf is ingenomen. Het windt hem op en zij tast zijn reactie af. Hij is Mandy dankbaar omdat die haar heeft aangeprezen. Nomsa, ergens in de vijftig – niet slecht voor haar leeftijd, denkt hij.

Onder het kijken vertelt ze.

Over haar vroegere werk als croupier bij het casino in een buurland, daarna bij een bank, totdat haar man, vanaf 1994 werkzaam bij een ministerie, overleed. Ze is ook lang in het buitenland geweest, koerierster (documenten) voor de beweging in de tijd dat die nog verboden was. Over de gigantische erfenis van haar man die ze er snel doorheen joeg met ondoordachte verkwisting: boetiekkleding, buitenlandse reizen, ieder jaar met oud en nieuw een cruise. Haar oudste dochter gestorven aan een overdosis drugs. Dat ze nu haar diensten aanbiedt aan veel te dikke Viagra-slikkende politici, ruimdenkende buitenlandse bankiers en andere door testosteron opgefokte zakenlui die af en toe uit Gauteng naar Kaapstad afzakken en dan bij haar belanden – dit land ook met zijn ontelbare onverzadigbare behoeften.

Op de video is ze nu volop met de Zweedse bankier in de weer, ze kiest een ander standje, de camera registreert het allemaal als een gretig en gulzig oog. Hij zegt iets, zij zegt iets terug, ze kreunt, spoort hem aan. Het hoogtepunt is nabij, en haar hand gaat strelend over Chris’ dij omhoog.

‘Nu komt het,’ zegt ze en ze drukt zich stijf tegen hem aan.

De bankier ziet er voldaan uit, zij ligt op het betegelde stuk van de keukenvloer. De camera kijkt kil en onbewogen toe.

‘En,’ vraagt ze, ‘is dit iets voor jou?’

‘Niet echt,’ antwoordt hij.

‘Hij belt me gewoonlijk van te voren op, dan kan ik me er op voorbereiden dat hij deze afloop krijgt. Hij betaalt goed, heel goed.’

Ze staat op en neemt hem mee naar haar slaapkamer. Het is al bijna donker wanneer ze klaar zijn, ze biedt hem iets te drinken aan maar hij slaat het beleefd af.

De volgende avond schrijft Chris verder aan een nieuw kortverhaal:

 


‘Het is een jaar later, hij is weer in Stellenbosch.

Chris belt naar Nomsa, alleen het antwoordapparaat staat aan. Hij vraagt zich af waarmee ze zich nu bezighoudt. Heeft de Zweedse bankier, net als hijzelf, zijn belangstelling voor haar verloren, wordt ze nog weleens door politici in hun luxueuze hotelbedden gekruisigd? Dan neemt ze toch nog de telefoon op, “Ja hoor, je kunt komen.”

Hij huurt een auto, rijdt door het verkeer. De weg is van een beklemmende, deprimerende bekendheid. Hij stopt voor rode verkeerslichten, rijdt door, slaat af bij het benzinestation, koopt een krant en frisdrank.

Het appartement is slecht verlicht en ze ziet er anders uit. Veel donkerder dan voorheen, ook magerder. Hij heeft zijn vermoedens, maar zegt niets – zij blijft op de bank zitten, in zwart ondergoed. Het is alsof ze voelt dat hij niet lang zal blijven. Hij twijfelt of hij het zal doen, toch maar wel, tegen beter weten in. Het leven bestaat nou eenmaal uit risico’s. De enige zekerheid is de dood en daartegen kan niemand zich verschansen.

Ze biedt bescherming aan maar hij schudt het hoofd, ze hoeft zich niet uit te kleden. Ze blijft zitten, hij gaat voor haar staan. Ze kijkt naar hem op, doet haar mond open, hij vermijdt oogcontact, zijn linkerhand achter haar hoofd, met zijn rechterhand maakt hij zijn gulp open en haalt ‘m eruit. Hij doet zijn ogen dicht, zijn hand beweegt net zolang tot hij de opwinding voelt aanzwellen en uitbarsten en zij achterover valt tegen de rugleuning.

Hij weet dat hij haar niet nog eens zal opzoeken. En hij niet alleen, ook de bankier en de politici niet. In het schemerdonker gaat ze naar de badkamer, haar heupen zijn weggeslonken, ziet hij. Hij loopt achter haar aan, spoelt zich af aan de wastafel. Zij ziet er opeens oud uit, heel oud. Hij laat haar geld op de keukentafel achter en trekt de voordeur achter zich dicht.

Na een poos is hij in de stad waar hij moet overnachten voor zijn retourvlucht. Buiten lijkt het, ondanks alle lampen, buitengewoon donker. Hij kijkt omhoog, zoekt naar sterren aan de hemel, vindt er geen, kijkt naar de rode lichtjes van de mobiele telefoonmasten en hij voelt zich alsof hij een rit van duizend kilometer achter de rug heeft. Hij is moe.

In zijn hotelkamer zet hij de deur naar het balkon wijd open. Hij ziet weer haar open mond, haar doffe ogen en zijn spetters op haar tong en lippen.

Zij nam het woordeloos aan, heilig als het laatste sacrament, het avondmaal.’

 

 

Noten
(1) Waarom heeft de etalagepop stijve tepels?
(2) Melktert, letterlijk melktaart, is een traditioneel Zuid-Afrikaans nagerecht in de vorm van een taart. Dit taartje heeft een zoete korst en is gevuld met een romige vulling van melk, bloem, suiker en eieren. Vlak voor het opdienen wordt het gerecht rijkelijk met kaneel bestrooid.
(3) Een padstal of meestal padstalletjie is een klein, informeel verkooppunt langs de kant van de weg, meestal op het platteland, waar verse producten van het land – groenten en vruchten en zelfgemaakte, thuisgebakken, etenswaren te koop worden aangeboden.
(4) Gezouten repen vlees (rund of wild) die aan de lucht worden gedroogd en vervolgens heel dun gesneden voor consumptie. Het vlees is veelal afkomstig van het bilstuk en lijkt op een ossentong, vandaar de benaming biltong.
(5)Traditionele Zuid-Afrikaans beschuit van brooddeeg. Eerst wordt het als brood gebakken om gaar te worden en vervolgens in langwerpige stukken gesneden en gedurende vijf tot zes uur in een lauwe oven uitgedroogd.
(6) Plaasarbeid – in de tekst omschreven als ‘goedkoop arbeid op die plaas’. Arbeid verricht door mensen die op een boerenbedrijf wonen en, dikwijls onderbetaald en onder ongezonde en/of gevaarlijke arbeidsomstandigheden, hun werk doen.
(7) Deze Zuid-Afrikaanse prijs voor dagbladjournalistiek, voorheen voluit bekend onder de naam Mondi Shanduka toekenning vir koerantjoernalistiek, heet tegenwoordig de Sikuvile Journalism Awards.
(8) De Afrikaanse Taal en Kultuurvereniging, ATKV, is in 1930 in Kaapstad opgericht en stelt zich ten doel om de Afrikaanse taal en cultuur te bevorderen. (9) boerderij
(10) ‘Groothuis betekent letterlijk ‘het grote huis’. Hiermee wordt bedoeld het doorgaans voorname en aanzienlijke huis op een Zuid-Afrikaanse boerderij, een plaas, waar de boer en zijn gezin woont. Dit huis staat in schil contrast met de bescheiden onderkomens waar de arbeiders en hun gezinnen wonen.

 

 

Vertaald uit het Afrikaans door Titia van Wulfften Palthe

Podcast voorgelezen door Wilfried Van Den Brande

 

Titia van Wulfften Palthe is geboren in Nederland (1948), getogen in Zuid-Afrika (1953 t/m 1972) en woont sinds 1973 in Nederland. Ze is getrouwd met Sam Brantsma en heeft een zoon, Willem. Sinds 1995 is zij zelfstandig beëdigd vertaler Nederlands-Engels, tevens sinds 2011 rechtbank tolk voor het Afrikaans. Lid vertaalwerkgroep Afrikaans-Nederlands: mentrix Riet de Jong-Goossens en redactielid Maandblad Zuid-Afrika.


