Radio Yerevan

Ռադիո Երեւան

Armen of Armenia

Armen of Armenia

Armen Of Armenia (born 1979 as Armen Ohanyan) is a writer of prose, public relations expert and bachelor of philosophy. Between 2000 and 2007 he led an isolated life as a teacher in a village near the border between Armenia and Iran. His is an activist in a people’s movement established in 2008 in Armenia. Armen took his first steps as a writer relatively late; only after his thirtieth birthday did he begin to write innovative, experimental, interactive Armenian prose. Armen has publicised his grave judgements on current Armenian literature widely, which he sees as strengthening an already repressive culture and as prescriptive in nature. A number of his short stories (The Return of Kikos and Mario Superstar) have been awarded national prizes.

Close

Yerevan All citybooks

Download the ePub Print

Ռադիո Երեւան

Download mp3


- Խոսում է Երեւանը: Ժամը ուղիղ 12-ն է, ինչպես միշտ` այս ժամին ստուդիայում ձեզ հետ եմ ես` Երեւանը: Օրը կիսվում է սպասված զրույցով. ուղիղ եթերում մեր հյուրն է արձակագիր, քաղաքացիական ակտիվիստ Գայանե Արմենը: Մնացեք մեզ հետ եւ կիմանաք ամեն ինչ Երեւանի մասին` նրա սեռը, հասակը, համը եւ հոտը, քաշը եւ գույնը:

Գայանե, ասում են` երբեմնի վարդագույն Երեւանը կորցրել է իր համուհոտն ու գույնը: Արեւահամ մրգից մնացել է դառնահամ կորիզը, վարդ, յասաման ու ծիրանի հոտը ցնդել է, եւ քաղաքը բուրում է բակերում թափված աղբի գարշահոտով: Իսկ ձեր կարծիքով՝ ի՞նչ համ ու հոտ եւ ի՞նչ գույն ունի ներկայիս Երեւանը:

 

- Բարեւ, Երեւան: Շնորհակալ եմ հրավերի համար: Իրոք, ժամանակին տուֆաշեն Երեւանը վարդագույն քաղաքի համբավ ուներ: Վարդագույնը նրա բնական գույնն էր, որովհետեւ բնությունն ինքն էր հրաբխի կրակով թրծել շնչող փխրաքարն ու 40 տեսակ տուֆից մեկին էլ վարդի գույն տվել, եւ հենց էդ մեկով Խորհրդային Հայաստանը շարեց իր մայրաքաղաքը: Մենք հազար ու մի երգ գիտենք վարդագույն փափուկ քարից հյուսված երազ Երեւանի մասին, որ այսօր հնչում են որպես անմահ մրմունջ, ինչպես «Վարդագույն քաղաք» երգում է ասվում, «հիշատակը` հուշարձան հոգու մեղադրող վկա»: Ցավով պիտի փաստեմ, որ ներկայիս Երեւանը կեղտուփոշու մեջ կորած, անհամ ու անհոտ, մոխրագույն քաղաքէ, որտեղ գերակա են սեւն ու սպիտակը:

 

- Ուրեմն, դուք էլ եք վկայում, որ քաղաքը գունաթափվել է, կորցրեց իր համ ու հոտը, իսկ ովքե՞ր են մեղավորները:

 

- Գուցե բոլորս, բայց հիմնական մեղավորը միանշանակորեն սեւերն են:

Սեւերը գորտերն են, որ ճահճացրել են մեր կենսատարածքը: Նրանք եկան, հեքիաթի միջի կենաց աղբյուրը փակող վիշապի նման գրավեցին քաղաքը, որ մեր կույս աղջիկներին իրենց զոհաբերենք, ու թույլ տան մեր իսկ ջրից կես կում անենք: Նրանք եկան իրենց նոր կրոնով, անունը՝ ցեղակրոն, նոր կուսակցությամբ, անունը՝ Հանրապետական, իրենց նոր աստծով, անունը` Գարեգին, մականունը` Նժդեհ, որ գահընկեց արված հին աստծու` Լենինի թափուր տեղը պիտի գրավեր: Եկան, ոչ աջ էին, ոչ ձախ, կենտրոնը պաշարեցին, ասեցին` հետայսու մենք ենք ալֆան ու օմեգան, ազգընտիր ու միակ իշխանությունը ձեր սիրասուն` կենտրոնամետ ու ցեղակրոն, ազգապահպան ու պահպանակ, ասին` եկել ենք ձեր լավը ծռենք, որ մերը դզենք, ու հավերժ վերարտադրվենք:

Սպիտակները մենք ենք, ագռավները, քաղաքի այլը, ու կապ չունի՝ այլախոհ ենք, այլադավան, այլասերված, թե այլմոլորակային, մենք այլընտրանքն ենք` նոր դիմադրության սկիզբը: Մենք չլռող վկաներն ենք, եւ մեր ցուցմունքը սեւ գորտերի հանցանքի դեմ է, որովհետեւ նրանք գողացան քաղաքի գույնը, համը հանեցին ու գարշահոտ գազեր բաց թողեցին`պղտորելով մեր մաքուր օդը:

 

- Սիրելի ռադիոլսողներ, հիշեցնում եմ, որ ուղիղ եթերում մեր հյուրն է քաղաքացիական ակտիվիստ, արձակագիր Գայանե Արմենը: Մնացեք մեզ հետ, կվերադառնանք կարճատեւ երաժշտական դադարից հետո: Այժմ կլսենք Երեւանին նվիրված առաջին սիրո երգը:

 

***


Ես անուն չունեմ, բայց ունեմ հասցե: Քո սիրուց անանուն նամակ եմ դարձել, հասցես՝ անփոփոխ. վստահության դուռ, հույսի լուսամուտ: Քո մասին են իմ բոլոր երգերը, ըհը, երգերը ու նամակն այս, որ քո փոխարեն՝ ուրիշներն են կարդալու: Իմ վարդագույն սեր, գրում եմ, որովհետև էլ ուժ չունեմ քեզ երգելու: Ւրոք քեզ սխալ եմ հասկացել, ինձ թվացել է, որ նմանիս հետ գործ ունեմ, ազատ մեկի, ում համար սերը սահման չի ճանաչում, եւ մարմնականության բոլոր ձևերն ընդունելի են: Մտածել եմ, որ հետդ լինելու միակ նախապայմանը բացվելն է, ու կծիկի պես բացվել եմ, հետդ կապվել եմ՝ քարկապվել մինչև վերջ, ոնց որ երգում՝ քո ամեն քարի հետ ես իմ կյանքն եմ կապել առհավետ: Հիմա արդեն գիտեմ, որ պահպանողական ես, շատ ավելի, քան կարծում էի, որ զգացմունքներս անսովոր են քեզ համար, անընդունելի: Դու ուրիշ բան ես հասկանում սեր ասածի տակ, ես՝ ուրիշ: Պարզ է. հետս սեր չես անելու, ու էդ միտքն անգամ քեզ վիրավորում է: Քեզ մեղադրելու համար չեմ ասում, ուղղակի խոստովանում եմ, որ էլ իմ միակ օթևանը չես: Ես քեզ դավաճանել եմ՝ լիքը-լիքը, հենց ոտքս ընկել է ավելի սիրունի, ավելի գերողի դուռը, միանգամից մոռացել եմ դատապարտող հայացքդ ու զվարճացել ուրիշների գրկում: Հա, կարոտել եմ, բան չունեմ ասելու, ամեն անգամ մի երկու օրից հիշել եմ, որ ուր էլ գնամ, ուր էլ մնամ, քեզ եմ հավիտյան սիրում, բայց ոչ դու ես Անին, ոչ էլ ես՝ Շիրազը, որ քեզ տեսնեմ ու նոր մեռնեմ:

 

Ոմանք երգում են՝ քեզ անկեղծ սիրելը չգրված օրենք է: Կներես, չգրված օրենքով շարժվել չի ստացվում: Մենք փակուղում ենք: Եթե առանց ինձ վնասելու՝ քեզ քանդել չի լինում, ուրեմն՝ ինքդ էլ կտրիր մեր քարկապը: Իմ ձեռքը չի գնում, իսկ քեզանից բան չի գնա, ընդունիր, որ էլ քոնը չեմ, պարզապես քո ուրիշի նամակն եմ՝ չկարդաս, նախընտրական խոստումդ եմ՝ չկատարես, շահող կտրոնդ եմ՝ չջնջես, պետական կարիքդ եմ՝ այ, դա կհոգաս, աննախադեպ առաջարկդ եմ՝ անպայման կհրաժարվես, քո չարտոնված երթն եմ՝ կցրես, երկար սպասված պատվերդ եմ՝ չընդունես, քո Աստծու բարևն եմ՝ չառնես, քո բաց բերանն եմ՝ կփակես, խոր վախդ եմ՝ բռնել չտաս, կապույտ երազդ եմ՝ չխաբվես, քո վառ արյունն եմ՝ կթափես, քո դանակ-մկրատն եմ՝ չսրես, անուշ կենացդ եմ՝ չխմես, շտապ կանչդ եմ՝ կմոռանաս, մոտիկդ եմ՝ կվտարես, լավդ եմ՝ չուզես, ցավդ եմ՝ չտանես, ծնունդդ եմ՝ չնշես, թշնամիդ եմ, տնից կլինեմ, բանի տեղ չդնես, ես կանցնեմ կգնամ, դու էլ կապրես, ոնց որ երգում՝ հա-վիտ-յան:

 

Դու աղետ ես, բաց փակուղի, անունդ` սիրո գարուն է, ազգանունդ` քեզ նման սիրուն է : Անհնար ես դու, ինչպես աթեիստի Մեքքան, ընկեցիկի ընտանեկան մասունքը, սնանկի կտակը, կռնատի ձեռնոցը, ծովի դռնապանը, լեռան նավագնացը, անտառի մատուցողը, երկնքի քիսաչին, օձի ոտքը, հավքի պորտը, բայց սիրում եմ քեզ, ոնց որ շունը՝ տիրոջը. մեկ-մեկ գազանաբար, ոնց որ կատաղած շունը՝ խեղճացած տիրոջը, մեկ-մեկ մարդավարի, ոնց որ խեղճացած շունը՝ կատաղած տիրոջը, բայց, ընդհանուր առմամբ, հավատարմորեն ու ճարահատյալ: Ուրեմն, ես՝ շուն ու դու՝ տեր, ես՝ խաչ, դու՝ տերտեր, ես տնակ, դու` տանուտեր, ես քո Նաղաշն եմ, իսկ դու` լավաշը, ես քո բնիկն եմ, դու՝ իմ բունիկը, ես քո բալիկն եմ, դու` տունտունիկը, ես քո ճաշիկն եմ, դու՝ իմ պնակը, ես ուլիկն եմ, դու` պուլիկը, ես չիշիկն եմ, դու` պուպուլիկը, ես քո ջուրն եմ սառնորակ, դու՝ իմ անվան պուլպուլակ, դու մատանին ես, ես` կապույտ ակը, թռած ընկած ձեր բակը, դուլուլու-դուլուլու մեր բակը, ես մեռելն եմ, դու` քելեխը, հոպ, այ զարկե ու քելե, քելե-քելե-քելեխը:

 

Դու լավ գիտես, ոնց որ երգում` քեզ եմ տվել, քեզ`երազներս կապույտ, քեզ` իմ հույսի կամուրջները, որ մտովի հազար անգամ վառել եմ. դա պոռթկում էր, անզուսպ կիրք ու երեսիդ թքելու անթաքույց ցանկություն: Քո հին ճամփեքով լիքը անցել եմ, ոնց որ նույն երգում`մենության արձագանքները երգերում թաքցրել. դա էլ ինքնազսպում էր, փախուստ, ճշմարտության աչքերին նայելու անհամարձակություն, անիմաստ ինքնախարազանում ու ինքնաոչնչացում: Երկու դեպքում էլ ուզածս պարզ բան էր, որ սերս մեզ թևեր տա, ոչ թե ստիպի զզվել ինձնից, քեզնից, մեզնից, բոլորից, լինել ոչինչ, ոնց որ մյուս երգում՝ դու ինձ համար սիրո աղբյուր, ես քեզ համար՝ գուցե ոչինչ:

Քո` անանուն ես:

 

***


- Խոսում է Երեւանը: Ստուդիայում կրկին ձեզ հետ են Երեւանը եւ մեր այսօրվա հյուրը` Գայանե Արմենը: Մնացեք մեզ հետ եւ կիմանաք ամեն ինչ Երեւանի մասին: Մենք պարզեցինք քաղաքի գույնը, համը եւ հոտը, անցնենք քաշին: Երեւանը ծանրացե՞լ է, թե՞ թեւթեւացել, ինչ կշի՞ռ ունի:

 

- Ներկայիս Երեւանն անկշռելի է. մի կողմից ծանրանում է երեւանցու կյանքը սոցիալապես, մյուս կողմից՝ թեթեւանում, որովհետեւ երեւանցին լքում է քաղաքը: Երեւանը երկնաքեր աշխարհի անհաշվելի հարկերի արանքում լռված բեռնատար վերելակ է ` մեթանով գազալցված փուչիկի քաշով, որ ուշանում է գործնական հանդիպումից: Մենք մնացել ենք նրա մեջ` սպիտակ ագռավներով ու սեւ գորտերով, բայց մենք ոչ մի տեղից էլ չենք ուշանում, ուշացողը քաղաքն է, մենք մեզ համար կռկռում ենք` ագռավավարի ու գորտաբար: Երեւանը արեւելյան ճեպընթաց է, որ տեղից չի շարժվում, որովհետեւ շուրջօրյա նամազ պիտի անի: Երկրի ճաքած սրտում անկշռության մեջ քարացել են հայկական ժամանակն ու տարածությունը: Մենք պետք է իշխանափոխություն անենք, որ քաղաքի քաշը տեղը գա, որովհետեւ քաղաքն անհնար է կշռել անկշռության մեջ` առանց իր շարժման: Քաղաքը տեղով մեկ շարժում է:

 

- Բայց Երեւանը շարժվում է, ասում են` դանդաղ ու հաստատուն քայլերով առաջ է ընթանում, աղաքային տրանսպորտն էլ կարծես թե անխափան աշխատում է:

 

- Ճահճում էլ մեծ շարժ կա, բայց` ոչ քաղաքային: Ինձ համար քաղաքային տրանսպորտը մնում է, նախ եւ առաջ, մետրոն: Երեւանյան մետրոն մեր առաջընթացի պատմությունն է. նախատեսում էին 38 կայարան, 10-ից ավելի գիծ, ու հիմա ունենք մի գիծ, 10 կայարան: Սկիզբը լավ դրեցինք: Գիտե՞ք, ասում են՝ անունը ճակատագիր է: Մենք շատ լավ սկսեցինք՝ մետրոյի առաջին կայարանի անունը դնելով «Բարեկամություն», բայց ամեն անգամ, որ լսում եմ` «Գարեգին Նժդեհ. վերջին կայարանն է», մազերս բիզ-բիզ են կանգնում, հասկանում եմ, որ էս կետում վերջանում է մեր քաղաքային առաջընթացի պատմությունը, եւ խորհրդանշական առումով էլ` քաղաքակրթվելու գործընթացը: Նոր թափ, նոր քաշ ստանալու համար Երեւանը պիտի տեղից պոկվի: Մուհամեդն անգամ չի սպասում սարին, ինքն է գնում սարին ընդառաջ, դե, եթե մենք ենք - մեր սարերը, ուրեմն պիտի գնանք մեր սարերին ընդառաջ, որ չոբան Արմենը Գայանեին հասնելու այլընտրանք ունենա, Երեւան չգալով՝ երեւան գալու հնար ունենա:

 

- Իսկ այս պահին ունենք երաժշտական դադար:

 

***


Անունս մոռացիր, ազգանունս՝ նույնպես, ու այլեւս ինձ չկանչես, աչքիս չերեւաս: Դու չես փոխում, դու նենգափոխում ես ամեն ինչ ու չես փոխվում: Ինձ ոչինչ պետք չի քեզանից, պարզապես հանգիստ թող ինձ: Ես մենակ մի բան եմ ուզում, որ լռես, որովհետեւ քո ձայնն ազդում է նյարդերիս վրա, ինձ ստիպում փակել ականջներս ու անձայն հեծկլտալ: Չեմ ուզում լսել քո սիրո երգերը, չեմ ուզում կարդալ անպատասխան նամակներս: Առաջին սիրո քո տափակ երգը, որ չունի դադար, ինձ զզվացրել է, թող որ էլ չապրի իմ հոգում ոսկե-վառ:

 

Իմ դարե կարոտ, իմ քարե նազանք, դու ինձ խաբել ես, հենց էս նույն երգով դու ինձ ասել ես` կյանքում ամեն սեր լինում է տարբեր, իսկ մենք բոլորս էլ քեզնով ենք արբել, ու ես արբել եմ, ապուշի նման հավատացել քո հին երգերին, միամտաբար երկար կարծել եմ, որ կանչն՝ առանց քեզ,՝իզուր կկորչի, առանց քեզ՝ իմ տաք տենչն էլ կսառչի: Բայց մենք տարբեր ենք ու անհավասար:

 

Սերս, ես միայն մի բան եմ ուզում, որ ձայնդ կտրես,վերջապես լռես, թողնես իմ մահով ես հանգիստ մեռնեմ, ոչ թե քո սիրուց, այլ՝ իմ վախերից: Ուզում եմ՝ շարժվես, դուրս գաս իմ դռնից ու հետ չնայես, գալդ բարի չի, ոտքդ խերով չի, դե կորի գնա, ի՞նչ ես կանգնել, ի՞նչ ես հիմար ժպիտով քարացել: Ոչինչ չի փոխվել, իմ հուշերի անհատակ ջրհորում, ես քո անունն եմ տալիս, ու կանչում, առաջվա նման անդադար երգում` քոնն են սրտիս խոստումները, քոնն է անցյալս այրող ապագան, ճիշտ ընտրության խարույկները, որ դու խեղում ես, անվերջ խեղդում ես իմ իսկ հուշերի անհատակ ջրհորում, ես խեղդվեցի քո կեղտոտ գրկում, ու չկա փրկություն:

 

Բայց դու չես գնում, ինչքան էլ քշեմ, մնում ես կանգուն: Դե. որ էդպես է, թող իտալացին սպագետտի ուտի, չինացին` բրինձ, ռուսը` պելմենի, իսկ մենք կուտենք իրար միս: Նախաճաշին կեր ոտքերս, ճաշին` սիրտս, ընթրիքին` գլուխս, ոսկորներս գիշերը թաղի, որ լուսաբացին հողի տակից ծլեմ, դուրս գամ, որովհետեւ ես մի ծիլն եմ քո ծաղկի, հետո գլխիդ կբամփեմ, որովհետեւ ես մի զարկն եմ քո բազկի, բայց էլ ուժ չունեմ ամեն բացող առավոտ, քեզ երգեմ կրկին. ամեն իջնող երեկո, նորից նոր վառեմ լույսերդ:

 

Սա քեզ ուղղված վերջին նամակս է, քո Կարապի լճից արտաքսված բնակչի հրաժեշտի երգը: Դու լավ կաց, ու հեչ էլ չտխրես, մեծ աշխարհ՝ մի կարճ կյանք, չարժի ողբերգություն դարձնել մեր անպատասխան սիրո սովորական պատմությունը: Դու քեզ լավ նայիր, իմացած եղիր, որ ամեն դեպքում թանկ ես ու հարազատ: Օդային պաչիկ եմ ուղարկում, պատասխան էլ չեմ ակնկալում, տես, որ մոտավոր գիտեմ բոլոր հին ու նոր երգերդ. բայց անկարող եմ նորից պտտել ձայնապնակն ու այս հին մեղեդին, որ մենք կորցրինք առհավետ, իմ անգին:

 

Չեմ նեղանում, լավից բացի՝ բան չեմ տեսել, խոշոր հաշվով նեղանալու տեղ էլ չունեմ, ուղղակի էլի եմ ասում՝ քեզ սխալ եմ հասկացել, կներես, կյանք է, ամեն ինչ էլ կպատահի, ու քանի որ էս փակուղում հայտնվել եմ իմ էշ խելքից, ուրիշ ելք չեմ տեսնում, քան քեզ ևս մեկ անգամ, հուսով եմ՝ վերջին, ասել ողջ ճշմարտությունը. դու վարդագույն չես, ես եմ ակնոցավոր:

 

Քո՝ վարդագույն ակնոցով ես:

 

***


- Երեւանն է խոսում: Հիշեցնենք, որ ուղիղ եթերում մեր զրուցակիցն է արձակագիր Գայանե Արմենը: Հասանք հասակին: Ի՞նչ տարիքի է, ի վերջո, Երեւանը` անհուսալիորեն ծեր, թե նորածին մի քաղաք` առանց անցյալի:

 

- Անորոշ տարիքի: Սեւ գորտերը, պետական կարիքների անվան տակ, 21-րդ դարասկզբին հիմնահատակ քանդեցին ու ավերեցին 19-րդ դարի ողջ Երեւանը, եւ էս առիթով սպիտակ ագռավների բարձրացրած աղմուկը կարծես դարձավ ձայն բառբառո հանապատի: Բայց ձայնն է, որ կենդանության նշանն է, իսկ տարիքը` կապ չունի եւ հարաբերական է: Տեսեք, աշխարհը 4 միլիարդ տարեկան է, մարդկությունը՝ ընդամենը 2,5 միլիոն, այսինքն՝ եթե աշխարհի պատմությունը պատկերացնենք մի օր, ապա մարդկությունը երկու վայրկյան է, ինչ գոյություն ունի, իսկ Երեւանը՝ 0-ից հազիվ պոկված միլիվայրկյան: Ամեն դպրոցական գիտի, որ Երեւանը հիմնադրել է Մենուայի որդի Արգիշտին սրանից 2794 տարի առաջ եւ կոչել քաղաքը Էրեբունի: Բայց Երեւանի արվարձան Շենգավիթում մոտ 6 հազար տարվա վաղեմության բնակավայրի հետքեր էլ կան, էնպես որ հանգիստ կարելի է Երեւանը համարել 6 հազար տարեկան: Դա կլինի ոչ թե էրեբունի-քար-Երեւանը` իր Արաքս մորով ու Մասիս հորով, այլ Կատոն-ջուր-Երեւանը, որ իր միջով հոսող «ծովագետի» հին անուններից է, իր Սեւան մորով ու Արագած հորով: Բայց, անգամ 6 հազար տարեկան լինելը առավելություն չի, եթե ձայնդ չի լսվում:

 

- Գայանե, եթե ձայնն է կարեւոր, ապա, ի՞նչ ձայնային տվյալներ ունի ներկայիս Երեւանը:

 

- Փայլուն: Երեւանը նոր ձայներ ունի, որոնք երբեք չեն լսվել: Ամեն դպրոցական անգիր գիտի Երեւանի հիմնադիր թագավորի անունը, բայց նրանցից ոչ մեկը չգիտի թագուհուն` Բագենային, որովհետեւ նա պատահականության արդյունք էր: Մենուան 17-ամյա Արգիշտիին, որ տոնակատարության ժամանակ բազմաթիվ սիրունների մեջ չէր կարողանում կողմնորոշվել, խորհուրդ է տալիս հաշվել ու կնության առնել 40-րդին: Կինը պատահականություն էր, տղամարդը` պատմական անհրաժեշտություն, որ կարող էր ընտրել նրան` ըստ իր քմահաճույքի: 3 հազար տարի լռելուց հետո մերօրյա Բագենաները վերջապես խոսում են, թողնում իրենց սեպագիր արձանագրությունը, հրաժարվում լինել 40-րդը` տղամարդու քմահաճույքը, դառնում քաղաքի հիմնադիր: Երեւանն արդեն իսկ իր նոր երգը ցածրաձայն երգում է նրանց ձայներով, ովքեր դարերով լռեցվել են, եղել են ձայնազուրկ. ուշադիր եղեք եւ կլսեք:

 

- Սիրելի ռադիոլսողներ, բարձրացրեք ռադիոընդունիչի ձայնը, քանի որ եթերում քաղաքին նվիրված բոլորովին նոր երգ կհնչի հատուկ ձեզ համար, իսկ մենք կվերադառնանք հաշված րոպեների ընթացքում: Մնացեք մեզ հետ, Երեւանն է խոսում ու պատմում իր մասին ամեն ինչ:

 

***


Անունս միշտ սիրել եմ, մայր գետի պես խոր, թաց ու ջերմ: Եվ կյանքում, միշտ որոնել եմ երեքի համատեղումը, որովհետեւ օրերիս մեջ կար եւ խորություն, եւ թացություն, եւ ջերմություն, բայց անջատ ու անդուր: Թաց էր ամեն ինչ` արցունքոտ, լորձոտ, լպրծուն ու տխուր, եւ պղտոր էին ջրերս: Ափերովս գլխիկոր պոետ տղերք էին գալիս ու գնում, իսկ ես անձրեւից թրջված մկան նման ծակ էի ման գալիս, որ մտնեմ ու տաքանամ, բացվեմ ու խորանամ, բայց գտածս ծակերն ինձ ապաստան չէին դառնում, որովհետեւ խորն էին ինձ համար փորված փոսերը, խորն ու սառը, եւ չկար դրանցից ազատում: Օրերիս ջերմությունն անփոփոխ էր` 37,7 աստիճան, երբ հիվանդ ես, բայց ոչ անկողնային, եւ առողջ ես, բայց ոչ լիարժեք: Օրերս սառը թավայում պայթող ադի-բուդի էին: Առանց քեզ՝ ես չէի հոսում, ես լռակյաց ճահիճ էի կամ դանդաղ ցամաքող ջրհոր, չգիտեմ էլ՝ ով էի, բայց հաստատ գետ չէի: Ես չկայի, կար մենակ անունս` խոր, թաց ու տաք. Արաքս:

 

Ու մի օր էլ քաղաքի աղմուկի մեջ ես լսեցի մի անուշ ձայն` քո ձայնը, որ ասում էր` «Խոսում է Երեւանը»: Ձայնդ, ալիք դարձած, եկավ ու պինդ գրկեց ինձ, եւ ես հոսեցի դեպի քեզ` իբրեւ արձագանք: Ես սիրեցի քեզ ձայնով` առանց տեսնելու, խելագարի պես, ոնց որ սիրենների երգից գժված մի նավաստի: Ձայնդ կանչ դարձավ, ղողանջ հնարավոր երջանկության, ու բերեց հասցրեց ինձ քեզ մոտ, ոնց որ եկեղեցու զանգերը հավատավորին են կանչում ժամի դուռը: Երբ քեզ գտա, օրերս դարձան անվանս համահունչ, անունս դարձավ ճակատագիր: Հիմա, որ դու կաս, էլ սառը փոսեր չկան, բայց արի ու տես, որ խորն է ամեն ինչ, խոր, թաց ու տաք` երդիկից կաթող ամառային անձրեւի տակ վառվող թոնրի նման, խոր, տաք ու թաց` վագինալ կարոտներիս փարատման նման:

 

Քեզ հետ գիշերս ցերեկ դարձավ, որովհետեւ միասին էինք, իսկ ցերեկս` քարքարոտ դժոխք, որովհետեւ մենակ էի, ու կողքիս չէիր դու: Գիշերները մենք հարթուկում էինք հայոց լեռները, սարերը շուռ տալիս ու հավասարեցնում քո անուշ հոտով ներծծված սավանին: Մեզ լուսին թռցնող սավանին սիրաբծեր էին մնում, հետքեր, որ լվացքի փոշին անցկացնում էր, բայց մենք նորերն էինք թողնում` հաջորդ իսկ գիշերը: Ցերեկները լեռ ու ապառաժ նորից վեր էին խոյանում ու բաժանում մեզ: Ցերեկները չէր հաջողվում հարթուկ անել, սիրել իրար: Հենց շրջվում ու հեռանում էիր, ես ջուր էի դառնում, չլփոցով թափվում գետնին, ոնց որ Ամելին` Նինոյի հետեւից, խղճուկ, պղտոր մի ջրափոս: Ցերեկները ես կորցնում էի քեզ. ամեն քայլափոխի` խոր փոսեր, թրջված մկներ ու անողոք քարեր, ու ոսկորներս նվվում էին` ոնց որ 37,7 տաքության ժամանակ: Հենց տնից դուրս էիր գալիս` քեզ կորցնելու վախը պատում էր մարմինս. սկզբում որպես պստիկ միջատ քորում էր գլուխս, հետո օրվա ընթացքում մեծանում-մեծանում, ինձ շպրտում էր տնից դուրս` փողոցները, թափառելու, պատահաբար մի տեղ քեզ տեսնելու անդուլ դեգերումների, բայց ես գիտեի քո տեղը: Քեզ կորցնելու ոջիլ վախը մինչեւ երեկո աճում-աճում, միջատանման հազարոտանի բեղավոր հրեշ դարձած՝ ինձ կուլ էր տալիս: Մինչեւ վերադարձդ ես անշարժացած վեր էի ընկնում տան մի անկյունում ու մեռած սպասում, որ քո մի համբույրից վերակենդանանամ եւ հոսեմ կարկաչուն գետի պես, վարարեմ, դառնամ լայնահուն ու խոր գետ, իսկական Արաքսը: Օրը հազար անգամ զանգում էի, որ ձայնդ լսեմ, որովհետեւ երկու րոպե կողքիս չէիր լինում, տագնապի նոպաներս սրվում էին, ու միակ ելքը փրկօղակ-ձայնդ լսելն էր դառնում:

 

Քեզ կորցնելու վախից տաքսու վարորդ դարձա: Հիմա, իմ սալոնում միշտ տաք է, խոր ու թաց: Ամեն օր ընդմիջման ժամին քո մասին մտածելիս թրջվում, ջուր եմ դառնում: Իմ արթմնի երազում դու, պառկած, ննջում ես մեր անկողնում, ես, ջուր դարձած, լցվում եմ ներս` կուլ եմ տալիս քեզ, ոնց որ «Ժամեր»-ում հղի Լորային՝ հեղեղը, ճիշտ նույն պատկերն է, բայց հերոսները մենք ենք: Ես համաշխարհային ջրհեղեղն եմ մեր ննջարանում, բայց քո մարմինը գագաթ որոնող տապան չի, որ գնա թառի մի բարձր սարի ծերին: Քո մարմինն իրական է, սիրած աղջկա մարմին, որ պիտի սուզվի իմ կրքի ջրերում, շունչը պահած՝ լող տա, իջնի ջրի հատակը, մինչեւ օդի ոչ մի կաթիլ էլ չմնա թոքերիդ մեջ, ու հետո բարձրանա ալիքի վրա եւ մակերեսին տարուբերվի էնքան ժամանակ, մինչեւ մեր ջրերը երկուստեք հետ քաշվեն:

 

Ամեն կեսօրի ես մտովի առնում եմ քեզ իմ ջրերի մեջ, իմ գրկում պահում երկար-երկար, մինչեւ վերչին շունչդ, մինչեւ վերջին կաթիլս լցվում եմ մեջդ, բերնեբերան, որովետեւ ես քո Արաքսն եմ, քո ջուրը, բայց ոչ էն մայր Արաքսը, որի ափերով քայլամոլոր շվարած պոետ տղերք էին գալիս ու գնում, ես հիմա ուրիշ Արաքս եմ` հրավառ Արաքսը, քո վառվող ջուրը: Սերս, ամեն օր, երբ օրը կիսվում է սպասված զրույցով, ես փակում եմ աչքերես, որ բացվես իմ առաջ, որ կեսօրս կեսգիշեր դառնա, որ ասֆալտը` խոտ դառնա, վրան փռվենք ու սեր անենք: Ափսոս, մատներս խոնավությունդ շուտ են մոռանում, լեզվիս ծայրից համդ ցնդում գնում է, բայց հերիք է մեքենայի դարակից հանեմ ներքնաշորդ, ու մի վայրկյանում սալոնս քեզնով է լցվում: Ամեն օր նույն ժամին, ուղիղ կեսօրին տղերքը գնում են լահմաջո ուտելու, իսկ ես քշում եմ մի կողմի վրա, փակում մեքենայի ապակիները, ռադիոն զլում մինչեւ վերջ եւ կշտանում քո ձայնից ու հոտից: Հասկանո՞ւմ ես՝ ինչ եմ ասում: Ես քո ձայնով ու հոտով եմ ընդմիջում անում:

 

Սերս, ես մենակ մի բան եմ ուզում, որ մեր սավանը երբեք անբիծ չմնա, ուզում եմ՝ սիրո թաց հետքերը չհասցնեն չորանալ, որ մեր բակի խանութում լվացքի փոշին վերջանա, տանն էլ մաքուր սավան չմնա, իսկ մենք շարունակենք գիշերուզօր կաթկթել սիրուց, բայց մեջս դեռ խլրտացող միջատ վախ կա` քարի վախը: Ես վախենում եմ էս քարերից` մեջը լիքը արյուն, որ մի օր մեր գլխին կտան, ես վախենում եմ քարկոծվելուց: Էս քար սրտերը մեր սիրահեղուկի հետքերով կգան ու կբռնեն մեզ, ինձ ու քեզ կկապեն սպիտակ սավանով եւ մի բարձր քարի ծերից խոր ձորը կշպրտեն:

 

Ուրեմն գիշեր-ցերեկ սեր պիտի անենք. վերջին միջատին սատկացնելու ուրիշ ձեւ չկա: Ամեն գիշեր պիտի հարթուկենք հայոց լեռները, սարերը շուռ տանք ու հավասարեցնենք քո անուշ հոտով ներծծված սավանին, մինչեւ որ մեր սիրահեղուկից չփափկեն բոլոր-բոլոր քարերը, ապառաժները ճաքեր չտան, ժայռերը չկակղեն ու չհալվեն, որ մենք հայտվենք անծայրածիր կանաչ դաշտում, եւ երբ բացվի առավոտը` էն գրքում գրած Արարատյան դաշտի լուսապայծառ առավոտը, մենք վերջապես հանգիստ, անվտանգ ու առանց վախի՝ կփռվենք, թավալգլոր կտանք փափուկ դաշտ դարձած մեր աշխարհում: Հետո, երբ մենք կգնանք գործի` գիշեր լինի, թե ցերեկ, մեկ է՝ էլի չենք բաժանվի, ես կգործարկեմ մեքենայի շարժիչը, քո ձայնը, ալիք դարծած, կհասնի ականջիս, ու ես կհոսեմ քաղաքի փողոցներով:

 

Բոլորն ասին՝ Արաքս, դու գիժ ես, երկու կարմիր դիպլոմ տանը դրած՝ գնում ես տաքսի քշես մի քաղաքում, ուր, քեզնից բացի, աղջիկ տաքսիստ երեւի չկա էլ, բայց, պարզվեց, կար մի ամբողջ սերվիս՝ «Փինք» անունով, միայն կանանց եւ աղջիկների համար: Ինձ միանգամից գործի ընդունեցին, որովհետեւ դու բարեխոսել էիր, դու, ում ձայնով սիրեցի, իմ միակ սեր, իմ սիրուն Երեւան:

 

***


- Գայանե, խոսեցինք քաղաքի գույնից, հոտից ու համից, քաշից ու հասակից, կարեւորեցինք ձայնը, մնաց պարզել քաղաքի սեռը: Իսկ ձեզ համար մերօրյա Երեւանն ի՞նչ սեռ ունի:

 

- Երեւանը միշտ պատկերվել է իբրեւ մայր կամ աղջիկ, բայց հանուն հոր եւ որդւո եւ հոգւույն սրբոյ՝ ազգային: Սեւ գորտերը քաղաքը դարձրել են թրով մայր Հայաստան` պատրաստ թռցնելու իր զավակների գլուխը, եթե նրանք համարձակվեն ուրանալ արյան կանչը, մոռանալ մայրենին կամ շեղվեն իրենց սահմանած ճահճային օրենքներից: Բայց սեռն էլ կապ չունի, գենդերը` գուցե: Մենք ծիածանի տակով ենք անցնում: Ոչինչ կանխորոշված չի մեր օրերում, չկա ի վերուստ սահմանված կարգ ու կարգեր: Եթե մարդը կարող է փոխել իր անունը կամ ազգանունը, ընտրել իր սեռն անգամ` ըստ իր կամքի, իշխանության եղածն ի՞նչ է, որ չփոխի:

 

- Հարցերն անսպառ են, իսկ ժամանակը`սահմանափակ: Վերջին հարցն եմ ուզում տալ: Հայկական գարունը կամ Վարդերի հեղափոխությունը գալիս ու տեղ չի հասնում, ի՞նչն է ձեզ հույս ներշնչում, որ նախկինում վարդագույն, ներկայումս մոխրագույն Երեւանը վաղը լինելու է բազմերանգ` ծիածանագույն:

 

- Ինձ հույս է ներշնչում մեր զրույցը, որ կայացավ, իսկ սրանից 5 տարի առաջ ուղիղ եթերում կլռեցնեին: Ամեն մի ընդվզում, անհնազանդություն, ցանկացած մակարդակում, ուղղված է անօրինակարգ իշխանությունների դեմ. եթե անգամ տանն աղջիկը բռնակալ հոր դեմ հոխորտում է, դա արդեն քաղաքական գործողություն է: Ու ես իրեն ասում եմ՝ ապրես, չվախենաս, բաց պորտդ ու դուրս արի փողոց, բանի տեղ մի դիր սեւ գորտերի կռկռոցը, նրանք ինձ տարիներով վախեցնում են, բայց ես գլուխս բարձր քայլում եմ, որովհետև իմը սերն է, ոչ թե ատելությունը: Հեղափոխությունը սեր է ու հանուն սիրո պայքար, իսկ սերը սեռ ու տարիք չի ճանաչում:

 

- Շնորհակալություն, հրավերն ընդունելու եւ զրույցի համար: Սիրելի ռադիոլսողներ, մեր հերթական հաղորդումը մոտեցավ իր ավարտին, կհանդիպենք վաղը, ինչպես միշտ` ուղիղ կեսօրին: Ստուդիայում ձեզ հետ Երեւանն էր: Մնացեք բարով եւ վայելեք այս հաղորդաժամի վերջին կատարումը:

 

***


Անունս միշտ ատել եմ, փոքրուց ամաչել. ինչքան ինձ հիշում եմ, բոլորի հետ կռիվ էի տալիս, որ ինձ ասեն` Երո, բայց ինձ Երան էին ասում, իսկ իրականում իմ անունը Երեւան է, մորս անունը` Հայաստան, հորս անունը` Արարատ: Գիտեմ, զավեշտ է, բայց անձնագրերով հաստատված փաստ:

 

Մերոնք, որ ամուսնացել են, շատ են ուզել աղջիկ ունենալ, բայց առաջնեկը տղա է դուրս եկել, ու քանի որ հորական կողմս կարսեցիներ են, մեծ եղբորս անունը Կարս դրեցին, որին բոլորը, ծնողներիցս բացի, Կարո են ասում: Վերակառուցման տարիներին, երբ ամեն ազգայինը խրախուսվում էր, Սովետից վառված հերս մտածել էր, որ շատ հայրենասիրական ու ինքնատիպ բան է անում, որ իր առաջնեկի անունը Կարս է դնում, իբր դրանով խորհրդանշական կերպով հետ է բերում նախնիների կորցրածը: Հետո, որոշել են կրկին փորձել, նորից տղա են ունեցել` Դվինին, դե, նրան էլ բոլորը Դվո են ասում: Ու էդտեղ հորս մտքում մի հանճարեղ գաղափար է ծնվել, որ պիտի 12 երեխա ունենա` պատմական Հայաստանի բոլոր մայրաքաղաքների անուններով:

 

