Rendezvous

Pertemuan (Rendezvous)

Akidah  Gauzillah

Akidah Gauzillah

Akidah Gauzillah (Jakarta, 1977) started writing at an early age. Since 1999, her poems appeared in magazines, such as Agenda. In 2001 the poetry anthology Surat Putih (2001) was published, followed by Serat Kembang Raya (2014). Her career as a fiction writer and journalist advanced simultaneously and she became editor for the youth magazine Muslimah in 2002. After the publication of her first short story in Horison Magazine (2002), she was selected to join the Short Stories Writing Program Majelis Sastra Asia Tenggara (the Language Center, 2003). Hikmah Publisher (Mizan Group) published her first collection of short stories Bila Bintang Terpetik in 2004. In addition to her writing, Akidah is regularly involved as a critic, moderator, and juror at literary events.

Close

Jakarta All citybooks

Download the ePub Print

Pertemuan (Rendezvous)


"SESEORANG mungkin berwajah lugu."

Alex memunguti pikirannya yang pecah menghambur pada jalan raya memori di sudut-sudut refleksi yang samar. Bintang-bintang mengerlip keperakan dari langit sebelah timur. Bentuk mereka yang mengecil dan menghilang serupa bayangan-bayangan wajah mengerucut debu kemudian tertelan arus udara tak berbekas. Ada gambaran yang tak mau pecah dan terus melayang seperti sebuah potret berupa layang-layang. Alex menggunakan fokus konsentrasinya untuk menarik ulur benang kenangan. Sampai sejauh apa gambaran itu berlari bebas dari lensa matanya, ia tersenyum menyunggingkan logika di simpul-simpul ingatan yang kian menguat dan menampilkan layar seluas langit membentang.

Kapasitas kesedihan.

Ia mulai melihat wajah itu. Berdiri pucat di hadapan sedan tua yang ia kendarai sepanjang jalan menuju pusat-pusat dunia profetiknya. Pada saat angin panas menggelung gelisah kepenatan lalu lintas kota. Juga kala tirai-tirai air menggerai salam langit kepada sentral gemerlap dinamika semesta.

"Mengapa dunia sebatas masa lalu?"

Wajah itu menggemakan keluh.

Alex menarik paksa garis-garis bibirnya untuk sebuah senyum yang sulit ia terjemahkan sendiri, dan kata-kata serasa serentak menjawab dari balik kaca mata. "Ada waktunya kita akan kembali bertemu, Nona. Betapa pun sebenarnya kau tak lagi ingin dan aku juga tak ingin."

Wajah yang berbeda. Dia berada di sana. Alex menurunkan kaca jendela mobilnya agar mendapat visualisasi utuh panorama di seberang jalan. Gadisnya menjadi salah satu pengisi dimensi arsitektur taman kota. Oud Batavia. Seperti potret nyata Sara Specx yang digelandang Jan Pieterszoon Coen karena skandal asmara dengan seorang kadet. Di tengah alun kota sang kekasih, Pieter J. Cortenhoeff yang muda dan tampan menghadap maut tali gantungan. Masih dengan wajah pucat dan keputusasaan menyeruak khas binar mata, kesenduan Sarah Specx dan Marissa bergantian membayang optik ilusi. Kembar gerai rambut dan paras secarik pemberontakan berkibar. Gadis itu tak lagi memandangi dirinya sebagai yang terkenang. Tak lagi melayang apalagi merepih. Dia telah terpancang menatap arah hampa.

Alex menelusuri arah hampa itu. Seolah-olah dirinya mendapati ada eksistensi tak berbatas kosmos. Jiwa-jiwa putih membersit berlintasan, membentuk aurora benderang mencapai langit pagi. Bibirnya menyimpul senyum—mereka serpihan dari definisi sosok yang sama— gadis itu. Cepat Alex mengerjap serius, tak ada jenis ruang apa pun di sana kecuali apa yang ia interpretasikan sebagai sergapan ilusi masa lalu.

"Marissa, aku tahu kau tak lagi di sana!" Alex berteriak sedih di dalam hatinya. Jiwanya sendiri nyaris terlepas melayang di sekitar pusaran arus suara yang memantul-mantulkan namanya.

Alex?

Alex!

Alex.

Seakan dirinya sendiri tak lebih gaung. Seakan memang ia menyediakan telinganya menerima serbuan suara dan gambaran-gambaran pecah yang menjadi metafora ribuan batu panas padang pasir. Tajam menusuk-nusuk dalam perubahan tekanan intonasi dan tipikal ciri suara, sehingga ia tak mengenali lagi sesungguhnya mereka kah atau malah ia sendiri yang kemudian memanggil dan mendesak bertanya,

"Alex?"

"Alex. Siapa yang berwajah lugu?"

Tergilir lampu hijau menyudahi itu semua, ia tersergap perasaan melaju ke dalam sensasi kehampaan di antara sisa rasionalitasnya yang menyumpahi decit persaingan ego para pengemudi roda. Alex mengendalikan setirnya dengan kesadaran merapati hakikat keramaian.

Menyusuri jalan raya di mana dulu pada medio April 1722, tubuh terpidana konspirasi Pieter Erberveld terseret dan terpecah-belah. Tak ada gubernur lebih kontroversial dari Jan Pieterszoon Coen, dengan ide-ide sadisme atas nama kebenaran. Kebenaran yang tidak membutuhkan bukti kecuali naluri terdasar manusia untuk menjadi yang terakui. Dan seni eksekusi itu—apakah bedanya kini dengan kesemrawutan jiwanya mengelupas oleh kompleksitas kehidupan? Barangkali tak ada yang lebih genting dari ideologi memaknai hidup. Yang terhukum dan yang menghukum sama-sama utuh di dalam bingkai sendiri. Lalu bingkai-bingkai itu dijadikan keabadian bagi determinan yang berdiri.

Ini Kampung Pecah Kulit, tetapi siapa bisa bayangkan ketika seseorang menyusurinya sebagai jalan Pangeran Jayakarta? Ia sendiri bisa jadi perumpamaan Pieter Erberveld yang menanggung eksekusi tak berbatas moral. Tapi juga jangan-jangan ia lebih tepat dideskripsikan jelmaan Jan Pieterszoon Coen yang tak kenal sesal atas pilihan tindakan. Karena pada titik itu sebuah kebenaran menjadi prasasti. Bukti, saksi, dokumentasi, tiada yang maha penting selain paranoia bahwa seseorang yang sama berwibawa harus diletakkan di posisi makar. Rasa saling tidak menyukai yang terlalu kuat, kekuasaan seorang gubernur dan pengaruh seorang pengusaha kaya yang kekayaannya terampas dan senasib dengan pribumi, adalah titik-titik api yang selalu berbunyi. Bunyi itu harus diredam walau masih halusinasi.

Jan Pieterszoon Coen mungkin terekstase teknik kuda yang meringkik memisahkan bagian-bagian anatomi manusia. Jantung yang tetap tak terbaca kebenaran konspirasi Pieter Erberveld, betapa pun dikoyak dan terpampang ke muka yang tinggal bangkai. Sementara kulit yang tercerai-berai sepanjang jalan tak mungkin seumpama lontar berisi aksara. Lalu apa ketika tragedi itu adalah drama yang nyata dan tak siapa pun sutradara menandingi teknik faktualnya?

Menepikan diri dan kendaraannya yang sama-sama tua dengan penampakan sisa-sisa arsitektur kolonial, Alex menatap renovasi Kota Tua—akankah bermakna di sudut-sudut peradaban yang menancap perbedaan? Pada bingkai pikirannya sendiri, muatan pengetahuan kisah Sara Specx yang dicambuk dan kekasihnya, Pieter yang dihukum gantung, lagi-lagi tergantikan wajah Marissa yang mengoyak sejarah hidupnya. Kini ia berdiri menghadap bekas balai kota pemerintah Hindia Belanda abad ke-18. Tidak, ia tidak bermaksud memasukinya sebagai Museum Sejarah Jakarta. Ia hanya ingin menyandarkan lelah dan kantuk yang mulai terasa menusuk-nusuk. Kenangan dan sejarah biarlah tenggelam di keriap pejaman mata.

Baru saja ia berbaring seenaknya di bangku taman, seorang pengamen buta bersenandung pelan namun penuh penghayatan seolah syair lagu baru saja ia ciptakan,

"Oud Batavia, Oud Batavia. Ik zal jou nooit vergeten. (Batavia di masa lampau, tidak akan kulupakan. Sampai aku mati)…“

Tanpa musik suara merdu pengamen buta itu menyenandungkan lagu Oud Batavia yang biasa dibawakan Kerontjong Toegoe, mengelilingi labirin pendengaran Alex yang semula mendamba keheningan. Alex duduk di sebuah bangku taman dan membiarkan pengamen buta itu menyanyi hingga selesai. Energi pagi selaras matahari yang baru saja terbit menghampirinya duluan, disusul pandangan anak-anak kecil berpakaian kumal yang mungkin bersiap pergi mengamen entah di mana saja. Kehidupan menjadi sistematika langsung manusia untuk kerja rodi demi secuil survival dan kesempatan eksistensi. Kolonialisme itu barangkali hanya sekadar berganti corak warna, dan utopia kemerdekaan selamanya hiburan untuk untaian-untaian idealisme yang selalu bertepuk sebelah tangan. Hindia Belanda atau Republik Indonesia, konsep yang tiada akhir untuk serba salah seperti alun-alun kota memancung kebersalahan, sedangkan taman kota menjerat leher kemanusiaan.

Usai si pengamen buta berlalu girang membawa sejumlah recehan dari pelanggan pertamanya, pengamen-pengamen kecil itu maju mundur hendak mendekati Alex. Alex melambaikan tangannya ke seorang yang termungil dari mereka, tapi semuanya kompak mendekat.

"Pesan lagu, Om?" seorang bocah hitam manis mendentingkan gitarnya. Alex menyerahkan uang ke tangannya. "Lagu Barat, ya?"

"Nggak bisa, Om."

"Dangdut?"

Anak-anak itu bersorak seru dan ceria, sementara si hitam manis tersenyum agak tersipu, "Aku Sedang Ingin Bercinta ya, Om?" ia melirik temannya. Tertawa kecil, mereka bercolekan lucu.

"Boleh. Tapi yang semangat, nanti ditambahi uangnya."

"Horeeee!"

Seorang bapak penjual kopi tertawa mendekati Alex. "Anak kecil sekarang tahunya lagu orang dewasa." tukasnya. Alex segera memesan kopi hitam yang diterima sambil menjawab si penjual kopi, "Biar arwah Jan Pieterszoon Coen mendengar. Sara Specx dan Pieter juga pasti suka lagu ini. Ini kan lagu Ahmad Dhani dan Mulan Jameela sebelum ketahuan menikah siri. Ayo nyanyi yang semangat!"

Sekumpulan pengamen kecil itu, lebih dari sepuluh, mengerubung Alex kompak bernyanyi dan berjoget.

 

"Di setiap ada kamu mengapa jantungku berdetak

detaknya lebih kencang seakan genderang mau perang

Di setiap ada kamu mengapa darahku mengalir

mengalirnya lebih cepat dari ujung kaki ke ujung kepala...."