Download the ePub Print

Quadriptyque


1


Chris rit en lisant son entretien avec le journaliste dans le journal du dimanche quelques semaines plus tard.

Nous sommes sur la même longueur d’onde, pense-t-il. Dans son article le journaliste cite des paroles du groupe de rock Skallabrak: « Pourquoi les tétons du mannequin d’étalage se dressent-ils? » Ce même groupe chantait en fond sonore durant leur table ronde au Festival des Mots (1) dans cette ville de glands, de chênes, d’auteurs, d’art et d’égouts durement éprouvés par un excès d’excrément.

Drôle d’endroit, cette ville. C’est ici qu’un poète avec une maladie du foie (2) a cultivé de jeunes poètes (peut-être, à son insu, dans l’intérêt national), les a taillés comme des bonsaïs et les a maternés jusqu’à ce que publication survienne.

Exemplaire – un peuple et sa langue doivent être exemplaires.

Tour à tour, Danie Malan et Marcello Fiasconaro ont mis à l’épreuve les limites d’exemplarité du corps et des muscles sur la piste d’athlétisme. Coetzenburg. C’était les années d’isolement. Le pays devait se distinguer, nous avions besoin de héros.

Mais il repense à Skallabrak. La question des groupes afrikaans et de leurs noms. Pour commencer, un nom insolite pour bien attirer l’attention? Peut-être pour dissimuler le manque de talent? Mais il n’y a rien de nouveau dans cette question du nom. Plus tard il y avait aussi Fokofpolisiekar (3) , et avant cela Anton Goosen et sa Kommissie van Ondersoek (4), Randy Rambo et les Rough Riders. Assis à une table où il attend l’arrivée d’une connaissance, Chris pense à tout ceci.

Il est là pour une séance de lecture à haute voix, pour voir l’éditeur de son nouveau roman et pour découvrir la ville.

Devant les stands, sous l’ombre ajourée des arbres et des parasols, les festivaliers font la queue pour acheter des friands à la saucisse et des boissons gazeuses, des hamburgers, des frites, du café et du melktert (5). Ils sont venus pour le festival mais aussi pour manger.

L’endroit lui rappelle une stalle de ferme.

En traversant le pays on les rencontre partout. On y trouve tout ce qui n’est pas produit en série. Les rayons sont remplis de pantoufles en mohair, de biltong (6), de biscottes et de pain faits maison, de figues et d’abricots en conserve, de chutneys, de billes, de lance-pierres et de petites voitures en fil de fer. Un peu de nostalgie du temps jadis avec auvent et véranda avec vue. Une de ces stalles de ferme a un W.C. très mignon – une cabane de roseaux tout confort à l’avertissement bon enfant: ‘Qui pisse contre le vent se rince les dents.’

Pourtant, la plupart de ces produits sont le fruit d’un travail de ferme sous-payé, l’œuvre de gens timides en blouse, la tête couverte d’un foulard, qui restent dans la coulisse. Ils sont là, immobiles, attendant en silence qu’on leur donne des ordres.

Chris remarque le photographe de loin. Sa barbe touffue le devance. Le photographe salue amicalement, mais il est gêné par le tableau qu’il porte dans une main. Son appareil photographique est suspendu à son cou. Chris répond au salut en levant de bon cœur la canette de Coca à moitié vide dans sa main gauche.

De temps en temps le photographe s’arrête, appelle une personne au hasard, lui demande de tenir le tableau et les prend en photo.

Depuis l’endroit où il est assis, Chris a du mal à reconnaître le visage sur le tableau. Le photographe choisit ses sujets avec soin. D’abord la bonne en blouse et foulard blanc, ensuite l’éboueur qui vient chercher les sacs pleins dans les poubelles. Le tableau les met mal à l’aise; ils regardent à l’entour, comme s’ils ont peur de le tenir. Peu à peu des constantes se dégagent: le photographe choisit délibérément des gens de couleur à prendre en photo avec le tableau.

Il arrive enfin à la table où Chris est assis, ils se serrent la main et Chris le félicite pour son premier livre. « Merci, on espère que ça se vendra et que ce sera lu. » Il porte le T-shirt avec le slogan qui a causé un tel émoi: « Main-d’œuvre noire, culpabilité blanche. »« Tu accepterais de poser? » Sans attendre la réponse, le photographe met le tableau dans les mains de Chris.

C’est alors qu’il voit le visage de près. Le visage blanc (7) qui aujourd’hui se fait aussi rare que l’était pendant les années soixante-dix le visage du leader noir (8) bien connu.

« Tu l’as trouvé où? », lui demande Chris. « A la bibliothèque ; c’est drôle qu’il soit encore là et pas enfoui dans quelque arrière-salle avec le reste du passé louche de cette ville. Les grands chefs d’autrefois deviennent une source d’embarras de nos jours. »

Le chef en question a étudié ici mais c’était il y a longtemps. Sans doute qu’il se retournerait dans sa tombe s’il savait tout ce qui se fait maintenant au nom de la transformation!

Chris retourne le tableau pour contempler le visage. Puissant jadis, oublié maintenant, se dit-il: on déboulonne ses statues, on badigeonne les rues qui portent son nom, on retire son nom des barrages et des aéroports. Sur le tableau il porte un complet noir bien coupé et une cravate noire. Ses cheveux gris sont peignés en arrière, la raie à gauche ; le nez est assez grand, les yeux regardent droit devant lui. Chris pose le tableau sur la table, à sa droite ; le photographe les prend en photo.

De sa main gauche Chris déplace la canette de Coca dans laquelle il y a une paille. Il approche la canette du tableau et la place devant le chef politique, jusqu’à ce que la paille effleure ses lèvres. « Putain, c’est fantastique, » s’écrie le photographe tout excité; il prend deux photos. « Merci », dit-il; il lui serre la main et s’éloigne pour prendre d’autres photos. « Tu vas foutre la merde, » Chris voudrait-il lui dire, mais il se tait.

Chris lève la tête et voit qu’un jeune étudiant a assisté à tout l’épisode. Il est assez près pour voir l’émotion qui sourd en lui. La copine de l’étudiant essaie de le calmer, lui caresse l’épaule. Les muscles du haut de son bras gauche se contractent, il serre le poing, respire de plus en plus vite, essuie quelque chose de son œil. Pendant un instant Chris et l’étudiant se regardent : leurs regards se croisent brièvement, mais l’étudiant regarde à travers lui, comme s’il n’était pas là.

Le commissionnaire (9) a dû ressentir la même chose, ce jour-là, il y a longtemps, quand il a transpercé le chef politique de sa lame, se dit Chris. Cette aversion qu’il vient de voir dans les yeux du jeune étudiant.

Chris lève la tête de son journal; la queue devant les stands s’allonge toujours plus. Il tourne les pages sans lire vraiment, boit une autre gorgée de coca ; son œil cherche le cadran de sa montre.

Il attend l’auteur, le journaliste qui l’a appelé une demi-heure plus tôt.

C’est alors qu’il le voit. Brutus Malan sort par une des portes de l’autre côté de la place : résolu, l’air de savoir exactement où il va.

Short long, chemise kaki, chaussures de marche marron, cheveux rasés près du crâne, bronzé, ses biceps remplissant ses manches – comme s’il commandait ses vêtements dans un magazine de plein air comme Weg ou les achetait dans un magasin de vie en extérieur comme Cape Union Mart.

Comme Brutus traverse la place, Chris voit de jeunes filles blondes de quatorze ans ou un peu plus le toiser : ses jambes musclés, du bord de ses chaussures jusqu’en haut où elles disparaissent sous son short long. Il sait que Brutus est conscient de leurs regards, même s’il vient rejoindre Chris avec un visage sans expression, et qu’il apprécie chaque instant de leur attention.