Վերջը, 91-ին, Հայաստանի անկախության հռչակման տարում ծնվեցի ես: Ու հերս հատկապես շատ հպարտ էր էդ փաստով, որ ես ու նորանկախ Հայաստանը հասակակիցներ ենք, առիթը բաց չէր թողում գլուխը գովելու. «Երեւանս սովետի արտադրանք չի, պատրաստված է Նորանկախ Հայաստանում պիտակով է»: Մերոնց աղջիկ ունենալու երազանքն իրականացավ, ու էդ մութուցուրտ, պատերազմական տարիներին մենք դարձանք իսկական աստղեր, հորս ձեւակերպմամբ` «ժողովրդին հույս տվող լույս»: Ինձնից 3 տարի հետո ծնվեց քույրս` Անին: Մայրս հետծննդական բարդություններ ունեցավ, արգանդը հեռացրեցին, ու հորս 12 մայրաքաղաքի անուններով երեխա ունենալու ծրագիրը ջուրն ընկավ. միգուցե բարին էլ դա էր, եթե ես էի էդքան ծանր տանում անունս, բա ի՞նչ կանեին իմ խեղճ Վան, Արմավիր, Երվանդաշատ, Արտաշատ, Տիգրանակերտ, Վաղարշապատ, Բագարան, Շիրակավան անուններով, էդպես էլ լույս աշխարհ չեկած եղբայրներն ու քույրերը: Հայրս ասում էր. «Անիս մեզ զինադադար բերեց, բայց ոչ խաղաղություն, որովհետեւ Արցախի պատերազմը դեռ շարունակվելու է»:

 

Ես մինչեւ հիմա էլ չգիտեմ, թե հայրս ինչի էր մեր ընտանիքի պատմությունը հայոց պատմություն սարքում, բայց գիտեմ, որ իր երեխեքին կպցրած անունները յուրատեսակ փառք բերեցին նրան: Մեր անունները կանխորոշեցին մեր ընտանիքի ճակատագիրը: Ու որովհետեւ անունս Երեւան էր, մայրս էլ` երգի դասատու, ինձ փոքրուց սովորեցրել էր Երեւանի մասին բոլոր հայտնի եւ անհայտ երգերն ու ոտանավորները:

 

Ես, փոքրուց, ոչ միայն Երեւանի մասին բոլոր երգերն անգիր գիտեի, այլեւ մեր պետական բոլոր 28 տոներն ու հիշատակի օրերը, որովհետեւ լրագրողներն էդ օրերից շատերին մեր տան մշտական հյուրն էին: Ծնողներս ամեն անգամ խնամքով պատրաստվում էին ու մեզ էլ նախապատրաստում: Անին անտաղանդ էր. ոչ երգել գիտեր, ոչ պարել, ոչ էլ մի կարգին արտասանել, բայց շատ սիրունիկ էր ու միշտ կադրում հորս գրկին նստած: Այ, Դվոն, Կարոն ու ես իսկական մանկական եռաձայն երգչախումբ էինք: Եղբայրներս առաջին պլան էին մղվում հունվարի 28-ին` Բանակի օրը, մայիսի 8-ին` Երկրապահի օրը, մայիսի 9-ին` Հաղթանակի և Շուշիի գրավման օրը: Նրանք հագնում էին զինվորական համազգեստի կտորից կարված իրենց շորերը, դառնում պստիկ զինվորներ, ու ես նախանձում էի նրանց: Դվինը խաղալիք թուր ու թվանքով ինքնամոռաց երգում էր՝ «Ինչ անիծեմ թուրք ասկյարին...»:

 

Մի անգամ էլ, լավ հիշում եմ, նույնիսկ փետրվարի 21-ին` Մայրենի լեզվի օրը, անսպասելիորեն լրագրող եկավ, եւ մայրս իրեն չկորցրեց, Կարսին դրեց գիրկն ու խրատաբար արտասանեց Կապուտիկյանի «Խոսք իմ որդուն»-ը, վերջում էլ դողդոջյուն ձայնով` «Թե մորդ անգամ մտքիցդ հանես, քո մայր լեզուն չմոռանաս»: Կարոն էլ շատ բնական արձագանքեց. «Երդվում եմ, քո արեւ, կյանքում չեմ մոռանա, մամ ջան», ու տեսանյութը պատրաստ էր:

 

Երբ դեռ շատ փոքր էի, ես միշտ ամաչում, փախչում-թաքնվում էի տեսախցիկից, բայց Էրեբունի-Երեւանի տոնակատարության օրը ես էի ծրագրի մեխն ու ծաղիկը, առանց ինձ չէր լինի: Մենակատարում էի «Հեյ ջան, Երեւան» կամ եղբայրներիս հետ` «Երեւանի աղջիկները շատ-շատ սիրուն են», իսկ վերջում՝ մորս հետ, «Երեւան դարձած իմ Էրեբունի»-ն: Սրանք պարտադիր երեք կատարումն էին: Ցեղասպանության զոհերի հիշատակի օրը` ապրիլի 24-ին, զոհ էին դառնում Դվոն ու Կարոն, որ հերթափոխով հատվածներ էին արտասանում Սեւակի «Անլռելի զանգակատնից»: Ու հատկապես Կարոն էր բոլոր լրագրողների սերը իր «Ղողանջ եղերական»-ով , որովհետեւ միշտ «Ուզեցին մի հայ թողել, եւ այն էլ՝ թանգարանում» տողերն արտաբերելիս անկեղծ հուզվում էր, իսկ Դվինը մորս հետ երգում էր «Դլե յաման»-ը: էդ օրն ինձ չէին էլ փորձում նկարել, որովհետեւ շատ ուրախ-զվարթ չարաճճի աղջնակ էի եւ օրվա տրամադրության հետ հեչ չէի բռնում իմ զրնգուն ձայնով ու «Հեյ ջան, Երեւան»-ով:

 

Հայրս սարսափելի նյարդայնանում էր, եթե Երգիծանքի և հումորի օրը`ապրիլի 1-ին, որեւէ լրագրող փորձ էր անում մեզ այցի գալ. այդ օրը մեր տան դռներն ամուր փակ էին նրանց առաջ: Փոխարենը, մայիսի 15-ին` Ընտանիքի օրը, որ իրականում ոչ ոք չի էլ նշում, մենք նույնիսկ տոնական սեղան էինք գցում, ոնց որ Նոր տարուն ու հյուրասիրությունից ոգեւորված լրագրողները տարեցտարի վերադառնում էին` համտեսելու մորս գերհամեղ թփով դոլման:

 

Էդպես մեր ամուր, հայկական, օրինակելի ընտանիքն իր համար, ազգային երգուպարով տարված, ապրում էր` պետական տոների օրացույցային երջանկության մեխանիկայով, էժանագին փառքի դափնիներին բազմած, մինչեւ որ անճոռնի ճուտիկը` հանձին ինձ, մեծացավ ու հակառակ ծնողների բոլոր սպասումների` չվերածվեց կարապի:

 

Ծնողներիս առաջին մեծ հիասթափությունն ինձնից էն էր, որ ես երգչուհի չդարձա, որովհետեւ լավ ձայն ունեի, ու հայրս իմ փոխարեն էդպես էր որոշել: Բայց լրագրողների հետ մշտական շփումներն էնքան հետաքրքիր էին, որ դեռ առաջին դասարանում, ես հաստատ գիտեի, որ լրագրող եմ ուզում դառնալ: Մանկության երազանք էր, որ կիսով չափ իրականացավ, որովհետեւ երկրորդ կուրսից ձայնիս շնորհիվ հեշտությամբ ընդունվեցի «Ռադիո Երեւան»` որպես հաղորդավարուհի, եւ առայսօր աշխատում եմ: Աշխատավայրում վրաս խնդում են` «Խոսում է Երեւանի Երեւանը», բայց ես գոհ եմ, ցերեկային ժամերի հիմնական հաղորդավարներից եմ ու հեղինակային ծրագիր ունեմ` ուղիղ կեսօրին հարցազրույցներ երեւանցիների հետ, որ ընդմիջում ենք քաղաքին նվիրված երգերով, իսկ ես դրանք բոլորն անգիր գիտեմ:

 

Երկրորդ հիասթափությունն աններելի էր: Հայրս ինձ բռնացրեց սեքսի պահին, ոնց որ հիմար ֆիլմերում է լինում, երբ ամուսինը գործուղումից վերադառնում է շատ անսպասելիորեն, իսկ սիրեկանը դեռ չի հասցրել պատուհանից դուրս ցատկել: Ընտանիքս ինձնից երես թեքեց: Ես որոշեցի առանձին ապրել, չնայած ինձ արդեն քաղաքավարի կերպով հասկացրել էին, որ տնից դուրս կանեն, եթե չբուժվեմ: Ես, բնականաբար, չբուժվեցի: Դվինից բացի, ամբողջ ընտանիքը բարեւս մոռացավ, մենակ նա է, որ հետս իր կապը չկտրեց: Ծանր ժամանակներ էին, ռադիոյում քիչ էին վճարում, դրա համար էլ շաբաթվա մեջ մի քանի օր «Փինք» տաքսի սերվիսում դիսպետչեր էի աշխատում: Հետո հայտնվեց Արաքսը, եւ ամեն ինչ իր տեղն ընկավ: Ձայնս ռադիոյով լսել, հավանել էր, ասում է՝ դու ինձ կանչեցիր: Եկավ ծանոթացավ, ի վերջո իր ուզածին հասավ: Հիմա միասին ենք ապրում: Գիշեր-ցերեկ միասին ենք, միասին ենք անգամ հերթափոխի դուրս գալիս, ինքը քշում է, ես ուղղություն եմ տալիս: Արաքսն ինձ ստիպեց սիրել անունս, մի բան, որ էդպես էլ չհաջողվեց հորս, բայց սա լրիվ ուրիշ պատմություն է, իսկ էս մեկը պատմում էր, թե ինչպես Երեւանը դադարեց գոյություն ունենալ իմ Արարատ հոր ու Հայաստան մոր համար, որովհետեւ վարդագույն դուրս եկավ:

 

***

…միացնում եմ ռադիոն ու հանկած լսում'

Խոսում է Երևանը…

- Փինք, պատվեր ընդունեք:

- Ուղղությունը:

- Գազանանոցից քաղաք:

- Կապից դուրս չգաս, էլի պատվեր ունենք:

Երևանն է խոսում, իմ սրտից է խոսում,
խոսում է ու անուշ պատմում է …

- Լսի, չես հավատա, վարդագույն ֆլամինգոները փախել են: Ւրենց համար օրոր-շորոր փողոցի մեջտեղով իջնում են կենտրոն:

- Նկարի:

- Հա, նկարեցի: Երեւանի գիշերներում լուսնի ափսեն է գլորվում, ինչեր ասես, որ չես տեսնի Երեւանի գիշերներում:

- Ջրիկ:

Աշխարհի չորս կողմից բռնում եմ ձայներ,
որ խոսում են հազար ու մի լեզուներով,
ու ամեն մի լեզու մի երգ է դարձել,
բայց լսում եմ ես առավել սիրով

Խոսում է Երևանը...

- Կատարում ենք ձեր պատվերը. հաղորդում ենք «Վարդագույն աղջիկների պարը»՝ «Գայանե» բալետից: Նվիրվում է երեւանյան գազանանոցի բոլոր բնակիչներին, սեւ գորտերին, սեւ ու սպիտակ ագռավներին եւ հատկապես՝ փախածներին:

- Ընդունվեց: Բարի երթ:

 

Download the ePub Print

Hier spreekt Yerevan


‘Hier spreekt Yerevan. Het is 12 uur precies en zoals altijd om deze tijd ben ik, Yerevan, in de studio voor u. Wij brengen u op dit middaguur het gesprek van de dag: live is hier te gast schrijfster en burgeractiviste Gajané Armen. Blijft u naar ons luisteren en u zult alles te weten komen over Yerevan: geslacht, lengte, geur en smaak, gewicht en kleur.’

‘Goedemiddag, Yerevan. Hartelijk dank voor de uitnodiging. Yerevan, dat uit tufsteen is opgebouwd, stond vroeger bekend als de roze stad. Dat roze was haar natuurlijke kleur, want de natuur zelf heeft met haar vulkanisch vuur poreuze brosse steen gesmeed en een van de veertig soorten tufsteen roze gekleurd. En uit die soort heeft Sovjet-Armenië zijn hoofdstad opgebouwd. Maar met pijn in mijn hart moet ik constateren, dat het huidige Yerevan een smakeloze, geurloze, grauwe stad is, die zich wentelt in vuil en stof en waarin de kleuren zwart en wit overheersen.’

‘U verklaart dus eveneens, dat de stad haar kleur, geur en smaak verloren heeft. En wie zijn de schuldigen?’

‘Wij allemaal waarschijnlijk, maar de hoofdschuldigen zijn zonder meer de zwarten. Ik bedoel de zwarte kikkers die ons leefgebied hebben veranderd in een moeras. Ze zijn hier gekomen, als de draak die in een sprookje de levensbron had afgesloten, hebben zij onze stad ingenomen en ze dwingen ons nu om onze maagden aan hen te offeren in ruil voor een halve slok van ons eigen water. Ze hebben hier hun intrede gedaan met hun nieuwe godsdienst, de volksverering, met hun nieuwe republikeinse partij en met hun nieuwe god Garegin, bijgenaamd Nezjdéh (de balling), die de vrijgekomen plaats van de onttroonde oude god Lenin is komen innemen. Ze kwamen zomaar opduiken, waren niet links en niet rechts, maar namen plaats in het centrum en zeiden: van nu af aan zijn wij de alfa en de omega, jullie enig geliefde, door het volk gekozen regering: centrofiel en volksvererend, het eigen volk beschermend en conservatief. Ze zeiden: ‘We zijn gekomen om krom te maken wat voor jullie goed was, om recht te maken wat van ons is en om ons eeuwig te kunnen reproduceren.’

