Me, in the Center

Eu, în centru

Răzvan Radulescu

Răzvan Radulescu

Răzvan Rădulescu (Bucharest, 1969) studied philology, before following the Opera Staging & Directing. His first novel Life and Deeds of Ilie Cazane won the Prize of the Writer's Union for Debut in 1996. He writes scripts for films and directed his own film First of all Felicia in 2008 (co-directed with Melissa de Raaf).  At the moment, Răzvan lives in Berlin and Bucharest and teaches dramaturgy at ESAV in Marrakech.

Close

Bucharest All citybooks

Print

Eu, în centru

1. Centru
Pe perioada grădiniței și a anilor de școală, am locuit într-un bloc de pe strada Brezoianu, la etajul cinci. Din balcon se vedeau parcul Cișmigiu și, dincolo de blocurile de pe bulevardul Kogălniceanu, vechi și ele și prin urmare nu atît de înalte, Dealul Spirii și Arhivele Statului. Cînd Arhivele și dealul au dispărut ca prin farmec în mari zgomote de excavatoare și camione, am început să văd ridicîndu-se Casa Poporului. Tot în Brezoianu s-a consumat și adolescența mea (am tăiat de nenumărate ori Cișmigiul între Liceul Lazăr și Casa de cultură Petöfi Sándor, unde se țineau lunar cursuri de dans, chitară, poezie și karate); tot acolo, ocolind parcul, m-am prezentat zilnic în primii doi ani la Conservator. Ulterior m-am mutat înapoi pe 1 Mai, apoi într-o căsuță cu curte din Domenii și, în fine, la Gară. Sînt, cu toate acestea, un bucureștean de centru. Nu sînt nici iute la vorbă și cu răbdarea scurtă ca mulți dintre prietenii mei crescuți în zona de est a orașului, în Pantelimon, Dristor, Sălăjan sau Ozana, nici melancolic sau grav ca cei ce s-au privit, toată copilăria, în apele Lacului Tei, nu am aerul de bunăstare patriarhală al celor din Cotroceni și 13 Septembrie, nici aerul bizar occidental al celor ce locuiesc la nord și și-au construit casele între pîlcurile de copaci rămase după defrișarea pădurii Băneasa. Mi s-a spus mereu: uite, ce mai vrei, ești în buricul tîrgului, faci doi pași și ai ajuns la Teatrul Național, Teatrul Mic e în spatele blocului, ajunge doar să cobori cu liftul: Sala Palatului. Treci de Sala Palatului și, imediat – Ateneul. O iei pe lîngă Sala Palatului, hop, Biserica Luterană și, mai sus, Sfîntu Iosif. Dacă o ții drept pe Nuferilor, ai și ajuns la Radio. O iei pe bulevard și ești la Operă. Treci de Academiei și ajungi la Sala Dalles. Totul e la doi pași. Într-o zi, reluînd enumerarea de mai sus, tatăl meu a însoțit-o cu un desen: dintr-un punct (noi) a dus radial linii cu pixul pînă la alte puncte pe care le-a numit Operă, Ateneu, Radio, Dalles și i-a ieșit ceva asemănător unui soare. Pe linii a adăugat, inginerește, între paranteze, următoarele notații: noi – Operă, 15 min.; noi – Ateneu, 10 min.; noi – Teatrul Național, 7 min.; noi – Operetă, 20 min. (Opereta veche de pe malul Dîmboviței nu fusese dărîmată încă. Dispariția ei, laolaltă cu tot dealul la baza căruia se afla, a produs un nor de praf care a întunecat parțial cerul altminteri frumos al orașului și care s-a depus, de-a lungul a aproape zece ani, încet, ca o ploaie fină, pe pianul din camera mea: îl ștergeam în fiecare dimineață de praf și, la prînz, puteam să mă iscălesc cu degetul pe capacul lui negru.)


2. Eu

Admit că e imposibil să comunici celorlalți, prin cuvinte, imaginile care se derulează pe ecranul amintirilor în mintea ta. În primul rînd, pentru că nu există un astfel de ecran, deși ne place să ni-l reprezentăm, boltit ca pentru o proiecție tridimensională, pe suprafața interioară a osului frontal. Apoi, pentru că amintirile nu se derulează, ci se multiplică în timp ce definesc propriul lor oraș, așa cum fac coloniile de corali sau așa cum cristalele de gheață acoperă un geam. În fine, pentru că nici măcar nu-ți este limpede ce sînt amintirile, cărui timp al conștiinței îi aparțin, cît de relevantă este consistența lor: fuioare de fum pe care doar vrăjitorii le pot extrage din dreptul tîmplei și le pot lăsa să picure, din vîrful baghetei, ca să tulbure, în timp ce se dispersează, oglinda lichidului anamnezic din pensiv.

Amintirile puse în cuvinte sînt la fel de inconsistente ca visele povestite. Îmi spun că interesul oamenilor pentru primele (și plictiseala manifestată pentru celelalte) se explică prin felul în care singură autoritatea formulei „based on a true story” coagulează materia: zidurile apoase ale apartamentului din bulevardul 1 Mai, unde am copilărit, devin beton armat și cărămidă; scările în cochilie din strada Brezoianu nr. 18, unde mi-am petrecut toți anii de școală, își limitează coborîrea lor abisală la cele șase etaje; casele din zona Gării de Nord, unde scriu acum acest text, înșirate la nesfîrșit pe străzi labirintice, se lasă brusc cartografiate; boltele de viță filtrează pete de soare cu margini bine definite pe cimentul curților din Bucureștii Noi, iar ceața care învăluie pădurile de la periferia orașului (și de la periferia lucrurilor imaginate de mintea mea) se dizolvă în răgetele sfîșietoare ale leilor și în mugetele elefanților flămînzi de la grădina zoologică pe care o vizitam, măcar o dată pe vară, împreună cu părinții mei.

M-am născut la Maternitatea Polizu, în mîinile cu mănuși din latex albicios ale doctorului Paloș, care locuia de cealaltă parte a Pieței Victoriei, într-o frumoasă vilă cu tencuiala căzută de pe strada Paris. Strada face parte dintr-un cartier rezidențial întins, în spate, pînă la Piața Dorobanți, Televiziune și Parcul Herăstrău. E umbrită de copaci cu coroane masive și mărginită neașteptat de un depou de tramvaie. În fața depoului, un rînd de blocuri paralelipipedice din anii ’60 își cască balcoanele spre bulevardul Iancu de Hunedoara și Pasajul Victoriei, care, pe vremea copilărie mele, nu exista. Bulevardul însuși se numea Ilie Pintilie, în amintirea unui erou a cărui contribuție la istoria partidului comunist este astăzi cu totul obscură. Traseu de predilecție al camionelor de aprovizionare între Gară, Piața Obor, Iancului și, mai departe, spre Estul îndepărtat al orașului, bulevardul a fost întotdeauna intens circulat și, prin urmare, zgomotos. Suficient de zgomotos pentru ca zona rezidențială pe care o ascunde să fie, și ea, zgomotoasă. Supraviețuind unei artere largi nord-sud, tăiată recent de primărie prin centrul orașului și încă în construcție, maternitatea există și azi, compusă din două corpuri de clădire, cel vechi construit între cele două războaie, cel nou – prin anii cincizeci. Ambele arătau deja destul de ponosit la vremea aceea, și așa arată și acum. Cinematograful Buzești, ale cărui frize coșcovite de sfîrșit de secol nouăsprezece se puteau vedea de la etajul al treilea al maternității, era desparțit de Cinematograful Feroviar de doar trei imobile înguste: primul conținea la parter intrarea în Hotelul Marna (în care umbla vorba că sînt multe ploșnițe), al doilea vitrina unei cizmării, al treilea o frizerie care-și atrăgea clienții cu pozele unor bărbați cu coafuri fantasmagorice și etern demodate. Admiram cu bunica mea pozele cu domni frezati și pantofii decolorați de soare de la fereastra larg deschisă a tramvaiului 20. Tramvaiul mergea lent pentru că șinele erau ondulate, fie din pricina căldurii, fie pentru că solul nisipos pe care este construit orașul se afundă inegal sub greutatea construcțiilor și a vehiculelor și asta l-a și făcut ca, exact la curba din dreptul cinematografului, să deraieze și să se răstoarne, molatec. Dacă îmi amintesc bine, am fost extras din tramvaiul aplecat pe fereastra opusă, fără prea multă tevatură. Cum n-a existat nici o victimă, pasagerii implicați în accident au părut, pe toată durata operațiunii de salvare, mai curînd veseli. Excitația lor și faptul că soarele poleia clădirile și pavajul au fixat în memoria mea Piața Buzești ca pe un ansamblu arhitectonic strălucitor, asemenea Podului Alexandru sau al Galeriilor Vittorio Emanuele.


3. Centru

În realitate, zona Pieței Buzești a fost dintotdeauna în paragină, ca de altfel, mai toate cartierele oraș, fie ele foarte vechi, mediu vechi, vechi sau mai noi. Singurele clădiri care arată temporar noi sînt cele foarte recent construite. Cele care sînt încă în construcție, abandonate în parte, par, din nou, propriile lor ruine. E ca și cum, în evoluția orașului, s-ar fi înfruntat sîngeros mii de voințe edilitare entropice, ca și cum ambițiile neroniene ale multor generații de urbaniști vizionari s-ar fi poticnit într-o combinație de accidente istorice, amnezie, corupție sau servilism ideologic. Cum să-ți explici altfel bulevardele largi, dar scurte, străzile care promit să lege două artere și se întrerup într-un rînd de case, rondurile cu partere de flori pătrate, monumentele trîntite excentric în piețe, blocurile de dinainte de război ai căror locatari pot întinde mîna pe fereastră și lua rufele întinse pe balcoanele unor blocuri de după război, fațadele somptuoase care corespund unor ieșiri de serviciu mizere? Cum se explică altfel pistele de bicicletă marcate corespunzător cu galben pe deasupra unor borduri înalte, sau întrerupte de chioșcuri de ziare plasate acolo de aceeași primărie care a trasat pistele de biciclete? Sau cablurile de telefon, internet și TV, întinse peste bulevarde dintr-un stîlp la altul? Cîți stîlpi s-au frînt sub greutatea colacilor de cablu de rezervă? De ce strada Viitorului este o fundătură? De ce există un cartier întreg în care numele străzilor repertoriază toate figurile geometriei plane (strada Liniei, strada Cercului, strada Rombului, strada Patrulaterului etc) și de ce strada Semicercului se află într-un punct diametral opus al orașului? Cum se face că administrația financiară a sectorului doi se află în sectorul șase și cea a sectorului unu se află în sectorul doi? De ce blocurile din cartierul Drumul Taberei se numesc P 52 și cele din Balta Albă M27, ca și cum ar exista vreun M26, M25 sau P51 și de ce există totuși, spre disperarea taximeștrilor, un M22 și un P20, asta în condițiile în care toate blocurile seamănă între ele? Ce demon i-a împins pe consilierii municipali să decidă că orașul o să aibă o linie de autobuze turistice cu imperială, doar pentru a descoperi că niște vehicule atît înalte nu pot trece pe sub firele de troleibuz?