Lors d’une réunion d’écrivains quelconque Chris a entendu que Brutus était un amant formidable avec une prédilection malsaine pour les femmes d’une blancheur de lis.

T’es un salaud, Brutus, pense-t-il, tu as obtenu tes entrées dans l’enclave d’exemplarité afrikaans grâce à ton roman médiocre, ton cursus d’écriture créative où chaque mot est cultivé en laboratoire, où chaque phrase est mesurée et pesée pour le marché des clubs de lecture et des bourgeoises ennuyées ; ta récompense Mondi et ton prix ATKV (10) . Les Boers te tiennent par tes couilles marron et tu ne le sais même pas. Un conférencier l’a bien formulé dans une communication sur l’écrivain métisse Adam Small. Il a cité une phrase du journaliste et écrivain Max du Preez: ‘Ballas bak met die boere om die vuur.’(11) Un des points forts de Brutus.

Chris se lève, lance un sourire à Brutus, lui tend la main par politesse.

Ils s’asseyent et font signe à un garçon. Chris se prépare pour une conversation de longue haleine, l’autre passe-temps favori de Brutus: boerebashing (12).

 


2


Aletta est de naissance Afrikaner noble, Chris découvrira-t-il bien plus tard.

Il lui téléphone et mentionne qu’elle lui a été recommandée par Brutus. « Comment le connais-tu? », demande-t-elle. Chris explique.

Brutus l’a recommandée pour aider Chris à rédiger son roman en afrikaans. Pendant plusieurs années elle a été employée par un des groupes de presse anglais importants : journaliste d’investigation, progressiste malgré son milieu. Brutus a raconté qu’on ne pouvait en aucun cas lui attribuer les idées et la philosophie mesquines de son père. A la retraite depuis à peu près cinq ans, elle travaille en free-lance.

Elle indique le chemin vers sa maison. On dirait qu’elle a reçu des cours d’élocution, elle parle un afrikaans standard et pur, bien articulé, sa voix passerait bien à la radio, se dit Chris en raccrochant. Il prend rendez-vous pour samedi après-midi après deux heures.

Il s’arrête à l’adresse indiquée et tire la sonnette; sa voix lui arrive par l’interphone. « J’arrive », lui dit-elle. La voix phonogénique, encore.

Le quartier est boisé; ici comme ailleurs les jacarandas répandent des couvertures de feuilles mauves sur les pelouses et le bitume. Par les fentes de la porte en bois du jardin, il distingue une partie de l’intérieur de la maison et de la propriété. Partout dans le jardin l’herbe et les plantes luxuriantes couvrent les sentiers en ciment et envahissent la haie. De toute évidence, l’endroit a besoin de la main ferme d’un homme ou d’un jardinier expérimenté. Il scrute le bâtiment : par endroits la peinture s’écaille le long des gouttières, les châssis en bois ont besoin d’une nouvelle couche de vernis.

Il y a quelques années, cette enclave, comme tant d’autres quartiers blancs, était blindée contre la dégénérescence qui s’est enracinée dans le reste du pays, mais depuis 1994 la diaspora africaine est venue s’incruster ici aussi. Une voiture de luxe est garée plus loin dans la même rue ; un petit garçon noir va et vient sur sa balançoire.

« Bonjour, » sourit-elle en lui ouvrant la porte du jardin.

Sa poignée de main est ferme et sincère, sa tignasse blond cendré lui rappelle une actrice primée. Exception faite de quelques rides aux commissures des lèvres, elle ne ressemble en rien à une sexagénaire. Son jean lui sied, lui moule quelque peu les hanches; chemisier ample, sandales, anneau au doigt de pied, cigarette en main.

« Entre. » Elle lui tient la porte et il passe, lui rasant la hanche de manière embarrassée.

A l’intérieur la maison est beaucoup mieux entretenue qu’à l’extérieur. Le plancher et les plafonds en bois sont vernis comme il faut. La maison a du caractère; l’ordinateur s’en détache par sa modernité étrange, comme s’il appartenait à un autre créneau horaire et n’avait pas sa place parmi tous les artefacts anciens. Un tableau représentant un paysage du Karoo est accroché au mur.

Il s’assied à la table de la salle à manger, sur laquelle il y a un exemplaire du roman d’Erica Jong, Fear of flying.

Chris lui demande à utiliser la salle de bains; elle lui indique le chemin en montrant le couloir. Il entre dans une chambre où se trouvent un lit, un poste de télévision et un amas de livres.

Plus loin dans le couloir se trouve un portemanteau où sont pendus manteaux et chapeaux. Le plancher grince. Il se demande où est l’homme qui a dû porter ces vêtements à une certaine époque.

Chris revient et elle lui offre quelque chose à boire. Il sort le manuscrit de sa serviette et le pose sur la table. « Qu’est-ce que Brutus t’a raconté à mon propos? », veut savoir Aletta.

« Eh bien, pas grand-chose, seulement que tu fais très bien ton travail. »

« Brutus fait très bien son travail, lui aussi, » rétorque-t-elle en rigolant, en ajoutant « et il est foutrement fort. »

Ils bavardent comme de vieilles connaissances. Au troisième verre il découvre que Brutus est plus qu’une connaissance.

Plus tard elle parle de son père. Membre du Broederbond (13) qui s’est installé sur la côte après sa retraite. Au Natal.

Elle se rappelle qu’il mangeait rigoureusement selon un menu préparé pour chaque jour de la semaine. Lundi matin, des flocons d’avoine, du café et deux tranches de pain grillé avec du miel. A onze heures, sa tisane Rooibos (14) sur la véranda, accompagnée d’une biscotte Ouma, pour écouter la radio. Pas n’importe quelle station de radio, mais RSG (15), même si dernièrement il l’écoute de moins en moins parce que la mauvaise prononciation des nouveaux présentateurs lui donne envie de faire un malheur. Au déjeuner une portion de poisson aux légumes frais ; de deux heures à trois heures il faisait un petit somme, ensuite une demi-heure devant l’ordinateur pour rédiger des lettres à des quotidiens afrikaans sur des questions qui ne lui revenaient pas du tout – comme la confession de Belhar (16), la prononciation médiocre du nouveau personnel de RSG ou leur manque de compétences linguistiques.

A six heures moins le quart il partait en promenade avec sa canne et son chien.

Et ainsi de suite, toute la semaine. La même routine exacte qui, pour elle, était abrutissante.

Il est six heures passées quand elle accompagne Chris à la porte, une cigarette à la main.

Il démarre, pensant à Brutus et à tout ce qu’Aletta a raconté.

Elle a dit qu’elle se demandait ce que son père penserait d’elle, s’il pouvait la voir. Il aurait étouffé en buvant son thé du matin : l’image de Brutus couchant son sexe de métisse dans le giron le plus distingué de la nation Afrikaner.

 


3


Plus tard ce soir-là Aletta feuillète les pages du manuscrit. Elle lit en diagonale et tombe sur le troisième chapitre que Chris a écrit. Elle lit, curieuse:

« Janus Mantels est le fils aîné de Gariep et de Mooimeid Mantels, c’est en tout cas ce qu’il a pensé pendant une grande partie de sa vie. Le choc viendrait plus tard ...

Depuis le deuxième étage de sa maison Janus voit la mer onduler jusqu’à l’endroit où elle semble disparaître. Il ne fait que contempler la scène, debout. La mer se balance jusqu’au point où il perd la vue, cela le calme. Comme les marées changent au cours de la journée, la vue change devant lui.

Parfois, quand le temps le permet, il s’assied devant les portes-fenêtres gigantesques, y prend son petit déjeuner le matin: du pain complet avec du beurre, deux œufs huileux, une tranche de bacon, une tomate. En fin d’après-midi il se délecte d’un verre de son vin rouge préféré. Sa cave abrite une collection de bouteilles des meilleurs millésimes – il y en a tellement qu’il ne pourrait pas tout boire pendant les années qui lui restent à vivre.