‘Wij zijn de witten, de raven, het alter ego van de stad en het maakt niet uit of ze ons andersdenkend noemen, anders gelovend, anders geaard of afkomstig van een andere planeet, in elk geval zijn wij het alternatief, het begin van een nieuwe oppositie. Wij laten ons niet tot zwijgen brengen en we getuigen tegen de misdaden van de zwarte kikkers, die de stad haar kleur ontstolen en haar smaak ontnomen hebben en onze lucht vervuild hebben met stinkende gassen.’

‘Beste luisteraars, zoals ik u al gezegd heb, hebben wij vandaag te gast burgeractiviste en schrijfster Gajané Armen. Blijft u bij ons; na een korte muzikale onderbreking komen wij bij u terug. Dan luisteren we nu naar het eerste aan Yerevan opgedragen liefdeslied.’


*


Ik heb geen naam, alleen een adres. Uit liefde voor jou ben ik een anonieme brief geworden, adres ongewijzigd; deur van vertrouwen, raam van hoop. Over jou gaan altijd al mijn liedjes, oh ja, mijn liedjes evenals deze brief, die anderen in jouw plaats zullen lezen. Mijn roze liefste, ik schrijf, omdat mij de kracht ontbreekt om nog voor je te zingen. Ik heb je blijkbaar verkeerd begrepen, ik dacht dat jij net zo was als ik, iemand die vrij is, voor wie de liefde geen grenzen kent en voor wie alle vormen van lichamelijkheid acceptabel zijn. Ik dacht dat ik mij alleen maar hoefde open te stellen om bij je te kunnen zijn, en ik heb mijzelf ontrold als een kluwen wol. Ik ben rotsvast met je verbonden, net als in het lied: ‘Elke steen van mijn stad is een deel van mijzelf’, ben ik dat voor altijd. Maar nu weet ik, dat je veel conservatiever bent dan ik gedacht had, dat je mijn gevoelens abnormaal en onaanvaardbaar vindt. Voor jou heeft het woord liefde een andere betekenis dan voor mij. Het is duidelijk, dat je nooit een liefdesrelatie met mij zult beginnen en dat alleen de gedachte daaraan, je al kwetst. Ik zeg dit niet om je te beschuldigen, ik moet gewoon even kwijt, dat je niet meer mijn enige toevluchtsoord bent. Ik heb je bedrogen, en niet weinig ook. Ik hoefde maar iemand tegen te komen die mooier of aantrekkelijker was dan jij, of ik vergat onmiddellijk jouw beschuldigende blikken, en gaf me over aan de omhelzingen van anderen. Ja, ik heb je wel gemist, dat kan ik niet ontkennen. Steeds opnieuw schoot het me na een dag of twee weer te binnen, dat waar ik ook ga, waar ik ook ben, ik alleen van jou hou, altijd – maar jij bent geen Ani (of Napels) en ik geen Shiraz (of Goethe) – dat ik jou moet zien en dan zal sterven.

Er zijn mensen die zingen dat jou oprecht beminnen een ongeschreven wet is. Neem me niet kwalijk, maar met ongeschreven wetten weet ik geen raad. We bevinden ons op een doodlopende weg. Als het niet mogelijk is om van jou los te breken zonder mezelf schade toe te brengen, snijd jij dan zelf keihard onze band door? Ik kan me er niet toe brengen, maar jij zult er niets mee verliezen. Je moet onder ogen zien dat ik niet langer de jouwe ben. Ik ben gewoon jouw brief van een ander: lees me niet; ik ben je verkiezingsbelofte: kom me niet na; ik ben je winnende kraslot: kras me niet open; ik ben je staatsbelang: tja, dat moet je wel dienen; ik ben je buitenkans: laat me absoluut schieten; ik ben je betoging zonder toestemming: jaag me uiteen; ik ben je langverwachte rit: weiger me; ik ben je goedemorgen: beantwoord me niet; ik ben je open mond: doe me dicht; ik ben je diepste angst: laat je mij niet aanjagen; ik ben je roze droom: houd je beide voeten op de grond; ik ben je vurige bloed: vergiet me niet; ik ben je messen en scharen: slijp me niet; ik ben je welgemeende toost: drink me niet; ik ben je noodoproep: leg me naast je neer; ik ben je naaste: verjaag me; ik ben het goede voor je: wil me niet; ik ben je bres: spring er niet in; ik ben je verjaardag: vier me niet; koester je mij aan je borst? Dan ben ik een adder; let maar niet op mij, ik ga dood, ga voorbij, maar jij zult blijven leven, zoals in het lied: voor altijd.

Je bent een ramp, een doodlopende weg met een uitgang, je naam is lente vol liefde, je bijnaam is zo mooi als jij bent. Je bent even onbestaanbaar als het Mekka van een atheïst, als het familiestuk van een vondeling, als de erfenis van een faillietverklaarde, als de handschoen van een armloze, als een portier van de zee, als een zeeman op een berg, als een serveerster in een oerwoud, als een badmeester in de lucht, als de poten van een slang, als de navel van een vogel, maar toch hou ik van je, zoals een hond van zijn baasje houdt, soms woest, zoals een dolle hond van zijn arme baasje, soms menswaardig, als een arme hond van zijn dolle baasje, maar meestal trouw en uitzichtloos. Ik ben dus de hond en jij het baasje, ik het kruis en jij de pastoor, ik het krot en jij de heer, ik ben je Jaap en jij de bonenstaak, ik ben je bewoner en jij bent mijn nestje, ik ben je baby en jij vadertje en moedertje, ik ben je eten en jij mijn bord, ik ben de aap en jij bent de noot, ik ben het plasje en jij het piemeltje, ik ben je water, helder en fris, jij de fontein die naar mij vernoemd is, jij bent de ring, ik de lazuursteen, uit de hemel in de tuin, doeloeloe-doeloeloe onze tuin, ik ben de dode en jij dodenwake, hop, sla erop, voorwaarts mars, hakke-takke-dodenwake.

Je weet heel goed dat ik jou, net als in het lied, gegeven heb: al mijn dromen van lazuur, jou, alle bruggen naar de hoop, die ik in gedachten al duizend maal achter mij verbrand heb. Dit was een uitbarsting, ongeremde passie en een onverhuld verlangen om je in je gezicht te spuwen. Ik ben vaak jouw oude weg gegaan en heb, net als in het lied, eenzame echo’s in liederen verborgen. Maar het was tegelijkertijd een daad van zelfbeheersing, een vlucht, een gebrek aan lef om de waarheid onder ogen te zien, zinloze zelfgeseling en zelfvernietiging. In beide gevallen was het duidelijk wat ik wilde: dat de liefde ons vleugels zou geven en niet zou dwingen om te walgen van mij, van jou, van ons, van iedereen, om niets te zijn, net als in dat andere lied: jij bent voor mij bron van liefde, ik ben voor jou wellicht slechts lucht.

Jouw anonieme ik.


*


‘Hier spreekt Yerevan. Hier in de studio zijn weer, speciaal voor u, Yerevan en onze gast van vandaag, Gajané Armen. Blijft u naar ons luisteren en u zult alles te weten komen over Yerevan. Wij hebben al gesproken over kleur, geur en smaak van de stad, laten wij het nu over haar gewicht hebben. Is Yerevan zwaarder of lichter geworden? Hoeveel weegt ze?’

‘Je kunt het huidige Yerevan niet wegen; enerzijds wordt het leven van de inwoners van Yerevan zwaarder in sociaal opzicht, anderzijds wordt het leven lichter, omdat steeds meer inwoners de stad verlaten. Yerevan is een goederenlift met het gewicht van een methaangasballon die tussen de ontelbare verdiepingen van een wolkenkrabberwereld tot staan is gebracht en die te laat komt op een zakenafspraak. Wij, de witte raven, en de zwarte kikkers zijn in haar achtergebleven, maar wij komen nergens te laat, het is de stad zelf die te laat komt, wij krassen en kwaken rustig voor ons heen, zoals het raven en kikkers betaamt. Yerevan is een Oriënt-expres, die niet van zijn plaats komt, omdat ze dag en nacht op zijn knieën op een gebedsmatje ligt te bidden. In het gebarsten hart van het land zijn de Armeense tijd en ruimte in gewichtloosheid verstard. Wij moeten de regering omverwerpen om de stad weer op gewicht te krijgen, want het is onmogelijk om de stad te wegen in een toestand van gewichtloosheid, zonder beweging. Een stad is een en al beweging.’

‘Hier spreekt Yerevan. Zoals u reeds weet, hebben wij vandaag schrijfster Gajané Armen te gast in onze studio. We zijn aangekomen bij het onderwerp van de leeftijd. Hoe oud is Yerevan eigenlijk: is ze hopeloos oud, of een pasgeboren stad zonder verleden?’

‘Ze is van onbestemde leeftijd. De zwarte kikkers hebben aan het begin van de eenentwintigste eeuw, staatsbelang aanvoerend als voorwendsel, het hele negentiende-eeuwse Yerevan met de grond gelijk gemaakt en de protestacties van de witte raven waren als de stem van een roepende in de woestijn. Maar een stem is tenminste een teken van leven. En leeftijd is onbelangrijk en relatief . Neem nu de aarde: die is 4 miljard jaar oud en de mensheid slechts 2,5 miljoen. Dat wil zeggen: als wij de geschiedenis van de aarde voorstellen als een dag, dan bestaat de mensheid pas twee seconden en Yerevan nauwelijks een milliseconde. Ieder schoolkind weet, dat Yerevan 2794 jaar geleden gesticht is door Argishti, de zoon van Menoea, die de stad de naam Ereboeni gaf. In een buitenwijk van Yerevan, Shengawit, zijn echter sporen van bewoning gevonden van zesduizend jaar geleden, zodat men gerust kan stellen dat Yerevan al zesduizend jaar oud is. Dan heb ik het niet over het Ereboeni-stenen-Yerevan, met de rivier de Araks als moeder en de berg Ararat als vader, maar over het Katon-water-Yerevan, naar een van de oude namen van de door haar heen stromende ‘zeerivier’, met het Sevanmeer als moeder en de berg Aragats als vader. Maar ook een leeftijd van zesduizend jaar stelt niets voor, als je stem niet gehoord wordt.’

‘Gajané, als stemmen zo belangrijk zijn, wat kunt u ons dan zeggen over de stem van het huidige Yerevan?’

‘Die is geweldig. Yerevan heeft nieuwe, nooit eerder gehoorde stemmen. Ieder schoolkind kan de naam noemen van de koning die Yerevan gesticht heeft, maar niemand kent de koningin, Bagena, omdat die slechts een gevolg van toeval was. Menoea gaf zijn 17-jarige zoon Argishti, die tijdens zijn trouwfeest geen keuze kon maken uit zijn vele geliefden, de raad om af te tellen en met de veertigste geliefde te trouwen. De vrouw was toeval, haar man was een historische noodzaak en kon een vrouw kiezen naar willekeur. Na drieduizend jaar stilzwijgen, krijgen de Bagena’s van onze tijd eindelijk de kans te spreken; zij laten hun inscripties in spijkerschrift achter, weigeren de veertigste te zijn, overgeleverd aan de willekeur van een man en worden de stichtsters van de stad. Yerevan zingt nu zachtjes haar nieuwe lied met de stemmen van hen die eeuwenlang tot zwijgen gedwongen en van hun stemmen beroofd zijn geweest. Wie aandachtig luistert, kan het horen.’

‘Beste luisteraars, zet uw radio harder, want nu zal speciaal voor u het gloednieuwe aan Yerevan gewijde lied klinken, waarna wij weer bij u terugkomen. Blijft u bij ons; hier spreekt Yerevan en zij vertelt u alles over zichzelf.’


*


Ik heb altijd van mijn naam gehouden: diep, vochtig en warm als een moederrivier. Mijn leven lang heb ik geprobeerd die drie eigenschappen samen te voegen, want mijn dagen hebben wel altijd diepte, vochtigheid en warmte gekend, maar dat alles los van elkaar en op een nare manier. Alles was vochtig, snotterig, slijmerig, glibberig en droevig en mijn wateren waren altijd troebel. Over mijn oevers liepen zwaarmoedige jonge dichters af en aan, en ik was als een kletsnat geregende muis op zoek naar een holletje om in weg te kruipen en op te warmen, om mij open te stellen en te verdiepen, maar de holletjes die ik vond, boden mij geen soelaas, want de kuilen die voor mij gegraven werden, waren diep en kil en er was geen ontsnappen aan. Mijn temperatuur was onveranderlijk 37,7° C, zoals wanneer je ziek bent, maar niet zo erg dat je het bed moet houden, of gezond bent, maar niet helemaal. Mijn dagen waren als in een koude pan poffende popcorn. Zonder jou kon ik niet stromen, was ik een stilstaand moeras of een langzaam opdrogende waterput. Ik weet zelf niet wie ik was, maar zeker geen rivier. Ik bestond niet, alleen mijn naam bestond, diep, vochtig en warm: Araks.

En op een dag hoorde ik te midden van het stadsrumoer een lieve stem, jouw stem, die zei: ‘Hier spreekt Yerevan’. Je stem kwam als een golf aandrijven en omhelsde mij stevig en ik stroomde naar je toe, als een echo. Ik werd verliefd op je vanwege je stem, zonder je gezien te hebben, als een waanzinnige, als een zeeman, bezeten door het lied van de sirenen. Je stem werd een lokroep, klokgelui voor een mogelijk geluk en bracht me bij jou, zoals kerkklokken een gelovige naar de mis roepen. Toen ik jou vond, werden mijn dagen in overeenstemming gebracht met de klank van mijn naam, werd mijn naam mijn lotsbestemming. Nu jij er bent, bestaan er geen kille kuilen meer, maar is alles ineens diep geworden, diep, vochtig en warm als een brandende vloeroven waar via het rookgat zomerse regendruppels in neervallen; diep, warm en vochtig als de bevrediging van mijn vaginale verlangens.