Alex lebih dari merasa terhibur, ia berhasil menciptakan suasana pagi di Taman Sejarah yang dulu berisi eksekusi dan kepiluan tapi kini semarak gelora kemanusiaan. Lagu karya musisi Ahmad Dhani yang saat dicipta masih terikat perkawinan dengan musisi Maia Estianty, namun foto skandal ciuman dengan penyanyi didikan mereka yakni Mulan, sedikit bersentuhan imaji eratnya hubungan Eva Ment, istri Coen, dengan gadis 13 tahun Sara Specx, anak sahabat mereka Jacques Specx. Ketika Jan Pieterszoon Coen bersikeras menghukum gantung prajuritnya sendiri yang memacari Sara Specx, bisik-bisik rumor motivasi kejam itu dari rasa posesif. Sara Specx mempunyai posisi yang lemah karena ia anak Jacques Specx, anggota Dewan Hindia Belanda, namun dari hubungan gelap dengan wanita Jepang semasa bertugas di VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) Hirado. Ayahnya tak boleh membawanya ke Belanda, dan tak mungkin juga menelantarkan di Jepang. Namun Jan Pieterszoon Coen dapat memberi gadis remaja itu tempat di Kastil Batavia yang didirikannya untuk menggantikan benteng Fort Jacatra.

Alex menyeruput kopinya yang hangat. Semua kisah yang menjadi pernak-pernik Hindia Belanda telah bermetamorfosis Indonesia Merdeka. Namun pembangunan karakter bangsa sama rapuhnya dengan kontroversi fakta-fakta masa lalu yang penuh prasangka dan versi politis. Tidak ada absolutisme realitas yang pasti benar pasti salah. Segala cerita berulang. Walau Sara Specx tak seberuntung Mulan. Walau Marissa—Alex teringiskan luka dan rasa terhukum lagi. Apakah ia kini sebagai Pieter J. Cortenhoeff yang bersalah mencintai anak angkat sang tuan, atau justru ialah Coen yang berotoritas menghilangkan seorang gadis dalam gelap?

 

"Aku sedang ingin bercinta, karena

mungkin ada kamu di sini,

aku ingin...."


"Om, joget juga!"

Resahnya tersentak gaya joget dangdut para pengamen kecil yang tak kalah menarik dari pedansa dewasa.

Alex tertawa senang. Ia berdiri tetapi memanggil pedagang bubur ayam agar memberinya satu porsi. Ia memilih posisi sebagaimana seorang gubernur Batavia berhak menikmati segala keistimewaan prerogatif.

Pedagang bubur ikut tertawa mengantarkan menu pesanan. "Pagi-pagi dangdut."

"Ya, olah raga, sebelum bertempur dengan kenyataan pahit," sahut Alex. Ia segera menyantap lahap bubur ayam yang menghangatkan perutnya.

"Enak, Bang!" teriaknya kepada pedagang yang berjalan kembali menuju gerobaknya.

"Terima kasih, Om." Pedagang itu menoleh dan tersenyum.

"Lagu apa lagi, Om?" si hitam manis bertanya penuh semangat. Teman-temannya bersikap menunggu sambil mengelap keringat yang mengalir dengan lengan mereka yang juga basah.

"Hmmm," Alex mengunyah potongan ati ayam. Matanya menyiratkan pertimbangan yang gelisah. Akhirnya ia mengangguk ramah pada si hitam manis, "Sudah." Dikeluarkannya beberapa lembar uang dari dalam dompet. Pengamen-pengamen kecil itu berdesakan mengintip.

"Buat sarapan bareng-bareng, ya?" Alex menyerahkan tiga lembar bernominal besar kepada si hitam manis. Segera sorak sorai kegembiraan semakin memecah kesegaran pagi Kota Tua. "Terima kasih, Om! Mudah-mudahan dapat cewek cakep!"

Alex terbahak geli. Orang-orang di sekitar gerbang museum yang sedang sarapan atau bersepeda ontel dengan gaya noni dan sinyo Belanda tak lepas memerhatikan ke arahnya, juga kepada anak-anak kecil yang sangat mandiri itu. Segelas kafein kopi memberinya cita rasa kesempurnaan saraf-saraf otak yang sebelumnya terhuni kumpulan beban. Mangkuk buburnya telah kosong, ia jadikan wadah itu sebagai asbak rokok yang baru saja dinyalakan. Pandangannya kadang kosong melamun, kadang menaiki satu per satu jendela-jendela antik gedung-gedung klasik. Ada banyak puisi di sana. Hatinya berbisik.

Alex menggulung asap rokok di dalam mulutnya lalu mengembuskan pelan-pelan diiringi penyatuan kesimpulan.

"Wajah lugu tak berarti lugu."

"Ingatkah kau dongeng Si Lugu Voltaire (1767)?" Seorang gadis ilusif duduk di sampingnya, namun Alex bergeming dari simpul-simpulnya yang terus terjalin di antara jutaan neuron.

"Aku lebih ingat Penderitaan Pemuda Werther Johann Wolfgang von Goethe (1774), dan Tujuh Belas Tahun Kemudian Leo Tolstoj (1906)." Alex menyahut datar. Diketukkannya abu di ujung rokok ke dalam mangkuk.

"Sama saja, semua tentang keluguan yang menipu." Si gadis setengah tertawa.

"Seperti kau tadi memanggil pengamen-pengamen kecil itu untuk menghibur mereka. Kau tertarik pada kemandirian mereka yang sama dininya dengan pagi perkotaan. Kau berikan ujian dengan memesan lagu Barat, dan wajah lugu mereka spontan mengamankan ketidakmampuan. Uniknya, usia kecil mereka lebur dalam penguasaan lagu tentang hasrat bercinta yang—adakah kejujuran pengalaman mereka di sana?"

Alex menerawang bersama gerakan terbang asap rokoknya, sementara gadis itu terus berceloteh.

"Lalu kau membayar begitu besar yang membuat mereka menang atas lagu favorit mereka sendiri. Pilihan mereka sendiri. Bukan pesananmu apalagi favoritmu. Alex, sebenarnya siapa yang lugu?"

Alex mengangguk perlahan. "Yeah."

"Kau benar." Ia menengok ke sampingnya dan gadis itu tidak berbekas. "Kau selalu benar, gadisku."

Alex mengangkat kepalanya, duduk tegak dengan pandangan mengitari gerbang taman yang mulai dimasuki rombongan-rombongan pelajar bersama guru-guru mereka untuk study tour sejarah Jakarta.

"Apakah kau mencari wajahku pada wajah siswi-siswi itu, Alex?" lalu seolah terdengar tawa menggoda sang gadis memutari pendengaran Alex.

Alex menyunggingkan senyum tanpa arti. “Kita telah bertemu di sini, mengapa aku harus mencari bayanganmu pada wajah-wajah yang lain?

Ketika aku teringat kisah Sara Specx, potretnya seolah potretmu. Ada keluguan yang tersirat kembar. Namun setiap diri punya karakter individuasi, bahkan antara kau dan pecahan-pecahan kepribadianmu.”

Alex memainkan asap rokoknya di mulut membentuk bulatan putih dan di sana berisi pertemuannya dengan gadis yang menyesakkan setiap ruang kesadarannya.

“Kau seperti Pieterszoon Coen.” Gadis itu mengeluh.

Alex mengernyitkan dahinya. Memiringkan kepala dan memicingkan mata, lalu mengisap dan memainkan asap rokoknya, diembus-embuskan ke mana dia yakin bayangan sang gadis juga mengitari dirinya.

“Kalian seperti Meriam Jagur itu. Lihat!” Alex menoleh kepada suara yang menunjukkannya ke arah meriam di depan Museum Fatahillah.

“Di balik ledakan yang membuat kalian terkesan dahsyat, dua jari mengepit ibu jari. Begitulah hasrat terselubung citra kalvinis.“

“Citra manusia memang tak berkaitan dengan bendera.“ Alex menyahut dengan enggan. Ia berkata seraya memandangi ruang taman yang kini ramai terisi banyak pihak dengan masing-masing kepentingan.

“Rendezvous kita tidak terdokumentasi, tidak akan dikenal di masa kini maupun masa mendatang. Bahkan realitasnya hanya nyata di otakku, di saraf kepalaku yang tak selalu berdefinisi kewarasan manusia menurut teori ilmu psikiatri. Tetapi itu juga tidak akan tercatat sebagai kegilaan.

Jika aku hidup di masa lalu, katakanlah di Batavia ini juga, entah sebagai Pieter Erberveld, sebagai JP Coen, atau Jacques Specx, mungkin juga Cortenhoeff, apakah itu menjadi ironi dibanding aku yang kini?

Nonsens kemerdekaan! Aku tak bebas dalam kebebasan. Aku tak memilihmu untuk berada di terang percintaan dan kehidupan terhormat. Itu adalah yang seharusnya. Akan tetapi, siapa yang menetapkan norma demikian?

Barangkali aku hanya merumitkan diriku. Aku tak butuh pengadilan untuk membuat hatiku terpenjara dan bandul-bandul besi menghalangiku lari dari capaian-capaian semu.“

“Alex, kita tidak pernah bertemu.” Gadis itu menyela lirih. “Aku hanyalah hantu dan sebatas itu kau memerlukanku di ruang benakmu, di bingkai sensasimu, di kenyataan versi fantasimu.

Kita menghubungkan kekinian dan masa lalu seperti seorang bocah penasaran apa yang harus disibak di balik larangan orangtua. Apa yang dulu tragedi, transformasinya adalah materi. Begitu banyak kenangan dan khayalan atas nama sejarah. Namun wajah-wajah lugu pengamen kecil itu tahu, saatnya memunguti rupiah dari ketidakberdayaan yang eksotis.

Semakin jauh kau tenggelamkan dirimu di sumur nostalgia, muara rendezvousnya adalah alur pembuangan kekinianmu. Lima ratus Tionghoa di sumur balai kota Hindia Belanda, aliran darahnya adalah seni rupa Kali Besar bagi penguasa.

Aku tak mau, Alex. Aku tak mau menjadi ketetapan sebuah kisah dalam sejarah hidupmu. Jika sekelebat bayang tak ubah wayang yang terpajang di museum sana, seharusnya manusia tak tersiksa ketakutan mistik atas apa yang tak berdaya untuk menjalani keberadaan utuh.

Maka, mengapa kita harus berjumpa pada realitas di suatu saat?”


Karena gadisnya menyebut wayang, Alex tergerak melangkah menuju museum itu. Museum Wayang, bekas gereja tua De Oude Hollandsche Kerk yang didirikan VOC pada tahun 1640. Namun pada tahun 1732 diperbaiki dan disebut Nieuwe Hollandsche Kerk (Gereja Baru Belanda).

Tiba-tiba ia menghentikan langkahnya, tak jadi memasuki gedung yang pada salah satu bagiannya menjadi makam Jan Pieterszoon Coen, meski jasadnya belum tentu berada di sana. Gubernur Hindia Belanda ini meninggal pada tahun 1629, tepat saat serangan kerajaan Mataram mengobrak-abrik Batavia. Pihak Mataram menyatakan berhasil membunuh JP Coen dan membawa kepalanya untuk diletakkan di bawah makam Sultan Agung, sebagai tanda kemenangan mengalahkan Belanda.

Alex melihat tanda waktu di arlojinya. Sebegitu jauh imajinasinya mengembara, namun Kota Tua masih kepagian untuk membuka pintu-pintu pengetahuan sejarah. Alex memutuskan kembali ke mobilnya. Ia harus pergi melanjutkan rutinitas hidupnya, menuju kantornya, dan pertemuan-pertemuan di luar ilusi dan keinginan.