4. Eu
Mi-am petrecut primii doi ani într-un apartament mic pe bulevardul 1 Mai, lîngă Piața Chibrit, apoi, cum părinții mei au vrut spațiu mai mult, chiar înainte de marile inundații, m-am mutat în imobilul din Brezoianu. În Parcul Cișmigiu am ascultat pînă prin anii optzeci, cu bunica mea, duminică de duminică, fanfara la rondul cu porumbei. Fanfara nu cînta duminicile numai în Cișmigiu. Există un chioșc cu băncuțe în Herăstrău unde, mai rar și în efectiv mai restrîns – cincisprezece oameni maximum, o dată la trei duminici – îi puteai auzi pe militari cîntînd din alămurile lor. Totuși, prefer, în reveriile mele, fanfara din Cișmigiu. Parcul Herăstrău apare pe harta mea imaginară ca locul în care mă ducea tatăl meu ca să-mi lansez bărcuțele cu elice pe lac. În plus, deși, în mare, repertoriul fanfarelor militare era același, indiferent de locul în care cîntau (Coțofana hoață, Valurile Dunării, Forța destinului, Liliacul, Menuetul lui Boccherini, toate aranjate pentru alămuri), în Herăstrău, sub umbra platanilor și în imensitatea parcului, piesele aveau un aer definitiv de muzică de duminică, așezat și deprimant. Oamenii nu stăteau smirnă să asculte, ca în Cișmigiu, cu înghețata la cornet scurgîndu-li-se pe degete, ci preferau să se plimbe, braț la braț, pe malul lacului, supraveghindu-și progeniturile pe biciclete sau împingînd cărucioarele cu bebeluși. Dacă te îndepărtai de chioșcul-sursă, undele fanfarei interferau cu Boney M, Nana Mouskouri și cu niște muzică populară, căci încă de prin anii ‘75 - ‘80, în Herăstrău mai ales, mulți bărbați cu cămăși strîmte de nylon se plimbau ținînd pe umăr cîte un aparat de radio Vef de patru kilograme. Observația veche, făcută de turiștii ocazionali și de localnici deopotrivă, conform căreia Bucureștiul a fost dintotdeauna un oraș al contrastelor, deși acoperitoare, mi se pare lipsită de acuitate. Mi se pare că definește orașul într-un fel în care, fundamental, nu e, cel puțin nu în felul în care amintirile mele îl luminează și îl repun în existență. Contrastul vorbește despre opoziții tari, despre puncte ireconciliabile de divergență, despre frumos în raport cu urît, mare față de mic, bogăție față de sărăcie, despre noul care elimină vechiul, cu tot tragicul și eroicul pe care cultura le asociază unor astfel de distincții. În Bucureștiul meu, opozițiile sînt moi și indiferente: clădirile frumoase se opun clădirilor verzi, care se opun clădirilor oranj, luxul se opune cofetăriilor, marele se află în contrast cu curățenia, liniștea e opusul parcurilor. Oamenii înșiși par victimele acestei confuzii, sau poate că sînt direct responsabili de ștergerea demarcației opoziționale și de transformarea ei în identități aproximative: dacă miturile fondatoare sau poveștile celebre s-ar fi inventat la București, ele ar fi fost cu Cain și Goliath sau cu Romulus și Romulus. Albă-ca-Zăpada ar fi fost însoțită de șase sau șapte pitici, iar ocolul pămîntului s-ar fi făcut în vreo optzeci de zile. Acolo unde toată lumea vede contrast, eu văd hybris, aliaj fluid de lemn și plastic, alimente de la supermarket transportate în pungi de cadou cu modele trandafirii, împerecheri himerice de tauri și tomate: lucruri care nu pot exista niciodată împreună și care ar forța în mod natural o alegere oricui altcuiva decît concitadinilor mei. Dimpotrivă, bucureștenii, campioni ai supraviețuirii în vecinătatea hybris-ului, au găsit metode de a integra neverosimilul (și recunosc că nu fac excepție atunci cînd nu mă aflu într-o poziție privilegiată cum e cea de acum, cînd pot să-mi articulez în cuvinte condiția, în loc să o trăiesc, pur și simplu).


5. Ceilalți

Mult mai complicată decît în oricare alt oraș, eticheta spune așa: dacă ai luat taxi-ul din stradă și ești de sex masculin, locul tău e lîngă șofer. Dacă ești femeie, poți să stai în spate. Dacă ești bărbat și ești cu o femeie, poti să stai în spate, împreună cu femeia. Este în continuare bine văzut să stai totuși în față. Dacă femeia este în vîrstă și nu ții neapărat să stai cu ea în spate, poți s-o lași pe ea în față, din politețe. Cel care stă în spate se plasează pe locul aflat în diagonală cu locul șoferului (de altfel, cel mai adesea, locul din spatele șoferului este prea strîmt ca să-ți ții confortabil picioarele – Daciile sînt mici și șoferii, prin natura sedentară a meseriei lor, sînt corpolenți). Dacă ai comandat taxiul prin telefon, poți să stai unde vrei.

M-am urcat în taxi la colțul dintre Calea Griviței și Matache Măcelarul, acolo unde fantoma Cinematografului Buzești plutește deasupra terenului viran acoperit acum de tufe și buruieni. Conform etichetei, m-am urcat în față, lîngă șofer. Locul mi s-a părut mai strîmt și mai inconfortabil decît de obicei. Am dat să-mi pun centura. Nu e nevoie, mi-a spus acest șofer, așa cum mi-au mai spus sute înaintea lui: regula nescrisă e că în oraș, în taxiuri, centura nu este obligatorie pentru pasageri, iar pentru șoferi este de-a dreptul interzisă (!), pentru situațiile în care ar trebui să se apere de pasagerii din spate (!!). Insist să mi-o pun, mi-o trec peste piept și constat că nu am unde să prind catarama – clama a dispărut. Într-adevăr, mă lămurește șoferul, spațiul dintre scaune poate fi folosit mai eficient, la o cotieră mai lată și mai confortabilă, de exemplu, și care să conțină o cutie, ca la Volvo sau la Mercedes. Renunț și mă așez mai bine în scaun. Taximetristul rămîne nemulțumit de mine. Îmi dă de înțeles că, insistînd să-mi pun centura, l-am rănit. Mi-am imaginat oare că e șofer prost, n-am încredere în el? Unde mergem? Îi dau o adresă pe strada Traian și ca punct de reper Foișorul de Foc. Se declară mulțumit, bine măcar că nu e cursă scurtă. Apoi se scuză, politicos. Să nu-mi imaginez că-l deranjează cursele scurte, nu e ca alți colegi care-și refuză clienții. Problema lui, acum, e că are tot interesul ca mașina să ruleze cît mai mult. Probabil că am observat deja că stau cu genunchii la gură, da? Recunosc că am observat. Asta se explică, îmi spune el, prin faptul că în spatele fotoliului meu se află la încărcat, pe podea, încă patru baterii de mașină. Mă uit peste spătar și văd cele patru baterii, mari, murdare de ulei, și un mănunchi de fire legate la contacte întinse sub banchetă: o doamnă care ar lua taxiul, înșelată de bancheta aparent liberă, n-ar avea unde-și ține picioarele. Da, îmi spune el mîndru, nu le mai plătesc un ban la porcii ăștia de la Electrica. Tot fac două sute de kilometri zilnic. Am cumpărat baterii, astea de-aici, și mai am două acasă din care ne alimentăm cu energie, eu și nevasta. Le încarc mergînd. Cînd se golesc alea, le pun pe astea pline. Și, în timp, o să mă deconectez și de la gaz, pentru că am verificat și merge să gătească nevasta pe plită, tot de la baterii. Ziua oricum stăm mai mult în curte. (Îmi imaginez din nou curțile din Bucureștii Noi și petele de soare de pe pavaj, filtrate prin vița de vie.) Asta e, ridică el din umeri, citim mai puțin, ne uităm mai puțin la televizor, că și-așa nu spun decît prostii. Mă grăbesc să fiu de acord în ce privește televizorul. Nu mi-e greu, nici eu nu am, de șapte ani. Îl întreb, totuși, cum face cu spălatul. Ce, cu spălatul? Cum cuplează mașina de spălat? E rîndul lui să recunoască neajunsurile metodei: de spălat, spălăm de mînă, că bateriile nu duc. La început a cîrîit nevasta, pînă cînd am trosnit-o puțin, ca să-și aducă aminte că nu s-a născut cu mașina de spălat în brațe. Ce, maică-sa spăla la mașină? Se simte atît de mîndru de argumentul pe care l-a găsit, încît îi vine o idee pe loc: și o să mă decuplez și de la apă. Mă uit din nou la baterii. Oare cum o să-i țină loc de apă? Simplu: o să sape un puț în curte pînă ajunge la pînza freatică. Și, adaugă el, încet-încet o să mă decuplez de la tot. O spune cu un ton sinucigaș-melancolic, ca și cum ar înțelege că este o victimă a unui sistem disfuncțional și ca și cum acceptarea i-ar procura o anumită voluptate. Mă întristez și eu, din empatie. Nu vrea să mă știe trist și mă bate pe umăr (unul dintre privilegiile călătoritului în taxi pe bancheta din față): lasă, îmi spune, că e mai bine așa. Nu asta ne cere Occidentul? Să trăim bio? Și cu energiile astea alternative? Aveți și dumneavoastră copii și nu vreți să le lăsați moștenire o planetă poluată. Am o fată, spun eu. Să vă trăiască, zice el, eu am trei – doi băieți și o fetiță. Am coborît la intersecția dintre Moșilor și Eminescu, puțin mai devreme decît era cazul, pretextînd că trebuie să-mi cumpăr țigări.

6. Centru
Zona care se materializează cel mai repede cînd mă gîndesc la oraș seamănă cu un stat în stat, avînd ca granițe Batiștea, Dîmbovița, Cotroceniul pînă la Academia Militară, Plevnei și Gară, Grivița, Calea Victoriei și Magheru. Cînd fac un efort, se luminează pîpîitor Oborul, Iancului, Traian și Călărași, pînă în zona Pieței Sf. Gheorghe și a Cartierului Evreiesc. Dacă Dîmbovița, sistematizată sau nu, ar fi un rîu important, dacă ar curge limpede și demn, dacă ar clipoci pe sub poduri somptuoase sau și-ar desface apele ca să cuprindă vreo insulă, atunci Bucureștiul s-ar putea împărți în Rive Droite și Rive Gauche, în Buda și Pesta, în Oberkassel și Niederkassel. Însă Dîmbovița a fost sistematizată în aceeași mare mișcare de transformare a orașului care a aneantizat Dealul Spirii. Este acum o apă fantomatică, pe care mi-o imaginez curgînd, tăcută ca o smoală, sub planșeele de beton. Puținele porțiuni lăsate la vedere formează un canal mai curînd îngust care se poate umple sau goli arbitrar și care, în ciuda celor cîteva debarcadere niciodată date în folosință și a unui parapet somptuos, nu are nicio anvergură. Ca să fiu cinstit, Dîmbovița nu avea anvergură nici în timpul copilăriei mele, pe vremea cînd curgea împotmolit pe sub niște sălcii luxuriante, conducîndu-și în aval petele mari de motorină care difractau lumina pe sub podurile din piatră tăiată. Singura dată cînd rîul care taie imaginar orașul în două și-a arătat personalitatea a fost la începutul anilor ’70, la inundații. Atunci și-a ieșit apocaliptic din matcă, a rupt podul Mihai Vodă, și-a întins apele fetide peste halele de carne din Piața Națiunii și s-a amestecat cu puhoaiele care curgeau pe străzi din canalele refulate. Văd diluviul de undeva de sus, de pe umerii unui bărbat încălțat cu cizme înalte de cauciuc (tatăl meu, probabil), care își croiește drum prin apa pînă la genunchi, flici, flici.


7. Eu

Nu este nici o diferență între Bucureștiul din amintiri și cel din vise, fie că îmi visez/ rememorez visele/ amintirile aici, în Berlin, sau aiurea. Întocmai ca visele, Bucureștiul devine evanescent în afara reveriei: de îndată ce încetez să mă mai gîndesc activ la el, clădirile se năruie una-ntr-alta, intersecțiile se estompează, mirosurile se amestecă și sunetele se sting. Mă întreb dacă așa se întîmplă cu toate metropolele din amintirile tuturor oamenilor care s-au născut în ele, sau dacă nu cumva viteza cu care Bucureștiul își pierde realitatea atunci cînd nu mă gîndesc la el este trăsătura distinctivă a acestui oraș, a hybris-ului care încearcă să se separe, atunci cînd presiunea artificială care îl ține laolaltă dispare. Sau poate că nu e vorba decît de particularitatea relației de amor lînced dintre mine și el. În definitiv, orice oraș este pentru cel care s-a născut acolo orașul copilăriei, al lucrurilor asimilate în substanța lor, și nu în funcționalitatea lor. Așa cum pentru mine, în suprafețele mari de sticlă ale turnului Băncii Generali și în geamurile largi ale McDonald’s-ului din intersecția Căii Buzești cu strada Occidentului, continuă să se oglindească, în anumite ore ale zilei, Maternitatea Polizu și stafia tremurătoare a Cinematografului Feroviar.

 

Download the ePub Print

Ik, in het centrum

Răzvan Radulescu dwaalt in zijn citybook Ik, in het centrum door zijn geboortestad Boekarest en beschrijft een typische taxirit: 'de ongeschreven regel is dat de passagiers niet verplicht zijn hun gordel om te doen en dat het voor chauffeurs gewoonweg verboden is (!), voor het geval zich situaties voordoen waarbij hij zich dient te verweren tegen passagiers op de achterbank (!!).'