Met jou werden mijn nachten tot klaarlichte dag, omdat we samen waren en mijn dagen tot een stenige hel, omdat ik alleen was en jij niet aan mijn zijde was. ’s Nachts streken wij de Armeense bergen, keerden ze ondersteboven en maakten ze even plat als het laken, dat van jouw zoete geur doortrokken was. Dat laken lanceerde ons naar de maan en er bleven liefdesvlekken op achter, sporen die er met waspoeder uit gingen, maar meteen de volgende nacht maakten wij weer nieuwe. Overdag stonden de bergen en rotsen opnieuw rechtop en scheidden ons van elkaar. Overdag lukte het niet om te strijken, elkaar te beminnen. Zodra jij je omdraaide en wegliep, werd ik water, plensde neer op de grond, net als Amélie toen zij achter Nino aan ging, werd ik een trieste troebele waterput. Overdag verloor ik je: bij elke stap diepe putten, doorweekte muizen en hardvochtige stenen en mijn botten kreunden, als in de tijd van 37,7° koorts. Ik hoefde maar het huis uit te gaan, of mijn lichaam werd bevangen door de angst om je kwijt te raken. Eerst kriebelde het op mijn hoofd als een klein beestje, dan, in de loop van de dag, werd het groter en groter en joeg me het huis uit, de straat op, om onophoudelijk rond te zwerven in de hoop je ergens toevallig tegen te komen, ook al wist ik waar je was. De angst je te verliezen groeide en groeide tot aan de avond, van een luis werd hij een insectachtig duizendpotig besnord monster dat mij verslond. Tot aan je terugkeer zat ik bewegingloos in een hoek van het huis, dood en wachtend tot een enkele kus van jou mij weer tot leven zou wekken, zodat ik als een klaterende rivier zou stromen, aanzwellen tot een diepe, brede rivier, de echte Araks. Ik belde je duizend keer op een dag om je stem te horen, want wanneer je twee minuten lang niet aan mijn zijde was, kreeg ik steeds heviger paniekaanvallen en de enige oplossing was dan die reddingslijn: het horen van je stem.

Uit angst je te verliezen ben ik taxichauffeur geworden. Nu is het in mijn wagen altijd warm, diep en vochtig. Iedere dag tijdens mijn pauze denk ik aan jou en word ik nat, word ik een en al water. In mijn dagdromen lig jij in ons bed te slapen en ben ik water geworden en stroom naar binnen en slok je op, precies zoals in de film ‘The Hours’ gebeurt met de zwangere Laura; het beeld is hetzelfde, maar ditmaal zijn wij de hoofdpersonen. Ik ben de wereldwijde zondvloed in onze slaapkamer, maar jouw lichaam is geen ark die een hoge bergtop zoekt om erop te landen. Je lichaam is echt, het lichaam van de vrouw van wie ik hou, die onderduikt in de wateren van mijn hartstocht, rondzwemt met ingehouden adem, naar de bodem duikt totdat er geen druppel adem meer over is in je longen en dan drijft op de golven en aan de oppervlakte blijft dobberen totdat onze wateren zich tegelijkertijd terugtrekken.

Mijn lief, ik wil maar een ding en dat is, dat ons laken nooit vlekkeloos zal zijn, ik wil dat de vochtige sporen van onze liefde de kans niet krijgen op te drogen, dat het wasmiddel in de winkel op de hoek opraakt en er geen schoon laken meer overblijft en dat wij dag en nacht blijven druppen van liefde. Maar diep in mij zit nog steeds een knagend angstinsect, de angst voor stenen. Ik ben bang voor die stenen, die vol bloed zitten, ik ben bang dat ze op een dag naar ons hoofd gegooid worden, ik ben bang gestenigd te worden. Die harten van steen zullen op een dag het spoor van ons liefdesvocht volgen en ons te pakken krijgen; dan binden ze jou en mij aan elkaar met een wit laken en smijten ons vanaf een hoge rots het diepe ravijn in.

Iedereen zei tegen me: Araks, je bent gek. Je hebt thuis twee cum laude diploma’s aan de muur hangen en je gaat taxi rijden in een stad, waar jij waarschijnlijk de enige vrouwelijke taxichauffeur bent. Maar er bleek zelfs een taxibedrijf te zijn, ‘Pink’ geheten, dat alleen voor vrouwen en meisjes bestemd is. Ik werd meteen aangenomen, omdat jij een goed woordje voor me had gedaan, jij, op wie ik verliefd werd vanwege je stem, mijn enige liefde, mijn mooie Yerevan.


*


‘Gajané, we hebben het al gehad over de kleur, geur en smaak, gewicht en leeftijd van de stad. We hebben aandacht besteed aan de stem. Nu rest ons alleen nog de sekse van de stad uit te vinden. Tot welk sekse behoort het hedendaagse Yerevan volgens u?’

‘Yerevan is altijd afgebeeld als moeder of als meisje, omwille van de nationale vader, zoon en heilige geest. De zwarte kikkers hebben de stad gemaakt tot een moeder Armenië die met een zwaard in de hand klaar staat om haar kinderen te onthoofden, als die het wagen om de lokroep van hun bloed te negeren, hun moedertaal te vergeten of af te wijken van hun moeraswetten. Maar de sekse is eigenlijk van geen enkel belang, het geslacht misschien wel. Wij lopen onder de regenboog door. Niets is nog vooraf bepaald tegenwoordig, er bestaan geen van tevoren vastgelegde orde of categorieën meer. Als een mens zijn voor- of achternaam kan wijzigen en zelfs uit vrije wil van geslacht kan veranderen, dan moet een regering wel heel eenvoudig te veranderen zijn.’

‘Er zijn vragen te over, maar onze tijd is beperkt. Ik wil u nog een laatste vraag stellen. Een Armeense lente of Rozenrevolutie zit er voorlopig niet in. Wat geeft u de hoop, dat het voorheen roze en nu grauwe Yerevan morgen veelkleurig zal zijn als de regenboog?’

‘Wat mij hoop geeft, is dit gesprek, omdat het nu plaats heeft kunnen vinden, terwijl het vijf jaar geleden zeker verboden zou zijn om zoiets rechtstreeks uit te zenden. Iedere daad van opstandigheid of ongehoorzaamheid, op welk gebied ook, is gericht tegen de autoriteiten die alle wetten met voeten treden. Zelfs als een meisje thuis haar mond durft open te doen tegen haar tirannieke vader, is dat al een politieke daad. En ik zeg tegen haar: goed zo, wees niet bang, ruk je los en ga naar buiten, sla geen acht op het gekwaak van de zwarte kikkers; ik ben al jaren bang voor ze, maar toch loop ik door met geheven hoofd, want ik heb de liefde aan mijn zijde, niet de haat. Revolutie is liefde en strijd, omwille van de liefde en liefde kent geen geslacht of leeftijd.’

‘Dank u wel, dat u gehoor hebt willen geven aan onze uitnodiging om hier met ons te praten. Beste radioluisteraars, onze tijd is om. Morgen zijn wij er weer, zoals altijd om 12 uur precies. Vanuit de studio was hier Yerevan. Tot horens en geniet nog van het laatste nummer van ons programma.’


*


Ik heb altijd een hekel gehad aan mijn naam, van kleins af aan heb ik me ervoor geschaamd. Zolang ik mij kan herinneren, heb ik er voor gevochten om Jero genoemd te worden, maar iedereen zei altijd Jeran. Eigenlijk heet ik Yerevan, mijn moeder heet Armenië en mijn vader Ararat. Ik weet dat het klinkt als een komedie, maar het is gewoon waar: onze paspoorten bewijzen het.

Toen mijn ouders trouwden, wilden ze graag een dochter, maar hun eerstgeborene bleek een jongen te zijn en omdat de familie van mijn vader oorspronkelijk afkomstig is uit Kars, hebben ze mijn oudste broer de naam Kars gegeven, maar iedereen, behalve mijn ouders, noemt hem Karo. In de jaren van wederopbouw, toen alles wat nationaal was, werd aangemoedigd, dacht mijn vader in zijn wrok tegen de sovjets iets heel vaderlandslievends en bijzonders te doen door zijn eerstgeboren zoon de naam Kars te geven, alsof hij daarmee op symbolische wijze kon terughalen wat zijn voorouders ontnomen was. Later besloten zij het nogmaals te proberen, maar zij kregen opnieuw een zoon, Dvin, genoemd naar de oude Armeense hoofdstad; hij wordt natuurlijk door iedereen aangesproken met Dvo. En toen kreeg mijn vader het geniale idee om twaalf kinderen te krijgen, met de namen van alle twaalf hoofdsteden van het historisch Armenië.

In `91, het jaar waarin Armenië onafhankelijk werd verklaard, werd ik tenslotte geboren. En mijn vader was apetrots op het feit dat het onafhankelijke Armenië en ik leeftijdgenoten zijn. Hij liet geen kans voorbij gaan om daarover op te scheppen: ‘Mijn Yerevan is geen Sovjet-product, nee, zij draagt het etiket ‘made in Republic of Armenia’.’ De droom van mijn ouders, om een dochter te krijgen, was uitgekomen en in die donkere, koude oorlogsjaren werden wij echte sterren, of zoals mijn vader het uitdrukte: ‘licht dat het volk weer hoop geeft’. Drie jaar na mij werd mijn zusje Ani geboren. Door complicaties na de bevalling moest mijn moeders baarmoeder verwijderd worden en viel mijn vaders plan om kinderen met de namen van alle twaalf hoofdsteden te krijgen in het water. En dat was misschien maar goed ook.’

Onze namen hebben het lot van ons gezin bepaald. Ik kende van kleins af aan niet alleen alle liedjes over Yerevan uit mijn hoofd, maar ook alle achtentwintig officiële feest- en herdenkingsdagen, want op de meeste van die dagen werd ons huis overspoeld door journalisten. Mijn ouders bereidden zichzelf en ons daar elke keer met zorg op voor. Ani had geen talent: ze kon niet zingen, niet dansen en zelfs niet fatsoenlijk een gedichtje opzeggen, maar het was een erg mooi kindje om te zien, dus zij zat op foto’s altijd bij mijn vader op schoot. En Dvo, Karo en ik vormden met ons drieën een echt driestemmig kinderkoortje. Mijn broers stonden vooraan op 28 januari, de Dag van het Leger, op 8 mei, de Dag van de Grensbewaker, en op 9 mei, de Dag van de Overwinning en de Inname van Shoeshi. Dan droegen zij kleren, gemaakt van legeruniformstof, zodat zij eruit zagen als kleine soldaatjes en ik was altijd jaloers op hen. Dvin stond met een speelgoedzwaardje en -geweertje in de hand vol vervoering te zingen: ‘Ik vervloek de Turkse soldaat…’

Toen ik nog heel klein was, was ik altijd verlegen voor de camera’s, ik rende ervoor weg en verstopte me, maar op de feestdag van Ereboeni-Yerevan draaide het hele programma om mij, dus ontkwam ik er niet aan. Dan zong ik in mijn eentje ‘’k hou van Ye-he-re-he-van’ of samen met mijn broers ‘In Yerevan zijn de meisjes allemaal zo mooi’ en als afsluiting samen met mijn moeder ‘Yerevan mijn stad, mijn Ereboeni’. Dat waren de drie verplichte nummers. Mijn vader wond zich altijd vreselijk op als een journalist probeerde op 1 april bij ons op bezoek te komen; op die dag kwamen zij er bij ons niet in. Op 15 mei daarentegen, de Dag van het Gezin, die eigenlijk door niemand gevierd wordt, maakten wij een feestmaal klaar alsof het oudejaarsavond was en de journalisten waren zo enthousiast over al het lekkers, dat zij ieder jaar terugkwamen om van mijn moeders heerlijke tolma (1) te proeven.

En zo leefde ons hechte, Armeense, voorbeeldige gezin voort, in de ban van volkszang en –dans, volgens het geluksmechanisme (2) van de officiële feestdagen, rustend op de lauweren van goedkope roem, totdat het lelijke eendje, ik dus, groot werd en tegen alle verwachtingen van haar ouders in, geen zwaan werd.

De eerste grote teleurstelling die ik mijn ouders bezorgde, was het feit dat ik geen zangeres werd, hoewel ik een goede stem had en mijn vader het zo voor mij beslist had. Maar ik vond de voortdurende bezoeken van journalisten zo spannend, dat ik al in de eerste klas zeker wist, dat ik ook journalist wilde worden. Deze kinderdroom is half uitgekomen, want al tijdens mijn tweede studiejaar werd ik dankzij mijn stem zonder meer aangenomen als omroepster bij Radio Yerevan, waar ik tot op heden werk. Op het werk plagen ze me weleens: ‘Hier spreekt de Yerevanse Yerevan’, maar ik ben blij met mijn baan, want ik ben een van de vaste omroepsters overdag en ik heb mijn eigen programma, om 12 uur precies interview ik inwoners van Yerevan en draai liedjes over de stad, die ik allemaal uit mijn hoofd ken.