“Ya, gadisku, kita ini wayang dengan sistematika kehidupan menjadi skenario utama yang menentukan ke mana dan di mana bayang-bayang kita berposisi. Kita tak seperti gedung yang selalu berganti nama walau arsitekturnya tetap. Kita tak ganti kemerdekaan walau bendera seribu kali berubah. Kita tak lepas eksekusi betapa pun tata hukum direkonstruksi.

Makam JP Coen abadi, yeah, walau kontroversinya tak bisa diubah. Apakah dia mati karena kolera, atau terbunuh diam-diam, arwahnya jika benar entitas yang eksis, tak berdaya membuktikan kepada kita, apa yang terjadi pada dirinya sebenarnya. Seperti warisan sejarah cuma berisi catatan tubuh Pieter Erberveld hancur atas dakwaan rencana-rencana keji. Faktanya, yang keji adalah prosesi kematian itu diciptakan ala wayang, boleh bebas dipermainkan sang dalang…. Mungkin sesekali seorang dalang harus berperan sebagai wayang?“

Udara mulai panas mengantarkan sinar matahari menyentuh bumi. Alex mendongak kepada awan bergumpalan di atas langit gedung-gedung Kota Tua. Segala yang terlihat tinggal lukisan natural semesta. Bayangan dan suara gadisnya lenyap tak berbekas. Bukan ke dalam kegelapan. Nuansa benderang klimatologi mengusir kantuk dan lamunannya.

Download the ePub Print

Rendez-vous


‘Misschien iemand met een onschuldig gezicht.’

Alex raapte zijn verwarde gedachten bijeen, gedachten die als uiteengespat in vage reflecties op de snelweg van zijn herinneringen lagen. Sterren flikkerden zilverachtig aan de oostelijke hemel. Ze werden kleiner en kleiner en verdwenen tenslotte, zoals schaduwen van gezichten vervagen in het stof van de stad en uiteindelijk opgeslokt worden door de luchtstroom, zonder ook maar een spoor achter te laten. Er was een beeld dat maar niet wilde verdwijnen en dat bleef zweven alsof het een vlieger was. Geconcentreerd probeerde Alex het vliegertouw met herinneringen aan te trekken. Hoever zou dit beeld uit zijn blikveld weten te ontsnappen? Glimlachend probeerde hij de logica ervan te bannen uit zijn herinnering die nu steeds sterker werd en zichzelf presenteerde op een scherm zo uitgestrekt als de hemel.

De kracht van verdriet. Hij begon dat gezicht te zien. Bleekjes stond hij voor de oude sedan die hij de hele weg bestuurd had tot aan het centrum van zijn profetische wereld. Op het moment dat een warme wind onrustig voortrolde door het vermoeide stadsverkeer daalden watergordijnen neer uit de hemel als groeten aan het fonkelende middelpunt van het dynamisch universum.

‘Waarom beperkt de wereld zich tot het verleden?’

Het gezicht liet een klaagzang weergalmen.

Alex forceerde een glimlach die hij zelf niet kon verklaren. Zijn woorden leken tegelijkertijd antwoord te geven vanachter zijn bril. ‘Er zal een moment komen waarop wij elkaar weer zullen ontmoeten, meisje. Hoezeer jij dat eigenlijk niet wilt en ik daar ook niet naar verlang.’

Het was een ander gezicht. Zij was daar. Alex draaide het autoraampje naar beneden om een volledig beeld te krijgen van het panorama aan de overkant van de weg. Het meisje maakte deel uit van de architectonische ornamenten van het stadspark. Oud Batavia. Zij leek op Sara Specx die door Jan Pieterszoon Coen was opgepakt vanwege een liefdesschandaal met een cadet. Midden op het stadsplein wachtte haar knappe, jonge minnaar, Pieter J. Cortenhoeff de dood door onthoofding. Nog steeds met dat bleke gelaat en de wanhoop die uit haar ogen straalden, wisselden de melancholische beelden van Sarah Specx en Marissa elkaar af in een optische illusie. Identieke haardracht en gelaatsuitdrukking verraadden tekenen van rebellie. Het meisje leek zichzelf niet meer te willen zien zoals zij werd herinnerd. Niet zweverig meer, desintegrerend. Hij stond aan de grond genageld starend in het niets.

Alex speurde in de richting van dat niets alsof hij daar een bestaan zou kunnen vinden dat verder reikte dan de kosmos. Witte zielen kwamen opeens tevoorschijn en vormden lichtstralen die reikten tot aan de ochtendhemel. Op zijn lippen verscheen een glimlach – het waren flarden van dezelfde figuur – van hetzelfde meisje. Alex knipperde intens met zijn ogen. Er was daar helemaal niets, behalve iets dat hij uitlegde als een overrompelende illusie uit het verleden.

‘Marissa, ik weet dat je er niet meer bent!’ riep Alex verdrietig bij zichzelf. Zijn eigen ziel was hem bijna ontvlucht en opgegaan in de wervelstromen van klanken die zijn naam weerkaatsten.

Alex?

Alex!

Alex.

Alsof hij slechts uit echo’s bestond. Alsof hij zijn oren erop voorbereidde om de invasie van stemmen en flarden van beelden op te vangen die een metafoor werden voor duizenden hete woestijnstenen. Veranderingen in intensiteit van intonatie en stemkenmerken drongen zich zo sterk aan hem op dat hij niet meer wist uit te maken of zij er nu wel of niet waren en hem toeriepen: ‘Alex?’

‘Alex. Wie is dat meisje met dat onschuldige gezicht?’

Toen het licht op groen sprong kwam aan dit alles een einde. Hij liet zich meevoeren in een sensatie van volkomen leegte en met een laatste restje rationaliteit vervloekte hij de kleingeestige wedijver van de andere bestuurders. Geconcentreerd sturend gaf Alex zich over aan de realiteit van de verkeersdrukte.

Hij volgde de hoofdweg waar destijds, medio april 1722, het lichaam van de wegens samenzwering veroordeelde Pieter Erberveld werd meegesleurd en uiteen gereten. Er was geen meer omstreden gouverneur dan Jan Pieterszoon Coen, met zijn sadistische ideeën in naam van de waarheid. Waarheid die geaccepteerd werd op basis van enkel het meest primitieve menselijk instinct. De kunst van het executeren – verschilt die nu werkelijk van de manier waarop de complexiteit van het leven onze ziel verwart? Misschien is niets belangwekkender dan ideologie om het leven zin te geven. Zowel de gevonnisten als de vonnissers zitten gevangen in hun eigen stramien, dat vervolgens hun handelen volledig bepaalt.

Dit is de Kampong Gebarsten Huid, maar wie had zich deze naam kunnen voorstellen langs deze straat gaande toen die nog de Prins Jayakarta-weg heette? Alex zou zichzelf kunnen voorstellen dat hij Pieter Erberveld was die op immorele wijze zou worden geëxecuteerd. Maar voor hetzelfde geld zou hij de incarnatie van Jan Pieterszoon Coen kunnen zijn die nimmer spijt had van wat hij besloot te doen. Want als het eenmaal zover is dan wordt de waarheid tot inscriptie verheven. Bewijzen, getuigen, documentatie, niets is crucialer dan de paranoïde situatie waarin iemand met dezelfde gezagpositie tot samenzweerder wordt bestempeld. Ze hadden een te sterke wederzijdse afkeer. De een had de machtspositie van gouverneur terwijl de ander als rijke zakenman grote invloed had maar wiens bezit was geroofd en wie hetzelfde lot beschoren was als de lokale bevolking. Dit waren steeds weer opflikkerende brandhaarden die gedoofd moesten worden, ook al waren het maar waanvoorstellingen.

Misschien werd Jan Pieterszoon Coen opgewonden van de hinnikende paarden die het menselijke lichaam uit elkaar trokken. Maar van het uitgerukte en in stukken gescheurde hart kon je de waarheid van Pieter Erberveld’s samenzwering niet aflezen. Hoewel zijn huid in flarden langs de weg lag, diende die ook niet als een palmblad met schrifttekens. Welke regisseur zou de weergave van deze dramatische tragedie hebben kunnen evenaren?

Terwijl hij met zijn voertuig, dat net zo oud leek als de resten van de koloniale architectuur, aan de kant ging staan, staarde Alex naar de renovatie van de oude binnenstad – zou die veel verschil uitmaken voor onze beschaving? Binnen zijn eigen gedachten verwisselde het verhaal van Sara Specx, die zweepslagen kreeg, en haar geliefde Pieter die onthoofd werd, wederom met het gelaat van Marissa die zijn eigen leven had verwoest. Hier stond hij dan tegenover het voormalige stadhuis uit de Nederlands-Indische tijd, uit de achttiende eeuw. Nee, hij was niet van plan daar binnen te gaan nu het Historisch Museum van Jakarta erin gevestigd was. Hij wilde alleen maar zijn hevige vermoeidheid en de slaap die op kwamen zetten wat laten overgaan. Met zijn ogen toegeknepen liet hij de herinneringen en de geschiedenis maar over zich heen komen.

Hij was nog maar net lekker op een bankje in het park gaan liggen, toen een blinde straatzanger zachtjes maar zo vol overgave neuriede alsof het een nieuw lied was dat hij zojuist gecomponeerd had.

‘Oud Batavia, Oud Batavia. Ik zal je nooit vergeten.’

Zonder muzikale begeleiding vertolkte de blinde zanger met zachte stem het lied van Oud Batavia dat gewoonlijk door de Kerontjong Toegoe-groep wordt gezongen. Zijn stem drong door in het labyrint van Alex’ gehoor terwijl hij eigenlijk alleen maar naar stilte verlangde. Alex ging zitten en liet de blinde zanger zijn lied afmaken. De ochtendwarmte van de opkomende zon, gevolgd door de aanblik van armoedig geklede kinderen die zich gereed maakten om ergens op straat muziek te maken. Het leven bestond uit een soort menselijke overlevingsstrategie om het bestaan mogelijk te maken. Kolonialisme deed waarschijnlijk niets anders dan de kleurstelling veranderen en de utopie van vrijheid was eigenlijk alleen maar een soort vermaak voor verschillende idealistische stromingen die altijd voor een bepaalde partij kozen. Nederlands-Indië of de Indonesische Republiek zijn eigenlijk onwezenlijke concepten waarmee alles wat krom is ‘rechtgesproken’ kan worden, zo vindt op het stadsplein een onthoofding plaats van een misdadiger, terwijl in het stadspark de menselijkheid de nek wordt omgedraaid.

Nadat de blinde zanger opgetogen was heengegaan met de paar munten van zijn eerste klant, kwamen de straatmuzikantjes aarzelend op Alex af. Alex wuifde met een hand naar de kleinste van hen, maar ze kwamen als groep allemaal op hem af.

‘Welk liedje wilt u horen, meneer?' vraagt een knap donker jongetje al tokkelend op zijn gitaar. Alex stopt hem wat geld in de hand. ‘Een westers liedje?'

‘Dat kan ik niet, meneer.’

‘Dangdut dan?’

De kinderen juichten vrolijk en uitgelaten, terwijl het jongetje een beetje zuinig glimlachte, ‘“Ik wil vrijen”, is dat goed?’ en hij kijkt naar zijn vriendje. Ze grinnikten en maakten onbeschaamde grapjes.

‘Goed dan. Maar wel een beetje je best doen hoor, dan krijg je straks wat extra geld.’

‘Hoeraaaa!’