1. Centrum
In de jaren dat ik naar de peuterspeelzaal en de lagere school ging, woonde ik op de vijfde verdieping van een flatgebouw aan strada Brezoianu. Vanaf het balkon kon je het Cișmigiu-park zien en, voorbij de flatgebouwen aan bulevardul Kogălniceanu die ook oud waren en daarom niet zo hoog, de heuvel Dealul Spirii en het Nationaal Archief. Nadat het Archief en de heuvel als bij toverslag waren verdwenen onder het oorverdovende geraas van bulldozers en vrachtwagens, kon ik er getuige van zijn hoe het Huis van het Volk uit de grond werd gestampt. Aan de Brezoianu bracht ik ook mijn puberteit door (ontelbare keren heb ik Cișmigiu doorgestoken tussen het Lazăr-lyceum en het Cultuurhuis Petöfi Sandor door, waar maandelijks dans-, gitaar-, poëzie- en karatecursussen werden georganiseerd); daar maakte ik ook, door om het park heen te lopen, dagelijks mijn opwachting tijdens mijn eerste twee jaar aan het Conservatorium. Later ben ik terug verhuisd naar 1 Mai, vervolgens naar een huisje met een tuin in de wijk Domenii en ten slotte naar het Station. Desalniettemin ben ik een Boekarestenaar van het centrum. Ik heb geen vlotte babbel en ben niet zo heetgebakerd als velen van mijn vrienden die aan de oostkant van de stad zijn opgegroeid, in Pantelimon, Dristor, Sălăjan of Ozana, evenmin melancholiek en bezonnen zoals zij die hun hele kindertijd hebben uitgekeken over het water van het Tei-meer, ik bezit niet die uitstraling van patriarchale welvaart van degenen uit Cotroceni en 13 Septembrie, evenmin de merkwaardig westerse uitstraling van hen die aan de noordkant wonen en hun huis hebben gebouwd tussen de plukjes bomen die zijn overgebleven nadat het Băneasa-bos was gerooid. Voortdurend werd mij voorgehouden: ‘tja, wat wil je dan? Jij komt uit het hart van de stad, twee stappen en je bent bij de Nationale Schouwburg, het Kleine Theater is om de hoek, je hoeft maar de lift naar beneden te nemen: de Paleiszaal. Je loopt langs de Paleiszaal en dan heb je meteen het Atheneum. Je passeert de Paleiszaal, hupsakee, de Lutherse Kerk en, iets verderop, de Sint-Jozef. Als je rechtdoor gaat via Nuferilor, ben je gelijk bij de Radio. Een stukje over de boulevard en dan sta je voor de Opera. Je neemt strada Academiei en dan kom je uit bij de Dalles-zaal. Alles ligt op een steenworp afstand.’ Op een dag, nadat hij de bovenstaande opsomming had opgelepeld, deed mijn vader deze gepaard gaan met een tekening: vanuit een punt (wij) liet hij een ster van stippellijntjes uitgaan naar andere punten die als Opera, Atheneum, Radio, Dalles aanduidde. Het eindresultaat was iets als een zon. Op de lijntjes voegde hij, alsof het een werktekening was, tussen haakjes de volgende aantekeningen toe: wij – Opera, 15 min.; wij – Atheneum, 10 min.; wij – Nationale Schouwburg, 7 min.; wij – Operette, 20 min. (De vroegere Operette op de oever van de Dâmbovița was nog niet gesloopt. De verdwijning ervan, samen met de heuvel aan de voet waarvan ze stond, veroorzaakte een stofwolk die de overigens stralende hemel van de stad deels verduisterde en die, bijna tien jaar lang, als een fijne neerslag neerdwarrelde op de piano in mijn kamer: ik stofte die iedere ochtend af en tegen de middag kon ik met mijn vinger mijn handtekening zetten op de zwarte klep ervan.)

2. Ik
Ik geef toe dat het onmogelijk is aan anderen, door middel van woorden, de beelden door te geven die zich afspelen op het scherm van de herinneringen in je geest. In de eerste plaats omdat een dergelijk scherm niet bestaat, hoewel we ons er graag een voorstelling van maken, gebogen als voor een driedimensionale projectie, tegen het inwendige oppervlak van het voorhoofdsbot. Verder omdat herinneringen zich niet afspelen, maar zich vermenigvuldigen naarmate ze hun eigen stad definiëren, zoals koraal kolonies vormt of zoals ijskristallen een raam bedekken. Ten slotte, omdat je niet eens een duidelijk idee hebt wat herinneringen zijn, aan welke tijd van het bewustzijn ze toebehoren, hoe relevant hun consistentie is: rookpluimen die alleen tovenaars uit je rechterslaap kunnen halen en kunnen laten neerdruppelen uit het puntje van hun toverstaf, zodat ze, terwijl ze erover uitstromen, de spiegel van vloeibaar geheugen in de pensive vertroebelen.

In woorden gevatte herinneringen zijn al even onsamenhangend als navertelde dromen. Ik houd mezelf voor dat de belangstelling van de mensen voor de eerste (en de evidente desinteresse voor de andere) valt te verklaren door de manier waarop het gezag van de formule ‘based on a true story’ de materie consistentie verleent: de waterige muren van het appartement aan bulevardul 1 Mai, waar ik mijn kinderjaren heb doorgebracht, veranderen in gewapend beton en baksteen; de wenteltrap van strada Brezoianu 18, waar ik gedurende mijn gehele schooltijd heb gewoond, beperkt zijn abyssale afdaling tot die zes verdiepingen; de huizen in de omgeving van het Noordstation, waar ik nu deze tekst zit te schrijven, die zich eindeloos aaneenrijgen langs de doolhof van straatjes, laten zich ineens in kaart brengen; gewelven van wijnranken filteren de zonnevlekken waarvan de randen zich scherp aftekenen op het beton van de tuintjes in Bucureștii Noi, en de mist die de bossen aan de rand van de stad omhult (en aan de rand van de door mijn geest verzonnen dingen) lost op in het doordringende gebrul van de leeuwen en het getoeter van de hongerige olifanten in de dierentuin die ik minstens één keer per jaar, in de zomer, met mijn ouders bezocht.

Ik ben geboren in de Kraamkliniek Polizu, in de met handschoenen van wittig latex beklede handen van dokter Paloș, die aan de andere kant van piața Victoriei woonde, in een fraai herenhuis met afgevallen pleisterwerk aan strada Paris. Een straat die deel uitmaakte van een uitgestrekte woonwijk die aan de achterkant doorliep tot aan piața Dorobanți, het televisiegebouw en het Herăstrău-park. Deze dankzij bomen met massieve kruinen lommerrijke buurt, wordt verrassend genoeg begrensd door een tramremise. De balkons van een rij parallellepipedumvormige flatgebouwen uit de jaren zestig die voor de remise staan, kijken uit op bulevardul Iancu de Hunedoara en pasajul Victoriei, die er in mijn jeugdjaren nog niet waren. De boulevard zelf heette toen Ilie Pintilie ter nagedachtenis aan een held wiens bijdrage aan de geschiedenis van de communistische partij heden ten dage volslagen duister is. Omdat hij de voorkeursroute vormt van de vrachtwagens die leveranties verzorgen tussen het station, piața Obor, piața Iancului en verder, naar het afgelegen oosten van de stad, is het verkeer op de boulevard altijd druk en dus ook lawaaiig. Lawaaiig genoeg om ervoor te zorgen dat de woonwijk die erachter verscholen gaat ook lawaaiig is. De kraamkliniek, die een brede verkeersweg heeft overleefd die de gemeente onlangs dwars door het centrum van de stad heeft aangelegd en die nog niet voltooid is, staat er nog steeds. Hij bestaat uit twee gebouwen, waarvan het oudste tussen de twee wereldoorlogen is gebouwd en het nieuwste ergens gedurende de jaren vijftig. Al in die tijd zagen ze er allebei tamelijk morsig uit, en dat is nu niet anders. De Buzești-bioscoop, waarvan de afgebladderde friezen uit het einde van de negentiende eeuw vanaf de derde verdieping van de kraamkliniek te zien waren, was door slechts drie smalle gebouwtjes gescheiden van de bioscoop van de Spoorwegen: het eerste bevatte op de begane grond de ingang tot hotel Marna (waarvan werd gezegd dat het vergeven was van de bedwantsen), de tweede de etalage van een schoenlapper, de derde een kapperszaak die zijn klanten probeerde te lokken met foto’s van mannen met buitenissige en steevast ouderwetse kapsels. Samen met mijn oma bewonderde ik door het wijd geopende raam van tram 20 de foto’s van de opgedirkte heren en door de zon gebleekte schoenen. De tram reed langzaam omdat de rails krom waren, ofwel als gevolg van de hitte, ofwel doordat de zandgrond waarop de stad is gebouwd ongelijkmatig inzakte onder het gewicht van de bouwwerken en de voertuigen, en dit had tot gevolg dat hij, precies in de bocht voor de bioscoop, ontspoorde en log omviel. Als ik me het goed kan herinneren, ben ik zonder al te veel ophef via het tegenovergelegen raam uit de op zijn kant liggende tram gehaald. Omdat er geen slachtoffers waren, maakten de passagiers die bij dit ongeval betrokken waren, een tamelijk vrolijke indruk tijdens de gehele operatie. Door hun opwinding en door het feit dat de zon de gebouwen en de straatkeien deed opgloeien, heb ik piața Buzești in mijn herinnering opgeslagen als een luisterrijk architectonisch geheel, net als de Pont d’Alexandre of de Galleria Vittorio Emanuele.

3. Centrum
In werkelijkheid was de omgeving van piața Buzești altijd al een bouwval, net als trouwens de meeste andere stadswijken, of ze nu heel oud, gemiddeld oud, gewoon oud of aan de nieuwe kant waren. Alleen de gebouwen die zeer recentelijk voltooid zijn, ogen een tijdlang nieuw. Degene die nog in aanbouw zijn, gedeeltelijk verlaten, lijken wederom hun eigen ruïnes te zijn. Het is alsof er, in de ontwikkeling van de stad, een bloederige confrontatie heeft plaatsgevonden tussen de ambities van duizenden entropische stedenbouwkundigen, alsof de Neroniaanse ambities van verschillende generaties visionaire stadsarchitecten zijn vastgelopen in een combinatie van historische incidenten, geheugenverlies, corruptie of ideologische hielenlikkerij. Hoe kun je anders de brede maar korte boulevards verklaren, de straten die beloven twee verkeersaders met elkaar te verbinden maar doodlopen op een rij huizen, de plantsoenen met vierkante bloemperken, de schots en scheef op pleinen neergeplante monumenten, de vooroorlogse woonkazernes waarvan de bewoners hun hand uit het raam kunnen steken en het wasgoed kunnen pakken dat op naoorlogse flatgebouwen te drogen is gehangen, de weelderige façades die soms samenvallen met armoedige dienstingangen? Hoe vallen anders de met gele verf aangegeven fietspaden te verklaren die over hoge stoepranden lopen of worden onderbroken door krantenkiosken die daar zijn neergezet door dezelfde gemeente die ook de fietspaden heeft getekend? Of de telefoon-, internet- en tv-kabels die dwars over de boulevard heen tussen twee lantaarnpalen bungelen? Hoeveel lantaarnpalen zijn niet doorgezakt onder het gewicht van de rollen reservekabel? Waarom loopt strada Viitorului, de Toekomststraat, dood? Waarom bestaat er een hele wijk waarvan de straten alle figuren uit de vlakke meetkunde opsommen (strada Liniei, strada Cercului, strada Rombului, strada Patrulaterului, enz, oftewel de Lijnstraat, de Cirkelstraat, de Ruitstraat en de Vierhoekstraat) en waarom bevindt strada Semicercului, de Halvecirkelstraat, zich ergens helemaal aan de andere kant van de stad? Hoe kan het dat de afdeling financiën van stadsdeel twee zich in stadsdeel zes bevindt en die van stadsdeel één in stadsdeel twee? Waarom heten de flatgebouwen in de wijk Drumul Taberei P52 en die in Balta Albă M27, alsof er een M26, M25 of P51 zouden bestaan, en waarom zijn er dan wel, tot wanhoop van de taxichauffeurs, een M22 en een P20, en dat in een situatie waarin alle flatgebouwen op elkaar lijken? Welke demon heeft de leden van de gemeenteraad doen besluiten om open dubbeldekkers voor de toeristen aan te schaffen, alleen om er vervolgens achter te komen dat zulke hoge voertuigen niet onder de bedrading van de trolleybussen door kunnen?