De tweede teleurstelling zullen ze me nooit vergeven. Mijn vader betrapte me tijdens het vrijen, zoals dat in van die domme films gebeurt, wanneer de echtgenoot onverwachts terugkomt van een zakenreis en de minnaar niet de kans krijgt om door het raam ervandoor te gaan. Mijn familie heeft mij de rug toegekeerd. Ik besloot op mezelf te gaan wonen, hoewel ze me ook al op beleefde wijze te verstaan hadden gegeven, dat ze me het huis uit zouden gooien, als ik niet zou genezen. En genezen deed ik uiteraard niet. Met uitzondering van Dvin, doet de hele familie alsof ik niet meer besta; hij is de enige die nog contact met me houdt. Het waren zware tijden, bij de radio kreeg ik te weinig betaald en daarom ging ik een paar dagen in week bij ‘Pink’ taxibedrijf werken als telefoniste. Later dook Araks op en toen viel alles op zijn plaats. Ze had mijn stem over de radio gehoord en was ervoor gevallen; ze zei: je riep me. Ze kwam een keer kennis maken en bereikte uiteindelijk haar doel. We wonen nu samen. Dag en nacht zijn we samen, zelfs wanneer we van het werk komen: zij rijdt en ik wijs de weg. Araks heeft me ertoe gebracht van mijn naam te houden, iets wat mijn vader nooit voor elkaar gekregen heeft. Maar dit is een heel ander verhaal, dat vertelt hoe Yerevan ophield te bestaan voor haar vader Ararat en moeder Armenië, omdat ze roze bleek te zijn.


*


... zet ik mijn radio aan en hoor ik ineens:

Hier spreekt Yerevan…

‘Pink. Een rit.’

‘Van waar naar waar?’

‘Van de dierentuin naar het centrum.’

‘Blijf hangen, we hebben nog een rit.’

Hier spreekt Yerevan en ze spreekt uit mijn hart,
Ze spreekt en vertelt vol liefde…

‘Hé, geloof het of niet: de roze flamingo’s zijn ontsnapt. Ze schommelen op hun dooie gemakje midden over de weg richting centrum.’

‘Maak er een foto van.’

‘Ja, dat heb ik al gedaan. Door de Yerevanse nacht rolt het bord van de maan. Wat je al niet tegenkomt op een nacht in Yerevan.’

‘Dat staat als een paal boven water.’

Uit heel de wereld klinken stemmen,
die spreken tot mij in duizend talen,
en iedere taal werd tot een lied
maar ik hoor toch het liefst van al

Hier spreekt Yerevan…

‘En dan nu, op uw verzoek: ‘De dans van de roze meisjes’ uit het ballet ‘Gajané’. Dit nummer wordt opgedragen aan alle bewoners van de dierentuin van Yerevan, aan de zwarte kikkers, aan de zwarte en de witte raven en vooral aan die welke ontsnapt zijn.’

‘Is genoteerd. Goede rit.’

 

 

 

(1) Tolma: gerecht van in druivenbladeren gewikkeld gehakt met rijst
(2) ‘Het geluksmechanisme’ verwijst naar een gelijknamige bekende Armeense film uit 1982

 

 

Vertaald uit het Armeens door Anna Martirosjan-Mattaar
Podcast voorgelezen door Wilfried Van Den Brande


Nadat Anna Maria Martirosjan-Mattaar (1961) lange tijd heeft gewerkt als beëdigd tolk-vertaalster Spaans, heeft zij een jaar of 5 geleden de overstap gemaakt naar het Armeens en wijdt zij zich nu volledig aan het maken van literaire vertalingen van het Armeens naar het Nederlands, en incidenteel ook vice versa. In 2010 zijn er twee vertalingen van haar hand verschenen: het Armeense volksepos “David van Sassoen” in de prozaversie van Nairi Zarjan, en een moderne poëziebundel van Vahe Arsen onder de titel “De terugkeer van de groene goden”. In 2012 vertaalde zij een boek over de geschiedenis van de Armeense boekdrukkunst (Engels - Armeens). Verder zet zij zich in voor de bevordering van de culturele banden tussen Armenië en Nederland, o.a. door het organiseren van tentoonstellingen en boekpresentaties.

Print

Radio Erevan

Prochainement!

Ecouter le citybook en arménien

Download the ePub Print

Radio Yerevan


- This is Yerevan speaking. It is exactly 12 o’clock, and as always at this hour, it’s me, Yerevan, in the studio with you. We break up the day with a planned discussion: live with us is our guest, prose-writer and civil rights activist, Gayane Armen. Stay with us and you’ll discover everything there is to know about Yerevan: its sex, its height, its taste and smell, its weight and colour.

- Hello, Yerevan. Thank you for inviting me. Once upon a time, tuffaceous Yerevan had the reputation of being a pink city. Pink was its natural colour, because it was nature itself that had baked the breathing, brittle stone with volcanic fire, and of the forty types of tufa, had coloured one pink, and it was precisely with this one that Soviet Armenia built its capital. It pains me to confess that Yerevan today is a gray city lost in dirt and dust, tasteless and scentless, where black and white have become dominant.

- So you, too, are witnessing that the city has become dull, that it has lost its taste and smell, but who’s guilty?

- Maybe all of us, but the ones who are most guilty are without doubt the blacks. The black ones are frogs that have turned our habitat into a bog. They came, and like the fairy-tale dragon that blocks the source of life, they conquered the city and made us sacrifice our virgin girls for half a sip of our true water. They came with their new religion−called race religion−with their new party−called Republican−with their new god−called Garegin−his nickname−Nzhdeh−and seized the empty space left behind by the dethroned old god, Lenin. They came, they were neither left nor right, they defended the centre, they said, from now on we are the alpha and omega, elected by the people and your only beloved system: centre-focused and race-religious, your protector and protection, they said, we have come to bend what’s good for you to straighten what’s good for us, and to reproduce forever.

We are the white ones, the crows, the others in the city, and it doesn’t matter whether we have another mind, another religion, another breed, or are from another planet, we are another choice, the beginning of a new opposition. We are unsilenced witnesses and our testimony is against the crime of the black frogs, because they have stolen the colour of the city, they have taken out its scent−they have gone too far−and they have let out stinking gasses, clouding our clean air.

- Dear listener, let me remind you that we are here live with our guest−civil rights activist, prose-writer−Gayane Armen. Stay with us; we will return after a short music interlude. We will now listen to the first love song dedicated to Yerevan.


*


I don’t have a name, but I do have an address. Your love has turned me into an anonymous letter, but my address is unchanging: a door of trust, a window of hope. All of my songs, uh-huh, songs, are about you and so, too, is this letter that others will read instead of you. My pink love, I write, because I no longer have the strength to sing your praises. I really did misunderstand you; it seemed to me that I’m dealing with someone like me, someone free, for whom love knows no bounds and all forms of the physical are acceptable. I thought that the only prerequisite to being with you was to open up, and I opened up like a ball of yarn, I tied myself to you, bound until the end, just like in the song: I have tied my life for all eternity to every one of your stones. Now I know that you’re conservative, much more than I thought, that for you my feelings are unusual, unacceptable. Love means something else to you and something else to me. It’s clear: you won’t make love to me; even the thought of it is painful to you. I’m not saying this to blame you; I’m just confessing that you’re no longer my only home. I’ve betrayed you: many, many times, as soon as my foot fell through the door of the more beautiful, the more attractive, I immediately forgot about your judgmental gaze and delighted in the embrace of others. Sure, I’ve missed you, I won’t lie, I’ve remembered you every time after about two days and that no matter where I go, no matter where I stay, you’re the one I’ll forever love, but you’re not Ani and I’m not Shiraz, for me to see you and then die. (1)

Some sing, to love you sincerely is an unwritten law. I’m sorry, but I don’t know where to begin with unwritten laws. We’re on a dead-end street. If knocking you down without hurting myself is impossible, then you yourself should cut our knot. I can’t bring myself to lay a hand on you and I don’t expect anything from you at all. Accept that I’m no longer yours. I’m nothing more than your letter of another−don’t read it−I’m your election promise−don’t keep it−I’m your winning scratch card−don’t scratch it−I’m your national interest−ah, that you’ll look after−I’m your unprecedented proposal−you’ll make sure to refuse it−I’m your unauthorized march−you’ll scatter it−I’m your long-awaited request−don’t grant it−I’m your God’s hello−don’t take it−I’m your open mouth−you’ll close it−I’m your deep fear−don’t catch it−I’m your blue dream−don’t be fooled−I’m your bright blood−you’ll spill it−I’m your scissors and knives−don’t whet them−I’m your sweet cheers−don’t drink them−I’m your emergency call−you’ll forget it−I’m your nearest and dearest−you’ll banish me−I’m what’s good for you−don’t want it−I’m your pain−don’t relieve it−I’m your birthday−don’t celebrate it−I’m your enemy, your snake in the grass, don’t mind me, I’ll come by and go, and you'll live on, just like in the song, for all e-ter-ni-ty.

You’re a catastrophe, an open-ended dead-end street, your name is spring love, your last name is as pretty as you are. You’re impossible, just like the Mecca of an atheist, the family heirloom of a waif, the inheritance of a pauper, the glove of an armless man, the gatekeeper of the sea, the sea voyage of a mountain, the waiter of a forest, the hammam exfoliator of the sky, the leg of a snake, the navel of a chicken, but I love you like a dog loves its owner; sometimes savagely, like a rabid dog that loves its wretched owner; sometimes civilized, like a wretched dog that loves its rabid owner, but, generally speaking, loyally and helplessly. So, I’m the dog, you the owner; I’m the cross, you the priest; I’m the house, you the landlord; I’m your Naghash and you the lavash (2); I’m your native, you the nest; I’m your baby, you the play house; I’m your platter, you my plate; I’m a kid, you a carafe; I’m the pee-pee, you the wee-wee; I’m your cool water, you my fountain; you’re the ring, I the blue gem, flown and fallen in your garden, doolooloo-doolooloo, our garden, I’m the corpse, you the dole, hey, oh, hit it and come, baby, come, baby, come, baby, to the wake.

You know very well, just like in the song, that I’ve given to you, to you my blue dreams, to you my bridges of hope that I’ve burned a thousand times in my mind; that was an outburst, an unrestrained passion and unconcealed desire to spit in your face. I’ve walked through your old streets many times, just like in the same song, echoes of solitude hidden in songs; and that was self-restraint, an escape, cowardice to look truth in the eye, meaningless self-flagellation and self-destruction. In both cases what I wanted was something clear: for love to give us wings and not force us to be disgusted by me, by you, by us, by everybody, to be nothing, just like in the other song, you for me are a source of love, I for you am maybe nothing.

Your anonymous I.


*


- This is Yerevan speaking. Yerevan and our guest today, Gayane Armen, are back with you in the studio. Stay with us and you’ll discover everything there is to know about Yerevan. We elucidated the city’s colour, taste and smell, let’s move on to its weight. Has Yerevan become heavier or lighter? How much does it weigh?

- At this moment, Yerevan is impossible to weigh; on the one hand, the life of the residents of Yerevan is getting heavier socially; on the other hand, it’s getting lighter, because the residents of Yerevan are abandoning the city. Yerevan is a freight elevator stuck between countless stories in a world of skyscrapers, weighing the same as a methane-filled balloon late for a work meeting. We have remained inside of it, with white crows and black frogs, but we are no longer late for anything, the one that’s late is the city, we just croak for ourselves−crow-like and froggish. Yerevan is an Orient Express that doesn’t move from its place, because it has to perform namaz all day long. Armenian space and time have frozen in weightlessness in the broken heart of the land. We need to change the system for the city’s weight to fall back into place, because it’s impossible to weigh a city in weightlessness and without movement. A city in and of itself is a movement.


*


- This is Yerevan speaking. Let me remind you that we are here live with our guest, prose-writer Gayane Armen. We’ve come to age. How old, all things considered, is Yerevan? Hopelessly old or is it a newborn city without a past?

- It’s impossible to tell its age. The black frogs, in the name of state necessity, razed to the ground all of 19th century Yerevan at the beginning of the 21st century, and the noise raised by the white crows on this occasion was like a voice calling out in the wilderness. But it’s the voice that’s a sign of life; the age is irrelevant and relative. Look, the world is four billion years old and humans are only 2.5 million years old, which means that if we were to imagine the history of the world in one day, then the total duration of human existence would be two seconds, and that of Yerevan would barely be a millisecond. Every school-going child knows that Menua’s son Argishti founded Yerevan 2794 years ago and called it Erebuni. But in Yerevan’s suburb Shengavit there are 6000-year-old traces of habitation, so we can safely consider Yerevan to be 6000 years old. That’s not Erebuni-stone-Yerevan with Arax as its mother and Masis as its father, but Katon-water-Yerevan, that has flowing through it one of the old names of the “sea river” with Sevan as its mother and Aragats as its father. But even being 6000 years old counts for nothing when your voice isn’t heard.

- Gayane, if it’s the voice that’s important, then what sort of vocal data does present-day Yerevan have?

- Brilliant. Yerevan has new voices that have never been heard. Every school-going child knows the name of Yerevan’s founder by heart, but not a single one of them knows Queen Bagena, because she was the consequence of coincidence. Menua advises the 17-year-old Argishti – who, during a ball to find a bride, couldn’t decide among the many beauties – to count and take as his wife the fortieth. The wife was a coincidence; the man was a historical necessity who could choose her according to his whim. After three thousand years of silence, our present-day Bagenas are talking, they are leaving behind their cuneiform records, they are refusing to be the fortieth on the whim of a man, and they are becoming the founders of the city. Yerevan is already quietly singing its true new song with those voices that for centuries were silenced and voiceless; pay attention and you’ll hear it.

- Dear listeners, turn up the volume on your receivers, because we have, just for you, a brand new song dedicated to the city, and we will return in a few minutes. Stay with us; Yerevan is speaking and telling us everything about itself.