Sinon, quand il a du temps, il se promène le long des rayons de livres dans sa bibliothèque privée. Des Africana (17) : un exemplaire dédicacé de chacun des romans de Karel Schoeman, reliés en cuir, parus du vivant de l’auteur, voilà son orgueil. Assis dans sa bibliothèque, il voit les vagues s’écraser contre les rochers à peine cent mètres plus bas. Il a tant édifié en si peu de temps.

Parfois il a de la peine à croire qu’il a fait tant de chemin; il a travaillé pour cela, mais pas particulièrement dur. Comme beaucoup d’autres qui font partie de nouveaux privilégiés, Janus occupe sa position actuelle grâce à sa peau, son épiderme, ses traits, la texture de ses cheveux, la musique de son parler.

Parfois il en est dégoûté. Lui qui, à une époque, avait brandi des bannières pour la grande communauté mondiale sans classes des frères sans couleur, est devenu un pion sur cet échiquier plus grand de la réorganisation corporative.

Il était l’homme qu’il fallait, au bon moment – assez foncé de peau et assez afrikaans pour avancer avec précaution sur la terre sainte qui, jadis, n’était accordée qu’aux Afrikaners de race.

Il devait renverser la situation dans cette université, selon la consigne venue d’en haut; de même que l’auteur afrikaans Jan Rabie, il devait gérer le Groot anders-maak (18). Il a essayé, mais deux ans plus tard le monde des affaires lui a fait les yeux doux. Et il a sauté sur l’occasion. Il a quitté le campus et il est venu se retrancher ici parmi les anciens privilégies.

« Le Communiste qui a culbuté » : c’est ainsi qu’un jeune écrivain s’est référé méchamment à lui dans une rubrique. Mais il n’y fait pas attention. Qu’ils aillent se faire foutre. Que savent-ils de lui?

La mer tranche avec le paysage de son enfance, le veld desséché et aride aux aloès et cette fichue pauvreté, les tortues traînant les pattes, très vieilles, à la patience séculaire.

Ils étaient treize dans la famille, deux frères sont morts à la naissance, une autre sœur est morte de tuberculose plus tard. Une existence composée de restes – restes de pain et de nourriture, de vêtements, d’amour – tout venait de la grâce de Dieu, de la Grande Maison du Maître.

Ce n’est que des années plus tard qu’il a lu le poème de Van Wyk Louw, ‘O wye en droewe land’ (19), se rendant compte que c’était la somme totale de son enfance.

Ses parents travaillaient dur sur la ferme d’un boer pour survivre, dans une petite maison ouvrière avec un auvent auquel on avait par la suite ajouté des murs pour avoir deux chambres de plus. Et les petites fenêtres carrées, c’était vraiment le comble, ces foutues petites fenêtres, il devait monter sur une chaise pour regarder dehors et seuls son père et sa mère étaient assez grands pour les ouvrir ou les fermer.

Ensuite c’était l’université où son professeur lui avait ouvert d’autres mondes ; il se souvient de sa réaction choquée quand le professeur avait déclaré à la classe: « Le communisme n’est qu’un des nombreux systèmes économiques. »

C’était comme s’il avait trouvé son chemin de Damas. Le pasteur et le gouvernement lui avaient fait croire que le communisme était le mal suprême, le diable en personne.

Janus savait qu’il n’y avait que deux classes sociales: ceux qui ont et ceux qui n’ont pas. Pendant très longtemps il était de ceux qui n’avaient rien.

Il avait toujours désiré vivre dans une maison où les fenêtres seraient assez basses pour pouvoir regarder dehors depuis une chaise – pour lui c’était ça, le luxe. Maintenant tout l’océan mousse et oscille devant lui ; les vagues grondent.

Parfois il se souvient. Le sol enduit de bouse, lisse et vert; ce n’est que plus tard qu’ils ont pu s’offrir un tapis bon marché qu’ils ont posé sur le sol, sur plusieurs couches de vieux journaux qu’il avait lus de bout en bout.

Son père n’appréciait pas ce fils sédentaire, adonné à ses lectures ; mieux valait rentrer les moutons ou biner le jardin près de la Grande Maison, mais Mooimeid, sa mère, disait que la lecture le sauverait de l’indigence ; elle lui apportait les vieux journaux de la Grande Maison.

Les blancs étaient bons, disait-elle. Oui, sa mère, la chère femme, avait cru comme feu Steve Biko en la bonté inhérente de l’homme, avec le résultat que l’on sait. Ce pays n’est pas comme un autre ; il est cruel – et l’Afrique n’a pas besoin de rêveurs.

Quand il est parti faire ses études, sa mère a mis une Bible dans ses bagages ; une boussole qui devait le maintenir sur la bonne voie dans la grande ville avec ses nombreuses tentations. Il est descendu à la gare du Cap et ce n’est que la semaine suivante qu’il s’est rendu compte qu’il avait oublié la Bible dans le train. Etait-ce un signe? Tout comme, plus tard dans sa vie, il abandonnerait Le Grand Manifeste et trouverait sa place, comme tant d’autres Marxistes déserteurs, à la bourse et dans le commerce. »

Aletta pose le manuscrit et se lève pour se verser un autre verre de whiskey. Dehors il fait nuit ; les étudiants s’apprêtent à partir dans les clubs pour danser toute la nuit.

 


4


Contrairement à Brutus, Chris préfère des femmes au teint un peu plus foncé: très foncé, à dire vrai.

Chris monte l’escalier et sonne à la porte. Il a confirmé ce rendez-vous des semaines plus tôt.

Ici aussi elle a créé un chez-soi : c’est assez loin de Johannesburg, assez près du Cap et c’est ici qu’elle a toujours eu envie de s’installer. Elle trouve l’endroit charmant, voilà ce que sa copine lui a raconté. Elle gagne bien sa vie, elle mène une existence confortable. Elle choisit bien ses clients.

‘Come on in, it’s open (20),’ l’invite une voix enjouée.

Il hésite sur le seuil de la porte entrouverte, quelque peu surpris par la vision qui l’accueille.

‘Please, come in, Chris,’ répète-t-elle. ‘I was expecting you.’ (21)

Elle se tient droit au milieu du salon spacieux. Taille environ 1.76m, calcule-t-il. Les rideaux dans la salle de télévision sont tirés, on a allumé. Elle lui fait face. Rien qu’une paire de talons hauts, des bas noirs et un porte-jarretelles assorti. Des tétons brun foncé, des lèvres rouges, une bouche généreuse, une belle femme.

‘I thought you would like this.’ (22) Elle sourit d’un air assuré et vient vers lui, les bras ouverts.

Il l’embrasse et la serre contre lui ; il sent la douce chaleur de son corps qui s’appuie contre lui. Elle sent sa réaction contre elle, se presse encore plus fort contre lui. Elle connaît son métier, ils vont passer un moment excitant ensemble, se dit-il.

‘Look what I have to get you in the mood!’ (23)

Elle le devance ; ses hanches généreuses se balancent au rythme de ses hauts talons. Elle se penche sans gêne pour ramasser la télécommande par terre à côté du canapé. Il sent son pantalon qui le démange.

Un écran plasma, de taille mirobolante. Ameublement de banlieue d’une chaîne locale et abordable, Mr Price Home. Des photos aux murs, des plantes artificielles, des statuettes que les Zimbabwéens vendent aux puces. Sur une des photos, un garçon, 16 ans environ, en tenue de karaté. Il serre la main de quelqu’un en souriant fièrement, médaille au cou. Chris s’en approche, regarde de plus près et voit le visage connu de la personne qui serre la main de l’enfant. Elle voit son étonnement et sourit avec suffisance.