4. Ik
Mijn eerste twee levensjaren heb ik doorgebracht in een klein appartement aan bulevardul 1 Mai, naast piața Chibrit, daarna zijn we, omdat mijn ouders ruimer wilden gaan wonen, vlak voor de grote overstromingen, naar het adres aan de Brezoianu verhuisd. In het Cișmigiu-park ging ik, toen in de jaren tachtig, iedere zondag samen met mijn grootmoeder naar de fanfare luisteren bij het plantsoen met de duiven. De fanfare speelde op zondagen niet alleen in Cișmigiu. Er staat in Herăstrău een prieel met bankjes waar, minder vaak en in een kleinere bezetting – hooguit vijftien man, één keer in de drie zondagen – je de militaire koperblazers kon beluisteren. Toch geef ik, in mijn dagdromen, de voorkeur aan de fanfare in Cișmigiu. Het Herăstrău-park verschijnt op mijn imaginaire plattegrond als de plaats waar mijn vader me mee naartoe nam zodat ik mijn opwindbootjes het meer op kon sturen. Bovendien was het zo dat hoewel alle militaire fanfares min of meer hetzelfde repertoire hadden, ongeacht de plaats waar ze speelden (La gazza ladra, De golven van de Donau, La Forza del Destino, Die Fledermaus, het Menuet van Bocherini, allemaal in een arrangement voor blaasorkest), in Herăstrău, in de schaduw van de platanen en in de uitgestrektheid van het park, de stukken je een onmiskenbaar gevoel van zondagsmuziek gaven, bedaagd en deprimerend. De mensen bleven niet zitten om te luisteren, zoals in Cișmigiu, met een hoorntje ijs dat over hun vingers druppelde, maar gaven er de voorkeur aan gearmd langs de oever van het meer te slenteren, terwijl ze een oogje hielden op hun rondfietsend nageslacht of onderwijl kinderwagens met zuigelingen voortduwden. Wanneer je uit de buurt raakte van de muziektent, vermengden de klanken van de fanfare zich met Boney M., Nana Mouskouri en met Roemeense volksmuziek, want in de jaren ’75-’80, waren er, vooral in Herăstrău, nog veel mannen met strakke nylon overhemden die tijdens de wandeling een Vef-radio van vier kilo op hun schouder meezeulden. De oude bewering, geopperd door zowel toevallige bezoekers als door inwoners van de stad, volgens welke Boekarest altijd een stad van tegenstellingen is geweest, al dekt zij de lading, schiet wat mij betreft in scherpte tekort. Volgens mij definieert dit de stad op een manier waaraan hij fundamenteel niet voldoet, althans niet op de manier waarop mijn herinneringen hem verlichten en opnieuw tot leven wekken. Tegenstelling duidt op scherpe contrasten, op onverzoenlijke verschillen, op mooi afgezet tegen lelijk, groot tegen klein, rijkdom tegen armoede, op het nieuwe dat het oude verdrijft, met alle tragiek en heroïek die de cultuur aan dergelijke onderscheiden relateert. In mijn Boekarest zijn de tegenstellingen zacht en nietszeggend: fraaie gebouwen staan tegenover groene gebouwen, die staan tegenover oranje gebouwen, luxe staat tegenover koffiehuizen, grootschaligheid vormt een contrast met netheid, rust is het tegengestelde van parken. De mensen lijken zelf slachtoffer te zijn van deze verwarring, of misschien zijn ze direct verantwoordelijk voor het vervagen van de scheidslijnen en voor de omvorming daarvan tot vage identiteiten: als scheppingsmythes of beroemde verhalen in Boekarest zouden zijn verzonnen, dan zouden ze gaan over Kain en Goliath of over Romulus en Romulus. Sneeuwwitje zou vergezeld gaan van zes of zeven dwergen en de reis om de wereld zou bij benadering in tachtig dagen zijn gemaakt. Daar waar iedereen contrast ziet, zie ik hybris, een vloeiende legering van hout en plastic, levensmiddelen die uit de supermarkt worden gedragen in geschenktasjes met roze afbeeldingen, chimaerische paringen van stieren en tomaten: dingen die nooit kunnen samengaan en die als vanzelf ieder ander dan mijn stadsgenoten zou dwingen tot het maken van een keuze. Integendeel, de Boekarestenaren, meesters van de overleving in nabijheid van de hybris, hebben methoden ontwikkeld om het onwaarschijnlijke te integreren (en ik geef toe dat ik daar geen uitzondering op vorm wanneer ik niet in een bevoorrechte positie verkeer zoals nu, nu ik mijn bestaan in woorden kan weergeven in plaats van het gewoon te leven.)

5. De anderen
De etiquette, die veel ingewikkelder is dan in enige andere stad, luidt aldus: als je op straat een taxi hebt aangehouden en je bent van het mannelijk geslacht, dan is jouw plaats naast de chauffeur. Als je vrouw bent, mag je achterin zitten. Als je man bent en je bent met een vrouw, mag je, samen met de vrouw, achterin zitten. Als de vrouw wat ouder is, hoef je niet per se met haar achterin te zitten. Je mag haar ook voorin laten zitten, uit voorkomendheid. Degene die achterin gaat zitten, neemt schuin achter de chauffeur plaats (de plek achter de chauffeur is overigens meestal zo krap dat je er niet comfortabel je benen kwijt kunt – Dacia’s zijn klein en de chauffeurs, doordat ze nu eenmaal een zittend beroep uitoefenen, zwaarlijvig). Als je telefonisch een taxi hebt besteld, mag je gaan zitten waar je wilt.

Ik nam een taxi op de hoek van calea Griviței en Matache Măcelarul, op de plaats waar het spook van de Buzești-bioscoop boven het nu met struiken en onkruid overwoekerde braaklandje zweeft. Overeenkomstig de etiquette ben ik voorin ingestapt, naast de chauffeur. Ik had het gevoel dat die plaats nog krapper en oncomfortabeler was dan gewoonlijk. Ik wilde mijn gordel omdoen. Dat hoeft niet, zei die chauffeur, zoals honderden vóór hem hadden gedaan: de ongeschreven regel is dat in de stad de passagiers in een taxi niet verplicht zijn hun gordel om te doen en dat het voor chauffeurs gewoonweg verboden is (!), voor het geval zich situaties voordoen waarbij hij zich dient te verweren tegen passagiers op de achterbank (!!). Ik sta erop dat ik hem omdoe, trek hem over mijn borst en constateer dat ik de gesp nergens kan vastklikken – de klem is verdwenen. Inderdaad, legt de chauffeur me uit, kan de ruimte tussen de stoelen op efficiëntere wijze worden gebruikt, bijvoorbeeld voor een bredere en meer comfortabele armsteun, met een opbergruimte erin, zoals bij een Volvo of een Mercedes. Ik geef het op en maak het me gemakkelijk op de stoel. De taxichauffeur is nog altijd niet tevreden over me. Hij geeft me te verstaan dat ik, doordat ik met alle geweld mijn gordel om wilde doen, hem heb gekrenkt. Dacht ik soms dat hij slecht rijdt was en vertrouwde ik hem niet? Waar gaan we heen? Ik geef hem een huisnummer aan strada Traian, met als oriëntatiepunt de Brandtoren. Daar is hij mee ingenomen, het is tenminste geen kort ritje. Dan biedt hij beleefd zijn verontschuldigingen aan. Ik moet niet denken dat hij moeite heeft met korte ritten, hij is niet zoals collega’s van hem die klanten weigeren. Het probleem bij hem is, op dit moment, dat hij er alle belang bij heeft dat zijn auto zoveel mogelijk rijdt. Ik heb waarschijnlijk al gemerkt dat ik met mijn knieën tegen mijn neus aan zit, ja? Ik geef toe dat dit me niet was ontgaan. Dat is te verklaren, legt hij me uit, uit het feit dat er op de grond achter mijn stoel nog vier autoaccu’s staan om opgeladen te worden. Ik werp een blik achter de rugleuning en zie de vier grote, met olie besmeurde accu’s staan, en een wirwar van draden die vastzitten aan een rij contacten onder de achterbank: een dame die in de taxi zou stappen, misleid door de ogenschijnlijk vrije achterbank, zou haar voeten nergens kwijt hebben gekund. ‘Ja,’ vertelt hij me trots, ‘ik betaal geen cent meer aan dat schorem van Electrica. Ik leg hoe dan ook tweehonderd kilometer per dag af. Ik heb accu’s gekocht, dat stel hier en dan heb ik er nog een paar thuis, waarmee we onszelf van stroom voorzien, mijn vrouw en ik. Ik laad ze op onder het rijden. Wanneer ze leeg raken, wissel ik ze om met de volle. En over een tijdje laat ik ook het gas afsluiten, want ik heb het uitgeprobeerd en het lukt als mijn vrouw elektrisch gaat koken, ook met accustroom. Overdag zitten we toch meer in de tuin.’ (Ik haal me weer de tuinen van Bucureștii Noi voor de geest en het vlekkerige zonlicht op de stoep, gefilterd door de wijnranken.) ‘Het is niet anders,’ zegt hij met een schouderophalen, ‘dan lezen we wat minder, dan kijken we wat minder naar de televisie, want daarop verkopen ze toch alleen kletspraat.’ Wat de televisie betreft, betuig ik haastig mijn instemming. Dat valt me niet moeilijk, want die heb ik toch al sinds zeven jaar niet meer. Ik vraag hem hoe hij het met de was doet. Hoezo met de was? Hoe sluit hij de wasmachine aan? Nu is het zijn beurt om toe te geven dat de methode gebreken vertoont: ‘de was moeten we op de hand doen, want dat trekken de accu’s niet. Aanvankelijk liep mijn vrouw te mokken, totdat ik haar een paar meppen heb verkocht om haar eraan te herinneren dat ze niet met een wasmachine in haar armen was geboren. Waste je moeder soms met een wasmachine, nou?’ Hij was zo in zijn sas met het argument dat hij had bedacht, dat er ter plekke nog een idee bij hem opkwam: ‘ik laat me ook afsluiten van de waterleiding.’ Ik werp weer een blik achterom naar de accu’s. Hoe moet hij dan aan water komen? Geen probleem: hij graaft een put in zijn tuin totdat hij op het grondwater stuit. ‘En,’ voegt hij eraan toe, ‘beetje bij beetje laat ik me overal van afsluiten.’ Hij zegt het op een suïcidaal-melancholieke toon, alsof hij begrijpt dat hij het slachtoffer is van een falend systeem en alsof de acceptatie daarvan hem een zeker genot verschaft. Ik verval ook tot somberheid, uit medeleven. Hij wil me niet droevig zien en klopt me op mijn schouder (een van de voorrechten van de passagier op de voorstoel): ‘weet u,’ zegt hij tegen me, ‘het is beter zo. Is dat niet wat het Westen van ons verlangt? Dat we bio leven? En met die alternatieve energiebronnen? U heeft ook kinderen en u wilt ze geen vervuilde planeet nalaten.’ ‘Ik heb een dochter,’ zeg ik. ‘Dat ze maar lang mag leven,’ zegt hij, ‘ik heb er drie – twee jongens en een meisje.’ Ik ben uitgestapt op het kruispunt van Moșilor en Eminescu, een beetje eerder dan nodig was, met het smoesje dat ik nog sigaretten moest kopen.