*


I’ve always liked my name: deep, wet, and warm like a mother river. And in life, I’ve always tried to find a mixture of all three, because in my days there was depth, and wetness, and warmth, but they were disconnected and displeasing. Everything was wet: teary, slimy, slippery, and sad, and my waters were murky. Melancholy poets were coming and going over my banks, and I was looking for a hole like a rain-drenched mouse to crawl in and warm up, to open up and dig deeper, but the holes I found didn’t turn out to be shelters for me, because the holes that were dug were too deep for me, too deep and too cold, and there was no getting away from them. The temperature of my days was unchanging: 37.7 degrees Celsius when I was unwell, but not bedridden, when I was well, but not completely. My days were like popping popcorn in a cold pan. Without you, I didn’t flow, I was a taciturn swamp or a well slowly running dry, I don’t know who I was anymore, but I was definitely not a river. I didn’t exist, only my name existed: deep, wet, and warm−Arax.

And then one day, in the bustle of the city, I heard a sweet voice, your voice, that said: “This is Yerevan speaking.” Your voice turned into a wave that came and warmly embraced me, and I flowed towards you like an echo. I fell in love with your voice without ever seeing you, like a lunatic, like a sailor driven mad by the song of sirens. Your voice became a call; a peal of possible happiness, and it brought me to you, just like church bells call believers to the chapel door. When I found you, my days became consistent with what I was named after, my name became destiny. Now that you exist, there are no more cold holes, but come and see that everything is deep: deep, moist, and warm like a burning tonir (3) under summer rain dripping from a skylight, like the satisfaction of my longing for vaginas.

With you, my night turned into day, because we were together, but my day turned into a rocky hell, because I was alone and you were not next to me. At night, we ironed the Armenian highlands; we overturned mountains, and flattened out on a bed sheet soaked in your sweet scent. The bed sheet that launched us to the moon was covered in love stains, in traces that washing powder removed, but we would leave new ones on the next real night. In the mornings, mountains and cliffs once again stood upright and divided us. In the mornings, we couldn’t find a way to iron, to love each other. As soon as you turned around and left, I would sweat profusely, I would turn into water, falling on the ground with a splash, a wretched, murky puddle like Amélie running after Nino. In the mornings, I would lose you; with every footstep there were deep pits, drenched mice, and fierce rocks, and my bones moaned as if they had a temperature of 37.7. As soon as you left the house, the fear of losing you enveloped my body; in the beginning I’d scratch my head like a tiny insect, then in the course of the day the fear would grow bigger and bigger, I would hurl myself out of the house and onto the street, roaming around to see you somewhere by chance in my tireless quests, but I knew where you were. The lousy fear of losing you grows and grows until evening when it turns into a whiskered insect-like millipede monster and gobbles me up. Until your return, I would fall down frozen in a corner of the house and wait like a dead person to be brought back to life with just one of your kisses, and flow like a purling river, to overflow, to become a wide and deep river, a true Arax. I would call you a thousand times a day to hear your voice, because if you weren’t by my side for even two minutes, my panic attacks would worsen, and the only way out would be to hear your buoying voice.

I became a taxi driver from fear of losing you. And now it’s always warm, deep, and wet in my car. Every day, during breaks, I sweat profusely; I turn into water, thinking of you. In my daydream, you are lying in our bed asleep and I, turned into water, pour in and swallow you, just like the flood that swallowed Laura in The Hours: the images are exactly the same, but the heroes are us. I’m a global flood in our bedroom, but your body is not a peak-searching ark to go and perch itself on the summit of some tall mountain. Your body is real, the body of a beloved girl who needs to drown in the waters of my passion, holding her breath, swim a stroke, descend to the bottom of the water until there is not a drop of air left in your lungs, and then come back up on a wave and sway back and forth on the surface for so long until our waters both recede.

My love, there’s only one thing I want. I want for our sheets to never be spotless, I want for our wet love traces to not find time to dry, for the shop in our courtyard to run out of washing powder, for there to be no more clean sheets left in the house, and for us to continue day and night to drip from love, but in me there is still that agitated insect fear, that stone fear. I’m afraid of these stones, full of blood inside, that will one day fall on our heads, I’m afraid of being stoned. These stone hearts with traces of our love juices will come and catch us, will tie you and me with the white sheets and hurl us down a deep gorge from the edge of a high rock.

Everybody said, Arax, you’re crazy, you have two degrees with honours under your belt and you go and drive a taxi in a city where, besides you, there are probably no other women taxi drivers, but it turns out that there was a whole taxi service called “Pink,” only for women and girls. I immediately got the job, because you had spoken well of me, you whose voice I had fallen in love with, my only love, my beautiful Yerevan.


*


- Gayane, we talked about the city’s colour, its smell and taste, its height and weight, we underscored its voice, the only thing left is to clarify its sex. According to you, what is the sex of today’s Yerevan?

- Yerevan has always been depicted as a mother or daughter, but in the name of the father, the son, and the holy ghost of the nation. The black frogs turned the city into Mother Armenia with a sword, ready to chop off her sons’ heads if they dared reject the bloody call, forget their mother tongue, or break away from their set marshy laws. But the sex doesn’t even matter; the gender, maybe. We walk under a rainbow. Nothing is planned these days; there are no rules set from above. If a human being can change his first name or last name, even choose his sex of his own accord, then what to make of a system that cannot change?

- Questions are unlimited, but time is limited. I’d like to ask the last question. The Armenian Spring or Rose Revolution comes and doesn’t get anywhere; what gives you hope that the formerly pink and now gray Yerevan will be multicoloured, rainbow-coloured tomorrow?

- What gives me hope is this conversation we’re having: five years ago, they would have silenced it on live radio. Every act of dissent or disobedience, whatever the degree, is directed at the illegitimate system; even when a daughter threatens her tyrannical father, that already becomes a political act. And I say to her: bravo, don’t be afraid, let your hair down and come out to the street, don’t care about the croaking of the black frogs, they scared me for many years, but I’m walking with my head held high, because love is at my side, not hate. Revolution is love and struggle in the name of love, and love does not recognize sex or age.

- Thank you for accepting the invitation and talking to us. Dear listeners, our program is coming to an end, we will meet again tomorrow, as always at exactly 12 o’clock. In the studio with you was Yerevan. Stay with us and enjoy the last song of this program.


*


I’ve always hated my name, I’ve been embarrassed since I was a child; as far back as I can remember, I was always fighting with everyone to call me Yero, but they called me Yeran, while in reality my name is Yerevan, my mother’s name is Armenia and my father’s name is Ararat. I know, it sounds like a joke, but our passports prove it’s an actual fact.

When my parents got married, they very much wanted a girl, but their first-born came out a boy, and since my father’s side was from Kars, they called my big brother Kars, whom everyone, except for my parents, called Karo. During the Perestroika of the 1980s, when everything national was encouraged, my father, stung by the Soviet Union, thought that he was doing something very patriotic and unique by calling his first-born Kars, as if by doing so he was symbolically reclaiming what his ancestors had lost. Then they decided to try again, and again they had a son, Dvin, whom, well, everyone called Dvo. And right there and then, a brilliant idea was born in my father’s head that he should have twelve children named after all of Armenia’s historical capital cities.

Finally, in ‘91, in the year that Armenia proclaimed independence, I was born. And my father was especially proud of the fact that independent Armenia and I were of the same age, and he wouldn’t let an opportunity slip to boast: “My Yerevan is not a Soviet product; she bears the label ‘made in Independent Armenia.’” My parents’ wish to have a daughter came true, and in those dark, cold, warring years, we became true stars, or as my father put it, “a ray of hope for the people.” Three years after me, my sister, Ani, was born. My mother had postnatal complications, her uterus was removed, and my father’s plan to have twelve children named after the capital cities fell through; and maybe that was a good thing. Our names predetermined our family’s destiny.

I, from a very young age, not only knew every song about Yerevan by heart, but also all 28 of our official public holidays and days of remembrance, because on most of those days journalists were regular guests at our house. My parents would prepare themselves every time and prepare us, too. Ani was untalented: she neither knew how to sing, nor how to dance, nor even how to properly recite, but she was very cute and always sitting on my father’s lap in photographs. Now, Dvo, Karo, and I were a real children’s trio vocal group. My brothers would push to the first row on January 28, Army Day, on May 8, Country Keepers’ Day, on May 9, Victory Day and the Capture of Shusha Day. They would wear clothes cut from the cloth of military uniforms, become little soldiers, and I would be jealous of them. Dvin, toting a toy sword and rifle, would lose himself in song: “How I curse the Turkish trooper…”

When I was still very young, I was always shy of the cameras, I would run away and hide, but on Yerevan’s birthday, during the Erebuni-Yerevan celebrations, I was the centre of attention; without me, the celebrations wouldn’t exist. I would sing solo “Hey dear, Yerevan” or with my brothers “The girls of Yerevan are very, very pretty,” and in the end with my mother “Yerevan that was my Erebuni.” These were the three required songs.

My father would get seriously annoyed if a journalist tried to drop by our house on April Fool’s Day; on that day, the doors of our house were firmly shut to them. Instead, on May 15th, on Family Day, which is not even celebrated in reality, we even spread a festive table just like we did on New Year’s Eve, and the journalists, moved by the hospitality, returned year after year to taste my mother’s most delicious grape leaf dolma.

And so our strong, Armenian and exemplary family, enthralled with the song and dance of the nation, lived on through public holidays with a mechanically calendric happiness, sprawled on the laurels of cheap glory, until the ugly duckling, being me, grew up and, contrary to all the expectations of its parents, did not change into a swan.

My parents’ first disappointment in me was that I did not become a singer, because I had a good voice and my father had made this decision for me. But my fixed interactions with the journalists were so interesting that I was still in the first grade when I was certain that I wanted to become a journalist. It was a childhood dream that came half true, because since my third year in college, thanks to my voice, I easily got a job at “Radio Yerevan” as a host, and I’ve been working there since. I get made fun of at my workplace, “This is Yerevan’s Yerevan speaking,” but I’m happy, I’m the main host of the morning slot and I have my own program: at exactly noon, I interview inhabitants of Yerevan, which I break up with songs dedicated to the city, and I know all of them by heart.

The second disappointment was unforgivable. My father caught me having sex, just like in silly movies, when the husband comes home from work completely unexpectedly and the lover hasn’t managed to jump out of the window yet. My family couldn’t look me in the face after that. I decided to move out, even though they had already politely made it clear to me that they would kick me out if I didn’t get healed. I, naturally, did not get healed. Except for Dvin, my entire family turned their backs on me; he was the only one who didn’t cut his ties. Those were hard times; they didn’t pay much at the radio station, which is why I worked a couple of days a week as a dispatch operator for “Pink” taxi service. Then Arax appeared and everything fell into place. She heard my voice on the radio, liked it, and said, “you called me.” She came and introduced herself and finally got what she wanted. Now we live together. We’re together day and night, we even come out together to work; she drives and I give directions. Arax urged me to love my name, something that my father did not succeed in doing, but that is a whole other story; all the while she was telling this one, about how Yerevan stopped existing for my father Ararat and my mother Armenia, because it came out pink.


*

...I turn on the radio and suddenly hear,
“This is Yerevan speaking…”

- Pink, I have an order.

- Destination?

- From the zoo to the city.

- Don’t lose touch, there are more orders.

This is Yerevan speaking, speaking from my heart,
speaking and sweetly telling…

- Listen, you won’t believe this, the pink flamingos have escaped. They’re waddling down the middle of the street to the city centre.

- Take a picture.

- Sure, I took a picture. The disk of the Moon rolls in Yerevan at night; anything can happen in Yerevan at night!

- Mellow.

From all four corners of the world, I catch voices
that speak in a thousand and one languages,
and every language has become a tune,
but with more love yet, I listen to

This is Yerevan speaking...

- We’re taking your requests. We’re playing “Dance of the Rose Maidens” from the ballet suite Gayane. It’s dedicated to all of Yerevan’s zoo inhabitants, to the black frogs, the black and white crows, and especially, to all those who are lost.

- Noted. Enjoy the ride.

 

NOTES
(1) Hovhannes Shiraz (1915-1984) was an Armenian poet and writer. The reference is to a line he wrote in a poem about Ani, a medieval capital of Armenia now in eastern Turkey.
(2) Naghash is the protagonist of a short Soviet Armenian animated film, The Magic Lavash. Naghash is raised by his mother, who bakes lavash, a type of flatbread, for a living. When Naghash, as a young man, tells his mother that he wants to bake lavash like her, she tells him that he should look for his luck to find out what his heart seeks. Naghash travels the world over to find his luck and discovers that the lavash his mother baked becomes magical in his hands. With the magic lavash he fights off a thief and gives sight back to an old blind man. When he gives his last piece of lavash to the old blind man, the man tells him that the lavash will be magic only if Naghash creates it with the sweat of his own brow. When Naghash sets to work to sow grain and harvest the wheat, he hears the old man’s voice: “Remember that happiness is found in work, but luck is found in your native land.”
(3) Traditional hole dug in the ground and used as an oven or hearth.

 

Translated from Armenian by Nairi Hakhverdi
Podcast read by Simon Shrimpton-Smith

 

Nairi Hakhverdi is a translator of early Soviet and contemporary Armenian literature. She grew up in the Netherlands where she attended international schools and earned a degree in English Language and Literature from Leiden University. In the fall of 2009, she moved to Armenia and taught literary translation at Yerevan State Linguistic University for five semesters before embracing literary translation full-time. Her current projects include the translation and promotion of modern Armenian literature.