‘He knows me very well,’ (24) cligne-t-elle de l’œil en indiquant l’espace dénudé entre ses jambes. ‘His favourite spot! Sometimes, I look at them with their wives or when they sit and sleep in Parliament and I think to myself. Well, well who would say that they all know me ... quite intimately!’ (25)

Chris demande si l’homme sur la photo la voit régulièrement. Elle opine de la tête.

Entretemps ce qu’elle voulait lui montrer sur l’écran a commencé. L’image est étonnamment claire. C’est un enregistrement vidéo ; un peu plus tard il reconnaît l’intérieur de son appartement.

‘That’s me,’ dit-elle sur un ton animé, désignant l’écran avec la télécommande. ‘Naughty Nomsa.’ (26) Dans l’enregistrement elle porte la même tenue, à une paire de bottes près.

Elle lui fait signe de s’asseoir sur le canapé en cuir.

‘Who is the guy?,’ (27) lui demande Chris.

‘A Swedish banker,’ (28) répond-t-elle. ‘Passionate about Africa,’(29) ajoute-t-elle en caressant sa cuisse. Le banquier a une cinquantaine d’années ; il est d’une pâleur extrême, mais bien bâti, pas de bedon. Il sourit et de toute évidence il s’amuse avec elle.

‘How long is the clip?,’(30) Chris demande-t-il.

‘Twenty minutes, but relax you will like the end, it’s a surprise.’ (31) Elle lui fait penser à un éleveur qui se vante de son taureau. Elle se presse contre lui, les jambes quelque peu écartées.

Chris a déjà vu la mise en scène dans l’enregistrement, mais cette fois-ci c’est différent parce que le personnage principal est assis à côté de lui, visiblement contente d’elle-même. Cela le stimule ; elle tâte sa réaction. Il est reconnaissant envers Mandy qui lui a parlé de Nomsa. Nomsa, la cinquantaine passée – pas mal pour son âge, pense-t-il.

Pendant qu’ils regardent, elle raconte.

Son ancien emploi comme croupier de casino dans un pays voisin, comment elle a travaillé pour une banque après, jusqu’au moment du décès de son mari, fonctionnaire dans un ministère depuis 1994. Elle a aussi passé beaucoup de temps à l’étranger ; elle était coursière, envoyant des documents au Mouvement (32) pendant les années où celui-ci était interdit. L’héritage énorme du mari, qu’elle a fait fondre en un clin d’œil par des dépenses irréfléchies: toilettes de boutique, voyages à l’étranger, croisière à la fin de chaque année, sa fille aînée morte d’une overdose. Comment, désormais, elle rend service à des hommes politiques trop gros qui s’adonnent au Viagra, à des banquiers étrangers progressistes et à d’autres hommes d’affaires enivrés de testostérone qui échangent parfois le Gauteng contre le Cap et qui viennent jusque chez elle – dans ce pays aux multiples besoins insatiables.

Sur l’enregistrement, c’est le moment où elle donne toute son attention au banquier suédois : elle change de position ; la caméra est un œil empressé et goulu qui enregistre tout. Il lui parle, elle répond, gémit, l’incite. Le paroxysme n’est pas loin ; elle caresse la cuisse de Chris de sa main. ‘Now watch this,’ (33) dit-elle, se pressant contre lui.

Une expression de satisfaction se lit sur le visage du banquier ; elle est étendue sur le sol carrelé de la cuisine. La camera regarde d’un œil glacial, sans ciller.

‘And,’ demande-t-elle, ‘that your cup of tea?’ (34)

‘Not really,’(35) répond-t-il.

‘He usually phones me before the time, so I prepare to let him have that ending. He pays well, very well.’ (36)

Elle se lève et l’emmène dans sa chambre à coucher. La nuit tombe déjà quand la boucle est bouclée; elle lui offre quelque chose à boire, mais il refuse poliment.

Le lendemain soir Chris reprend l’écriture d’une autre nouvelle:


« Un an a passé, il se retrouve à Stellenbosch.

Chris rappelle Nomsa; il n’y a que le répondeur. Il se demande comment elle occupe ses jours. Le banquier suédois aurait-il perdu tout intérêt, comme lui ? Est-elle toujours crucifiée par des hommes politiques dans leurs lits d’hôtel de luxe? C’est alors qu’elle décroche: “Yes, you can come over.” (37)

Il loue une voiture, se faufile à travers la circulation; le caractère familier de la route l’accable et le déprime. Il s’arrête au feu rouge, redémarre, tourne à la station-service, s’achète un journal et un soda.

L’appartement est mal éclairé ; il la trouve changée. Plus foncée de peau, et beaucoup plus maigre. Il se doute de quelque chose, mais ne dit rien – elle reste sur le canapé en sous-vêtements noirs. Comme si elle peut sentir qu’il ne restera pas longtemps. Il ne sait pas s’il doit le faire, mais finit quand même par le faire, tout en sachant que c’est une erreur. Des risques : la vie est un ensemble de risques. La mort est l’unique certitude ; on ne saurait s’armer contre elle.

Elle lui offre une protection mais il refuse : pas la peine qu’elle se déshabille. Elle reste assise, il se tient debout devant elle. Elle lève la tête vers lui, ouvre la bouche ; il évite tout contact, met la main gauche derrière la tête de Nomsa, ouvre sa braguette de la main droite, sort son membre. Il ferme les yeux ; sa main va et vient sans cesse jusqu’au moment où il sent surgir et exploser l’excitation; elle tombe à la renverse contre le dos du siège.

Il sait bien qu’il ne la reverra plus jamais, ni lui, ni le banquier, ni les hommes politiques non plus. Elle se dirige dans la pénombre vers la salle de bains: il s’aperçoit que ses hanches ont fondu. Il la suit jusque dans la salle de bains, se rince dans le lavabo. Elle paraît vieille, très vieille, tout à coup. Il laisse l’argent sur la table de la cuisine et ferme la porte derrière lui.

Plus tard il arrive en ville où il doit passer la nuit avant son vol. Dehors il fait particulièrement sombre, malgré toutes les lumières. Il lève la tête, cherche des étoiles dans le ciel, ne trouve rien, contemple les lumières rouges des antennes-relais gsm. Il a l’impression d’avoir fait un voyage de mille kilomètres. Il est fatigué.

Dans sa chambre d’hôtel il ouvre tout grand la porte qui donne sur le balcon. Il revoit sa bouche ouverte, ses yeux ternes et les éclaboussures qu’il a laissées sur sa langue et sur ses lèvres.

Elle les a reçues sans mot dire, comme un dernier saint sacrement, une Cène. »

 

Notes
(1) Référence à un festival annuel à Stellenbosch, le ‘Woordfees’.
(2) Référence probable au poète afrikaans D.J. Opperman.
(3) Fous-le camp-voiture-de-police.
(4) Commission d’enquête.
(5) Sorte de flan.
(6) Des lamelles de viande de bœuf ou de gibier séchées.
(7) Référence probable à H.F. Verwoerd.
(8) Référence probable à Nelson Mandela.
(9) Référence probable à Dimitri Tsafendas, l’assassin de H.F. Verwoerd.
(10) ‘Afrikaanse Taal- en Kultuurvereniging’, Association afrikaans pour la langue et la culture.
(11) Cuire des couilles autour du feu avec les Boers.
(12) Dénigrement des Boers.
(13) ‘Ligue des frères afrikaners’ : une organisation fraternelle secrète, dédiée à la promotion des intérêts de la communauté Afrikaner.
(14) ‘Thé’ rouge qui ne pousse qu’en Afrique du Sud.
(15) ‘Radio sonder grense’, Radio sans frontières, de langue afrikaans.
(16) Profession de foi chrétienne non-raciste.
(17) Des livres rares ayant un rapport avec l’Afrique.
(18) Grande transformation.
(19) O vaste et triste pays.
(20) Entre, c’est ouvert.
(21) S’il te plaît, entre, Chris, je t’attendais.
(22) Je me disais que ceci te plairait.
(23) Regarde ce que j’ai pour te mettre en appétit.
(24) Il me connaît tres bien.
(25) C’est son endroit favori! Parfois, je les vois avec leurs femmes ou endormis dans leurs bancs au Parlement et je me dis: Eh bien, qui aurait cru qu’ils me connaissent tous ... tout à fait intimement!
(26) C’est moi ça, Nomsa la Polissonne !
(27) C’est qui, le type?
(28) Un banquier suédois.
(29) L’Afrique, c’est sa passion.
(30) Le clip vidéo dure combine de temps ?
(31) Vingt minutes, mais détends-toi, la fin te plaira, c’est une surprise.
(32) L’A.N.C. (African National Congress).
(33) Ne rate pas ça.
(34) Alors, c’est ta tasse de thé ?
(35) Pas vraiment.
(36) Il me donne toujours un coup de fil avant, comme ça je me prépare pour lui donner cette fin-là. Il paie bien, très bien.
(37) Oui, tu peux passer.