6. Centrum
Het gebied dat zich het snelst aftekent wanneer ik aan de stad denk, lijkt op een staat in een staat en wordt begrensd door Batiștea, de Dâmbovița, de wijk Cotroceni tot aan de Militaire Academie, calea Plevnei en het Station, Grivița, calea Victoriei en bulevardul Magheru. Wanneer ik me inspan, lichten Obor, piața Iancului, Traian en Călărași flakkerend op, tot vlak bij piața Sf. Gheorghe en de Joodse Wijk. Als de Dâmbovița, wel of niet gesystematiseerd, een belangrijke rivier zou zijn geweest, als ze helder en waardig zou voortstromen, als ze zou kabbelen onder somptueuze bruggen of haar wateren zouden wijken om een eiland te omvatten, dan zou Boekarest verdeeld kunnen zijn in een Rive Droite en een Rive Gauche, in Boeda en Pest, in Oberkassel en Niederkassel. De Dâmbovița is echter gesystematiseerd in dezelfde grote beweging waarmee de hele stad op de schop is gegaan en Dealul Spirei met de grond gelijk is gemaakt. Het is nu een spookachtige waterstroom, die in mijn verbeelding zwijgend als pek voortkabbelt onder de betonplaten. De weinige stukken die zichtbaar zijn gebleven, vormen een gracht die aan de smalle kant is en naar goeddunken kan worden gevuld of leeggemaakt en die, ondanks de paar nooit in gebruik genomen aanlegsteigers en de weelderige beschoeiing, geen enkele uitstraling bezit. Eerlijk gezegd had de Dâmbovița ook in mijn jonge jaren geen uitstraling, toen ze zich moeizaam een weg baande onder weelderig bloeiende wilgen door en grote dieselvlekken stroomafwaarts meevoerde, die het licht afbogen onder de bruggen van uitgehouwen steen. De enige keer dat de rivier die de stad denkbeeldig in tweeën snijdt haar persoonlijkheid heeft laten zien, was in het begin van de jaren zeventig, met de overstromingen. Toen is ze apocalyptisch buiten haar oevers getreden, heeft ze de Mihai Vodă-brug gesloopt en haar stinkende water uitgespreid over de vleeshallen op de piața Națiunii en vermengd met de watervloed die op straat opwelde uit de overstromende riolering. Ik aanschouw de overstroming ergens van bovenaf, vanaf de schouders van een man die hoge rubberlaarzen draagt (waarschijnlijk mijn vader) en zich een weg baant door het kniehoge water, plons, plons.

7. Ik
Er is geen verschil tussen het Boekarest van mijn herinneringen en de stad van mijn dromen, ongeacht of ik mijn dromen/herinneringen hier, in Berlijn, droom/oprakel of elders. Net als een droom wordt Boekarest ongrijpbaar buiten de mijmering om; zodra ik ophoud er actief aan te denken, storten de gebouwen een voor een in, de kruispunten vervagen, de geuren vermengen zich en de geluiden sterven weg. Ik vraag me af op dat gebeurt met alle metropolen in de herinneringen van alle mensen die er geboren zijn, of dat wellicht de snelheid waarmee Boekarest zijn werkelijkheid verliest wanneer ik er niet aan denk, een onderscheiden kenmerk is van deze stad, van de hybris die zich probeert los te maken wanneer de kunstmatige druk die hem bij elkaar houdt verdwijnt. Of misschien is het alleen terug te voeren op de kwijnende liefdesrelatie tussen hem en mij. Per slot van rekening is iedere stad voor degene die er geboren is de stad van zijn jeugd, van de dingen die hij zich eigen heeft gemaakt in hun substantie, en niet in hun functionaliteit. Zoals voor mij, in de grote glazen oppervlakken van de toren van de Generali Bank en de brede ramen van de McDonald’s op het kruispunt van calea Buzești en strada Occidentului nog altijd, op bepaalde tijdstippen van de dag, de Kraamkliniek Polizu en het zinderende spook van de bioscoop van de Spoorwegen worden weerspiegeld.

 


Uit het Roemeens vertaald door Jan Willem Bos


Podcast voorgelezen door Willem Bongers-Dek

 

Jan Willem Bos (1954) is tolk/vertaler, schrijver, publicist en lexicograaf. Hij studeerde Roemeense taal- en letterkunde in Amsterdam en Vergelijkende Literatuurwetenschap in Illinois (USA). Tussen 1982 en 1984 verbleef hij als gastdocent Nederlands in Boekarest. Hij vertaalde zo’n twintig boeken uit het Roemeens, het meest recent Moderne Roemeense verhalen (Atlas, 2008) en De Wetenden van Mircea Cărtărescu (Bezige Bij, 2010). In 2009 verscheen bij Atlas ‘Verdacht’. Mijn Securitatedossier en in 2011 bij dezelfde uitgeverij Mijn Roemenië. Hij is mede-auteur van het Nederlands-Roemeens woordenboek en auteur van het Roemeens-Nederlands woordenboek en het Juridisch-economisch woordenboek Roemeens-Nederlands-Roemeens.

 

Download the ePub Print

Moi, au centre


1. Centre

Tout le temps de la maternelle et de l’école, j’ai vécu dans un immeuble de la rue Brezoianu, au cinquième étage. Depuis le balcon, on voyait le parc Cişmigiu et, au-delà des immeubles du boulevard Kogălniceanu, anciens et donc pas trop hauts, la colline de Spirea et les Archives d’État. Lorsque les archives et la colline ont disparu comme par enchantement dans un tintamarre d’excavateurs et de camions, j’ai commencé à voir s’élever la Casa Poporului, la Maison du Peuple. C’est aussi rue Brezoianu que j’ai passé mon adolescence (j’ai traversé maintes fois le parc Cişmigiu entre le lycée Lazăr et la maison de la culture Petöfi Sándor, où avaient lieu chaque mois des cours de danse, de guitare, de poésie et de karaté) ; toujours là, en contournant le parc, que je me suis pointé tous les jours pendant les deux premières années au conservatoire. Plus tard, j’ai d’abord déménagé au boulevard du 1er Mai, puis dans une maisonnette avec cour près de la place Domenii et, finalement, au quartier de la Gare. Je suis, malgré tout cela, un Bucarestois du centre. Je n’ai rien de la langue bien pendue et du sang chaud de beaucoup de mes amis qui ont grandi dans la zone est de la ville, à Pantelimon, Dristor, Sălăjan ou Ozana, rien non plus de la mélancolie ou de la gravité de ceux qui ont contemplé pendant toute leur enfance les eaux du lac Tei ; je n’ai pas l’aspect d’aisance patriarcale de ceux de Cotroceni et du 13 Septembre, ni l’aspect étrangement occidental de ceux qui habitent le nord et se sont construits des maisons entre les groupes d’arbres qui ont survécu au défrichement de la forêt de Băneasa. On m’a toujours dit : regarde, que veux-tu de plus, tu es dans le nombril de la ville, tu fais deux pas et tu es au Théâtre National, le Petit Théâtre est juste derrière l’immeuble, et tu n’as qu’à descendre avec l’ascenseur, te voilà à la Salle du Palais. Une fois passée la Salle du Palais, voilà – l’Athénée. Tu longes la Salle du Palais à gauche, hop, l’Église Luthérienne et, un peu plus haut, la Cathédrale Saint-Joseph. Si tu vas tout droit sur les Nénuphars, tu es déjà arrivé à la Radio. Tu prends le boulevard et tu es à l’Opéra. Une fois passée l’Académie, tu arrives à la Salle Dalles. Tout est à deux pas. Un jour, reprenant la liste ci-dessus, mon père l’a accompagnée d’un dessin : d’un point (nous), il a tracé avec son stylo des rayons vers d’autres points qu’il appelait Opéra, Athénée, Radio, Dalles et il en est sorti une figure qui ressemblait à un soleil. Sur les rayons il a ajouté, entre des parenthèses, comme un ingénieur, les notations suivantes : nous – Opéra, 15 min. ; nous – Athénée, 10 min. ; nous – Théâtre National, 7 min. ; nous – Opérette, 20 min. (L’ancienne Opérette sur la rive de la Dîmboviţa n’avait pas encore été démolie. Elle se trouvait en bas de la colline et la disparition de cette dernière a entraîné la disparition de la première, produisant un nuage de poussière qui obscurcissait en partie le ciel, autrement dégagé, de la ville et s’est déposé durant près de dix ans, lentement, comme une pluie fine, sur le piano dans ma chambre : chaque matin j’enlevais la poussière et, à midi, je pouvais tracer mon nom du doigt sur son couvercle noir).

 


2. Moi

J’admets qu’il est impossible de communiquer aux autres, par la parole, les images qui se déroulent sur l’écran des souvenirs dans votre tête. Premièrement, parce qu’un pareil écran n’existe pas, même si on se le représente volontiers voûté comme pour une projection tridimensionnelle sur la surface intérieure de l’os frontal. Puis, parce que les souvenirs ne se déroulent pas, mais se multiplient tout en définissant leur propre ville, comme le font les colonies de corail ou les cristaux de glace recouvrant une vitre. Enfin, parce qu’on ne se rend pas très bien compte de ce que sont les souvenirs, à quel temps de la conscience ils appartiennent, combien significative est leur consistance : des volutes de fumée, que seuls les sorciers peuvent extraire au niveau des tempes et laisser dégouliner du bout de leur baguette, de manière qu’elles troublent, tout en se dispersant, le miroir du liquide anamnestique du pensable.

Les souvenirs mis en mots sont aussi inconsistants que les rêves racontés. Je me dis que l’intérêt des gens pour les premiers (et l’ennui affiché devant les seconds) s’explique par l’autorité de la formule « based on a true story », qui suffit pour que la matière coagule : les murs humides de l’appartement du boulevard du 1er Mai, où j’ai passé mon enfance, deviennent du béton armé et des briques ; l’escalier en colimaçon de la rue Brezoianu n° 18, où j’ai passé mes années scolaires, limite sa descente abyssale à six étages ; les maisons du quartier de la Gare du Nord, où j’écris ce texte, s’égrenant à l’infini par des rues labyrinthiques, se laissent tout à coup cartographier ; les treilles laissent passer des taches de soleil aux bords bien définis sur le ciment des courettes de Bucarest-la-Neuve, et le brouillard qui enveloppe les bois à la périphérie de la ville (et à la périphérie des choses imaginées dans ma tête) se dissout dans les rugissements déchirants des lions et les barrissements des éléphants affamés du jardin zoologique où nous nous rendions, au moins une fois tous les étés, mes parents et moi.

Je suis né à la maternité Polizu, dans les mains gantées de latex blanc du docteur Paloş, qui habitait une belle villa aux murs crépis dans la rue de Paris, de l’autre côté de la place de la Victoire. La rue fait partie d’un quartier résidentiel qui s’étend, par derrière, jusqu’à la place Dorobanţi, la Télévision et le parc Herăstrău. Elle est ombragée par des arbres aux branches massives et bordée de façon inattendue par un dépôt de tramways. En face du dépôt, une rangée d’immeubles parallélépipédiques des années soixante ouvrent leurs balcons sur le boulevard Jean Hunyadi et le passage de la Victoire, qui n’existait pas à l’époque de mon enfance. Ce boulevard se targuait du nom d’Ilie Pintilie, en mémoire d’un héros dont la contribution à l’histoire du parti communiste est aujourd’hui complètement obscure. Trajet favori des camions d’approvisionnement entre la Gare, les places Obor et Iancului et, plus loin, vers l’Est reculé de la ville, le boulevard a toujours connu un trafic intense et un bruit correspondant. Un bruit suffisamment fort pour que la zone résidentielle, pourtant dissimulée derrière le boulevard, soit également bruyante. Survivant à une large artère nord-sud taillée récemment par la mairie dans le centre-ville et encore en construction, la maternité existe toujours, composée de deux bâtiments, un ancien construit pendant l’entre-deux-guerres, un nouveau, datant des années cinquante. Les deux avaient déjà à l’époque un air assez minable, et ils l’ont gardé jusqu’à présent. Le cinéma Buzeşti, dont on apercevait du troisième étage de la maternité les frises écaillées de la fin du dix-neuvième siècle, était séparé du cinéma des Chemins de Fer par seulement trois édifices étroits : le premier abritait au rez-de-chaussée l’entrée de l’Hôtel Marna (dont la rumeur court que c’était bourré de punaises), le deuxième la vitrine d’un cordonnier, le troisième un salon de coiffure qui attirait les clients avec des photos d’hommes aux coiffures fantasmagoriques et éternellement démodées. J’admirais avec ma grand-mère les photos de ces coiffures d’homme et les chaussures décolorées par le soleil à travers la fenêtre largement ouverte du tram 20. Le tram avançait lentement parce que les rails étaient ondulés, soit à cause de la chaleur, soit parce que le sol sableux sur lequel la ville a été construite s’enfonçait de façon inégale sous le poids des bâtiments et des véhicules, ce qui a fait qu’exactement dans la courbe devant le cinéma, le tram a déraillé et s’est renversé. Si je me souviens bien, j’ai été extrait du tram incliné par la fenêtre opposée, sans trop de charivari. Comme il n’y avait pas de victimes, les passagers impliqués dans l’accident eurent l’air plutôt bon enfant durant toute l’opération de sauvetage. Leur excitation et le soleil dorant les édifices et les pavés ont gravé la place Buzeşti dans ma mémoire comme un ensemble architectural resplendissant, tel le pont Alexandre ou la galerie Vittorio Emanuele.

