Let Me Carry Your Pain

Laat mij je pijn dragen

Johan de Boose

Johan de Boose

Johan de Boose (1962) was born in Ghent. After receiving his doctorate, he taught at a number of colleges and universities and played an active role in the Flemish art and theatre scenes. Since 2003 he has focussed on writing and has swiftly established a wide oeuvre of novels, stories, poetry and non-fiction. His breakthrough came in 2011 with the novel Bloedgetuigen (Martyrs), a magnificent epic on the Second World War.

Close

Yerevan All citybooks

Download the ePub Print

Laat mij je pijn dragen


‘Scheiding is het jongste zusje van de dood,’ zei een fijne juffrouw gisteren bij het verlaten van Ero’s busje, terwijl de stad gonsde alsof de goden hun toeters aan het stemmen waren voor hun grote symfonie en terwijl de Ararat zich wederom verstopte, gewoontegetrouw, de oude gluiperd waarover een jongen in het busje zei dat hij niet bestond, vijfduizend meter onbestaande berg, er bestond alleen een mohammedaanse, heetgebakerde knutselaar die af en toe aan de overkant van de Armeens-Turkse grens een fabelachtig kartonnen scherm neerzette met daarop de tekening van de tweekoppige berg waar de ark van de zeshonderdjarige Noach aan het begin der tijden was gestrand en daarna weer een ander scherm met rook en mist of met helemaal niets, gewoon een modernistisch, veelbetekenend wit-op-wit.

‘De ark is mijn busje,’ zei Ero wanneer de aarde begon te beven, een paar keer per jaar, terwijl hij La Bohème, on est heureux van Charles Aznavoerjan playbackte, denkend aan de westelijke grens van Armenië die het profiel had van een meisjesgezicht met mopneus, kuif en hekserig kinnetje, en terwijl hij door zijn land reed op zoek naar vermoeide reizigers onderweg naar een van de vier windstreken, waarover een Tsjetsjeens drankorgel ooit zei dat ze leken op vier bakkers, genaamd Noord, Zuid, West en Oost, in deze volgorde, en dat ze elk een oven bezaten die ze willens nillens aan de praat hielden, Noord het driftigst, Zuid het knulligst, of was het andersom, dat was ook mogelijk want het drankorgel was een Rus en zag alles dus enigszins verwrongen, niettemin eerde iedereen de roetige mond van de oven waarin de winden werden gebakken.

Ero reed door de thuishaven van de geredde mensheid, daar waar God, dronken van zijn eigen schepping, vrijelijk had geëxperimenteerd, een land van karmijnrode cactusschildluizen, granaatappels met hun driehonderdvijfenzestig zaden, aangewaaide en uitgewoonde zielen, de adem van de Colchis, gekleurde hellingen die knisperden als droge toost, notendonkere grottenhuizen, wegen vol visschubben als stukjes kwarts, schrale, winderige, pluizige leegheid, een plaats kortom waar de tijd niet bestond.

Hij stopte bij een hotel waar de portier iedereen een hand en een glimlach gaf, waar de kruiers wiebelden als auto-antennes, waar de meisjes strakke, smeltende japonnen droegen en waar verder niemand, niemand ooit kwam, alleen obese zakenlui en landerige hippies, maar verder niemand, want het pand diende als wasserette van maffioos geld, en het stond dus leeg en schreeuwde om aandacht en liefde, maar als de liefde eindelijk kwam, chique, geurige liefde in de vorm van Perzische nimfen die het woord nee niet kenden, wierp de portier zijn Griekse lachende toneelmasker af en sperde hij zijn vlerken als een albatros.

Dit keer stapte een knappe heer in Ero’s busje, dat wil zeggen hij vouwde zijn lange lichaam in twee gelijke delen, klemde zijn sik in zijn ene vuist, steunde met zijn andere vuist op een vurenhouten wandelstok, en wenste Ero met een bronzen bas goedemorgen, waarop Ero uitvoerig knikte en schudde met zijn hoofd, want de heer, die Hovan oftewel Godsgeschenk werd genoemd en niet zo jong meer was maar gelukkig wel over een jong hart beschikte, deze heer Godsgeschenk, die bovendien een buitenlander was, begon meteen te doceren over de kolken van de afgrond en de sluizen van de hemel in het boek Genesis hoofdstuk acht, vers één tot en met vijf, en over zijn wandelstok, die een kostbaar artefact was want de Russische toondichter Sjostakovitsj had hem laten vervaardigen uit een keu.

‘Tsavut danem,’ zei Ero bij wijze van groet, laat mij je pijn dragen, gevolgd door ‘waar moet u heen, Hovan Godsgeschenk,’ en Hovan stak meteen van wal met de mededeling dat hij ongetwijfeld de enige vreemdeling ter wereld was die zo vertrouwd was met het in 405 door Mesrop Masjtots ontworpen 38-tekensalfabet en hij vervolgde dat het de liefde was die hem in de armen van dit trieste land had gedreven maar dat de liefde inmiddels was vervlogen en het trieste land hem nog steeds omklemde zodat hij in Berlijn of Brussel, dat wil zeggen in die onpersoonlijke steden waar hij schnabbelde, zich nooit ofte nimmer thuis kon voelen, en ten slotte deelde hij zijn reisdoel mee aan de taxichauffeur: ‘Diepe Put oftewel Khor Virap, aan de voet van Vader Ararat, alwaar de oudste christelijke kerk staat.’

De aarde beefde een tweede keer zodat er scheuren in de hemel kwamen, waaruit water gutste op de huizen van sinaasappelsteen, en Ero loodste zijn busje behendig over de plavuizen, toeterend en wuivend naar bartenders, straatvegers en nimfen op hoge hakken die hij allemaal beminde met zijn hart zo groot als Cilicië, net zoals hij Jerevan beminde, de oudste stad op aarde, gesticht in 782 voor Christus, waar zijn zonen en dochters waren geboren, en hij dacht weer aan Charles Aznavoerjan die hij in 1993 in zijn busje had vervoerd, dat wilde toen zeggen in zijn Volga van vervloekte sovjetmakelij, toen de bard net was gekroond tot Buitengewoon Ambassadeur van de Armeense Republiek, en aan hoe ze toen samen Mourir d’aimer hadden gebruld, met een brok van het lachen in hun keel, waar was de tijd.

Op het bordes onder het melkglazen dak van de markt en met een gebloemde, doorweekte hoofddoek op wuifde een boerin, een potig, ongeschoren meisje van een jaar of vijftig, omringd door netjes vol onverkochte kolen als kanonskogels, een opgeklapte schraag en mopperende duiven, en deze geurige schoonheid, Marti oftewel Lady genaamd, slaagde erin om haar koopwaar met een welgemikte zwaai op haar rug te slingeren en Ero’s voertuig in een klap voor de helft hiermee te vullen, en voor de andere helft met gekir over hoe elke onverwachte bezoeker in haar dorp gastvrij werd ontvangen met geitenkaas en brandewijn want je wist maar nooit of hij was een reïncarnatie van Jezus, die hield van het landleven, nietwaar goede meneer, zei ze tegen Hovan Godsgeschenk die om de tijd te doden verzen zat te vertalen en zich daardoor openbaarde als anderstalige en dus als potentiële gereïncarneerde heiland.

Ero praatte tegen de ruitenwissers als tegen een span paarden, die zich moesten haasten om het water dat met bakken uit de hemel werd gegoten weg te vegen zodat de reis voorspoedig kon verlopen, hij vloekte tegen hen, zei ‘hu’ en ‘jo’ en ‘ts’, maar de arme ruitenwissers konden hun gezwoeg niet meer opdrijven en kreunden al, straks zouden ze breken als lucifers, ‘ho’, zei Ero, ‘laat me niet in steek in het land van de zondvloed en de openbaring,’ maar Hovan Godsgeschenk zei dat zelfs hoofdstuk acht van Genesis een happy end kende, citerend: ‘het water vloeide langzaam heen en op de eerste dag der tiende maand werden de toppen der bergen zichtbaar.’

Het busje had zich inmiddels onttrokken aan de klauwen van het stadscentrum, luidkeels sputterend in de richting van grijze woonkazernes links en titanische stenen helden rechts, het hield halt bij het gouden hek van een paleis, bewaakt door Romeinse standbeelden en binken met een revolver in hun zak, en een byroniaans uitziende Oligarch smeekte om hem mee te nemen naar het huis van Lion King oftewel Stupid Gago in de volksmond, voor een top, een top, jazeker een top, waarop Marti Lady begon te klokken en Hovan Godsgeschenk zich verslikte in een vers.

Oligarch verontschuldigde zich uitvoerig omdat zijn hooggeplaatste reet de voorkeur gaf aan een roestig blikken busje boven een Porsche met chauffeur maar ‘wat moet je bij dit rotweer alsof Genesis zich herhaalt zoals de geschiedenis zich aldoor herhaalt,’ en vervolgens diste hij het laatste nieuws op aangaande Stupid Gago, of iedereen het horen wilde, en niemand antwoordde want iedereen had het te druk met denken dat haal je de koekoek, en uiteindelijk besloot hij het er toch op te wagen, het was onverdraaglijk.