Een koffieverkoper kwam lachend op Alex af. ‘Kinderen kennen tegenwoordig alleen nog maar liedjes voor volwassenen,’ zei hij. Alex bestelde meteen maar een zwarte koffie en toen hij die aanpakte zei hij tegen hem: ‘Laat de geest van Jan Pieterszoon Coen dit horen. Sara Specx en Pieter zouden dit lied ook vast mooi gevonden hebben. Dit is toch dat lied van Ahmad Dhani en Mulan Jameela voordat bekend werd dat ze wel op z’n islamitisch maar niet voor de wet waren getrouwd? Kom zing het met overgave!’

Het groepje straatzangertjes, meer dan tien waren het er, kwam met z’n allen om Alex heen staan zingen en dansen.

 

Waarom gaat mijn hart steeds tekeer als ik je zie?

Het klopt steeds harder als het trommelgeroffel die de oorlog aankondigt.

Waarom gaat mijn bloed sneller stromen als ik je zie?

Steeds sneller stromen van mijn tenen tot aan mijn kruin.


Alex voelde zich niet alleen opgevrolijkt, maar hij was er zelfs in geslaagd om de ochtendsfeer in het historische park nu een levendige menselijke uitbundigheid te geven, terwijl er vroeger executies werden uitgevoerd in een grimmige sfeer. Het lied was geschreven door de musicus Ahmad Dhani toen hij nog getrouwd was met de zangeres Maia Estianty. Maar een foto waarop Ahmad Dhani zoenend staat afgebeeld met Mulan, een van hun leerlingen, veroorzaakte een schandaal dat een beetje doet denken aan de hechte relatie tussen Eva Ment, Coen’s echtgenote, en het dertienjarige meisje Sara, de dochter van hun gezamenlijke vriend Jacques Specx. Toen Jan Pieterszoon Coen erop stond eigenhandig de soldaat die een verhouding had met Sara Specx op te hangen, gingen er geruchten rond dat hij zou handelen uit eigenbelang. Sara bevond zich in een zwakke positie, omdat zij weliswaar de dochter was van Jacques Specx, lid van de Raad van Nederlands-Indië, maar ook van een Japanse vrouw met wie deze een affaire had toen hij voor de VOC in Hirado werkte. Haar vader mocht haar niet meenemen naar Nederland, en kon haar ook niet aan haar lot overlaten in Japan. Jan Pieterszoon Coen kon het jonge meisje onderbrengen in Kasteel Batavia, dat hij had laten bouwen ter vervanging van Fort Jacatra.

Alex slurpte zijn warme koffie op. Alle verhalen die in Nederlands-Indië opgeld deden, hadden een metamorfose ondergaan in het onafhankelijke Indonesië. Maar de ontwikkeling van een nationaal bewustzijn was al net zo fragiel als de controversiële waarheden uit het verleden, vol vooroordelen en politiek gekleurd. Er is geen absoluut goede of foute realiteit. Elk verhaal herhaalt zich. Toch heeft Sara Specx niet zoveel geluk gehad als Mulan. Maar met Marissa lag het anders - Alex vertrok van pijn en hij voelde zich weer gestraft. Was hij nu net als Pieter J. Cortenhoeff die de fout had gemaakt om de aangenomen dochter van zijn meester lief te hebben, of was hij net als Coen die op autoritaire wijze een meisje in het duister had doen verdwijnen?

 

Ik heb wellicht zin om te vrijen,

omdat jij hier bent,

ik wil…


‘Meneer, kom dans mee!’

Het opzwepende van de dangdut-dans van de zangertjes deed niet onder voor die van volwassen dansers.

Alex lachte blij. Hij stond op, en riep een straatverkoper om hem een portie bubur ayam te brengen. Hij verkoos zich te gedragen alsof hij de gouverneur van Batavia was, bevoorrecht om van allerlei privileges te genieten.

De verkoper bracht hem lachend zijn bestelling. ‘Zo vroeg op de morgen en nu al aan de dangdut.’

‘Ja, lichaamsbeweging, voordat ik de strijd aan ga met de harde realiteit,’ antwoordde Alex. Hij stortte zich hongerig op de pap die zijn maag verwarmde.

‘Lekker hoor! ‘ riep hij de verkoper toe die terugliep naar zijn kar.

‘Dank u, meneer.’ De verkoper keek om en glimlachte.

‘Welk lied nog meer, meneer?’ vroeg het aardige kind enthousiast. Zijn vriendjes stonden te wachten en veegden ondertussen het zweet af dat in straaltjes van hun natte armen stroomde.

‘Hmmm,’ Alex kauwde op een stukje kippenlever. Zijn ogen verrieden dat het niet meeviel om een keuze te maken. Tenslotte knikte hij vriendelijk naar het jongetje, ‘Het is genoeg.’ Hij haalde een paar bankbiljetten uit zijn portemonnee. De kleine muzikantjes drongen zich om hem heen om ernaar te kijken.

‘Dit is om met zijn allen te ontbijten, hoor.’ Alex gaf drie flinke bankbiljetten aan het jongetje. Meteen doorbrak een opgelaten gejuich de frisse prille morgen in de Oude Stad. ‘Dank u wel, meneer! Veel succes met de vrouwtjes!’

Alex lachte geamuseerd. De mensen die bij de toegangspoort van het museum aan het ontbijten waren of op ouderwetse omafietsen rondreden in de stijl van jongens en meisjes uit de Nederlandse tijd, bleven hem en ook de wel erg zelfstandige straatkinderen goed in de gaten houden. De cafeïne van de koffie gaf hem de perfecte smaaksensatie die de druk op zijn hersenen wegnam. De kom met pap was leeg en kon nu dienst doen als asbak voor de sigaret die hij net aangestoken had. Zijn blik was nu en dan dromerig en leeg, dan weer liet hij die gaan langs de antieke ramen van de klassieke gebouwen. Er bevindt zich daar veel poëzie, fluisterde zijn hart.

Alex liet de rook in zijn mond rondgaan en blies die toen langzaam uit, tegelijkertijd een conclusie trekkend.

‘Een onschuldig gezicht wil nog niet zeggen dat de persoon onschuldig is.’

‘Herinner je je het verhaal van ‘De argeloze’ van Voltaire (1767)?’ Een denkbeeldig meisje ging naast hem zitten, maar Alex zat onbeweeglijk zonder een spier in zijn lichaam te vertrekken.

‘Ik herinner mij vooral Het lijden van de jonge Werther van Johann Wolfgang von Goethe (1774), en Zeventien jaar later van Leo Tolstoj (1906)’ antwoordde Alex mat. Hij tikte de as van zijn sigaret af in de kom.

‘Het is altijd hetzelfde, het gaat altijd over die bedrieglijke onschuld.’ Het meisje lachte wat.

‘Net zoals jij die straatzangertjes riep om je te vermaken. Je voelde je aangetrokken tot hun zelfstandigheid die net zo pril was als de vroege ochtend in de stad. Je hebt ze getest door ze te vragen een westers lied te zingen, en hun onschuldige gezichtjes verhulden hun onvermogen. Het bijzondere was dat hun jeugdigheid meteen verdween toen ze dat lied over het verlangen de liefde te bedrijven begonnen te zingen – ligt daar de oprechtheid van hun ervaring?’

Terwijl hij de rook van zijn sigaret volgde, staarde Alex gedachteloos naar de lucht, terwijl het meisje maar door bleef babbelen.

‘En vervolgens heb je ze ook nog eens veel te veel betaald en liet je ze winnen door ze hun eigen favoriete lied te laten zingen. Het was hun eigen keuze. Het was niet het lied dat jij vroeg, en zeker niet jouw favoriete nummer. Alex, wie is hier nu eigenlijk onschuldig?’

Alex knikte langzaam. ‘Ja.’

‘Je hebt gelijk.’ Hij keek opzij en het meisje was spoorloos verdwenen. ‘Je hebt altijd gelijk, mijn meisje.’

Alex hief zijn hoofd op en ging rechtop zitten met zijn blik gericht op de toegangspoort van het park waar groepen leerlingen met hun onderwijzers naar binnen stroomden voor een studietrip over de geschiedenis van Jakarta.

‘Zoek je tussen al die schoolmeisjes mijn gezicht, Alex?’, het was alsof hij haar plagerig hoorde lachen.

Alex glimlachte maar wat. ‘We hebben elkaar hier toch ontmoet, waarom zou ik jouw beeltenis tussen de gezichten van die anderen moeten zoeken?

Als ik denk aan het verhaal van Sara Specx, klopt het portret met dat van jou. Jullie stralen precies dezelfde onschuld uit. Maar ieder individu heeft zijn eigen karakter, zoals er ook verschil is tussen jezelf en de verschillende kanten van je eigen persoonlijkheid.’

Alex speelde met de rook van zijn sigaret en vormde witte cirkels waarbinnen zich de ontmoeting afspeelde met het meisje dat nu alle ruimte in zijn bewustzijn in beslag nam.

‘Je bent precies als Jan Pieterszoon Coen,’ klaagde het meisje.

Alex fronste zijn wenkbrauwen. Hij hield zijn hoofd scheef en kneep zijn ogen stevig dicht om vervolgens een trek te nemen van zijn sigaret. Speels blies hij de rook in de richting waar hij de beeltenis van het meisje dacht te ontwaren.

‘Jullie zijn net als het Jagur-kanon. Kijk!’ Alex keek om in de richting waar de stem vandaan kwam die naar het kanon voor het Fatahillah Museum wees.

‘Achter de loop van dat indrukwekkende kanon, omklemmen twee vingers de duim. Dat is de calvinistische weergave van verborgen passie.

‘Het beeld van de mens is echt niet verbonden met de vlag waaronder hij valt.’ Alex antwoordde met tegenzin. Hij sprak terwijl hij zijn blik door het park liet gaan dat nu gevuld was met allerlei mensen die allemaal met hun eigen dingen bezig waren.

‘Ons rendez-vous is niet vastgelegd en zal niet gekend worden in het heden noch in de toekomst. Sterker nog, de realiteit ervan bestaat alleen in mijn hersens, in de zenuwen in mijn hoofd die volgens de leer van de psychiatrie niet altijd als geestelijk gezond kunnen worden beschouwd. Maar ook dat zal niet geregistreerd worden als waanzin.

Stel dat ik in het verleden had geleefd, bijvoorbeeld in Batavia, hetzij als Pieter Erberveld, hetzij als J.P. Coen, als Jacques Specx, of misschien zelfs als Cortenhoeff, zou dat nou echt anders zijn vergeleken met wie ik nu ben?

Vrijheid is onzin! Ik ben niet vrij. Ik heb je niet gekozen vanwege de liefde en voor een respectabel leven. Dit is zoals het moet zijn. Maar ja, wie stelt dergelijke normen vast?

Misschien maak ik het mezelf alleen maar moeilijk. Ik heb geen rechtbank nodig om mijn hart in het gevang te zetten of ijzeren ketenen die mij beletten om te vluchten voor onbereikbare doelstellingen.’

‘Alex, we hebben elkaar nooit ontmoet,’ onderbrak ze hem zachtjes. ‘Ik ben alleen maar een geest en in die zin heb je me nodig in je gedachtenwereld, in het kader van je gevoelens, in de werkelijkheid van jouw fantasie.

Wij verbinden het heden met het verleden zoals een kind dat wil weten wat er schuil gaat achter een verbod van zijn ouders. Wat ooit een tragedie was, is nu getransformeerd tot materie. Er zijn zoveel herinneringen en fantasieën in naam van de geschiedenis. Maar de onschuldige gezichten van de straatmuzikantjes verraden dat zij goed weten op welk moment zij geld moeten vragen voor hun gespeelde hulpeloosheid.