 


3. Centre

En réalité, la zone de la place Buzeşti a toujours été à l’abandon, comme la plupart des quartiers de la ville d’ailleurs, qu’ils soient très vieux, moyennement vieux, vieux ou plus neufs. Les seules bâtisses qui ont l’air neuf pour l’instant sont celles construites très récemment. Celles qui sont en cours de construction et en partie abandonnées ont elles aussi l’air d’être leur propre ruine. C’est comme si, dans l’évolution de la ville, s’étaient affrontées impitoyablement des milliers de volontés édilitaires entropiques, comme si les ambitions néroniennes de nombreuses générations de visionnaires urbanistes avaient buté contre une combinaison d’accidents historiques, de l’amnésie, de la corruption et de la servilité idéologique. Comment expliquer autrement ces boulevards larges mais courts, ces rues qui promettent de relier deux artères et s’interrompent sur une rangée de maisons, ces parterres de fleurs carrés, ces monuments étalés de manière excentrique dans les squares, ces immeubles d’avant-guerre dont les locataires n’ont qu’à étendre la main par la fenêtre pour prendre le linge accroché aux balcons des immeubles d’après-guerre, ces façades somptueuses qui correspondent à des entrées de service misérables ? Comment expliquer autrement ces pistes cyclables indiquées de manière appropriée en jaune sur des bordures surélevées ou interrompues par des kiosques à journaux placés là par la même mairie qui a tracé les pistes cyclables ? Ou bien les câbles téléphoniques, d’internet et de la télévision tendus au-dessus des boulevards d’un poteau à un autre ? Combien de poteaux ne se sont-ils pas cassés sous le poids des rouleaux de câble de réserve ? Pourquoi la rue de l’Avenir est-elle un cul-de-sac ? Pourquoi existe-t-il un quartier complet où le nom des rues dresse le répertoire de toutes les figures de la géométrie plane (rue de la Ligne, rue du Cercle, rue du Losange, rue du Quadrilatère, etcetera) et pourquoi la rue du Demi-cercle se trouve-t-elle dans un quartier opposé de la ville ? Comment se fait-il que l’administration financière du deuxième arrondissement se trouve dans le sixième et celle du premier arrondissement dans le deuxième ? Pourquoi les immeubles du quartier Drumul Taberei s’appellent-ils P52 et ceux du Balta Albă M27, comme s’il existait un M26, M25 ou P51, et pourquoi existe-t-il malgré cela, au désespoir des chauffeurs de taxi, un M22 et un P20, alors que tous les immeubles se ressemblent? Quel démon a incité les conseillers municipaux à décider que la ville doit disposer d’une ligne d’autobus touristique à impériale, pour découvrir ensuite que des véhicules aussi hauts ne passent pas sous les fils des trolleybus ?

 

 

4. Moi
J’ai passé mes deux premières années dans un petit appartement au boulevard du 1er Mai, près de la place Chibrit, ensuite, comme mes parents voulaient plus d’espace, juste avant la grande inondation, nous avons emménagé à Brezoianu. Au parc Cişmigiu, j’ai écouté jusque dans les années quatre-vingt, avec ma grand-mère, tous les dimanches, la fanfare devant le square aux pigeons. La fanfare ne jouait pas qu’à Cişmigiu, le dimanche. Il y avait un kiosque avec de petits bancs au parc Herăstrău où un public moins nombreux et à vrai dire plus limité – tout au plus une quinzaine de personnes – pouvait, un dimanche sur trois, entendre les militaires souffler dans leurs cuivres. Toutefois, je préfère, dans mes rêveries, la fanfare de Cişmigiu. Le parc Herăstrău apparaît sur ma carte imaginaire comme le lieu où mon père m’emmenait pour lancer mes barquettes à hélice sur le lac. En outre, même si le répertoire de la fanfare militaire était en gros le même, quel que soit l’endroit où elle se produisait (La Pie voleuse, Le Beau Danube bleue, La Force du Destin, La Chauve-Souris, le Menuet de Boccherini, le tout arrangé pour cuivres), à Herăstrău, dans l’ombre des platanes et l’immensité du parc, les morceaux avaient décidément un air de musique dominicale, posée et déprimante. Les gens ne se tenaient pas immobiles, comme à Cişmigiu, avec un cornet de glace dégoulinant sur les doigts, mais ils préféraient aller, bras dessus bras dessous, le long du lac, gardant un œil sur leur progéniture à bicyclette ou promenant une poussette avec des bébés. Si vous vous éloigniez du kiosque-source, les vagues de la fanfare interféraient avec Boney M, Nana Mouskouri et de la musique populaire, car dans les années 1975-1980, notamment à Herăstrău, beaucoup de gars en chemise nylon moulée se promenaient avec une radio VEF de quatre kilos sur l’épaule. La remarque ancienne, faite aussi bien par les touristes occasionnels que par les habitants, selon laquelle Bucarest a toujours été une ville de contrastes, me semble assez plate, quoique valable. Cela me semble définir la ville d’une manière fondamentalement fausse, du moins pas de la manière dont mes souvenirs l’éclairent et la font revivre. Le contraste suggère des oppositions fortes, des points de divergence irréconciliables, beau contre laid, grand contre petit, riche contre pauvre, le neuf éliminant l’ancien, avec tout le tragique et l’héroïque que la culture associe à de telles distinctions. Dans mon Bucarest à moi, les oppositions sont molles et indifférentes : les belles demeures s’opposent aux demeures vertes, qui s’opposent aux demeures orange, le luxe s’oppose aux pâtisseries, l’imposant contraste avec la propreté, le calme est l’opposé du parc. Les gens semblent eux-mêmes victimes de ces confusions, ou peut-être sont-ils directement responsables de l’effacement des démarcations oppositionnelles et de leur transformation en identités approximatives : si les mythes fondateurs et les histoires célèbres avaient été inventés à Bucarest, cela aurait été avec Caïn et Goliath ou Romulus et Romulus. Blanche-Neige aurait été accompagnée de six ou sept nains, et le tour du monde aurait été fait en 80 jours environ. Là où tout le monde voit du contraste, moi, je ne vois que de l’hybride, l’alliage fluide du bois et du plastique, des vivres de superette transportés dans des sacs-cadeaux aux motifs de roses, l’accouplement chimérique de taureaux et de tomates : des choses qui ne peuvent jamais exister ensemble et qui auraient pu imposer un choix à tout autre personne que mes concitadins. En revanche, les Bucarestois, champions de la survie en voisinage avec l’hybride, ont trouvé des méthodes d’incorporer l’invraisemblable (et j’avoue que je ne fais pas exception, dès que je ne me retrouve pas dans une position privilégiée comme celle d’à présent, pouvant articuler en mots ma condition, au lieu de la vivre, tout simplement).


5. Les autres

Plus complexe que dans toute autre ville, l’étiquette dit ceci : si vous prenez un taxi dans la rue et si vous êtes de sexe masculin, votre place est à côté du chauffeur. Si vous êtes une femme, vous pouvez prendre place derrière. Si vous êtes un homme accompagné d’une femme, vous pouvez prendre place derrière, avec la femme. Néanmoins, il est toujours bien considéré de s’asseoir devant. Si la femme est âgée et si vous ne tenez pas à rester avec elle derrière, vous pouvez lui laisser la place devant, par politesse. La personne qui s’assoit derrière, prend place sur le siège situé diagonalement à celui du chauffeur (d’ailleurs, le plus souvent la place derrière le conducteur est trop étroite pour allonger confortablement vos jambes – les Dacias sont petites et les chauffeurs, de par la nature sédentaire de leur profession, corpulents). Si vous avez commandé le taxi par téléphone, vous pouvez vous asseoir n’importe où.

J’ai pris le taxi au carrefour de l’avenue de Griviţa et du marché Matache Măcelarul, là où le spectre du cinéma Buzeşti flotte au-dessus du terrain vague maintenant couvert de buissons et de mauvaises herbes. Conformément à l’étiquette, je me suis assis devant, à côté du chauffeur. La place m’a semblé plus étroite et moins confortable que d’habitude. J’ai voulu mettre la ceinture. Pas besoin, m’a dit le chauffeur, comme des centaines avant lui me l’avaient dit : la règle non écrite veut que, en ville, dans les taxis, la ceinture ne soit pas obligatoire pour les passagers et carrément interdite (!) au chauffeur, pour le cas où il devrait se défendre contre les passagers assis derrière (!!). J’insiste à la mettre, me la passe sur la poitrine et constate que je ne peux pas fixer la langue – la boucle a disparu. En fait, m’explique le chauffeur, l’espace entre les sièges pourrait être utilisé plus efficacement, pour un accoudoir plus large et plus confortable, par exemple, avec une boîte à l’intérieur, comme dans une Volvo ou une Mercedes. Je renonce et me mets à l’aise dans le siège. Le chauffeur de taxi reste mécontent. Il me fait comprendre qu’en insistant pour mettre la ceinture, je l’ai blessé. Est-ce que je pense peut-être qu’il est un mauvais chauffeur ? Est-ce que je manque de confiance en lui ? Où allons-nous ? Je lui donne une adresse dans la rue Traian et comme point de repère le Foişor de Foc, la Tour de Guet du Feu. Il se déclare satisfait, du moins n’est-ce pas une petite course. Puis il s’excuse poliment. Il ne faut pas croire que les courses courtes le dérangent, il n’est pas comme certains de ses collègues, qui refusent des clients. Son souci, pour le moment, c’est qu’il a intérêt à ce que la voiture roule le plus possible. J’ai probablement déjà remarqué que j’ai les genoux sous le menton, non ? Je confirme que oui. Cela s’explique, me dit-il, du fait que derrière mon siège se trouvent sur le sol quatre batteries de voiture en recharge. Je regarde en arrière et je vois quatre grandes batteries couvertes de cambouis, et un tas de câbles reliés à des contacts sous la banquette : une dame qui aurait pris le taxi, trompée par la banquette apparemment libre, n’aurait pas su où mettre ses jambes. Oui, me dit-il fièrement, je ne paie plus un centime à ces cochons d’Electrica. Toutefois, il faut que je fasse deux cents kilomètres par jour. J’ai acheté des batteries, celles-ci, et j’en ai encore deux à la maison qui nous alimentent en énergie, ma femme et moi. Je les charge en roulant. Je remplace les batteries vides par celles qui sont pleines. Avec le temps, je vais aussi me débrancher du gaz, parce que j’ai fait le test et mon épouse arrive à se débrouiller avec la cuisinière électrique, qui marche aussi sur les batteries. De toute façon, pendant la journée, nous passons le plus clair de notre temps dans la cour. (Je me représente de nouveau les courettes de Bucarest-la-Neuve et les taches de soleil sur le ciment, filtrées par les treilles.) C’est comme ça, dit-il en soulevant les épaules, nous lisons un peu, nous regardons moins la télé, de toute façon, là, on n’entend que des conneries. Je m’empresse d’exprimer mon accord en ce qui concerne la télé. Cela ne me coûte rien, ça fait sept ans que je n’en ai plus. Cependant, je lui demande comment il fait pour laver. Quoi, laver ? Comment il branche la machine à laver ? C’est son tour de reconnaître les défauts de la méthode : pour ça, nous lavons à la main, car cela ne marche pas avec les batteries. Au début mon épouse a criaillé, jusqu’à ce que je lui aie un peu tapé dessus et rappelé qu’elle n’est pas née avec une machine à laver dans les bras. Allons donc, est-ce que sa mère a jamais lavé avec une machine ? Il se sent tellement fier de l’argument invoqué, qu’il lui vient sur le champ une idée : je vais aussi me déconnecter de l’eau. Je regarde de nouveau les batteries. Je me demande comment elles peuvent remplacer l’eau ? Simple : creuser un puits dans la cour jusqu’à ce qu’on atteigne la nappe phréatique. Et, ajoute-t-il, petit à petit je me déconnecterai de tout. Il le dit sur le ton d’un suicidant mélancolique, comme s’il avait pigé qu’il est la victime d’un système dysfonctionnel et comme si la résignation lui procurait un plaisir particulier. Je m’attriste moi aussi, par empathie. Il ne veut pas que je sois triste et me tape sur l’épaule (l’un des privilèges de voyager en taxi sur le siège avant) : laisse, me dit-il, c’est mieux ainsi. N’est-ce pas cela que nous réclamons à l’Occident ? De vivre bio ? Et avec ces énergies alternatives ? Vous avez aussi des enfants et ne voulez pas leur laisser l’héritage d’une planète polluée. J’ai une petite fille, dis-je. À la bonne heure, me dit-il, moi, j’en ai trois, deux garçons et une fille. Je suis descendu à l’intersection de la rue Moşilor et la rue Eminescu, un peu avant d’arriver à destination, sous prétexte d’acheter des cigarettes.