 

Traduit du afrikaans par Naòmi Morgan

 

Naòmi Morgan est chef de la Section de français à l'Université du Free State en Afrique du Sud. Elle traduit principalement du français en afrikaans (L'Africain, J-MG Le Clézio ; Oscar et la dame rose, E-E Schmitt), mais aussi du français en anglais (Ébrahim Hussein: individualisme et écriture swahili ; Littératures d'Afrique Noire des langues aux livres, Alain Ricard). Elle se spécialise plus particulièrement dans la traduction de chansons, aussi bien de l’afrikaans en français (Afri-Frans 1 et 2) que du français en afrikaans (Herman van den Berg sing Brel in Afrikaans et Laat my by jou bly). En 2013 on lui a conféré le titre de Chevalier de l'Ordre des arts et des lettres.

Download the ePub Print

Tetraptych


1


Chris has to laugh when he reads the journalist’s interview in the Sunday paper weeks later.

We’re on the same wavelength, he thinks. The journalist cites a lyric of the band Skallabrak: ‘Why does the shop dummy have a nipple stand?’ The band sang in the background while they were talking at the festival of words in the town of oak trees, writers, art and turds looming in the struggling sewerage system.

This is a strange place, where a poet with a liver ailment once nurtured young poets – perhaps, unknowingly, in service of the country – pruning and pampering them like bonsai until they were first published.

Exceptional – a language and its people should be exceptional.

Danie Malan and Marcello Fiasconaro, respectively, pushed their bodies and muscles to the limits of excellence on the athletics track. Coetzenburg Stadium. Those were the years of isolation. The country had to perform, we needed heroes.

He returns to the subject of Skallabrak. What is up with Afrikaans bands and their names? It starts with an unusual name to draw attention, or is it to camouflage the lack of talent? But the name-thing is nothing new. Later there was Fokofpolisiekar, before them Anton Goosen’s Kommissie van Ondersoek (1) and Randy Rambo and the Rough Riders. Chris ponders these things while waiting at a table for an acquaintance to arrive.

He is here to read from his work, meet with an editor for a new novel and experience the town.

Festivalgoers are queuing at stalls under the shade of trees and umbrellas for hot dogs and fizzy drinks, burgers, chips, coffee and milk tart. They’re here for the festival, as well as to eat.

The place resembles a rural roadside stall, selling baked goods, fruit and vegetables.

You encounter them throughout the country when driving. There you get everything that isn’t mass-produced. The shelves are filled with mohair slippers, biltong (2) , homemade rusks and bread, preserved figs and apricots, chutney, marbles, hand catapults and wire cars. A dash of nostalgia under a lean-to and a stoep (3) with a view. One of the stalls has a dinky loo – a comfortable reed house with the open invitation: ‘Come whistle in the wind’.

However, most of the products are the result of cheap farm labour, the handiwork of bashful people in overalls and headscarves who remain in the background. They just stand there waiting for orders in silence.

Chris notices the photographer at a distance. His lush beard precedes him. His wave is friendly, but awkward, as he is carrying a painting in one hand with his camera hanging on a band round his neck. Chris responds to the greeting by heartily lifting his left hand which holds a half-empty Coke can.

The photographer pauses from time to time, calls someone closer, asks the person to pose with the painting and takes a photo. Chris can’t make out the face on the painting from where he is sitting. The photographer chooses his subjects with care. First the maid in an apron and white headscarf, then the guy removing full rubbish bags from the dustbins. They look uncomfortable with the painting, glancing around as if they’re frightened to hold it. A pattern soon emerges, the photographer is intentionally choosing people of colour to pose with the painting.

Eventually he reaches the table where Chris is seated, they shake hands and Chris congratulates him on his first book. ‘Thanks, let’s hope people buy it and read it.’ He is wearing the T-shirt with the motto that has caused so much uproar: ‘Black labour, White guilt.’ ‘Would you mind posing for a picture?’ Without waiting for an answer, he shoves the painting into Chris’ hands.

Only then does Chris manage to see the face from up close. These days his white face is just as scarce as that famous black leader in the seventies.

‘Where did you get this?’ Chris enquires. ‘In the library, strange that it’s still there and not hidden away in some back room together with the sinister history of this place. Nowadays, the great leaders of old are becoming an embarrassment.’

This leader also studied here, but that was many, many years ago. He’d turn in his grave if he knew about half the things that are being done in this place in the name of transformation!

Chris turns the painting around and looks intently at the face. Once mighty and now forgotten, he thinks: his statues have been removed, street signs bearing his name have been painted over, his name removed from dams and airports. In the painting, he is wearing a smart black suit with a black tie. His grey hair is combed back, parted to the left, the nose quite big, the eyes staring straight ahead. Chris props up the painting on the table, and the photographer snaps a picture.

Chris moves the Coke can and straw closer to the painting, holding it in front of the leader so that the straw touches his lips. ‘Fuck, that’s fantastic,’ the photographer cries out and takes two photos. ‘Thanks,’ he says, shaking Chris’ hand and moving swiftly along. ‘You’re looking for trouble,’ he wants to warn him, but instead remains silent.

Chris looks up and sees a young student who has clearly witnessed the entire episode. He is close enough to see that the student is noticeably upset. His girlfriend tries to calm him down, touching his shoulder. The muscles in his upper arm are bulging, he balls a fist, breathes faster and wipes something from his eye. Chris and the student briefly look at each other. Their eyes meet, but the student stares right through him, like he’s not there. This is what the messenger must have felt on that day all those years ago, when he slid the blade into the leader, thinks Chris. The loathing he just saw in the young student’s eyes.

Chris looks at the paper while the queues at the stalls continue to grow. He leafs through the pages without really reading anything, takes another sip of his drink and glances at his watch.

He is still waiting for the writer-journalist who phoned him half an hour ago.

Then he notices him. Brutus Malan comes pacing with determination through one of the doors on the other end of the square, like he knows exactly where he’s going.

Ankle-length trousers, khaki shirt, brown walking boots, buzz cut, sunburnt, his upper arms filling the sleeves – it looks like he orders his clothes from a mail order catalogue or shop selling outdoor gear.

As he crosses the square, Chris notices how some horny blond girls, probably around fourteen or fifteen, are staring at Brutus – his strong legs stretching from the top of his boots to where they disappear into his trousers. He knows that Brutus is aware of their gaze as he walks toward Chris, despite his expressionless face, and that he is savouring the attention.

At a gathering of writers, Chris has heard that this guy is a lover of epic proportions with an unhealthy appetite for lily-white women.

Brutus, he thinks, you bastard, you’ve been welcomed into the enclave of Afrikaans exceptionalism through your average novel, your degree in creative writing with each word grown in the lab and each sentence crafted for the market of book clubs and bored housewives, your Mondi journalism award and the accolades of the Afrikaans Language and Culture Association. The Boers have your brown balls in the cups of their hands. He remembers how his lecturer put it well in a report on Adam Small, quoting Max du Preez: ‘Faffing about with the Boers around the fire’. One of Brutus’ exceptional talents.