Hoe verder je jezelf laat wegzakken in de nostalgie, hoe meer dit rendez-vous een uitlaatklep zal zijn voor je hedendaagse bestaan. Vijfhonderd Chinezen in de put van het stadhuis van Nederlands-Indië; voor de machthebbers was het vloeien van hun bloed in de Kali Besar een vorm van kunst.

Dat wil ik niet, Alex. Ik wil niet de bevestiging worden van een verhaal in jouw levensgeschiedenis. Zoals een snel voorbijgaande schaduw niet in staat is de wayangpoppen in dat museum daar te veranderen, zo zou er ook geen reden mogen zijn waarom mensen lijden onder de angst van mystiek en de onmacht een volkomen leven te leiden.

Dus, waarom zouden we elkaar moeten ontmoeten in de realiteit van een bepaald moment?’

Omdat het meisje over de wayangpoppen had gesproken, liep Alex in de richting van het Wayang Museum dat zich bevindt in de voormalige Oude Hollandsche Kerk die de VOC heeft gebouwd in 1640. In 1732 werd de kerk echter gerenoveerd en vervolgens werd hij de Nieuwe Hollandsche Kerk genoemd.

Plotseling hield hij stil. Hij ging het gebouw niet binnen, het gebouw waarin zich ergens het graf van Jan Pieterszoon Coen bevindt, ook al was het niet helemaal zeker dat zijn lichaam daar ook was. Deze Gouverneur van Nederlands-Indië stierf in 1629, tijdens de aanval van het Mataramse koninkrijk op Batavia. Van Mataramse zijde werd gemeld dat zij erin geslaagd waren om J.P. Coen te doden en ze hadden zijn hoofd meegenomen om onder het graf van Sultan Agung te leggen, ten teken van overwinning op de Nederlanders.

Alex keek op zijn horloge. Al had hij zijn verbeelding nog zover laten afdwalen, hij besefte dat het nog te vroeg was om in de Oude Stad de deuren van de geschiedenis te ontsluiten. Alex besloot terug te gaan naar zijn auto. Hij moest terugkeren naar de routine van zijn leven, hij moest naar kantoor en naar bijeenkomsten die buiten de sfeer van illusie en verlangens lagen.

‘Ja, mijn meisje, we zijn marionetten van wie de sleur van het leven bepaalt waar en wanneer onze schaduwbeelden zich vertonen. Wij zijn geen gebouwen waarvan de namen steeds veranderen terwijl de architectuur steeds hetzelfde blijft. Wij wisselen onze vrijheid niet in ook al wordt onze vlag duizend keer veranderd. We zijn niet vrij van executies, hoezeer we de rechtsgang ook veranderen.

Het graf van J.P. Coen is vereeuwigd, ja, hoewel de controverse niet kan worden veranderd. Of hij nu is gestorven aan cholera of in het geheim vermoord, zijn geest, als die echt bestaat, zal niet bij machte zijn om te bewijzen wat hem werkelijk overkomen is. Net zoals er alleen maar enkele historische aantekeningen bestaan waarin wordt vermeld dat het lichaam van Pieter Erberveld vermorzeld is na de beschuldiging van verachtelijke plannen. Feit blijft, dat het gemene eraan was dat zijn terechtstelling werd georganiseerd als een soort wayangspel, waarin de poppenspeler vrij kon bepalen hoe het opgevoerd werd … Misschien zou een poppenspeler zelf eens een wayangpop moeten worden?’

Het begon warm te worden omdat de lucht de zonnestralen naar de aarde begeleidde. Alex keek naar de wolken in de lucht boven de gebouwen in de oude binnenstad. Het zag er allemaal uit als een schilderij van het universum. De schaduw en de stem van het meisje waren spoorloos verdwenen, maar niet in de duisternis. Heldere tinten van de weersgesteldheid verdreven zijn slaperigheid en zijn dagdromen.

 

 

Vertaald uit het Indonesisch door Monique Drenthem Soesman en Dick van der Meij

 

Monique Soesman woont en werkt sinds de jaren ’90 in Indonesië. Zij studeerde talen en culturen van Zuidoost-Azië in Leiden. Na haar studie heeft ze veel vertaalwerk verricht, waaronder non-fictionele verhandelingen over Indonesië, veelal voor het KITLV. Haar grote hobby is het vertalen van literair werk van Indonesische schrijvers. Samen met een covertaalster vertaalde ze onder andere werken van Ayu Utami en Pramoedya Ananta Toer en recentelijk Het dansmeisje uit mijn dorp van Ahmad Tohari.

Dick van der Meij werd geboren in Lisse, Zuid-Holland in 1956. Hij studeerde Indonesische Talen en Culturen in Leiden waar hij in 1983 zijn doctoraal haalde. Vervolgens werkte hij als coördinator Indonesische studenten gedurende 7 jaar bij de NUFFIC in Den Haag . Daarna was hij eindredacteur van de serie Indonesische vertalingen in het kader van het Indonesian – Netherlands Cooperation in Islamic Studies (INIS) aan de universiteit Leiden. Hij promoveerde in 2002 op een tekstuitgave van de Javaanse tekst Puspakrama uit Lombok. Momenteel is hij reeds 10 jaar verbonden aan de Islamitische Staatsuniversiteit te Ciputat, Zuid Jakarta.

Download the ePub Print

Rendez-vous.


« Peut-être quelqu’un au visage innocent. »

Alex reprit ses esprits qui s'étaient éparpillés sur la grand-route de la mémoire, dans les recoins d'une réflexion obscure. Les étoiles scintillaient d'argent dans le ciel oriental. Leurs formes diminuaient jusqu‘à disparaître comme les ombres de visages, cônes de poussière emportés par des courants d'air sans laisser de trace. Mais une idée ne voulait pas se dissoudre et continuait à dériver comme un portrait sur un cerf-volant. Alex utilisait toute sa concentration pour tirer sur les fils de ses souvenirs. Comment cette image avait-elle pu s’écarter si loin de sa vision ? Il sourit, repoussant la logique de ces nœuds de souvenirs qui se resserraient de plus en plus et formaient un écran aussi vaste que le ciel.

L’étendue de son chagrin.

Il commençait à voir ce visage. Debout et pâle devant la vieille berline qu'il conduisait vers le centre du monde professionnel. Au moment où un vent chaud s’engouffra en roulant dans l’inquiétude fatiguée du trafic de la ville, des rideaux de pluie tombèrent du ciel, célébrant le centre étincelant de la dynamique de l'univers.

- Pourquoi le monde se limite t-il au passé ?

Ce visage faisait écho aux lamentations.

Alex tira sur les lignes de ses lèvres pour un sourire qu'il avait du mal à traduire lui-même. Ses mots semblaient répondre de derrière ses lunettes. « Le temps viendra de nous revoir, ma chère. Bien qu’en vérité, ni toi ni moi n’en ayons envie. »

Visage différent. Elle était là. Alex baissa la vitre de sa voiture afin d'obtenir une vision panoramique complète de la rue. La jeune fille faisait partie des décorations architecturales du jardin de la ville. Oud Batavia. Elle ressemblait à Sara Specx, arrêtée par Jan Pieterszoon Coen à cause de son amour scandaleux avec un cadet. Au milieu de la grand-place de la ville, la mort par pendaison attendait le jeune et bel amant, Pieter J. Cortenhoeff. Le visage pâle et les yeux scintillant de l’éclat typique du désespoir, la mélancolique Sarah Specx et Marissa s’échangeaient comme dans une illusion d'optique. Elles avaient l’air de jumelles par leurs cheveux détachés et des traits de rébellion sur le visage. La jeune fille ne le regardait plus comme un être aimé. Pas plus à la dérive que fragile. Lui était pétrifié, le regard perdu dans le vide.

Alex suivait cette direction vide, comme s’il y trouvait une existence sans limites. Des âmes blanches surgissaient et circulaient, formant des aurores brillantes jusqu’au ciel matinal. Ses lèvres nouaient un sourire - éclats d'une figure - cette jeune femme. Alex cligna des yeux, intensément. Il n’y avait absolument pas de place ici sauf pour ce qu’il interprétait comme l’assaut d’une illusion du passé.

- Marissa, je sais que tu n’es plus là !

Alex cria de tristesse dans son cœur. Son âme oscillait autour de tourbillons sonores qui lui renvoyaient son nom.

Son âme s'était presque détachée, emportée dans le tourbillon de voix qui appelaient son nom.

- Alex ?

- Alex !

- Alex.

Comme s'il n’était plus lui-même qu’un écho. Comme s’il s’offrait à une invasion de sons et d’images éclatées, métaphores de milliers de pierres chaudes du désert. Tranchantes et blessantes dans le changement d’intonations caractéristique du ton de la voix, jusqu'à ce qu’il ne sût plus qui l’appelait avec une telle urgence.

- Alex?

- Alex. Qui a un visage innocent ?

Le passage du feu au vert mit fin à tout, il fut emporté dans une sensation de course vers le vide entre les restes de sa raison, dans une lutte contre l’ego des conducteurs. Alex conduisait avec la conscience de la nature de la foule.

Il suivit la route où, autrefois, à la mi-avril 1722, le corps de Pieter Erberveld, reconnu coupable de conspiration, fut traîné et écartelé. Il n'y a pas eu de gouverneur plus controversé que Jan Pieterszoon Coen, avec ses idées sadiques avancées au nom de la droiture. Une droiture ne nécessitant pas de preuve, sauf celle de l’instinct humain désirant être reconnu. L’art de l’exécution, y a-t-il une différence entre le désordre de son âme abîmée par la complexité de la vie ? Peut-être n’y a-t-il rien de plus crucial que l'idéologie qui donne un sens à la vie. Les accusés et les accusateurs étant à la fois intacts dans leur propre cadre, pour qu’ensuite, ces cadres deviennent permanents pour chacun d’eux.

Ici, c’est le kampung de la Peau Brisée, mais qui aurait pu imaginer ce nom en longeant cette rue quand elle était appelée Prince Jayakarta ? Ce pourrait être une allégorie de Pieter Erberveld qui fut exécuté ici au-delà de toute morale. Mais peut-être aussi est-il plus correct de le décrire comme l’incarnation de Jan Pieterszoon Coen qui n’a jamais regretté ses actes. Car à cette époque, la vérité était gravée dans la pierre. Preuve, témoins, documents, il n’y avait rien de plus important que la suspicion qu’une personne fût une menace. Aversion mutuelle trop forte, le pouvoir d’un gouverneur et l'influence d'un riche homme d'affaires dont la richesse fut confisquée et qui subit le même sort que les indigènes : foyers d’agitation toujours incandescents qu’il fallait étouffer même s'ils n’étaient que des hallucinations.

Jan Pieterszoon Coen était peut-être en extase en regardent le cheval hennissant séparer les parties de l'anatomie humaine. Mais le cœur de Pieter Erberveld, qui fut déchiré et jeté au visage du cadavre, ne révéla pas la réalité de la conspiration. Pas plus que les lambeaux de peau dispersés le long de la route ne purent servir de manuscrit constitué de feuilles de palmes couvert de lettres anciennes. Que devient cette tragédie lorsqu’elle est un drame de la vie réelle et qu’aucun metteur en scène ne peut surpasser la méthode utilisée ?