‘Laatst (zei Oligarch) speelden wij Romeintje met arenaatjes en gladiatortjes en slavinnetjes met alles erop en eraan, en op het eind gingen we in de dierentuin op het dakterras van Gago’s stulp kijken naar een spektakel waarin twee leeuwen een ezel zouden verscheuren, maar de ezel beet flink van zich af en dreigde de dure leeuwen te verwonden, waarop wij die trek hadden in bloed besloten om onze geweren leeg te schieten op de ezel, zogezegd zogedaan, en op het eind dronken we cognaccola want de dag was top geweest,’ einde citaat Oligarch, en toen gaf Marti Lady over op de zweterige mocassins van Hovan Godsgeschenk.

Ero trapte wederom op de rem voor een mooie zwartrok met wapperende baard die wanhopig stond te liften onder de plastic markies van een viskraam en het busje vulde met een parfum dat deed denken aan de kelder waarin Grigor Lusavoritsj, die later bekend zou worden als de heilige Gregorius de Verlichter, dertien jaar lang was opgesloten door koning Tiridates III en wiens vrijlating zou samenvallen met het echte begin van de christenheid, maar lieve hemel, Mooie Zwartrok was blootsvoets omdat hij door het leven ging als boeteprediker en voor de gelegenheid onderweg was naar een andere Blootsvoetse Boeteprediker die hij Tsavut danem wilde wensen, voor zover de voorzienigheid dat toeliet want de zondvloed was nog niet van plan om op te houden.

‘Krak,’ zei een van de ruitenwissers, gevolgd door een vloek van Ero die Hovan Godsgeschenk opdroeg om van tijd tot tijd het raam open te draaien en zich met zijn lange lijf slangsgewijs naar buiten te wringen en de voorruit schoon te vegen met zijn keu, pardon, met de wandelstok van Sjostakovitsj, een opdracht waarvoor Hovan Godsgeschenk feestelijk bedankte want dat lag ver beneden zijn waardigheid, en als gevolg hiervan gaf Ero zich over aan een spelletje gokken waar zou zich ongeveer de weg kunnen bevinden, hetgeen in normale omstandigheden al een huzarenstuk was in dit trieste land, eigenlijk maakte het niet zoveel verschil, het eind der tijden stond immers voor de deur, het had al aangeklopt, maar natuurlijk had niemand de deur geopend.

Het busje stopte bij danstent Paphos die zich in hetzelfde gebouw bevond als een striptent in de vermaarde wijk Las Vegas, Las Vegas in Armenië wel te verstaan, om een Stelletje op te pikken dat afgaand op hun kleding net getrouwd was en naar de zeden van het land en afgaand op het fout geknoopte overhemd van de bruidegom al een flink potje moest hebben gerampetampt in de slaapkamer naast de feestzaal, waarna het partijtje in alle hevigheid was voortgezet, zodat de bruidegom zich ongemerkt als toegift een stripact had kunnen permitteren in het belendende pand, en om kort te gaan nu was het moment aangebroken voor het Stel om naar hun anderhalvekamerflat in Bangladesh terug te keren, Bangladesh, hoe kan dat nou, nee, niet echt Bangladesh natuurlijk, alleen de wijk die zo heette omdat het er zo bengaals treurig was.

Het Stelletje bestond uit een wit, zijdeachtig, nat, vrouwelijk en een zwart, katoenachtig, nat, mannelijk element, allebei zo dronken als een mossel, mompelend ‘ik sterf voor jou, ik sterf voor jou’, hij een vogelachtige man uit een kelnersfamilie maar zelf helaas uitkeringsgerechtigd en dromend van een baan in New York, nee niet New York, of toch wel, maar dan New York in Armenië, zij daarentegen een flink uit de kluiten gewassen bruid met een nutteloos diploma in middeleeuwse poëtica, roodgeverfde haren en een bekken dat moeiteloos een drieling kon dragen, onnodig te zeggen dat het krap werd in het busje.

De laatste zitplaats, een uitgerafeld, vettig kussen waarop al drie generaties teven hun puppy’s hadden geworpen, was bestemd voor een kettingrokend mannetje in een kanariegeel pak dat opdook tijdens de derde aardstoot alsof hij rechtstreeks uit een andere tijd hierheen werd gesmeten en dat niemand minder bleek te zijn dan de vroeg-twintigste-eeuwse dichter Osip Mandelstam, auteur van enige aan Stalin onwelgevallige verzen en duidelijk van plan om een soort postume vakantie te houden in het land van zijn dromen, het oerland van de schoonheid, maar helaas had hij daarvoor een aan God onwelgevallige dag uitgekozen, hetgeen te horen was in de droeve klank van zijn woorden ‘na gore Ararat rastjot kroepny vinograd,’ een Russische tongbreker die betekende op de berg Ararat groeit een enorme wijngaard.

Kan iemand zich indenken dat er langs de kant van de verzopen weg op een lieflijke slijkklomp een liftster stond met een wapperend handje, gehavend als een rietstengel, te jong voor woorden, hopend op heil of op een prins, mooi als een aapje, dronken van vastberadenheid om de Ararat te beklimmen en het restant van de ark van Noach te gaan zoeken en daartoe ook uitgerust met een licht hemdje en slippers, zodat ze bibberend en koortsig in Ero’s ziekenbusje werd geladen met de knieën van Oligarch en Godsgeschenk als ligbed.

Waar Ero zijn passagiers heen bracht, bleek steeds minder duidelijk, omdat de weg die hij bereed onzichtbaar was geworden en elk doel was weggespoeld, maar één ding was alvast overeind gebleven tot cynische lering van het nageslacht, namelijk het fabrieksterrein van Nairit, de trots van de Armeense Sovjetrepubliek, een economisch en technologisch wonder, zo groot als een stad met enkele tienduizenden zieltjes, maar sinds het vertrek van Ivan verworden tot spookland met ijzeren wandelende takken, kruisen van gewapend beton, schoorstenen als koude kookpotten of als de baleinen van een reuzenjurk, pijplijnen die nergens heen liepen, zich krommend en kronkelend, en de zwartgeblakerde resten van een berging die enkele dagen geleden door een opeenhoping van methaangas de lucht was ingevlogen.

Uitgerekend daar, tussen een aan flarden gescheurd bord met de sierlijke boodschap ‘Te koop’ en een vrachtwagen met China Shipping van de potentiële koper op zijn flank, stond een druipende, oude man te wachten op een bus die nooit meer reed of onderweg daarnaartoe afslag ravijn had genomen, en Ero kon het niet over zijn hart krijgen de Druipende Man aan zijn lot over te laten want Druipende Man, zo vertelde hij, was een kennis van hem die jarenlang in de Nairit had gewerkt en nu elke dag naar zijn dienst ging alsof de fabriek nog steeds open was, in één woord een kopschuwe sukkel die tegenwoordig leefde van de granaatappeltjes die uit de grond tevoorschijn kwamen, en hoewel er geen inch meer vrij was in het busje, slaagde men erin de Druipende Man naast het Stelletje op de bank te wringen.

De aarde dreunde een vierde en laatste keer, krachtiger dan tevoren, zodat het leek alsof Ero’s busje een speelgoedtrommel was waarop God oefende met zijn stokjes en al het water uit de ogen van de mensheid, al het verdriet dat ooit was geplengd in één keer ongenadig neerstortte op het sneuë land genaamd Hayastan, tot wanhoop van Ero die met zijn ogen dicht reed zodat hij de weg die hij zich indacht beter kon zien en daarbij een droef lied zong ‘ik sluit een verbond dat nooit meer een schepsel door de wateren van de zondvloed zal worden verdelgd en dat er nooit meer een zondvloed zal komen om de aarde te verwoesten’ en hij hapte concluderend naar adem ‘mijn boog zet ik in de wolken.’

Ero’s woorden waren nog niet koud of het busje gleed dwars door een natte wrong van nevel een andere wereld in, en nu werd duidelijk dat hij zich allang niet meer op de gewone weg bevond, maar op de flank van een heuvel in een maanlandschap, nee, niet op een heuvel, op een reus, een berg, en niet op de maan maar op een stuk van de aarde dat Diepe Put heette, de wieg van de christengemeenschap, aan de voet van de Hoogste Top, de Heiligste Berg, de Doodste Vulkaan, waarop Noachs driehonderdentien meter lange ark ooit strandde – daarvan getuigen de spanten die onlangs waren gevonden door een team van islamitische, christelijke en ongelovige onderzoekers – en die sindsdien gold als spiritueel vaderland van alle vermoeide reizigers, en Ero juichte want de hermetische grens tussen Turkije en Armenië, die het gevolg was van het meningsverschil over de slachting van 1913 en van de oorlog met Nagorno-Karabach in 1993, die grens bleek opeens te zijn verdwenen zodat het allerheiligste voor de Armeense ziel niet langer in een vijandig buitenland lag.