Chris rises, smiles in Brutus’ direction and extends his hand as a matter of courtesy. They sit down and call the waiter. Chris prepares himself for a long conversation, one of Brutus’ other favourite pastimes – Boer bashing.

 


2


Only much later does Chris find out that Aletta comes from a noble Afrikaner stock.

He phones and mentions Brutus as a reference. ‘How do you know him?’ she asks. Chris explains.

Brutus recommended her to help edit Chris’ Afrikaans novel. Connected to one of the major English newspaper conglomerates, she was an investigative journalist and a liberal despite her background. There are few traces of her father’s close-minded opinions and life philosophy, Brutus had explained. She retired about five years ago and now freelances.

She gave him directions to her house. Her voice sounds like she received vocal training, and her accent is a pure, well-articulated Standard Afrikaans. Her voice would work well on the radio, Chris thinks as he puts down the receiver. He had scheduled an appointment for past two on Saturday.

He stops at the address and rings the bell, the intercom carrying her voice to him. ‘I’ll be there just now,’ she informs him. Again, that radio-voice.

The suburb is lush with trees. Here as well, the jacarandas throw their purple bedspreads across the lawns, on sidewalks and on the road. Through the slits of the wooden gate, he can see parts of the house’s interior and the property. The garden struggles to contain the grass and other vegetation as it spills across the cement paths and through the fence. This place is clearly in need of the firm hand of a man or an experienced gardener. He looks at the building; here and there the paint is peeling from the gutters, the wooden window frames would appreciate a new coat of varnish.

Years ago, this enclave, like so many other white suburbs, remained immune to the decay that had taken root in the rest of the country, but since 1994 Africa’s diaspora has made itself at home here. A luxurious car is parked further down the street, and a black boy is swinging to and fro.

‘Hello,’ she laughs as she opens the gate for him.

Her handshake is firm and honest, her luscious bush of blond-grey hair reminds him of a famous actress. Barring the few wrinkles around her mouth, she doesn’t seem like a sexagenarian. She wears her jeans well despite stretching around her hips. She has on a loose blouse, sandals and a toe ring on her left foot, as well as a cigarette in hand.

‘Please, come inside,’ she holds the gate for him as he enters self-consciously, brushing against her hip.

Compared to the outside, the interior of the house is in a much better state. The wooden ceilings and floors are neatly varnished. Radiating character, the computer seems oddly modern here, as if inserted erroneously between the other ancient artefacts. A painting of the landscape of the Karoo decorates the wall.

He takes a seat at the dining table, next to a copy of Erica Jong’s Fear of flying. Chris asks if he can rinse his hands, and she directs him down the hallway. He enters a room containing a bed, a TV and heaps of books.

Coats and hats hang on the coat rack further down the hallway. The wooden floors creak. He wonders what happened to the man who once had to wear these clothes.

When Chris returns, she offers him a drink. He takes the manuscript from his briefcase and places it on the table. ‘What kind of things did Brutus tell you about me?’ Aletta wants to know.

‘Um, not much, just that you are really good at what you do.’

‘Brutus also knows his stuff,’ she laughs back, adding ‘and he is fucking good’.

They talk like old friends. After the third drink, he finds out that Brutus is more than just an acquaintance.

Later she talks about her dad, the orderly. After retiring here, he moved to the sea. Natal.

She remembers the strict dietary regime he followed, each week scheduled in advance. Monday mornings, he had oats, coffee and two slices of brown toast with honey. At eleven, he drank rooibos tea outside on the stoep with a single Ouma rusk, while listening to the radio – not just any station, but RSG – although less so recently because the incorrect pronunciation of the new presenters drives him mad. For lunch, he had a portion of fish with fresh vegetables. He would take a nap between two and three, afterwards spending a half hour on the computer to write letters to Afrikaans daily newspapers about things that spoil his days, such as the Belhar Confession or the terrible pronunciation or incorrect use of words by the new personnel of RSG.

At quarter to six, he’d go walking with his cane and the dog.

So it went for the rest of the week. The same painful – and for her soul-destroying – routine.

It’s just past six when she accompanies Chris to the gate, cigarette in hand.

He drives away thinking of Brutus and everything Aletta said.

She wonders what her dad would think, she told him, if he could see her now. He would choke on his morning tea if he had visions of Brutus lying with his bastard manhood in the lap of the most eminent descendant of the Afrikaner world.

 


3


Later that night, Aletta leafs through the manuscript. She reads here and there and gets to Chris’ third chapter. Her curiosity piqued, she reads further:


‘Janus Mantels is the eldest son of Gariep and Mooimeid Mantels, or at least that’s what he had believed for most of his life. The shock would only come later…

From where Janus is standing on the first storey of his house, he can see the waves of the sea reaching up to the point where they seem to vanish. He stands there, taking it all in. The calming sea undulating as far as his eyes can see. The picture in front of him changes with the daily tides.

Weather permitting, he sits outside in front of the massive patio doors, eating breakfast in the morning: whole-wheat bread with butter, two slippery eggs, a slice of streaky bacon and tomato. Late in the afternoon, he enjoys a glass of his favourite red wine. His cellar contains a collection of the best years’ finest bottles – too many to finish in his lifetime.

Or when he has the time, he browses through the row upon row of books in his private library. Africana, signed, leather-bound copies of each of Karel Schoeman’s works that have appeared during his lifetime, are his pride and joy. From where he’s sitting in the library, he can see the waves breaking against the boulders scarcely a hundred meters below him. He has built up so much in such a short time.

Sometimes he still can’t believe how far he has come. He arrived at this point through work, but not particularly hard work. Like so many of the new privileged few, Janus got where he is today because of his skin, his face, the texture of his hair and his accent.

Sometimes it nauseates him. He, who had once waved flags for the big classless global community of brothers without colour, is now a mere pawn in the bigger chessboard of corporate reshuffling. He was the right guy at the right time – Brown and Afrikaans enough to walk on the holy ground that was once the exclusive preserve of pure-blooded Afrikaners.

The command came from the very top, he had to change Stellenbosch University, much like Jan Rabie, he had to come and manage Die Groot Andersmaak (4) . He tried, but after two years, the business world started wooing him, and he took the plunge, leaving the campus and digging in his heels here among the previously advantaged.

A young writer scathingly referred to him in an article as ‘the communist who changed his mind’. However, he can’t be bothered. Fuck them. What do they know about him?

The ocean stands in stark contrast to the landscape of his childhood: the barren, dry field with aloes and the godforsaken poverty, the shuffling tortoises, prehistoric and with the patience of centuries.

There were thirteen in his family, two brothers had died at birth, later another sister from tuberculosis. They led an existence of leftovers – leftover bread, leftover food, leftover clothing, leftover love – everything by the grace of God from the Main House of the Baas. He only read Van Wyk Louw’s ‘O wye en droewe land’ (5) much later and realized that it represented the sum of his childhood.

His parents had struggled to try and make a living on a Boer’s farm in a small worker’s house, the corrugated metal shed later walled-up to create two extra rooms. And the small square windows, they always got him down. Those goddamn small, fucking windows. He had to stand on a chair to see outside, and only his mom and dad could reach to open or close them.

He then went to university, where his professor opened his eyes to new worlds. He remembers his shock when the professor told the class: ‘Communism is just another economic system among many others’.

It was as if he had seen the light. He who had been told by the pastor and the government that communism was the world’s biggest evil.

Janus knew there were only two classes of people: the haves and the have-nots. For years, he was the one who had nothing.

He’d always wanted a place where the windows were low enough so he could sit and stare through them – this was his idea of luxury. Now, he can see the whole ocean foaming and whirling right in front of him, the waves growling.

Sometimes he remembers. The floors, stained with cow dung, green and slippery, only later could they afford a carpet to throw over the floor on top of pages upon pages of old newspapers that he had read from beginning to end.