Conduisant son véhicule déjà ancien tout comme les restes d’architecture coloniale, Alex regardait les restaurations de la vielle ville – aurait-elle une signification dans les recoins de la civilisation qui sont enracinés dans les différences ? Dans ses pensées, l’histoire de Sara Specx qui fut fouettée, et de son amant, Pieter, exécuté, fut à nouveau remplacée par le visage de Marissa qui avait déchiré son existence en lambeaux. Il se trouvait à présent face à l’hôtel de ville du gouvernement des Indes néerlandaises du XVIIIe siècle. Non, il ne comptait pas entrer dans ce qui est maintenant le Musée historique de Jakarta. Il voulait seulement mettre de côté sa fatigue et le sommeil qu’il sentait poindre. Que ses souvenirs et l’histoire s’engloutissent tandis que ses yeux se fermaient.

Il venait juste de s’allonger confortablement sur un banc du parc, lorsqu’un mendiant aveugle se mit à chantonner, mais en y mettant tout son cœur, comme s’il venait juste d’inventer cette chanson.

« Oud Batavia, Oud Batavia. Ik zal jou nooit vergeten. (Batavia d’autrefois, je ne t’oublierai jamais, jusqu’à ma mort) »

Sans musique, la douce voix du mendiant aveugle interprétait la chanson Oud Batavia habituellement jouée par le groupe Kerontjong Toegoe, et elle s’infiltrant à travers l’ouïe d’Alex qui n’aspirait qu’au silence. Alex s’était assis sur le banc de la place et laissait le mendiant aveugle terminer sa chanson. L’énergie du matin en harmonie avec le soleil qui venait de se lever, l’atteignit en premier, suivi par le regard de gamins vêtus de haillons qui semblaient prêts à partir mendier quelque part, n’importe où. La vie devient une routine pour les gens qui sont obligés de travailler dans l’espoir d'une chance de survie et pour le droit d'exister. Le colonialisme n’est probablement juste qu’une couleur différente, et l'utopie de l’indépendance sera toujours une fête pour les brins d'idéalisme restant toujours sans contrepartie. Indes néerlandaises ou République d’Indonésie, concepts sans fin pour toutes les humiliations, comme sur les places des villes où les coupables furent décapités, tandis que le parc de la ville tordait le cou à l’humanité.

A la fin de la chanson, le chanteur aveugle fut ravi d’emporter quelques pièces de monnaie de son premier client et les petits mendiants se rapprochèrent d’Alex. Celui-ci agita le bras vers le plus petit d'entre eux, mais ils s’approchèrent tous en un seul bloc.

- Quelle chanson voulez-vous entendre, Monsieur ? Un gamin à la peau sombre comme un fruit grattait sa guitare. Alex tendit de l’argent vers sa main.

- Une chanson occidentale, d’accord ?

- Pas possible, Monsieur, on n’en connaît pas.

- Du dangdut ?

Les enfants hurlèrent d’excitation et de joie, tandis que le garçon à la peau sombre sourit en rougissant.

- « J’ai envie de faire l’amour », d’accord, Monsieur ?

Il fit un clin d’œil à ses amis. De petits rires, ils se bousculèrent, amusés.

- D’accord, mais mettez-y du cœur, je donnerai plus d’argent.

- Superrr !

Un vendeur de café rit en s’approchant d’Alex.

- Les enfants d’aujourd’hui connaissent les chansons d’adultes, dit-il.

Alex commanda aussitôt un café noir, qu’il reçut tout en répondant au vendeur.

- Que l’âme de Jan Pieterszoon Coen l’entende. Sara Specx et Pieter doivent sûrement aussi avoir aimé cette chanson. N’est-ce pas la chanson d’Ahmad Dhani et de Mulan Jameela avant que l’on sache qu’ils s’étaient mariés clandestinement ? Allez, mettez du cœur dans votre chanson !

Le groupe de petits mendiants, plus d’une dizaine, s’assembla autour d’Alex en chantant et en dansant.

« A chaque fois que tu es là, pourquoi mon cœur s’affole ?

Au rythme plus vif qu’un tambour qui part en guerre

A chaque fois que tu es là, pourquoi mon sang se précipite ?

Et coule plus vite de mes pieds au sommet de ma tête.... »


Alex fut plus qu’amusé, il avait réussi à créer une ambiance matinale vibrante d’humanité joyeuse sur la place historique qui fut autrefois le théâtre d’exécutions et de chagrin. La chanson du musicien Ahmad Dhani date de l’époque où il était encore marié à la musicienne Maia Estianty. Mais une photo scandale de son baiser avec la chanteuse Mulan qu’ils avaient tous deux parrainée, rajouta une petite touche de fantasme sur la relation d’Eva Ment, la femme de Coen, avec Sara Specx, la jeune fille de treize ans, enfant de leur ami Jacques Specx. Lorsque Jan Pieterszoon Coen insista pour faire exécuter le soldat qui avait aimé Sara Specx, il courut des rumeurs et des chuchotements à propos de sa motivation cruelle et possessive. Sara Specx était en position faible car elle était la fille de Jacques Specx, membre de la Chambre des Indes néerlandaises, mais cependant le fruit d’une liaison obscure avec Hirado, une femme japonaise, car il était employé de la VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) au Japon. Son père ne pouvait l’amener en Hollande pas plus qu’il ne pouvait l’envoyer au Japon. Ainsi, Jan Pieterszoon Coen put donner à cette adolescente une maison dans le château de Batavia qu'il avait fait construire pour remplacer Fort Jacatra.

Alex sirotait son café chaud. Toutes les histoires qui avaient fait les délices des Indes néerlandaises se sont transformées dans l'Indonésie indépendante. Mais la formation du caractère national est tout aussi fragile que les faits controversés du passé, chargés de préjugés politiques. Il n'y a pas de réalité absolue qui soit indéniablement juste ou fausse. Toutes les histoires se répètent. Bien que Sara Specx n’ait pas été aussi chanceuse que Mulan et bien que Marissa – Alex se souvint à nouveau de ses blessures et de la sensation de punition. Etait-il désormais comme Pieter J. Cortenhoeff, fautif d’avoir aimé la fille adoptive du maître, ou plutôt Coen ayant l’autorité de faire disparaitre une jeune fille dans l’obscurité ?

« J’ai envie de faire l’amour, peut-être

Parce que tu es ici,

J’ai envie… »

- Monsieur, danse aussi !

Son appréhension fut distraite par la danse du dangdut des petits mendiants qui apparut aussi intéressante que celle des danseurs adultes.

Alex rit allègrement. Il se leva mais appela le marchand de porridge afin de lui commander un bol. Il avait choisi de se comporter comme le gouverneur de Batavia jouissant de tous les privilèges.

Le marchand de porridge rit aussi en lui apportant la commande.

- Danser de si bon matin !

- Oui, un peu d’exercice avant d’affronter l’amère réalité, lui répondit Alex. Il avala aussitôt le porridge au poulet qui lui réchauffa l’estomac.

- Délicieux ! cria-t-il au marchand qui retournait vers sa charrette.

- Merci, Monsieur, le marchand acquiesça et sourit.

- Une autre chanson, Monsieur ? dit le petit garçon noir plein d’entrain. Ses amis attendaient tout en essuyant les coulées de sueur avec leurs manches tout aussi mouillées.

- Hmmm…

Alex mâchait un morceau de foie de poulet. Ses yeux trahissaient son hésitation face à un choix difficile. Finalement, il fit un clin d’œil chaleureux au jeune à la peau noire, « ça suffit ». Il sortit quelques billets de son portefeuille. Les jeunes mendiants se précipitèrent pour y jeter un œil.

- Petit-déjeuner pour tout le monde, d’accord ?

Alex tendit trois gros billets vers le jeune à la peau noire. Aussitôt, des acclamations de joie éclatèrent dans la fraîcheur de la matinée de la vieille ville.

- Merci, Monsieur, on espère que vous trouverez une jolie fille !

Alex rit d’un air amusé. Les gens autour de la porte du musée qui prenaient leur petit-déjeuner ou faisaient du vélo déguisés en Hollandais, ne cessaient de regarder dans sa direction et celle de ces enfants très précoces. Une tasse de café donna à son cerveau une sensation de perfection avant qu’il fût à nouveau peuplé de soucis. Son bol de porridge était vide, il pouvait servir de cendrier pour une cigarette qu’il venait juste d’allumer. Son regard était parfois vide et rêveur et parfois en arrêt sur les fenêtres du bâtiment ancien. Il y avait là beaucoup de poésie, chuchota son cœur.

Alex faisait rouler la fumée de sa cigarette dans sa bouche, puis l’expira doucement en arrivant à une conclusion.

- Un visage innocent ne signifie pas l’innocence.

- Te rappelles-tu l’histoire de L’Ingénu de Voltaire ?

Une jeune femme imaginaire s’était assise à côté de lui, mais Alex demeura immobile, perdu dans les déductions qui circulaient entre ses millions de neurones.

- Je me souviens davantage des Souffrances du jeune Werther de Johann Wolfgang von Goethe et de Dix-sept ans plus tard de Tolstoï.

Alex répondit mornement. Il frappa la cendre de sa cigarette contre le bol.

- C’est pareil, tout est une histoire d’innocence trompeuse.

La jeune fille rit à moitié.

- C’est comme lorsque tu as appelé les jeunes mendiants tout à l’heure afin de les distraire. Tu étais attiré par leur indépendance tout aussi jeune que la matinée sur la ville. Tu les as testés en demandant une chanson occidentale et leurs visages innocents ont spontanément exprimé leur inaptitude. Mais étonnamment, leur jeune âge s’est dissous dans leur maîtrise d’une chanson dont le sujet est le désir de faire l’amour – est-elle là, leur sincérité au sujet de leurs expériences ?

Alex suivait comme en rêve l’envol de la fumée de sa cigarette, tandis que cette jeune fille continuait son bavardage.

- Puis tu leur as donné tant d’argent, ce qui les a rendus heureux de leur succès en chantant leur chanson préférée. Ce fut leur propre choix et non pas le tien, ni ta chanson favorite. Alex, en réalité, qui est innocent ?

Alex hoche la tête doucement.

- Ouais… Tu as raison.

Il se tourna sur le côté, vers la jeune fille disparue sans laisser de trace.

- Tu as toujours raison, ma chère.

Alex leva la tête, s’assit tout droit, le regard tourné vers l’entrée du parc qui commençait à être envahie par des groupes d’étudiants accompagnés de leurs professeurs pour un voyage d’étude à Jakarta

- Cherches-tu mon visage dans celui de ces étudiants, Alex ?

Il entend la jeune fille et son rire moqueur.

Alex sourit sans expression.

- Nous nous sommes rencontrés ici, pourquoi devrais-je chercher ton ombre dans d’autres visages ?

- Lorsque je pense à Sara Specx, son portrait ressemble au tien. Il y a une innocence jumelle entremêlée. Cependant, chaque individu possède un caractère différent, et même entre toi et les éclats de ta personnalité.

Alex jouait avec la fumée de sa cigarette, faisant dans sa bouche des ronds blancs tout pleins de son rendez-vous avec la fille qui saturait tout l'espace de sa conscience.

- Tu es comme Pieterszoon Coen, se plaignit la jeune fille

Alex plissa le front, pencha la tête et fronça les yeux, puis inspira et joua avec la fumée de sa cigarette, soufflant vers l’endroit où il était certain que l’ombre de la jeune fille l’observait.