 


6. Centre

La zone qui se matérialise le plus rapidement quand je pense à la ville ressemble à un État dans l’État, ayant comme frontières la Batiştei, la Dîmboviţa, le Cotroceni jusqu’à l’Académie Militaire, Plevnei et la Gare, Griviţa, l’avenue de la Victoire et Magheru. Quand je fais un effort, scintillent devant mes yeux Obor, Iancului, Traian et Călăraşi, jusqu’à la zone de la place Saint-Georges et le quartier juif. Si la Dîmboviţa, canalisée ou non, était un fleuve important, si elle coulait limpide et digne, si l’on entendait son clapotis sous des ponts somptueux et si ses eaux s’ouvraient pour encercler une île véritable, alors Bucarest pourrait se partager entre Rive Droite et Rive Gauche, entre Buda et Pest, entre Oberkassel et Niederkassel. Mais la Dîmboviţa a été canalisée pendant ce grand mouvement transformateur de la ville qui a anéanti la colline de Spirea. C’est maintenant une eau fantomatique, que j’imagine couler silencieuse et goudronneuse sous les plaques en béton. Les quelques portions encore visibles forment un canal plutôt étroit, qui peut se remplir ou se vider arbitrairement et qui, en dépit de quelques débarcadères qu’on n’utilise jamais et d’un parapet princier, n’a aucune envergure. Pour être honnête, la Dîmboviţa n’avait pas non plus d’envergure pendant mon enfance, à l’époque où elle coulait enlisée sous des saules luxuriants, emmenant en aval de grandes taches de gazole qui difractaient la lumière sous les ponts de pierre taillée. L’unique fois où la rivière, qui coupe de façon imaginaire la ville en deux, montra de la personnalité fut au début des années soixante-dix, au moment des inondations. Alors elle est sortie, apocalyptique, de son lit, a brisé le pont Mihai Vodă, a déployé ses eaux fétides jusqu’aux halles aux viandes sur la place de la Nation et s’est confondue avec les flots refoulés des égouts envahissant les rues. Je vois le déluge d’en haut, juché sur les épaules d’un homme chaussé de longues bottes en caoutchouc (mon père, probablement), qui se fraie un chemin à travers l’eau qui lui vient jusqu’aux genoux, floc, floc.

 

7. Moi
Il n’y a aucune différence entre le Bucarest des souvenirs et celui des rêves, qu’il m’arrive de me rappeler ou d’avoir rêvé ici, à Berlin, ou ailleurs. Tout comme les rêves, Bucarest devient évanescent en dehors de la rêverie : dès que je cesse de penser activement à lui, les immeubles s’écroulent et se fondent l’un dans l’autre, les intersections s’estompent, les odeurs se confondent et les sons s’éteignent. Je me demande si cela se produit avec toutes les métropoles du souvenir de tous les gens qui y sont nés, ou si la rapidité avec laquelle Bucarest perd sa réalité, quand je ne pense pas à lui, ne serait pas le trait distinctif de cette ville, dont l’hybride essaie de se séparer, quand la pression artificielle qui le tient ensemble disparaît. Ou peut-être qu’il est seulement question de la particularité de l’amour douillet entre elle et moi. Finalement, chaque ville est pour celui qui y est né la ville de son enfance, des choses assimilées dans leur substance et non pas dans leur fonctionnalité. Ainsi, pour moi, dans les grandes surfaces vitrées de la tour de la Banque Générale et les grandes vitrines du McDonald à l’intersection de l’avenue Buzeşti et de la rue de l’Occident, continuent à se refléter, à certaines heures du jour, la maternité Polizu et le spectre vacillant du cinéma des Chemins de Fer.

 

 


Traduit du roumain par Doina Ioanid et Jan H. Mysjkin


Podcast lu à haute voix par David Strosberg

 

 

Jan H. Mysjkin est né en 1955 à Bruxelles. Il a fait des études de cinéma à Bruxelles, et ensuite de philosophie et de science de la littérature générale à Gand. Il a publié sept recueils de poésie en néerlandais, dont deux sont disponibles en français : Jeu de miroirs/Sonnets en mouvements (Éditions Créaphis, Grâne, 2003) et Kosovo (Éditions Transignum, Paris, 2006). Il a traduit de la poésie et de la prose, aussi bien des classiques que des auteurs de l’avant-garde. Ses traductions ont été couronnées en Belgique, aux Pays-Bas et en Roumanie.

Doina Ioanid est née le 24 décembre 1968 à Bucarest. Pendant ses études de langue et de littérature roumaines et françaises, elle était membre du cercle littéraire « Litere » dirigé par Mircea Cărtărescu à l’université de Bucarest ; ses premiers textes ont paru dans des volumes collectifs issus de ce cénacle. Depuis 2000, elle signa seule cinq recueils, dont Rythmes pour apprivoiser la hérissonne (2010) est le dernier en date. Elle est secrétaire de rédaction de l’hebdomadaire Observator Cultural. En français, ses poèmes sont à découvrir dans les revues Conférence, Europe et Le Fram.

Download the ePub Print

Me, in the Center


1. The center

During my kindergarten and primary school years, I lived on the sixth floor in an apartment block on Brezoianu Street. From the balcony you could see Cişmigiu Park and, beyond the apartment blocks on Kogalniceanu Boulevard, which were also old and so not that tall, Spirea Hill and the National Archives. When the Archives and the hill disappeared, as if by magic, in the deafening din of excavators and trucks, I began to see the People’s Palace rising. I also spent my adolescence on Brezoianu (I cut through Cişmigiu countless times from Lazăr High School to Petőfi Sándor Cultural Center where they held monthly dance, guitar, poetry, and karate classes); there too, skirting the park, I showed up daily during my first two years of conservatory. Later I moved back to the First of May, then to a cottage with a yard in Domenii, and, finally, to Station North. I am, despite all this, a Bucharester of the center. I am neither a fast talker with a short fuse like many of my friends who grew up in the eastern part of the city, in Pantelimon, Dristor, Sălăjan or Ozana, nor melancholic or grave, like those who throughout their childhood gazed at themselves in the waters of Tei Lake; I do not have the manner of patriarchal well-being of those from Cotroceni and 13 September, nor the bizarre western air of those who live to the north and have built themselves houses among the tufts of trees left behind after the Băneasa Woods were felled. I’ve heard it all my life: look, what more could you want, you’re at the center of things, the National Theater is a stone’s throw away, the Little Theater is behind the block, all you have to do is take the elevator down. You go past Palace Hall and there’s the Atheneum. You walk along Palace Hall and in a hop, skip and a jump, you’re in front of the Lutheran Church and, a little further, Saint Joseph’s. If you keep to the right on Nufăr Street, you find yourself in front of the Radio building. You go down the boulevard and you’ve reached the Opera. Cross Academy Street and you get to Dalles Hall. Everything is a stone’s throw away. One day, repeating the enumeration above, my father made a diagram to go with it: from one point (us), he drew radial lines to other points, which he called Opera, Atheneum, Radio, Dalles, and what resulted looked something like a sun. Along the lines, like an engineer, he added the following notes in parentheses: us – Opera, 15 min.; us – Atheneum, 10 min.; us – National Theater, 7 min.; us – Operetta, 20 min. (the old Operetta on the banks of the Dȃmboviţa hadn’t been knocked down yet. Its disappearance, together with the whole hill at the bottom of which it had stood, created a dust cloud that partially darkened the otherwise beautiful sky over the city and settled gradually over a period of ten years, like a thin rain, on the piano in my room: I wiped away the dust every morning and by noon I could sign my name with my finger on its black lid.)


2. Me

I admit that it is impossible to communicate to others, through words, the images that unfold across the screen of the mind’s memories. In the first place, because no such screen exists, though we like to imagine it, arched, as for a three-dimensional projection, along the interior surface of the frontal bone. Then, because memories do not unfold, but they multiply as they define their own city, just as coral make colonies or ice spreads over a windowpane. Finally, because you can’t even be sure what memories are, to what time of consciousness they belong, how relevant their consistency is: threads of smoke that only sorcerers can extract from the right temple and allow to drip from the tip of their wand, so as to cloud, as they disperse, the mirror of liquid memory in the Pensieve.

Memories put into words are just as inconsistent as recounted dreams. I tell myself that people’s interest for the first (and their indifference toward the second) can be explained only through the authority of the expression, “based on a true story,” which lends consistency to the material: the damp walls of the apartment on the First of May Boulevard, where I spent my childhood, become reinforced concrete and brick; the winding stairs on Brezoianu Street, no. 18, where I spent all my school years, limit their abyssal descent to those six stories; the houses in the Station North area, where I am now writing this text, lining endless labyrinthine streets, abruptly allow themselves to be located on the map; well-delineated patches of sunlight filter through vine canopies onto cement courtyards in Bucureştii Noi, and the fog that covers the woods at the edge of the city (and at the edge of the things imagined by my mind) dissolves into the penetrating roars of lions and the trumpeting of hungry elephants at the zoo I visited at least once every summer together with my parents.
I was born at the Polizu Maternity Hospital, into the whitish latex gloves covering the hands of Doctor Paloş, who lived on the other side of Victoria Square, on Paris Street, in a beautiful villa with fallen plaster. The street is part of a wide residential area that reaches, in the back, to Dorobanţi Square, the Television Building, and Herăstrău Park. It is shaded by trees with massive crowns and flanked unexpectedly by a tramway depot. In front of the depot stands a row of parallelepipedic apartment blocks from the 1960s, their balconies yawning toward Iancu de Hunedoara Boulevard and the Victoria Tunnel, which, when I was a child, did not exist. The boulevard itself used to be called Ilie Pintilie, in memory of a hero whose contribution to the history of the communist party is today totally obscure. The preferred route of supply trucks headed for the Station, Obor Square, Iancu Square, and further, toward the far East of the city, the boulevard has always been a busy thoroughfare and as such, noisy. Noisy enough to make the residential area it hides noisy too. Having survived the laying of a large north-south thoroughfare recently approved by the town hall, which cuts through the center of the city and is still under construction, the maternity hospital exists today, made up of two wings, the old one, built in the period between the two world wars, and the new – during the 1950s. Both already looked pretty dilapidated back then, and that’s how they look now too. The Buzeşti Movie Theater, whose peeling end-of-the-nineteenth-century frieze was visible from the maternity’s fourth floor, was separated from the Railway Movie Theater by only three narrow buildings: on the ground floor of the first was the entrance to the Marna Hotel (rumor had it that it had bedbugs), the second, the window of a shoe repair shop, the third, a barbershop that attracted its customers with photographs of men with phantasmagoric hairstyles forever out of fashion. My grandmother and I admired the pictures of the freshly barbered gentlemen and their sun-bleached shoes from the wide-open window of tram number 20. The tram went by slowly because the rails were buckled, either because of the heat or because the sandy ground on which the city is built settles unevenly under the weight of the buildings and vehicles, and this caused it, exactly at the turn to the right of the movie theater, to go off the tracks and tip over slowly. If I remember correctly, I was extracted from the leaning tram through the opposite window, without too much fuss. As there were no casualties, the passengers involved in the accident seemed rather jolly during the rescue operation. Their excitement and the fact that the sun gave a sparkle to the buildings and the pavement have fixed Buzeşti Square in my memory as a shining architectural ensemble like the Alexander Bridge or the Vittorio Emanuele Galleries.