His dad didn’t like him reading or sitting still. He would have preferred him helping with the shepherding or pulling weeds in the garden close to the Main House, but Ma Mooimeid said he’d be able to read himself out of his poverty-stricken existence if he wanted and she brought him all the leftover papers from the Main House.

The white people were good people, she used to say. His mum, being the lovely woman she was, believed in the inherent goodness of people, just like Steve Biko, and look where it got him. Ours is a different country, cold-blooded – there’s no place for dreamers in Africa.

When he went to study, his mom packed a Bible, his compass that would keep him grounded in the big city and its many temptations. He left the train at the station in Cape Town and only realized the following week that he had left the Bible on the train. A sign? Later, he would also abandon the Communist Manifesto and like so many other vagabond-Marxists he found his calling in the stock exchange and commodities.’

Aletta leaves the manuscript to go and pour herself another glass of whiskey. It is dark outside, and the students are preparing to head to the clubs to dance the night away.

 


4


Contrary to Brutus, Chris prefers women with a little more colour, dark for that matter.

Chris climbs the outdoor stairs and rings the doorbell. He secured his appointment weeks ago.

She has also made a home for herself here. It’s both far enough from Johannesburg and close enough to Cape Town. She had always wanted to be here. This place has a certain enchantment, she told him. And she makes a lot of money and has an easy life. She chooses her clients with care.

‘Come on in, it’s open,’ a perky voice invites him in. A bit surprised at first by the figure that greets him, he waivers in the half-ajar door.

‘Please, come in, Chris,’ she repeats. ‘I was expecting you.’

She stands in the middle of the spacious front room. She is probably about 1.76m tall, he guesses. The curtains in the TV-room behind her are drawn, and the lights are switched off. She is facing him in nothing but a pair of stilettos, black stockings and matching suspenders. Dark brown nipples, red lips, full mouth, an attractive woman.

‘I thought you would like this.’ She smiles confidently as she walks towards him with open arms.

He embraces her and pulls her closer. He feels the soft warmth of her body as she presses against him. She feels his reaction to her and grinds against him harder. She knows her stuff, he is bound to have a good time.

‘Look what I have to get you in the mood!’

She walks ahead, her royal hips swaying to and fro on the high heels. She then bends over shamelessly and picks up the TV remote from the floor next to the sofa. He feels a prickling in his pants.

The plasma screen is fantastically big. The furniture is from a suburban home store. There are photos on the walls, plastic plants and sculptures sold by Zimbabweans at flea markets. A boy, probably around sixteen, poses in one of the photos in a karate suit. He is shaking someone’s hand, proudly smiling with a medal round his neck. Chris approaches the photo, sees the well-known face of the person shaking the kid’s hand. She sees his surprise and smiles contently.

‘He knows me very well,’ she winks while pointing to the naked region between her legs. ‘His favourite spot! Sometimes, I look at them with their wives or when they sit and sleep in Parliament and I think to myself. Well, well, who would say that they all know me...quite intimately!’

Chris asks if the guy in the photo visits her regularly. She nods affirmatively.

Meanwhile, the intended video has started. The resolution is surprisingly high. After a while, he recognizes the interior of her apartment.

‘That’s me,’ she says excitedly and points the remote at the screen. ‘Naughty Nomsa.’ With the exception of a pair of boots, she’s wearing the same outfit in the video.

She motions for him to come and join her on the sofa. ‘Who is the guy,’ Chris asks.

‘A Swedish banker,’ she replies. ‘Passionate about Africa,’ she adds and caresses her thigh. The banker looks like he’s in his mid-fifties, excessively pale, but sturdily built, no potbelly. He smiles and is clearly enjoying himself with her.

‘How long is the clip,’ Chris asks. ‘Twenty minutes, but relax, you will like the end, it’s a surprise.’ She brings to mind a cattle farmer showing off his prize bull. She moves closer, her legs slightly parted.


Chris has already seen this type of video, but this time it’s different because the main character is sitting right next to him, clearly pleased with herself. It excites him, and she gently touches his reaction. He is thankful to Mandy for recommending her. Nomsa, who is somewhere in her fifties, is not bad for her age, he thinks.

She narrates while they watch.

Her first job as a casino croupier in a neighbouring country, how she worked for the bank after that, until her husband, connected to some state department since 1994, passed away. She had also left the country, courier for the movement when it was still banned. The huge estate she inherited from her husband, how easily she lost it through wasteful extravagance: boutique outfits, trips abroad, boat cruises at the end of the year, her eldest daughter killed by an overdose. How she currently provides her services to overweight politicians on Viagra, liberal international bankers and other testosterone-fucked businessmen who escape from Gauteng to Cape Town every now and then, eventually reaching her – this country and its plethora of unsatisfied needs.

She and the Swedish banker are now in full swing on the recording, she changes positions, the camera an excited and greedy eye registering everything. He talks to her, she responds, moans and spurs him on. The climax is approaching and she caresses him, her hand moving up Chris’ thigh.

‘Now watch this,’ she says, grinding against him.

The banker has a satisfied expression on his face, she is on the tiled part of the kitchen floor. The camera watches without blinking.

‘And,’ she asks, ‘is that your cup of tea?’

‘Not really,’ he answers.

‘He usually phones me before the time, so I prepare to let him have that ending. He pays well, very well.’

She gets up and takes him to her room. He and Nomsa finish at dusk, she offers him something to drink, but he politely declines.

The next evening Chris continues with a new short story:


‘A year later, he is once again in Stellenbosch.

Chris phones Nomsa again, but only gets the answering machine. He wonders what she is busy doing. Did the Swedish Banker – like him – also lose interest? Are the politicians still crucifying her in their luxurious hotel beds? Eventually, she picks up the phone, ‘Yes, you can come over’.

He hires a car and navigates the traffic. The road exudes a claustrophobic, depressing familiarity. He stops at the red lights, continues, turns off at the petrol station and buys a newspaper and a cool drink.

The flat is poorly lit, and she seems different to him: darker than the last time and much skinnier. He has his suspicions, but says nothing – she remains seated on the sofa in her black underwear. She can probably sense that he won’t be staying for long. He hesitates whether he should, but decides to stay against his better judgement. Risks are the stuff of life. The only certainty is death, and nothing can save us from dying.

She offers protection, but he shakes his head. She doesn’t need to undress. She remains seated, while he positions himself before her. She looks up at him and opens her mouth. He avoids eye contact, holding his left hand behind her head and with his right hand he zips himself open and out. He closes his eyes and continues moving his hand until he can feel the excitement building up and burst open as she falls against the seat.

He knows he won’t see her again, not him, not the banker, not the politicians. She moves to the bathroom in the intensifying dusk, he notices that her hips have melted away. He follows her into the bathroom and washes himself in the basin. She suddenly seems old, very old. He leaves her money on the kitchen table, closing the front door as he leaves.

Later, he arrives in the city where he’ll spend the night to catch his flight. Despite all of the street lights, it seems unusually dark outside tonight. He looks up and searches for stars in the sky, finds none, watches the red lights of mobile phone towers and feels like he has just completed a thousand-kilometre journey. He is exhausted.

He opens the door to the balcony of his hotel room. He sees her open mouth again, her faded eyes and his mess on her tongue and lips.

She received it silently, holy like a last sacrament, a communion.’

 

 

 

Notes
1) Commission of Investigation
2) Biltong: cured meat
3) Stoep: veranda
4) A novel by Jan Rabie, published in 1964, the title meaning ‘the great changing’.
5) A famous poem by N.P. van Wyk Louw, the title meaning ‘O wide and disconsolate land’.

 

Translated from Afrikaans by Pieter Odendaal

 

Pieter Odendaal was born in Pretoria in 1989 and grew up in Bloemfontein. He is the project manager of SLiP (the Stellenbosch Literary Project - slipnet.co.za), co-organizor of the InZync Poetry Sessions and workshops and he is studying towards an M.Phil. in Sustainable Development. He enjoys writing poetry, playing piano and chilling under a tree somewhere.