Gejuich steeg ook op bij de passagiers van het busje, dat wil zeggen bij Hovan Godsgeschenk die zijn vertaalwerk prompt in de steek liet, zijn wandelstok in tweeën brak en een kruis sloeg want de Bijbelse woorden over Vader Ararat waren uitgekomen, bij het Stelletje dat nu niet langer ‘Ik sterf voor jou’ bij elkaar in de oortjes druppelde, maar ‘Ik ben voor jou gestorven,’ want zij geloofden echt dat ze de grens tussen leven en dood hadden overschreden, en verder bij de Mooie Blootsvoetse Zwartrok die in de wonderlijke weersverandering een voltrekking zag van het moment waarnaar elke christenziel zijn leven lang uitkeek, de mist van het verleden was zeer dicht geweest en nu keerden alle verdwaalde volken terug naar hun gemeenschappelijke vader, en bij Oligarch die meteen hardop droomde om de berg te kopen en er een sprookjeskasteel neer te zetten dat de kern van het heelal moest vormen, bij het ongeschoren meisje van vijftig geheten Marti Lady die van vreugde haar duiven uit het raam gooide zodat er een opeens engelen boven de berg zweefden, bij Osip Mandelstam die zichzelf huilend toesprak ‘je bent wakker, wees niet bang voor je eigen tijd, wees niet arglistig,’ en vanzelfsprekend ook bij de Arkzoekster, die uit een zakje in haar doorweekte hemdje een doorweekte brief tevoorschijn haalde met de plaats waar de ark was gestrand en al meteen aanwijzingen begon te geven, en ten slotte ook bij de melancholiek Druipende Man die in de vulkanische lagen van de berg de herrezen fabrieksmuren van de Nairit zag.

Ero reed moeiteloos naar de top, dwars door de wijngaarden en de ijsvlakten, dwars door de kalklagen van de tijd, en de overstroomde wereld daarbeneden was veranderd in een zonbeschenen woestenij met moerbeibomen en de aarden daken van huizen, met mysterieuze bakkers in de vier windstreken, met sporen van levende wezens die er hadden geleefd en gehoopt en gebeden tot hun goden maar alle goden hadden wel eens besloten dat hun schepping een vergissing was en dat zij moest worden tenietgedaan, waarop gemis en spijt volgden, en onmiddellijk daarna een nog grotere vergissing, het was niet anders.

Het busje kwam tot stilstand op 5137 meter hoogte, de passagiers stapten uit, de in zilverpapier gewikkelde zon brandde, het eeuwige ijs verblindde hun ogen, er was de echo van een golfslag, ze dronken de jonger makende berglucht, de gletsjer knisperde als de bladeren van het boek van het paradijs die een voor een werden omgeslagen door een kind, de opgewaaide sneeuwhellingen waren als gesloten, gouden bloemen, de wereld was geschapen en vergaan en dan opnieuw geschapen, en later zou niemand het zich herinneren, ook de engelachtige duiven niet, of de spanten van de ark in het ijs, en evenmin het ijs zelf.

Ero maakte rechtsomkeert en reed met zijn lege busje terug naar Jerevan, toeterend en wuivend naar bartenders, straatvegers en nimfen op hoge hakken die hij allemaal beminde, terug naar huis reed hij, de lange werkdag zat erop, hij verwijderde zich langzaam zoals het gebergte in de achteruitkijkspiegel, mijn God, wat een dag, en Ero stuurde zijn busje door de gigantische plassen die de regen overal had achtergelaten en langs de scheuren die de aardbevingen hadden veroorzaakt, terug naar de stad, naar zijn woning.

Hij parkeerde zijn busje op de oever van het stuwmeer naast de witte huizenblokken van de Amerikaanse ambassade, liep langs de onberispelijke borders, de muren van gewapend beton, de slungelige soldaten in battledress, daalde de oever van het stuwmeer af, waarbij hij telkens uitgleed in de modder, en kwam terecht in een zwaar door de storm geteisterde wereld van plaatijzer en plastic, in een walm van giftig water, een wereld die ver verwijderd was van de beschaving en er tegelijkertijd volop deel van uitmaakte, een wereld die bewaakt werd door honden met platte, vlugge snuiten, een wereld die zijn wereld was, Ero’s wereld, de derde wereld, een wereld met stroken vilt als bed, een omheining van mest, een zelfgebouwd fornuis, een waterleiding gemaakt van petflessen, een visnet van kippengaas en een modderige deurmat die ‘dobro pozjalovatj’ zei, welkom in de taal van Ivan.

’s Ochtends ging hij op een hoger gelegen oever van het zieke meer staan om de Ararat te zien, om tot de Ararat te bidden, maar hij was er niet, hij was er niet meer, alsof iemand aan de andere kant een enorm doek met een modernistisch wit-op-wit had neergezet en elke herinnering de vrucht was van verhitte verbeelding, alsof de mensheid maar wat fantaseerde opdat het leven niet zo sneu zou zijn, en Ero luisterde scherp naar het gesis in de oven waar de wind werd gebakken en hij hoorde warempel stemmen in het zuiden die naar hem riepen, stemmen vanaf een onzichtbare berg die naar hem riepen, huilerige stemmen of lachende stemmen, dat was niet duidelijk, maar ook dat beeldde hij zich waarschijnlijk in en toen ging hij liggen op zijn vette, vilten bed, prevelde ‘Tsavut danem, tsavut danem’ en doofde als een kaars.

 


Yerevan, oktober 2012


Download the ePub Print

Ցավդ տանեմ

Յոհան դը Բոուզե

 

Բաժանումը մահվան կրտսեր քույրիկն է՝ երեկ ասեց նրբակազմ մի օրիորդ, Էրոյի երթուղային տաքսիից իջնելիս, և քաղաքը այնպե՜ս էր բզզում, կարծես աստվածներն իրենց փողերն էին լարում մեծ սիմֆոնիա նվագելու համար, և Արարատը դարձյալ թաքնվում էր, իր սովորույթի համաձայն, այդ ծեր խաբեբան, որի մասին միկրոավտոբուսում նստած տղան ասաց, թե գոյություն չունի՝ հինգ հազար մետր լեռ-չգոյություն է, կա միայն մուսուլման դյուրաբորբոք գործավոր, որ հայ-թուրքական սահմանից այն կողմ մերթ առասպելական չափսերի ստվարաթղթե էկրան է դնում՝ վրան պատկերված է երկգլխանի լեռը, որի գագաթին հանգրվանել էր վեց հարյուր տարեկան Նոյի տապանը ժամանակների սկզբին, մերթ՝ ծուխ ու մշուշ ցուցադրող էկրան, մերթ էլ՝ ոչինչ չցուցադրող, պարզապես մոդեռնիստական ու խորհրդանշական սպիտակ-ու-սիպտակ էկրան:

Իմ երթուղայինն է տապանը՝ ասում էր Էրոն, երբ ցնցվում էր երկիրը, տարին մի քանի անգամ, իսկ նա Շառլ Ազնավուրյանի La Bohème, on est heureux (Լա Բոհեմ, երջանիկ ենք) ձայնագրության հետ երգում էր ու մտածում Հայաստանի արևմտյան սահմանի մասին, որը նման է աղջկա դիմագծերի՝ կճատ քթով, վեր ցցված մազափնջով ու վհուկի նեղ կզակով, և նա իր երկրով մեկ շրջում էր իր երթուղային տաքսիով՝ փնտրելով հոգնած ճամփորդների, որոնք ուղևորում էին դեպի աշխարհի չորս կողմերը, որոնց մասին ռուս ինչ-որ հարբեցող ասել է, թե նման են չորս հացթուխերի՝ Հյուսիս, Հարավ, Արևմուտք և Արևելք անուններով,- հենց այս հերթականությամբ,- որոնք մեկական վառարան ունեն և կրակը կամա թե ակամա վառ են պահում, Հյուսիսը՝ տաք գլխով, Հարավը՝ անշնորք ձևով, - կամ հակառա՞կը. դա նույնպես հնարավոր է, քանի որ հարբեցողը ռուս էր, ուստի՝ ամեն ինչ բավական խեղաթյուրված էր տեսնում,- ինչպես էլ որ լինի, բոլորը երկրպագում էին քամիներ թխող վառարանի մրոտված բերանը:

Էրոն շրջում էր փրկված մարդկության սկզբնական նավահանգստում, այնտեղ, որտեղ իր արարչական գործով հարբած Աստված անզսպորեն փորձեր է կատարել. մի երկրում՝ որդան կարմիրով, երեք հարյուր վաթսունհինգ հատիկ պարունակող նռներով, քամու թևերին բերված և կյանքից հոգնած հոգիներով, Կոլխիդայի լեռներից փչող շնչով, չորացած հացի պես ճարճատող գունավոր սարալանջերով, ընկույզի պես մութ քարանձավ-տներով, որձաքարի բեկորների պես ձկան թեփուկներով ծածկված ճանապարհներով, անբերրի, հողմահար, փրչոտ դատարկությամբ, մի խոսքով՝ այնպիսի վայրում, որտեղ ժամանակը գոյություն չունի:

Նա կանգ էր առնում ինչ-որ հյուրանոցի առջև, որի դռնապանը բոլորի ձեռքերն էր սեղմում և բոլորին ժպիտ պարգևում, որի բեռնակիրները տատանվում էին ավտոմեքենաների անտենաների պես, որտեղ աղջիկները նեղ ու հալվող շրջազգեստներ էին հագնում, և ուր ոչ ոք, ոչ ոք երբեք չէր գալիս, բացի գեր գործարարներից ու ալարկոտ հիպիներից, սակայն բացի նրանցից՝ ոչ ոք, որովհետև այդ հիմնարկը ծառայում էր որպես մաֆիայի փողերի լվացքատուն, այդ պատճառով էլ դատարկ էր և ուշադրություն ու սեր էր պահանջում, բայց երբ վերջապես հասնում էր սերը՝ նրբաճաշակ, բուրավետ մի սեր, ոչ բառը չիմացող պարսկական հավերժահարսերի տեսքով, դռնապանը հունական իր ժպտացող թատերադիմակն էր նետում դեն և ալբատրոսի պես թևերն էր բացում:

Այդ ընթացքում գեղադեմ մի պարոն նստեց Էրոյի երթուղայինը, այսինքն՝ իր բարձրահասակ մարմինը երկու հավասար մասի ծալեց, մի ձեռքով սրածայր կարճ մորուքը բռնելով, մյուս ձեռքով հենվելով եղևնափայտե գավազանին, ու թավ, բամբ ձայնով Էրոյին բարի լույս ասաց, ինչից հետո Էրոն երկար ժամանակ գլխով մերթ դրական, մերթ բացասական շարժումներ արեց, քանի որ պարոնը – ում անունը Հովան էր, կամ՝ Աստծո Պարգև, և այնքան էլ ջահել չէր, բայց բարեբախտաբար ջահել սրտի տեր էր – այս պարոն Աստծո Պարգևը, որ մանավանդ օտարերկրացի էր, անմիջապես սկսեց ավանդել Ծննդոց գրքի ութերորդ գլխի առաջինից հինգերորդ տողում նշված ստորգետնյա աղբյուրների և երկնքի սահանքների, ինչպես և իր ձեռնափայտի մասին, որը թանկարժեք առարկա էր, քանի որ ռուս կոմպոզիտոր Շոստակովիչը պատրաստել էր տվել բիլիարդի զարկաձողից:

- Ցավդ տանեմ, – Էրոն ասաց բարևի փոխարեն ու շարունակեց:– Ո՞ւր եք գնում, Հովան Աստծո Պարգև - և Հովանն իսկույն սկսեց տեղեկացնել, որ անկասկած ողջ աշխարհում բացի իրենից այլ օտարերկրացի չկա, որ իր պես ծանոթ է Մեսրոպ Մաշտոցի 405 թվականին ստեղծած 38-տառանոց այբուբենին, ապա ասաց, որ սերն է իրեն ստիպել ապաստան փնտրել այս տխուր երկրի գրկում, բայց սերը վաղուց վերացել է, իսկ մինչ օրս այս տխուր երկիրը շարունակում է պարուրել իրեն, ինչի պատճառով այլևս երբեք չի ընտելանա Բեռլինին կամ Բրյուսելին, այսինքն այն քաղաքներին, որտեղ փոքր-մոքր գործերով էր զբաղվում, և ի վերջո երթուղայինի վարորդին հայտնեց իր ուղևորության նշանակման վայրը՝ Խոր Վիրապ, Հայր Արարատի ստորոտին, որտեղ գտնվում է քրիստոնեական հինավուրց եկեղեցին:

Երկրորդ անգամ երկիրը ցնցվեց՝ երկինքը պատռելով, և ճեղքերից ջուր էր հեղեղվում նարնջաքարե տների վրա, և Էրոն վարպետորեն իր միկրոավտոբուսն էր վարում սալիկների վրայով, ազդանշան տալով ու ձեռքով բարևելով բարմեններին, փողոց մաքրողներին ու բարձրակրունկ կոշիկներով հավերժահարսերին, որովհետև բոլորին հավասարապես սիրում էր Կիլիկիայի չափ իր սրտով, ինչպես սիրում էր նաև Երևանը՝ աշխարհի ամենահին քաղաքը, որ հիմնվել էր մեր թվարկությունից առաջ 782 թվականին, ու որտեղ ծնվել էին նրա որդիներն ու դուստրերը, և վերհիշեց Շառլ Ազնավուրյանին, ում իր մեքենայով էր տեղափոխել 3 տարի առաջ, այն ժամանակ՝ խորհրդային անիծյալ արտադրանքի «Վոլգայով», երբ գուսանը նոր էր թագադրվել Հայաստանի Հանրապետության Արտակարգ դեսպան, և հիշեց թե ինչպես էին երկուսով բղավել Mourir d’aimer («Սիրելուց մեռնել») երգը, ծիծաղից խեղդվելով. ինչպե՜ս էր թռչում ժամանակը:

Շուկայի կաթնավուն կտուրի տակ, մուտքի առջև կանգնած, ձեռքը թափահարելով նրան կանգնեցրեց գյուղացի մի կին՝ հաղթանդամ, չսափրված, մոտ հիսուն տարեկան մի աղջիկ, որի շուրջը շարված էին թնդանոթի գնդերի նման՝ չվաճառված կաղամբներով լի ցանցեր, ծալված մի տախտակ ու քրթմնջող աղավնիներ, իսկ Մարտի կամ Լեյդի անունով այդ գեղեցկուհուն հաջողվեց մի դիպուկ շարժումով շալակել իր ապրանքը՝ միանգամից լցնելով Էրոյի փոխադրամիջոցի կեսը, մյուս կեսն էլ՝ իր ծլվլոցով, թե նրա գյուղում յուրաքանչյուր անսպասելի այցելուին հյուրասիրում են այծի պանրով ու օղիով, քանի որ կարող է լինել գյուղական կյանքը սիրող Հիսուսի վերամարմնավորումը, - Այդպես չէ՞, պարոն ջան – դարձավ Հովհան Աստծո Պարգևին, որ ժամանակը սպանելու համար բանաստեղծություններ էր թարգմանում, այդպիսով ինքն իրեն մատնելով որպես այլալեզու մարդ, ուստի՝ հնարավոր վերամարմնավորված Փրկիչ:

Էրոն խոսում էր դիմապակու մաքրիչների հետ, ասես լծված ձիերի դիմեր, որոնք շտապում էին մաքրել դույլերով երկնքից թափվող անձրևաջուրը, ճանապարհորդությունը հաջող ավարտին հասցնելու համար. հայհոյում էր նա և ասում՝ շո՜ւտ արեք և չո՜շ և ցո՜, բայց խեղճ մաքրիչներն ի վիճակի չէին առավել արագացնել իրենց արդեն տքնաջան աշխատանքը և տնքում էին, քիչ էր մնում կոտրվեին լուցկիների պես, - վա՜յ – ասեց Էրոն – ինձ մի՜ լքեք ջրհեղեղի և հայտնության այս երկրում, իսկ Հովան Աստծո Պարգևն ասաց, որ Ծննդոց գրքի ութերորդ գլուխն էլ ունի երջանիկ ավարտ, ու արտասանեց՝ Ջրերը շարունակեցին աստիճանաբար նվազել մինչև տասներորդ ամիսը: Տասներորդ ամսում՝ ամսվա առաջին օրը լեռների գագաթները երևացին:

Այդ ընթացքում, երթուղայինը ճողոպրել էր քաղաքի կենտրոնի ճանկերից, ահեղ դմփդմփոցով առաջ էր ընթանում, ձախի մոխրագույն բնակելի շենքերի և աջի տիտանական քարե հերոսների միջով, կանգ առնելով ինչ-որ պալատի ոսկեփայլ մուտքի մոտ, որին հսկում էին հռոմեական արձաններ ու ատրճանակը գրպանը դրած լավ տղաներ, և բայրոնյան տեսք ունեցող մի օլիգարխ Էրոյին աղերսեց, որ իրեն տանի Առյուծ արքայի կամ, ինչպես ժողովուրդն է ասում՝ Դոդի Գագոյի տունը, որպեսզի մասնակցի ինչ-որ գագաթի, գագաթի՞, այո՝ գագաթի, իսկ Մարտի Լեյդին սկսեց կարկաչել, և բանաստեղծությունը Հովան Աստծո Պարգևի կոկորդին մնաց:

Օլիգարխը հանգամանալից ներողություն խնդրեց այն բանի համար, որ իր բարձրաստիճան ոռը նախապատվություն էր տալիս ժանգոտ արճճե երթուղայինին, ոչ թե վարորդով Պորշեին, բայց՝ - ի՞նչ անենք. սարսափելի եղանակ է. ասես Ծննդոց գիրքն է կրկնվում, ասես պատմությունն է անընդհատ կրկնվում -, ապա վերջին նորությունները հաղորդեց Դոդի Գագոյի վերաբերյալ, - կուզե՞ք իմանալ բոլորդ -, սակայն ոչ ոք չարձագանքեց, որովհետև բոլորը շատ զբաղված էին մտածելով թե՝ մեզ ի՞նչ, իսկ ի վերջո նա որոշեց պարզապես պատմել, այլևս չդիմացավ:

Վերջերս (պատմում է Օլիգարխը) հռոմեացի-հռոմեացի էինք խաղում , ասպարեզիկներով, գլադիատորիկներով ու ստրկուհիներով, ամեն ինչով, և դրանից հետո գնացինք Գագոյի խրճիթի տանիքի գազանանոցը, որպեսզի դիտենք ինչ-որ ներկայացում, որի մեջ երկու առյուծ էշ էին հոշոտելու, բայց էշը լավ ինքնապաշտպանվում էր և քիչ մնաց թանկարժեք առյուծներին վնասի, իսկ մենք ուզում էինք արյուն տեսնել, և որոշեցինք մեր հրացաններով կրակել էշի վրա. այդպես էլ արեցինք, ապա կոկա-կոլայով կոնյակ խմեցինք, որովհետև հրաշալի օր էինք անց կացրել - մեջբերում եմ Օլիգարխի խոսքերը -, ապա Մարտի Լեյդին փսխեց Հովան Աստծո Պարգևի քրտնաթաթախ մոկասինների վրա:

Էրոն դարձյալ սեղմեց արգելակը, այս անգամ կանգ առավ քամուց ծածանվող մորուքով սիրուն սևազգեստի համար, որ ձուկ վաճառողի ցելոֆանե ծածկի տակ կանգնած՝ անհույս ավտոստոպ էր անում և երթուային տաքսիին լցրեց այնպիսի բուրմունքով, որ հիշեցնում էր այն փոսը, որտեղ Տրդատ Գ արքայի հրամանով տասներեք տարի շարունակ բանտարկված էր եղել Գրիգոր Պարթևը՝ հետագայում սրբացված Գրիգոր Լուսավորիչը, ում ազատումը համընկավ իսկական քրիստոնյա պետության ստեղծման հետ, սակայն - ո՜վ զարմանք - Սիրուն Սևազգեստը բոբիկ էր, քանի որ ճգնավորի կյանքով էր ապրում, իսկ հիմա գնում էր այլ Բոկոտն Սևազգեստի այցելության, որովհետև ուզում էր նրան ասել՝ Ցավդ տանեմ, եթե, իհարկե, թույլատրեր նախախնամությունը, որովհետև ջրհեղեղը դադարելու մտադրություն չուներ:

Դիմապակու մաքրիչներից մեկը կոտրվեց, իսկ Էրոն, հայհոյանքներ թափելով, Հովան Աստծո Պարգևին հրամայեց, որ ժամանակ առ ժամանակ բացի պատուհանը, օձի պես ծռմռելով դուրս հանի իր երկար մարմինը և դիմապակին մաքրի իր կիով... կներե՜ք, Շոստակովիչի ձեռնափայտով. հրաման, որ Հովան Աստծո Պարգևը հանդիսավորապես մերժեց կատարել, որովհետև խորապես վիրավորեց նրա արժանապատվությունը, և այդ պատճառով Էրոն տրվեց «մոտավորապես որտե՞ղ է ճանապարհը» խաղին, որը սովորական պայմաններում արդեն սխրագործություն է այս տխուր երկրում, սակայն ճիշտն ասած՝ միևնույն էր, ժամանակների վերջը վրա էր հասնում, արդեն մեր դուռն էր թակել, բայց իհարկե ոչ մեկը չէր բացել:

Երթուղայինը կանգ առավ Պափոս դիսկոտեկի առջև, որը ստրիպտիզ ակումբի հետ մեկ տանիքի տակ էր, հայտնի Լաս Վեգաս թաղամասում, ավելի ճիշտ՝ հայաստանյան Լաս Վեգասում, և հագուստից դատելով՝ նոր ամուսնացած մի զույգ մտավ, որ - երկրի սովորությունների համաձայն ու փեսայի վերնաշապիկի սխալ կոճկված կոճակից դատելով – հավանաբար լավ թավալգլոր էր եղել հարսանյաց սրահին կից ննջասենյակում, ինչից հետո խնջույքը ամբողջ ուժգնությամբ շարունակվել էր, հանգամանք, որի շնորհիվ փեսան հասցրել էր իրեն թույլ տալ – որպես բիս – ստրիպտիզի ներկայացում դիտել հարակից հիմնարկում, մի խոսքով՝ ժամանակը եկել էր, որ զույգը վերադառնա իր մեկուկես սենյականոց բնակարանը Բանգլադեշում. Բանգլադե՞շ, ի՞նչեր եք խոսում, ոչ, իհարկե խոսքը իսկական Բանգլադեշի մասին չէ, այլ այն թաղամասի, որ նույն անունով են կոչում, որովհետև այնտեղ բենգալական թշվառություն է տիրում:

Զույգը բաղկացած էր սպիտակ, մետաքսապատ, թաց, իգական տարրից և սև, բամբակապատ, թաց, արական տարրից, երկուսն էլ խոզի պես հարբած, մռթմռթում էին՝ կյանքիդ մեռնեմ, կյանքիդ մեռնեմ. մեկը թռչնանման տղամարդ էր, մատուցողների ընտանիքից, բայց ինքը դժբախտաբար գործազուրկ էր և Նյու Յորքում գործ էր երազում, ոչ, ոչ թե Նյու Յորքում, կամ էլ՝ այո, բայց հայաստանյան Նյու Յորքում, իսկ մյուսը, ընդհակառակը, հաղթանդամ հարս էր, միջնադարյան քնարերգության ամբիոնի անպետք դիպլոմով, կարմիր ներկված մազերով և այնպիսի կոնքով, որ առանց որևէ դժվարության կկարողանար եռորյակներ ծնել. ավելորդ է ասել, որ նրանց հայտնվելուց ի վեր միկրոավտոբուսի մեջ ասեղ գցելու տեղ չմնաց:

Երբ երկիրը երրորդ անգամ ցնցվեց, հետևի նստարանին, որը ծածկված էր ծվեն-ծվեն եղած յուղոտ բարձով և որի վրա երեք սերունդ քածեր իրենց լակոտներ էին ծնել, բազմեց անընդհատ ծխող, վառ դեղին կոստյումով փոքրամարմին մի տղամարդ, որ ասես այլ ժամանակաշրջանից ուղղակիորեն մեզ մոտ նետված լիներ, և պարզվեց, որ ոչ այլ ոք էր, քան վաղ քսաներորդ դարի բանաստեղծ Օսիպ Մանդելշտամը, Ստալինին անհաճո մի քանի տողերի հեղինակ, որ – ըստ երևույթին – մտադիր էր մի տեսակ հետմահու արձակուրդ անցկացնել իր երազանքների երկրում, գեղեցիկի պապենական երկրում, սակայն, ցավոք, Աստծուն անհաճո օր էր ընտրել, ինչն ապացուցեց նրա խոսքերի տոնը՝ На горе Арарат растёт крупный виноград, ինչը ռուսերեն լեզվով շուտասելուկ էր, որ նշանակում է՝ Արարատ լեռան վրա խոշորահատ խաղող է աճում:

Ո՜վ կպատկերացնի, որ հեղեղված ճանապարհի եզրին, ցեխի գողտրիկ մի կույտի վրա կանգնած, թաթիկը տարուբերելով՝ ավտոստոպ էր անում մի աղջիկ՝ եղեգի ցողունի պես ընկճված, անասելիորեն երիտասարդ, փրկության կամ արքայազնի սպասող, կապիկի պես գեղեցիկ, Արարատը բարձրանալու և Նոյյան տապանի մնացորդները գտնելու վճռականությունից հարբած, և այս վերջին նպատակով էլ զինված էր թեթև շապիկով ու հողաթափերով, և ցրտից ու ջերմից դողացող՝ բարձրացվեց Էրոյի հիվանդատար միկրոավտոբուս, որտեղ Օլիգարխի և Աստծո Պարգևի ծնկերը նրան պատգարակ ծառայեցին:

Գնալով ավելի ու ավելի անհասկանալի էր դառնում, թե Էրոն ո՞ւր էր տանում իր ուղևորներին, որովհետև անտեսանելի էր դարձել ճանապարհը, որով առաջ էր ընթանում, և անձրևաջրերը քշել էին բոլոր նպատակակետերը, թեև մի միայնակ բան առայժմ կանգուն էր, ի ցինիկական դաս նոր սերունդներին՝ «Նաիրիտ» գործարանը, Հայաստանի Խորհրդային Հանրապետության հպարտությունը, մի քանի տասնյակ հազարավոր բնակչություն ունեցող քաղաքի չափով, որը, սակայն, Իվանի մեկնումից հետո վերածվել էր ուրվականների քաղաքի՝ երկաթյա հսկայական միջատներով, երկաթբետոնե խաչերով, սառը կաթսաների կամ հսկայի շրջազգեստի կետոսկրերի նման ծխնելույզներով, ոչ մի տեղ չտանող, կեռումեռ անող և օձի պես գալարվող գազատարներով, և մեթան գազի կուտակման հետևանքով մի քանի օր առաջ պայթած խորդանոցի սևացած մնացորդներով:

Ու հենց այնտեղ, նրբագեղ տառերով գրված «վաճառվում է» հայտարարություն կրող պատռոտված վահանակի և հնարավոր գնորդի բեռնատարի արանքում, որի կողին նշված էր «China Shipping», թրջված մի ծերունի սպասում էր, որ գա մի ավտոբուս, որն այլևս չէր շրջում կամ գալու ճանապարհին անդունդ կանգառն էր գնացել, իսկ Էրոն չէր կարող բախտի քմահաճույքին թողնել Թրջված Մարդուն, որովհետև Թրջված Մարդը – ինչպես պատմում էր նա – նրա ծանոթներից մեկն էր, որ երկար տարիներ աշխատել էր Նաիրիտ գործարանում և մինչև հիմա ամեն օր հերթափոխության ժամանակ գործատեղ էր գալիս, իբր թե գործարանը դեռ չէր փակվել, մի խոսքով՝ երկչոտ տխմարի մեկն էր, որ այսօրվա դրությամբ գոյատևում էր հողից աճող նուռիկներով և, չնայած երթուղայինի մեջ մատնաչափ ազատ տեղ իսկ չէր մնացել, հաջողվեց Թրջված Մարդուն խցկել Զույգի կողքին՝ միևնույն նստարանին:

Երկիրը ցնցվեց չորրորդ – և վերջին – անգամ, անցած անգամներից ավելի ուժգնորեն, իսկ Էրոյի միկրոավտոբուսը նման էր խաղալիք թմբուկի, որի վրա Աստված պարապում էր իր փայտիկներով, և ամբողջ մարդկության աչքերից հոսող ջրերը, բոլոր ժամանակների վշտերից թափված բոլոր արցունքները միանգամից անխնա տեղացին Հայաստան կոչված խեղճուկրակ երկրի գլխին, ի հուսահատություն Էրոյի, որ քշում էր աչքերը փակ, որպեսզի ավելի լավ տեսնի իր պատկերացնած ճանապարհը, տխրահունչ մի երգ երգելով՝ Ուխտ եմ կնքում, որ այլևս երբեք մի էակ չոչնչանա ջրհեղեղի ջրերի պատճառով, և որ այլևս երբեք երկրին կուլ տվող ջրհեղեղ չլինի, և շնչահեղձ ավարտեց՝ աղեղս ամպերի մեջ կթողնեմ:

Էրոյի խոսքերը դեռ չէին հասցրել սառել, երբ երթուղայինը մշուշի թաց հանգույցի միջով սահեց ու այլ աշխարհ մտավ, և այժմ պարզ դառավ, որ վաղուց դուրս էր եկել սովորական ճանապարհից՝ հայտնվելով լուսնաշխարհի բլրի լանջին, ո՜չ, բլրի վրա չէր, այլ հսկայի վրա, ոչ՝ սարի վրա էր, իսկ ոչ լուսնային, այլ Խոր Վիրապ կոչվող երկրային վայրում՝ քրիստոնյաների համայնության օրորոցում, Ամենաբարձր Գագաթի, Ամենասուրբ Լեռան, Ամենաքնած Հրաբխի ստորոտին, որի գագաթին մի ժամանակ հանգրվանել է երեք հարյուր տասը մետր երկարություն ունեցող Նոյյան տապանը – այդ երկարության մասին են վկայում գերանները, որ վերջերս հատնաբերել է մուսուլման, քրիստոնյա և անհավատ հետազոտողներից բաղկացած արշավախումբև - և որ այդ օրվանից ի վեր համարվել է բոլոր հոգնած ուղևորների հոգևոր հայրենիքը, իսկ Էրոն ուրախ բացականչեց, որովհետև հայ-թուրքական սահմանը, որը հերմետիկ փակվել էր 1915 թվականի սպանդերի վերաբերյալ տարաձայնությունների պատճառով և 1993 թվականի ղարաբաղյան պատերազմի հետևանքով, պարզվեց, որ այդ սահմանը անհետացել էր, ինչի շնորհիվ հայ հոգու սրբագույնն այլևս չէր գտնվում թշնամական արտերկրում:

Սկսեցին ուրախ բացականչել նաև երթուղայինի ուղևորները, այսինքն՝ ուրախ բացականչեց Հովան Աստծու Պարգևը, որն անմիջապես ընդհատեց իր թարգմանչական աշխատանքը, երկու կտոր արեց իր ձեռնափայտը և խաչակնքեց երեսը, որովհետև իրականացել էին Հայր Արարատի մասին աստվածաշնչյան խոսքերը, ուրախ բացականչեց նորապսակ Զույգը, որ իրար ականջների այլևս չէր կաթում Մեռնեմ կյանքիդ, այլ՝ Մեռա կյանքիդ, որովհետև իրոք կարծում էին, թե կյանքի և մահվան միջև սահմանն անցել են, և ուրախ բացականչեց նաև Սիրուն Բոկոտն Սևազգեստը, որ եղանակի զարմանալի փոփոխությունը համարեց այն երանելի պահը, որին ամեն քրիստոնյա հոգի անհամբեր սպասում է ամբողջ կյանքի ընթացքում՝ անցյալի մառախուղը շատ թանձր էր եղել, իսկ հիմա մոլորված ազգերը, բոլորը վերադառնում էին իրենց համընդհանուր հոր մոտ, և ուրախ բացականչեց Օլիգարխը, որն իսկույն սկսեց բարձրաձայն երազել, որ լեռը կգնի և լեռան կողքին տիեզերքի կենտրոնը կազմելիք հեքիաթային դղյակ կկառուցի, ուրախ բացականչեց Մարտի Լեյդի անունով հիսունամյա չսափրված աղջիկը, որ ուրախությունից պատուհանից արձակեց իր աղավնիներին, որոնք լեռան վրա էին սավառնում հրեշտակների պես, ուրախ բացականչեց Օսիպ Մանդելշտամը, որ լացելով ինքն իրեն ասաց՝ արթուն ես, մի՜ վախեցիր քո ժամանակից, մի եղի՜ր խորամանկ, և ուրախ բացականչեց, իհարկե, նաև Տապանը Որոնող Աղջիկը, որ թրջված շապիկի փոքր գրպանից հանեց տապանի հանգրվանը նշող թրջված մի թուղթ և միանգամից սկսեց հրահանգներ տալ, և ուրախ բացականչեց նույնիսկ թախծոտ Թրջված Մարդը, որ լեռան հրաբխային շերտերի մեջ նշմարեց Նաիրիտ գործարանի վերականգնված պատերը:

Առանց որևէ դժվարության Էրոն բարձրացավ մինչև գագաթը, անցնելով խաղողի այգիներով ու սառցադաշտերով, ուղղակի անցնելով ժամանակի կրաքարե շերտերով, մինչ ներքևում հեղեղված աշխարհը վերածվել էր արևաշող անապատի՝ թթենիներով և տների հողե տանիքներով, աշխարհի չորս կողմերում ապրող խորհրդավոր հացթուխներով, և հետքերով կենդանի այն էակների, որոնք այնտեղ ապրել էին և հույս էին ունեցել և աղոթել էին իրենց աստվածներին, սակայն բոլոր աստվածներն ուշ, թե շուտ որոշել էին, որ իրենց արարչությունը մեծ սխալ էր եղել և պետք է ոչնչացնել, հետո կորստի զգացում ունենալով ու զղջալով, անմիջապես նոր, ավելի մեծ սխալ արել. բա ինչ անենք:

Երթուղյաինը կանգ առավ 5137 մետր բարձրության վրա, ուղևորներն իջան, շողշողում էր ալյումինե նրբաթիթեղով փաթաթված արևը, մշտական սառույցը այրում էր նրանց աչքերը, ալեկոծության արձագանքներ էին լսվում, և նրանք ըմպում էին երիտասարդացնող լեռնային օդը, սառցադաշտը ճռթճռթում էր երեխայի ձեռքով թերթվող դրախտի գրքի էջերի պես, քամու ուժով հավաքված ձյունաթմբերը նման էին ոսկյա փակ ծաղիկների, աշխարհը արարվել էր, վերջացել ու նորից արարվել էր, բայց ոչ ոք դրա մասին ոչինչ չէր հիշի, ոչ հրեշտականման աղավնիները, ոչ սառույցի մեջ զետեղված տապանի գերանները, ոչ էլ ինքը՝ սառույցը:

Էրոն հետդարձի ճանապարհը բռնեց և դատարկ միկրոավտոբուսով վերադարձավ Երևան, ազդանշան տալով ու ձեռքով բարևելով բարմեններին, փողոց մաքրոողներին ու բարձրակրունկ կոշիկներով հավերժահարսերին, որովհետև բոլորին սիրում էր. նա վերադաձավ տուն, երկար աշխատանքային օրն ավարտվել էր, նա դանդաղ հեռանում էր, ինչպես հեռանում էր և լեռնաշղթան՝ նրա միկրոավտոբուսի հայելու մեջ, - Աստված իմ, ի՜նչ օր - և Էրոն իր միկրոավտոբուսը քշում էր անձրևից ամենուրեք առաջացած վիթխարի ջրափոսերի միջով ու երկրաշարժերից առաջացած ճեղքերի եզրով, վերադարձավ քաղաք, վերադարձավ տուն:

Նա իր միկրոավտոբուսը կանգնեցրեց ջրամբարի ափին, ամերիկյան դեսպանատան սպիտակ շենքերի դիմաց, ոտքով անցավ անթերի ծաղկանոցների ու երկաթբետոնե պատերի երկայնքով և ռազմական հագուստով լոլոզ զինվորականների կողքով, իջավ ջրամբարի ափը, սայթաքելով ցեխի մեջ, և հայտնվեց փոթորկից ծեծված, թունավորված ջրերի գարշահոտով պատված, թիթեղապատ ու պլաստմասսե մի աշխարհում, մի աշխարհում, որը քաղաքակիրթ աշխարհից հեռու էր, որը, սակայն, միաժամանակ քաղաքակիրթ աշխարհին մասնակից էր. նա հայտնվեց մի աշխարհում, որին հսկում էին տափակ ու արագ դնչերով շներ. մի աշխարհում, որ նրա աշխարհն էր՝ Էրոյի աշխարհը, երրորդ աշխարհը, աշխարհ որ ուներ անկողին ծառայող թաղիքի ծվեններ, աթարով սարքած ցանկապատ, ինքնաշեն վառարան, պոլիէթիլենային շշերից շինված ջրատար, մետաղալարե ձկնորսական ցանց և ոտքերը մաքրելու ցեխոտ լաթ, վրան տեքստը՝ добро пожаловать, որը Իվանի լեզվով նշանակում է՝ բարի գալուստ:

Առավոտյան կանգնեց հիվանդ ջրամբարի բարձրադիր ափին, որ տեսնի Արարատը, որ աղոթի առ Արարատ, սակայն չկար Արարատը, այլևս չկար, կարծես սահմանից այն կողմ ինչ-որ մեկը տեղադրած լիներ մոդեռնիստական սպիտակ-ու-սպիտակ հսկայական կտավ, կարծես՝ լեռան գոյության մասին բոլոր հիշողությունները շիկացած երևակայության արդյունք լինեին, կարծես մարդկությունը նրան հորինած լիներ, որպեսզի կյանքը շատ տխուր չլինի, և Էրոն, լսողությունը լարելով, որսում էր քամիներ թխող վառարանի ֆշշոցը և - ո՜վ զարմանք – հարավից նրան կանչող ձայներ լսեց, անտեսանելի լեռից կանչող ձայներ, պարզ չէր՝ լացո՞ղ ձայներ էին, թե՞ ծիծաղող ձայներ, սակայն հավանաբար սրանց էլ պատկերացնում էր միայն, ապա պառկեց իր յուղոտ թաղիքե մահճակալի վրա, քթի տակ մրմնջալով՝ Ցավդ տանեմ, ցավդ տանեմ , և մոմի պես հանգավ:

 

'հոլանդերենից թարգմանեց՝ Աննա Մարտիրոսյան-Մատտաարը'

 

 

Աննա Մարիա Մարտիրոսյան-Մատտաարը (1961 թ.) երկար տարիներ աշխատել է որպես երդվյալ թարգմանչուհի իսպաներենից հոլանդերեն և հոլանդերենից իսպաներեն, իսկ մոտ հինգ տարի առաջ սկսել է կատարել գեղարվեստական թարգմանություններ հայերենից հոլանդերեն, երբեմն էլ՝ հակառակ ուղղությամբ: 2010 թ. Աննա Մարտիրոսյանի թարգմանած երկու գիրք է լույս տեսել՝ Սասնա ծռերի ժողովրդական էպոսը, Նաիրի Զարյանի մշակմամբ (“David van Sassoen”), և Վահե Արսենի «Կանաչ աստվածների վերադարձը» վերնագրով ժամանակակից բանաստեղծությունների հավաքածուն (“De terugkeer van de groene goden”): 2012 թ. նա անգլերենից հայերեն է թարգմանել հայկական տպագրության պատմության մասին գիրք: Աննա Մարտիրոսյանը նաև ջանքեր է գործադրում հայ-հոլադական մշակութային կապերն ամրապնդելու ուղղությամբ, կազմակերպելով ցուցահանդեսներ, գրքի շնորհանդեսներ և այլն:

Download the ePub Print

Laisse-moi porter ta peine


« La séparation est la sœur cadette de la mort », dit hier une gente demoiselle en descendant du minibus d’Ero tandis que la ville vibrait comme si les divinités étaient en train d’accorder leurs binious pour leur grande symphonie et que l’Ararat se cachait derechef, comme d’habitude, ce vieux sournois dont un garçon dans le minibus prétendait qu’il n’existait pas, cinq mille mètres de montagne inexistante, rien d’autre qu'un bricoleur musulman au sang vif qui installait de temps à autre de l’autre côté de la frontière entre l’Arménie et la Turquie un gigantesque écran en carton représentant un mont bicéphale sur lequel avait échoué à l’aube de l’humanité un Noah âgé de six cents ans, et ensuite un autre écran avec rien que de la fumée ou de la brume ou encore rien du tout, simplement un blanc sur blanc moderniste chargé de signifiant.

« L’arche, c’est mon minibus », dit Ero lorsque la terre se mit à trembler, deux ou trois fois par an, tandis qu’il chantait en play-back La Bohème, on est heureux de Charles Aznavour, songeant à la frontière occidentale de l’Arménie qui dessine un visage de jeune fille en profil avec un nez rond retroussé, une houppe et un petit menton de sorcière, et traversant son pays en quête de voyageurs éreintés en route vers les quatre points cardinaux dont un poivrot tchétchène a dit un jour qu’ils ressemblaient à quatre boulangers, appelés Nord, Sud, Ouest et Est, dans cet ordre, et qu’ils possédaient chacun un four qu’ils entretenaient bon gré mal gré, Nord le plus rageusement, Sud le plus gauchement ou était-ce l’inverse, c’était fort possible, car ce poivrot était un Russe et il voyait donc tout de manière quelque peu tordue, néanmoins tout le monde honorait la gueule du four noir de suie dans lequel on faisait cuire les vents.

Ero traversait le port d’attache de l’humanité sauvée, là où le Dieu, ivre de sa propre création, s’était laissé entraîner à expérimenter librement, un pays de cochenilles de cactus cramoisis, de grenades avec leurs trois cent soixante-cinq graines, d’âmes amenées par le vent mais usées jusqu’à la corde, le souffle de la Colchide, versants colorés qui crépitaient comme du toast trop sec, habitations troglodytiques noires comme des noix, chemins couverts d’écailles de poisson comme des bouts de quartz, un vide aride, venteux, duveteux, bref un endroit où le temps n’existait pas.

Il s’arrêta à un hôtel où le portier donnait la main et un sourire à tout le monde, où les porteurs vacillaient comme des antennes de voiture, où les filles portaient des robes moulantes, fondantes, et où pour le reste ne venait jamais personne, vraiment personne, seuls des hommes d’affaires obèses et quelques hippies apathiques, mais pour le reste personne, car l’immeuble faisait office de salon-lavoir pour l’argent maffieux, il était donc abandonné et réclamait à corps et à cri un peu d’attention et d’amour, mais le jour où l’amour arriva, chic, un amour odorant sous forme de nymphes perses ignorant le mot non, le portier se débarrassa de son masque de théâtre grec hilare et étendit ses ailes comme un albatros.

Cette fois, un homme bien fait de sa personne monta dans le minibus d’Ero, c’est-à-dire qu’il plia son long corps en deux parts égales, serra son bouc dans un poing, s’appuya de son autre poing sur une canne en épicéa, souhaita le bonjour à Ero d’une belle basse d’airain, sur quoi Ero se mit à incliner et hocher la tête car le seigneur, qui se faisait appeler Hovan ou Dieudonné et qui n’était plus si jeune mais disposait heureusement d’un cœur juvénile, ce monsieur Dieudonné, un étranger par-dessus le marché, se mit sur-le-champ à enseigner sur « les sources de l’abîme, les vannes des ciels (1) » dans le livre de la Genèse, chapitre huit, versets un à cinq, et sur sa canne qui était un précieux artefact parce que le compositeur russe Chostakovitch l’avait fait fabriquer à partir d’une queue de billard.

« Tsavut danem, dit Ero en guise de salut, laisse-moi porter ta peine », suivi de « je vous dépose où, Hovan Dieudonné ? » et Hovan se lança sur-le-champ dans une proclamation qu’il était sans aucun doute le seul étranger au monde ayant une telle familiarité avec l’alphabet de 38 signes créé en 405 par Mesrop Machtots, poursuivant par la confidence que ce fut l’amour qui l’avait poussé dans les bras de ce triste pays mais que cet amour s’était volatilisé depuis alors que le triste pays le tenait encore toujours dans son étreinte de sorte qu’à Berlin ou Bruxelles, c’est-à-dire dans ces villes impersonnelles où il grappillait, il ne pouvait jamais ô grand jamais se sentir chez lui, et concluant enfin par communiquer sa destination au chauffeur de taxi : « Puits profond ou Khor Virap, au pied du Père Ararat, là où se trouve la plus ancienne de toutes les églises chrétiennes. »

La terre trembla une deuxième fois, provoquant des déchirures dans le ciel d’où la pluie se déversa sur les maisons en calcite orange et Ero manœuvra habilement son minibus sur les pavés, klaxonnant et faisant des signes à des tenanciers de bar, des balayeurs de rue et des nymphes perchées sur de hauts talons qu’il aimait toutes d’un cœur aussi gros que la Cilicie, tout comme il aimait Erevan, la ville la plus ancienne sur terre, fondée en 782 avant Jésus-Christ, où étaient nés ses fils et ses filles, et il repensa encore une fois à Charles Aznavourian qu’il avait transporté dans son bus en 1993, c’est-à-dire à l’époque dans sa Volga de maudite fabrication russe, alors que le barde venait d’être couronné Ambassadeur extraordinaire de la République d’Arménie, et à la manière dont ils avaient hurlé à tue-tête Mourir d’aimer, avec la gorge nouée de rire, où étaient les neiges d’antan ?

Sur le perron sous le toit de verre opalisé du marché, affublée d’un foulard fleuri et trempé, une paysanne fit un signe de la main, une fille robuste et mal dégrossie d’une cinquantaine d’années, entourée de filets bourrés de choux invendus ressemblant à des boulets de canon, d’un tréteau replié et de pigeons ronchonnant, et cette beauté odorante, appelée Marti ou Lady, réussit à balancer d’un tour de hanche expérimenté ses denrées sur le dos et d’en remplir d’un coup la moitié du véhicule d’Ero, et l’autre moitié avec des roucoulements sur l’hospitalité dont profitait tout voyageur inattendu dans son village à qui on servait du fromage de chèvre et de l’eau de vie car on ne pouvait pas savoir s’il ne s’agissait pas d’une réincarnation de Jésus qui adorait la vie champêtre, n’est-ce pas, mon bon monsieur, dit-elle à Hovan Dieudonné qui question de passer le temps, était en train de traduire des vers, se manifestant ainsi comme allophone et donc comme un sauveur réincarné potentiel.