- Vous êtes tous comme le canon Jagur, regarde !

Alex se tourna vers la voix qui lui indiquait la direction du canon devant le Musée Fatahillah.

- Derrière chaque puissante explosion, deux doigts enserrent le pouce (1). Voilà l’image du désir voilé par le calvinisme.

- L’image d’un homme n’est pas liée à un drapeau, répondit Alex à contrecœur.

Il parle tout en regardant le parc animé par de nombreuses personnes aux occupations multiples.

- Notre rendez-vous n’est pas enregistré, il ne sera pas reconnu ni maintenant ni plus tard. Sa réalité n’existe que dans mon esprit, dans les nerfs de mon cerveau qui n’est pas toujours conforme aux théories des sciences psychiatriques. Mais cela non plus ne sera pas enregistré comme une folie.

Si je vivais dans le passé, par exemple à Batavia, ne serait-il pas ironique que je compare ce que je suis maintenant avec Pieter Erberveld, JP Coen, ou Jacques Specx, ou peut-être encore Cortenhoeff ?

La liberté est un non-sens ! Je ne suis pas libre. Je ne t’ai pas choisie pour être dans la lumière de l'amour et une vie respectable. C’est ainsi que cela devait être. Cependant, qui établit ces normes ?

Peut-être que je me complique tout. Je n’ai pas besoin de jugement pour emprisonner mon cœur, ni de barres de fer pour m’empêcher de fuir de faux résultats.

- Alex, nous ne nous sommes jamais rencontrés, l’interrompt doucement la jeune fille. Je ne suis qu’un fantôme et c’est dans ces limites que tu as besoin de moi dans l’espace de ton esprit, dans le cadre de tes sensations, dans la réalité de tes fantasmes.

Nous relions le présent et le passé comme un gamin curieux de voir ce qui se cache derrière les interdictions de ses parents. Ce qui était tragédie s’est transformé pour devenir matière. Il y a tant de souvenirs et de rêveries au nom de l’histoire. Cependant, les visages innocents des petits mendiants savent comment récolter de l'argent en échange de leur impuissance exotique.

Comme tu t’enfonces toujours plus profondément dans le puits de la nostalgie, le résultat du rendez-vous est un flux d'échappement du présent. Cinq cent Chinois dans le puits de la mairie de la ville des Indes néerlandaises, le flux de leur sang dans la rivière Besar était du grand art pour les hommes au pouvoir (2).

Je ne veux pas de cela, Alex. Je ne veux pas devenir un élément dans l’histoire de ta vie. Si l’instant d’une ombre ne modifie pas la marionnette exposée dans le musée là-bas, les hommes ne devraient pas souffrir d’une crainte mystique de tout ce qu’ils sont dans l’impossibilité de vivre une existence complète.

Ainsi, pourquoi devrions-nous nous rencontrer dans la réalité à cet instant précis ?


Puisque que la jeune fille avait parlé de marionnettes, Alex se dirigea vers le musée, le Musée des Wayang (3), en fait l’ancienne église De Oude Hollandsche Kerk qui fut construite par la VOC dans les années 1640. Elle fut ensuite restaurée en 1732 et appelée Nieuwe Hollandsche Kerk (Nouvelle église hollandaise).

Tout à coup, il s’arrêta, n’entra pas dans le bâtiment où l’on dit que se trouve la tombe de Jan Pieterszoon Coen, quoique son corps n’y soit pas forcément. Ce Gouverneur des Indes néerlandaises est mort en 1629, au moment même de l’attaque par le royaume de Mataram qui a saccagé Batavia. Mataram réclama d’avoir réussi à assassiner JP Coen et il emporta sa tête pour la déposer sous la tombe du Sultan Agung, en signe de victoire remportée sur la Hollande. Alex regarda sa montre. Son imagination avait tant vagabondé, mais il était encore trop tôt dans la Vieille Ville pour ouvrir les portes de la connaissance de l'histoire. Alex décida de retourner à sa voiture. Il devait continuer la routine de sa vie en se dirigeant vers son bureau, et vers des réunions loin de l’univers de ses illusions et de sa volonté.

- Oui, ma jeune fille, nous sommes ici des marionnettes d’ombres chinoises dont les vies monotones sont le scénario principal qui détermine quand et où nos ombres sont reflétées. Nous ne sommes pas comme ces bâtiments qui changent sans cesse de nom bien que l’architecte soit le même. Nous ne changeons pas de liberté, bien que le drapeau ait changé des milliers de fois. Nous ne pouvons nous libérer des exécutions bien que les lois aient été réécrites.

La tombe de JP Coen est éternelle, bien que la controverse autour de lui ne puisse être changée. Est-il mort du choléra, ou bien assassiné secrètement ? Son âme, si cette entité existe, n’a pas le pouvoir de nous prouver ce qui lui est arrivé. Tout comme l’héritage de l’histoire n’est que la trace du corps déchiré de Pieter Erberveld à la suite d’accusations de plans odieux. Ce sont les faits qui sont odieux, tel le processus de son exécution organisée comme un spectacle d’ombres chinoises qui sont libres d’être jouées par le montreur de marionnettes… Peut-être que de temps en temps, le montreur de marionnettes doit aussi être la marionnette ?

L’air devint chaud tandis que le soleil embrassait la terre. Alex leva la tête vers les nuages assemblés dans le ciel au-dessus de la Vieille Ville. Tout ce qu’il voyait ressemblait à un tableau de la nature. L’ombre et la voix de la jeune fille avaient disparu sans laisser de traces, mais non pas dans l’obscurité. Les teintes vives de la lumière repoussèrent sa somnolence et sa rêverie.

 

 

Notes
(1) Symbole de l’acte sexuel en Indonésie N.d.T.
(2) Massacres de Chinois à Batavia en 1740.
(3) Wayang : marionnettes d’ombres javanaises N.d.T.

 

Traduit du Bahasa Indonesia par Jean-Pascal Elbaz

Lu à haute voix par Véronique Janssens


 

Download the ePub Print

Rendezvous


“Perhaps someone with an innocent face.”

Alex gathered his thoughts that had been scattered and strewn to dim reflective corners on the highway of his memories. Stars sparkled like silver in the eastern sky. They faded and vanished like shadows of faces that shrivel into dust and are then whisked away by air currents without leaving a trace. There was one image that did not dissolve and float away like a portrait on a kite. Alex focused on pulling together the threads of his thoughts. How far had that image drifted away from his view? He smiled, pushing aside the logic that was entwined in his memories, which were now reviving and presenting themselves on a screen as vast as the sky.

A capacity for sorrow.

He began to envision a face. A form was standing faintly in front of the old sedan that he drove along the road towards the centre of the world of his livelihood. At that moment a hot wind wound through the weary restlessness in the city’s traffic. The sky unleashed curtains of water as greetings to the shimmering centre of the dynamic universe.

“Why is the world limited by the past?”

The face echoed a lament.

Alex forced the lines of his mouth into a strained smile that were difficult for him to translate. His response was projected from behind his eyeglasses. “It’s time we meet again, Miss, regardless of the fact that neither of us want to.”

The face was different. She was over there. Alex rolled the car window down so that he could view the entire panorama across the street. The young woman transformed into one of the adornments in the city park. Old Batavia. She looked like Sara Specx, who was arrested by Jan Pieterszoon Coen because of a love scandal with a cadet. Her lover, young handsome Pieter J. Cortenhoeff, was executed in the middle of the city. Pale and with a sense of hopelessness penetrating the distinctive radiance of their eyes, the wistful images of Sara Specx and Marissa appeared interchanging like an optical illusion. Twin images with loosely hanging hair and faces fluttering like a flyer for an insurrection. The girl no longer looked at him as if he was someone she remembered. No longer floating; disintegrating. He was transfixed, looking into emptiness.

Alex explored the emptiness as if he had discovered an existence that was beyond the limits of the cosmos. White spirits materialized and flashed by, forming a brilliant aurora that stretched out into the morning sky. His lips formed an embarrassed smile—they were splinters of a figure—that girl. Quickly, Alex blinked intensely. There was no room at all there except for what he interpreted was an assault on an illusion of the past.

“Marissa, I know you’re not there!” Alex screamed sadly in his heart. His soul almost tore itself free to drift in the whirlpool of voices that called his name.

Alex?

Alex!

Alex.

It seemed as if he was no more than a reverberation, as if he was prepared to be flooded with voices and broken pictures that became metaphors of thousands of hot desert rocks. Changes in the stresses of the intonations and distinctive voices stung sharply so that he no longer knew who it was who called and asked urgently,

"Alex?"

“Alex. Who has an innocent face?”

The change to the green light ended everything. He was overtaken by an urge to race towards the emptiness from the remains of his rationality that cursed the squealing egotistical competitiveness of the drivers around him. Alex steered with a consciousness that returned him to the reality of the rush.

He proceeded along the main road where, in the past, in mid-April 1722, the body of the convicted traitor Pieter Erberveld was pulled apart and torn to pieces. There has never been a governor more controversial than Jan Pieterszoon Coen, with his sadistic ideas declared in the name of righteousness, a righteousness that did not need any proof other than the human desire to be acknowledged. The art of the execution—how was it different from the turbulence of one’s soul being peeled apart by the complexities of life? Perhaps there is nothing more critical than the ideology that gives meaning to life. Both the sentenced and the sentencer are equally whole within their own frames; then those frames become permanent for each of them.

This is Split Skin Kampong. Who could imagine that name as they walked along it when it was called Prince Jayakarta Street? Alex could be likened to Pieter Erberveld who had been executed in that horrifying manner. Hopefully, Alex wouldn’t be pictured as the incarnation of Jan Pieterszoon Coen, who never regretted his actions. At that time, truth was written in stone. Proof, witnesses, documentation; there was nothing more important than the suspicion that someone was a threat. Intense feelings of mutual dislike, the power of a governor and the influence of a rich businessman whose wealth was confiscated and who suffered the same fate as the local people; these were the constantly flashing sparks. They had to be smothered even though they were only hallucinations.

Perhaps Jan Pieterszoon Coen was aroused as the neighing horse pulled the body apart. Pieter Erberveld’s heart, the truth of his conspiracy unread, was torn out and thrown at the face of the corpse. The skin that was ripped to shreds along the length of the street could not be compared to a dried palm lontar leaf upon which Javanese letters were written. What happens when that tragedy is a real-life drama and there is no director who can match the actual methods used?

While navigating his car, which showed signs of ageing as did the remains of the colonial architecture, to the side, Alex looked at the renovations of the Old City—will it have any meaning in the corners of civilization that are rooted in differences? In his mind, the story of Sara Specx, who was whipped, and her lover, Pieter, who was executed, was replaced again by the face of Marissa, who had torn his life to shreds. Now he stood facing the former city hall of the Dutch East India administration of the 18th century. No, he wouldn’t enter the building, which was now the History Museum of Jakarta. He only wanted to set aside his exhaustion and sleepiness, which were beginning to bother him. Let his memories and history drown as he closed his eyes.