3. The center

In reality, the area around Buzeşti Square has always been rundown, as, in fact, have most of the city’s neighborhoods, whether they are very old, sort of old, or kind of new. The only buildings that look new temporarily are those very recently built. Those that are still under construction, partially abandoned, look, again, as if they were their own ruins. It’s as though, in the city’s evolution, thousands of entropic planners’ wills had met in bloody clashes, as if the Neronian ambitions of several generations of visionary urban architects had stumbled against a combination of historical accidents, amnesia, corruption or ideological servility. How else can you explain wide but short boulevards, streets that promise to connect two important thoroughfares and are interrupted by a row of houses, roundabouts with square flowerbeds, monuments placed helter-skelter in plazas, pre-war apartment blocks whose residents can stretch their hands out their windows and bring in the laundry hung out on the balconies of postwar blocks, sumptuous façades that front miserable service exits? How else can you explain the bicycle paths marked accordingly in yellow along high curbs or interrupted by newspaper kiosks put there by the same town hall that drew the bicycle paths? Or the telephone, Internet, and TV cables stretched over the boulevards from one pole to another? How many poles have collapsed under the weight of huge rolls of reserve cables? Why is Viitorul (Future) Street a dead end? Why is there an entire neighborhood whose street names include all the figures of plane geometry (Line Street, Circle Street, Rhombus Street, Quadrilateral Street, etc) and why is Semicircle Street located at a diametrically opposed point of the city? How did it happen that the financial administration office for Sector two ended up in Sector six, and that of Sector one in Sector two? Why are the apartment blocks in the Tabăra Road neighborhood called P52 and those in Balta Albă M27, as if there were an M26, M25, or a P51, and why is there nevertheless, to the despair of taxi-drivers, an M22 and a P20, this in an area where all the apartment blocks look alike? What demon made the municipal councilors decide that the city should have a line of double-decker tourist buses, only to discover that such tall vehicles cannot pass under the trolley wires?


4. Me

I spent the first two years of my life in a small apartment on the First of May Boulevard, near Chibrit Square; then, as my parents wanted more space, just before the great floods, I moved to the building on Brezoianu. In Cişmigiu Park, every Sunday, well into the 1980s, my grandmother and I went to listen to the military band play at the small plaza with doves. The brass band didn’t only play in Cişmigiu on Sundays. There is a pavilion with benches in Herăstrău Park where, more rarely and in a smaller formation – fifteen people maximum, once every three Sundays – you could hear the military men play their brass instruments. Still, in my daydreams, I prefer the military band in Cişmigiu. Herăstrău Park appears on my imaginary map as the place my father took me to launch my wind-up boats on the lake. Besides, although in general the band’s repertory was the same no matter where they played (The Thieving Magpie, The Waves of the Danube, The Force of Destiny, Die Fledermaus, Boccherini’s Minuet, all arranged for brass), in Herăstrău, in the shade of the plane trees and in the immensity of the park, the pieces had a definite feel of Sunday music, staid and depressing. The people didn’t sit still to listen, as in Cişmigiu, with ice-cream dripping down their cones onto their fingers; rather they preferred to walk arm in arm along the lake, supervising their bicycling offspring or pushing baby carriages. If you moved off from pavilion, the band’s waves interfered with Boney M, Nana Mouskouri, and with traditional Romanian music, because even as far back as 1975-80, especially in Herăstrău, many men with tight-fitting nylon shirts walked around carrying a four-kilo Vef radio on their shoulder. The old adage, repeated both by the occasional tourist and by locals, that Bucharest has always been a city of contrasts, although it is all embracing, seems to me to lack precision. I think that it defines the city in a way that it fundamentally is not, at least not as my memories illuminate it and bring it back to life. Contrast refers to powerful oppositions, to irreconcilable divergences, to the beautiful in rapport to the ugly, big to small, wealth to poverty, to the new that does away with the old, to all the tragedy and heroism that culture associates with such distinctions. In my Bucharest, the oppositions are soft and inconsequential: beautiful buildings contrast with green buildings, which contrast with orange buildings, luxury contrasts with sweetshops, the big finds itself opposed to cleanliness, quiet is the opposite of parks. The people themselves seem to be the victims of this confusion, or perhaps they are directly responsible for causing the oppositional demarcation to fade and be transformed into approximate identities: if foundation myths or famous stories had been invented in Bucharest, they would have been with Cain and Goliath or with Romulus and Romulus. Snow White would be accompanied by six or seven dwarfs, and the journey around the world would have been made in eighty days, give or take. Where everybody sees contrast, I see hubris, a fluid alloy of wood and plastic, food from the supermarket carried in gift bags with rose-like decorations, chimerical couplings of bulls and tomatoes: things that can never exist together and that would naturally force a choice on anyone other than my fellow Bucharesters. On the contrary, Bucharesters, champions of survival in the vicinity of hubris, have found methods to integrate the implausible (and I admit that I am no exception when I am not in the privileged position in which I find myself now, able to express my condition in words instead of simply living it).


5. The others

Much more complicated than in any other city, etiquette says: if you wave down a cab in the street and you are of the masculine sex, your place is next to the chauffeur. If you are a woman, you can sit in the back. If you are a man and you are with a woman, you can sit in the back, together with the woman. All the same, it is also perfectly acceptable for you to sit in front. If the woman is elderly and you don’t feel the need to sit next to her in the back, you can let her sit in front out of courtesy. The person who sits in the back takes the seat diagonally across from the driver (in any case, most of the time the seat behind the chauffeur is too snug for you to be able to find a comfortable spot for your feet – Dacias are small and the chauffeurs, because of the sedentary nature of their profession, are corpulent). If you called for a taxi by phone, you can sit where you wish.

I got into a taxi at the corner of Griviţa Road and Matache Măcelarul, where the phantom of the Buzeşti Movie Theater hovers over the empty lot now covered with bushes and weeds. In keeping with etiquette, I sat down in front, next to the driver. The seat seemed more narrow and uncomfortable than usual. I reached over to put on my seatbelt. No need for that, this driver told me, as hundreds have told me before him: the unwritten rule is that in the city, in taxis, a seatbelt isn’t required for passengers, and for drivers it is forbidden outright (!), in case he has to protect himself from passengers in the back (!!). I insist on putting it on, pull it across my chest and find that I have nowhere to buckle it – the latch has disappeared. True, the driver explains, the space between the seats can be used more efficiently, for a wider and more comfortable elbow rest, for example, one that contains a box, like in a Volvo or a Mercedes. I give up and settle into the seat more comfortably. The taxi driver is still not pleased with me. He makes it clear that by insisting on putting on the seatbelt, I have offended him. Could I be thinking that he is a bad driver, did I not have faith in him? Where to? I give him an address on Traian Street and as a reference point, the Fire Tower. That’s fine, he says, at least it’s not a short trip. Then he apologizes politely. I shouldn’t think that short trips bother him; he is not like some of his colleagues who refuse to take clients. His problem now is that he wants the car to be on the move as much as possible. Probably I’ve already noticed that I’m sitting with my nose in my knees, right? I admit that I’ve noticed. The reason for this, he tells me, is because behind my seat, on the floor, there are four other car batteries charging. I look over the back support and see four batteries, big, greasy, and a bunch of wires connected to contacts coming out from under the seat: a lady who might take the taxi, fooled by the apparently empty seat, would have no place to put her feet. ‘Yes,’ he tells me proudly, ‘I’m not paying one more cent to those pigs at the Electric Company. I do two hundred kilometers a day anyway. I bought batteries, the ones in here, and I have two more at home out of which we get our energy, the wife and me. I charge them while driving. When those are empty, I swap them with these full ones. And at some point I’m also going to disconnect the gas, because I checked and my wife can cook on the electric plate too with the batteries. During the day we’re mainly in the yard anyhow.’ (I imagine again the yards in Bucureştii Noi and the patches of sun filtering through the grapevine.) ‘That’s the way it is,’ he shrugs his shoulders, ‘we’ll just read less, watch less TV, ’cause what they tell you is bullshit anyway.’ I quickly agree when it comes to television. It’s not hard, I haven’t had one either, for seven years. ‘But,’ I ask him, ‘what does he do about the laundry?’ What about the laundry? ‘How does he connect the washing machine?’ It’s his turn to acknowledge the drawbacks of the system: ‘the laundry we do by hand, because the batteries can’t handle it. At first the wife grumbled, until I smacked her around a little so she’d remember that she wasn’t born with a washing machine in her arms. What, did her mother wash with a machine?’ He feels so proud of his argument that he comes up with a new idea on the spot: ‘I’m going to cut off the water too.’ I look back at the batteries again. How are they going to take the place of water? Simple: he’ll dig a well in the yard down to ground water level. ‘And,’ he adds, ‘little by little I’ll disconnect myself from everything.’ He says it in a suicidal-melancholy tone, as if he understands that he is the victim of a dysfunctional system and as if acceptance provided him with a certain sensual pleasure. I am saddened too, through empathy. He doesn’t want to see me sad and pats my shoulder (one of the privileges of the taxi passenger in the front seat): ‘don’t worry,’ he says, ‘it’s better this way. Isn’t this what the West wants us to do? Live organically? And with alternative sources of energy? You have children too, and you don’t want leave them a polluted planet as their legacy.’ ‘I have a daughter,’ I say. ‘Long life to her,’ he says, ‘I’ve got three – two boys and a girl.’ I get out at the intersection between Moşi and Eminescu, a little sooner than necessary, under the pretext that I have to buy cigarettes.


6. The center

The area that first appears in my mind when I think of the city resembles a state within a state, having as its borders Batiştea, the Dâmboviţa, Cotroceni as far as the Military Academy, Plevna Street, and the Station, Griviţa, Victoria Avenue, and Magheru. When I make the effort, the Obor, Iancu, Traian, and Călăraş Markets, to the Saint George Market and the Jewish quarter become visible in a flickering light. If the Dâmboviţa, channeled or not, were an important river, if it ran clean and dignified, if it rippled under sumptuous bridges or parted its waters to embrace an island, then Bucharest could divide itself into a Rive Droite and a Rive Gauche, into Buda and Pest, into Oberkassel and Niederkassel. But the Dâmboviţa was channeled as part of the same great move to transform the city that destroyed Spirea Hill. It is now a phantom stream, which I imagine flowing, silent as pitch, under concrete slabs. The few portions left visible form a rather narrow canal, which can be filled or emptied at will and which, despite those few never-used landings and a sumptuous embankment, has no majesty. To be honest, the Dâmboviţa didn’t have majesty in my childhood either, when its muddy waters flowed under luxuriant willows, carrying downstream large diesel floats that diffracted the light under the cut-stone bridges. The only time when the river that imaginarily cuts the city in two showed its character was at the beginning of the 1970s, during the floods. Then it overflowed its banks, destroyed the Mihai Vodă Bridge, spread its fetid waters over the meat market in Nation Square, and mixed with the torrents that flowed onto the streets from inundated sewage canals. I see the deluge from above somewhere, atop the shoulders of a man wearing high rubber boots (probably my father), who is making his way through water that reaches to his knees, splash, splash.


7. Me

There is no difference between the Bucharest of memory and that of dreams, whether I dream/remember my dreams/memories here, in Berlin, or anywhere else. Just like a dream, Bucharest becomes fleeting outside reveries: the moment I stop actively thinking of it, the buildings come tumbling down on one another, the intersections blur, the smells mix and the sounds die away. I wonder if this happens with all metropolises in the memories of all people born in them, or whether perhaps the speed with which Bucharest loses its reality when I don’t think of it is a characteristic of this city alone, of the hubris that tries to detach itself when the artificial pressure holding it together vanishes. Or maybe it is no more than a manifestation of the special relationship of sickly love that exists between myself and it. In fact, any city is the city of childhood for the person born there, of things assimilated in their substance and not in their functionality. Just as, for me, the great glass surfaces of the Generali Bank Tower and the big windows of the McDonald’s at the intersection of Buzeşti Road and Occident Street continue to mirror, at certain hours of the day, the Polizu Maternity Hospital and the trembling specter of the Railway Movie Theater.

 

 

Translated from Romanian by Cornelia Golna

Podcast read by Richard Wells

 

Cornelia Golna, an American writer and translator, lives in the Netherlands. She has translated works from Romanian, Dutch, and French. Her translations have appeared in American journals such as the TriQuarterly and The Paris Review. In 2010, “Names,” by Romanian author Adriana Bittel, was published in a special issue of Absinthe: New European Writing, devoted to contemporary Romanian fiction. In 2004, Cornelia published her own book, City of Man’s Desire, A Novel of Constantinople. In December 2006, it came out in Greece as Κωνσταντινούπολη, πόλη των πόθων, and sold 20,000 copies. The Turkish edition (Arzular Kenti Istanbul, 2010) has received positive reviews. http://corneliagolna.com/