He had just lain down comfortably on a park bench when a blind beggar began to hum quietly, full with feeling as if he had just composed a new song,

“Oud Batavia, Oud Batavia. Ik zal jou nooit vergeten. (Batavia of the past, I will never forget you, until I die)”

Unaccompanied by any instruments, the pleasing voice of the blind beggar singing the song, Oud Batavia, which was usually played by the Kerontjong Toegoe group, infiltrated the labyrinth of Alex’s mind, which yearned for silence. Alex sat on the park bench and let the blind beggar finish his song. The energy of the morning, along with the sun that had just risen, reached him first, followed by the view of little children in tattered clothes who were perhaps preparing to go off to beg somewhere. Life becomes a routine for people who are forced to work for a sliver of a chance of survival and for the right to exist. Colonialism is perhaps just a different colour and the utopia of freedom is just amusement for a string of idealisms that are always clapping one hand. The Dutch East India Company and the Republic of Indonesia are concepts that have no end of offenses, such as the city square where the guilty were beheaded and the city park where the neck of humanity was strangled.

Upon finishing, the blind beggar happily accepted a few coins from his first customer of the day. Then the young beggars hesitantly approached Alex, who waved to the smallest of them; they approached him as a group.

“What song do you want to hear, Uncle?” A boy of sweet dark complexion strummed his guitar. Alex gave him some money. “A Western song, okay?”

“We don’t know any, Uncle.”

"Dangdut?"

The children screamed loudly and cheerfully while the sweet dark one smiled shyly, “I Want to Make Love, okay, Uncle?” He glanced at his friends. Giggling, they were adorable.

“Okay. If you do it with style, then I’ll give you more money.”

“Hooray!”

A coffee vendor laughed and approached Alex. “Kids these days know adult songs,” he noted. Alex immediately ordered black coffee, which he accepted while replying to the coffee vendor, “Let Jan Pieterszoon Coen’s soul hear it. Sara Specx and Pieter will like this song. Isn’t this the song of Ahmad Dhani and Mulan Jameela before it was known that they had an unregistered marriage? Come on, sing with feeling!”

The group of more than ten young street singers surrounded Alex to sing and dance.

 

Whenever you are near, why does my heart beat?

The beat is faster like a drum going to war.

Whenever you are near, why does my blood flow?

It flows faster from the tip of my toes to the top of my head…


Alex was very pleased; that morning he had created a mood in History Park that had formerly been filled with executions and grief, but now was full of human exuberance. That song was written by the musician Ahmad Dhani when he was married to the musician Maia Estianty, but a scandalous photo of him kissing the singer that they had both mentored, Mulan, alluded to the image of the close relationship between Eva Ment, Coen’s wife, with a 13-year old girl, Sara Specx, the daughter of their good friend, Jacques Specx. When Jan Pieterszoon Coen decided to execute the soldier who had become Sara Specx’s lover, there were whispered rumours about the ruthless motivation behind his possessiveness. Sara Specx was in a vulnerable position because she was the daughter of Jacques Specx, a member of the Dutch East India Board who was assigned to duty with the VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie) in Hirado, Japan, and a Japanese woman with whom he had an affair. Sara’s father could not take her to the Netherlands, but neither could he abandon her in Japan. Jan Pieterszoon Coen agreed to give the young girl a home at Batavia Castle, which he built to replace Fort Jacarta.

Alex sipped his warm coffee. All of the stories that had been the novelties of Dutch East India had metamorphosized into independent Indonesia. However, the development of the national character was just as fragile as the controversial facts of the past, which were full of political biases and slants. There was no absolute reality that was undeniably right or wrong. All of the stories were repeated, although Sara Specx was not as lucky as Mulan, although Marissa—Alex remembered his wound and felt as if he was being punished again. Was he now in the role of Pieter J. Cortenhoeff who was wrong to love the foster child of the master, or was he Coen, who authoritatively made a young girl vanish in the dark?

 

I want to make love, maybe

because you are here,

I want…


“Uncle, you dance too!”

His apprehension was distracted by the dangdut dance of the little beggars who were just as enticing as adult dancers.

Alex laughed gleefully. He stood and called out an order to the rice porridge seller. He chose to act like the governor of Batavia who flaunted his right to relish all kinds of specialties.

The porridge seller joined him laughing when he brought the bowl. “Dancing in the morning.”

“Yes, it’s exercise before battling with bitter reality,” answered Alex. He quickly devoured the chicken porridge that warmed his stomach.

“It’s delicious, brother!” he shouted to the seller who was walking back to his cart.

“Thanks, Uncle.” The seller turned and smiled.

“Another song, Uncle?” the sweet black beggar asked enthusiastically. His friends were waiting while they wiped the sweat that flowed down their arms.

“Hmmm,” Alex chewed on a piece of chicken liver. His eyes shadowed a thoughtful consideration. Finally he nodded kindly to the sweet black kid, “Enough.” He took out several bills from his wallet. The little beggars crowded in closer to see.

“Breakfast for everyone, okay?” Alex gave three big bills to the sweet black kid. Immediately happy cheers erupted in the morning air of the Old City. “Thank you, Uncle! We hope you get a pretty girl!”

Alex laughed full-heartedly. People around the museum gate who were eating breakfast or riding old-fashioned Dutch bicycles looked over in his direction and at the precocious little children. A cup of coffee gave his brain the perfect buzz before it was to be inundated with an accumulation of burdens. The bowl of porridge was empty, so he used it as an ashtray for the cigarette he had just lit. His eyes wandered, sometimes empty and daydreaming, sometimes gazing at one antique window of the classic building then moving to the next one. There was a lot of poetry there. His heart whispered.

Alex rolled the cigarette smoke inside his mouth then blew it out slowly while coming to a decision.

“An innocent face doesn’t mean a simple face.”

“Do you remember the story of Simple Voltaire (1767)?” The imaginary girl sat at his side, but Alex didn’t move a muscle in his body.

“I remember The Sorrows of Young Werther by Johann Wolfgang von Goethe (1774), and Seventeen Years Later by Leo Tolstoj (1906) better.” Alex responded evenly. He tapped the ashes from the end of his cigarette into the bowl.

“It’s the same thing. Everything innocent is deceiving.” The girl snickered.

“For example, you called the little beggars over to entertain them. You’re fascinated by their independence that is as young as the morning in the city. You tested them by asking for a Western song and their innocent faces immediately announced that they couldn’t perform one. But, ironically, their innocence immediately dissolved with their mastery of a song that is about the desire to make love—is there any honesty in their experience regarding that?”

Alex daydreamed along with the movement of the cigarette smoke, while the girl continued to chatter.

“And you paid them a lot and let them win by singing their own favourite song. It was their choice; not your choice, nor your favourite. Alex, actually, who’s the innocent one?

Alex nodded slowly. “Yeah.”

“You’re right.” He looked to his side. The girl was not there. “You’re always right, my dear.”

Alex lifted his head. He sat up straight while looking around the park gate through which groups of students and their teachers on study tours of Jakarta’s history were passing.

“Are you looking for my face among those students, Alex?” He heard the girl’s alluring laugh.

Alex traced a meaningless smile. “We’re meeting right here. Why should I look for your image in other people’s faces?

“When I think of Sara Specx, I think she resembles you. Twin simplicities intertwined with each other. But each one has her own characteristics, as do you and the fragments of your personality.”

Alex played with the cigarette smoke that formed a white circle in his mouth; it was filled with thoughts of his rendezvous with the girl who saturated every space of his consciousness.

“You are like Pieterszoon Coen.” The girl complained.

Alex furrowed his brow. He tilted his head to the side and closed his eyes. He inhaled and played with the cigarette smoke, then he exhaled in the direction he was sure the silhouette of the girl was encircling him.

“You are all like the Jagur Cannon. Look!” Alex turned his head towards the sound that pointed him in the direction of the cannon in front of the Fatahillah Museum.

“Behind the terrifying explosion, two fingers pinch the thumb. Such is the hidden passion beneath the Calvinist image.”

“The figure of man is not linked to a flag.” Alex responded reluctantly. He spoke while watching the park that was now filled with many people, each one wrapped up in their own needs.

“Our rendezvous is not documented; it will not be known in the present or in the future. In fact, it is real only in my mind, in the synapses in my head that do not always define sanity in accordance with the theories of psychiatry. But then, it will also not be recorded as insanity.

“If I lived in the past, say in Batavia, would it be ironic to compare my present self with either Pieter Erberveld, JP Coen, or Jacques Specx, perhaps even Cortenhoeff?

“Freedom is nonsense! I’m not free. I didn’t choose for you to be in the light of love and a respected life. This is what had to be. Who determines what the norm is?

“Perhaps I’m only making things more complicated for myself. I don’t need justice to imprison my heart or iron cuffs to prevent me from escaping from mock achievements.”

“Alex, we have never met.” The girl interrupted softly. “I am only a ghost and it is within those limits that you need me in the space of your thoughts, in the frame of your sensations, in the reality of your fantasy.

“We connect the present and the past like a child who wants to know what lies behind his parents’ rules. What was once a tragedy is transformed into substance. That is what happens with many memories and fantasies for the sake of history. The innocent faces of the little beggars know how to harvest money from their exotic helplessness.

“As you drown yourself in the well of nostalgia, the result of the rendezvous will be the channel for purging your present. Five hundred Chinese in the well of the city hall of the Dutch East India Company; the flow of their blood in the Besar River is the artwork of those in power.

“I don’t want that, Alex. I don’t want to be fixed in the story of your life. If a passing shadow doesn’t alter the wayang puppets exhibited in that museum over there, then humans should not be tortured by a fear of the mysticism of the powerlessness of living a full life.

“So, why must we meet with reality at a specific time?”

Since she mentioned wayang, Alex moved towards the museum. The Wayang Museum, once an old church, De Oude Hollandsche Kerk, was constructed by the VOC in 1640. However, in 1732, it was renovated and renamed the Nieuwe Hollandsche Kerk, the New Dutch Church.

Abruptly, he stopped walking. He didn’t enter the building in which Jan Pieterszoon Coen’s grave was said to be located, although it was not certain whether his body was really there. This Governor of Dutch East India died in 1629 during an attack by forces from the Mataram kingdom that destroyed Batavia. The Mataram forces claimed to have killed JP Coen and took his head to be placed under the grave of Sultan Agung as a sign of victory over the Dutch.

Alex looked at his watch. His imagination had wandered so far, but it was still too early in the Old City to open the doors of historical knowledge. Alex decided to return to his car. He had to leave to continue with the routine of his life, to set out to his office and meetings beyond his illusions and desires.

“Yes, my dear, we are wayang puppets with routine lives that are the main scenarios that determine where we are going and where our images are reflected. We are not like a building that changes names even though the architecture remains the same. We do not change freedom even though the flag changes a thousand times. We are not free from execution no matter how the laws are rewritten.

“JP Coen’s grave is eternal, yes, even though the controversy around him cannot be altered. Did he die of cholera or was he quietly murdered? His soul, if it does indeed exist, cannot prove to us what actually happened to him. As if his historical legacy is only the record that Pieter Erberveld’s body was torn apart because he was charged with being a traitor. In fact, what was notorious was the process of his execution that was structured in the style of wayang, which could be freely played out by the puppeteer… Perhaps, once in awhile, the puppeteer should become the puppet.”

It was beginning to warm up as the sun’s rays touched the earth. Alex looked up at the clouds gathering in the sky above the buildings in the Old City. Everything that he saw looked like a painting of the natural universe. The image and voice of the girl had vanished without a trace, but not into the darkness. The natural light chased away his sleepiness and daydreams.

 

 

Translated from Bahasa Indonesia by Joan Suyenaga

 

 

Joan Suyenaga was born and raised in Honolulu, Hawaii. She moved to Yogyakarta, Indonesia, to study traditional Javanese culture and language in 1982, and has been writing, translating and editing there in the midst of her constantly entertaining family.