Ero s’adressait à ses essuie-glaces comme à un attelage de chevaux, dont il attendait qu’ils s ‘appliquent à essuyer la pluie tombant abondamment du ciel afin que le voyage se déroule bien, il lâchait des jurons, leur dit ‘hu’ et ‘ho’ et ‘ts, ts’, mais les pauvres essuie-glaces étaient incapables d’intensifier leur labeur et geignaient déjà, bientôt ils casseraient comme des allumettes, ‘ho’, disait Ero, ‘ne m’abandonnez pas dans le pays du déluge et de la révélation’, mais Hovan Dieudonné dit que même le chapitre huit de la Genèse avait un dénouement heureux, citant : « Les eaux en étaient à aller et à manquer jusqu’à la dixième lunaison. À la dixième, le premier de la lunaison, les têtes des montagnes étaient visibles (2). »

Entre-temps, le minibus s’était arraché aux griffes du centre-ville, pétaradant à tue-tête en direction de barres de cages à lapin grisâtres à gauche et de héros titanesques en pierre à droite, il fit halte devant la grille dorée d’un palais, gardée par des statues romaines et des mecs baraqués armés de revolver, et un Oligarque à l’air byronien supplia de l’emmener à la maison de Lion King appelé aussi communément Stupid Gago, pour un sommet, un sommet, absolument, un sommet, sur quoi Marti Lady se mit à glouglouter et Hovan Dieudonné s’étrangla dans un verset.

Oligarque s’excusa abondamment de ce que son cul distingué donnât la préférence à un minibus de tôle rouillée plutôt qu’à une Porsche avec chauffeur, mais « que voulez-vous avec ce temps de merde comme si la Genèse se répétait tout comme l’histoire ne cesse de se répéter », et il sortit ensuite les dernières nouvelles concernant Stupid Gago, si tout le monde avait envie de savoir, et personne ne répondit parce que tous étaient bien trop occupés à penser qu’il aille au diable et finalement il décida de s’y risquer quand même, c’était insupportable.

« Dernièrement (dit Oligarque), nous jouions aux Romains avec de petites arènes et de petits gladiateurs et de petites esclaves et tout et tout et à la fin nous sommes allés dans le jardin zoologique regarder à partir de la terrasse sur le toit de la cabane de Gago un spectacle au cours duquel deux lions dévoreraient un âne, mais l’âne ne s’en laissa pas conter et menaçait de blesser les précieux lions, sur quoi nous qui avions envie de sang décidâmes de vider les chargeurs de nos fusils sur l’âne, aussitôt dit aussitôt fait, et à la fin nous bûmes du cognaccola car la journée avait été formidable », fin de citation d’Oligarque et à cet instant, Marti Lady vomit sur les mocassins suants de Hovan Dieudonné.

Ero donna un nouveau coup de frein pour un beau cureton à la barbe flottant au vent qui faisait désespérément du stop sous l’auvent en plastique d’un étal de poissonnerie et le minibus se remplit ainsi d’un parfum qui faisait penser à la cave dans laquelle Grigor Lusavoritch, connu ultérieurement sous le nom de saint Grégoire l’Illuminateur, était resté enfermé pendant treize ans sur ordre du roi Thiridate III et dont la libération coïnciderait avec les véritables débuts de la chrétienté, mais Bon Dieu, Beau Cureton était pieds nus parce qu’il menait une vie de prédicateur pénitent et se rendait pour l’occasion chez un autre Prédicateur pénitent aux Pieds nus auquel il voulait souhaiter Tsavut danem, du moins pour autant que la providence l’autoriserait car le déluge ne semblait pas avoir l’intention de s’arrêter.

« Crac », dit un des essuie-glaces, suivi d’un gros juron d’Ero qui chargea Hovan Dieudonné d’ouvrir de temps à autre la fenêtre et de passer son long corps à travers à la manière d’un contorsionniste pour essuyer le pare-brise à l’aide de sa queue, pardon, de la canne de Chostakovitch, une tâche que Hovan Dieudonné déclina royalement parce qu’il estimait ne pas devoir s’y abaisser, de sorte qu’Ero se livra dès lors à un petit jeu de hasard appelé où pourrait bien se trouver la route, ce qui constituait déjà un exploit dans des circonstances normales dans ce triste pays, en fait, ça ne faisait pas vraiment de différence car la fin des temps était devant la porte, elle avait même déjà frappé mais évidemment, personne n’avait ouvert la porte.

Le minibus fit halte devant la discothèque Paphos située dans le même bâtiment qu’une boîte de strip-tease dans le fameux quartier de Las Vegas, Las Vegas en Arménie bien évidemment, pour ramasser un Couple qui, au vu de leurs vêtements, venait de se marier et devait déjà, suivant les us et coutumes du pays et d’après la chemise mal boutonnée de l’époux, s’être bien envoyé en l’air dans la chambre prévue à cet effet à côté de la salle des fêtes, après quoi la partie avait été poursuivie sans retenue, de sorte que l’époux avait pu s’accorder en douce un petit plus sous forme d’un acte de strip-tease dans l’immeuble à côté et, bref, le moment était venu pour le Couple de retourner dans leur petit appartement F2 à Bangladesh, Bangladesh comment donc, non, pas le vrai Bangladesh évidemment, seulement le quartier qui s’appelait ainsi parce qu’il y faisait si bengaliment triste.

Le Couple se composait d’un élément femelle blanc, soyeux et trempé, et d’un élément mâle noir, cotonneux et tout aussi trempé, tous deux soûls comme des grives, marmonnant ‘je meurs pour toi, je meurs pour toi’, lui avec un air d’oiseau descendant d’une famille de serveurs mais lui-même hélas allocataire et rêvant d’un job à New York, non, pas New York, ou si, mais alors New York en Arménie, elle par contre, une robuste épouse dotée d’un diplôme inutile en poétique médiévale, d’une chevelure teinte en rouge et d’un bassin capable de porter aisément des triplés, inutile de dire que l’espace se faisait rare dans le minibus.

La dernière place assise, un coussin effiloché et tout gras sur lequel trois générations de chiennes au moins avait mis bas leurs chiots, était destiné à un petit monsieur enchaînant les cigarettes et affublé d’un costume jaune canari, qui surgit lors de la troisième secousse terrestre comme s’il avait été projeté ici en droite ligne d’une autre dimension temporelle et qui parut n’être personne d’autre que le poète du début du vingtième siècle Osip Mandelstam, auteur de quelques vers importuns aux yeux de Staline et qui semblait manifestement décidé à passer en quelque sorte des vacances posthumes au pays de ses rêves, le pays originel de la beauté, mais il avait hélas choisi pour cela un jour inopportun à Dieu, ce qui résonna dans la tristesse de ses paroles ‘na gore Ararat rastyot kroupny vinograd’, un piège imprononçable russe qui signifie que sur le mont Ararat pousse un énorme vignoble.

Quelqu’un serait-il capable de s’imaginer que, montée sur une charmante motte de boue au bord de la route inondée, se trouvait une autostoppeuse agitant sa petite main, abîmée comme un roseau, indiciblement jeune, espérant le passage du salut ou d’un prince, belle comme un petit singe, ivre de détermination à escalader l’Ararat et à y aller rechercher les restes de l’Arche de Noah, équipée en conséquence d’une légère chemise et de sandales, de sorte qu’elle fut hissée toute grelottante et fiévreuse dans le minibus d’Ero avec les genoux d’Oligarque et de Dieudonné en guise de couche.

Il devint de moins en moins évident de savoir où Ero conduisait ses passagers, car la route qu’il suivait était maintenant invisible et toutes les destinations emportées par l’eau, mais au moins une chose était demeurée debout pour l’enseignement cynique de la postérité, notamment la zone industrielle de Naïrit, orgueil de la République socialiste soviétique d’Arménie, merveille économique et technologique, de la taille d’une ville de plusieurs dizaines de milliers d’habitants, mais dégénérée depuis le départ des Russkoffs en ville fantôme habitée de phasmes métalliques, de croix en béton armé, de cheminées comme des marmites froides ou des baleines de robes géantes, de pipelines se tortillant et serpentant vers nulle part, et de restes d’un entrepôt noircis par le feu à la suite d’une explosion causée par une accumulation de méthane.

À cet endroit précis, entre un panneau portant le message gracieux ‘À vendre’ réduit en lambeaux et un camion couché sur le flanc de China Shipping appartenant à l’acheteur potentiel, se tenait un vieux monsieur dégoulinant dans l’attente d’un bus qui ne roulait plus jamais ou avait pris en cours de route une sortie vers le ravin, et Ero ne put se résoudre d’abandonner l’Homme Dégoulinant à son triste sort car Homme Dégoulinant, nous dit-il, était une vieille connaissance qui avait travaillé pendant des années à Naïrit et qui continuait à se rendre tous les jours sur son lieu de travail comme si l’usine était encore toujours en activité, bref, un pauvre type farouche qui vivotait actuellement des petites grenades qui sortaient de terre et, bien qu’il n’y eût plus un centimètre de libre dans le minibus, on réussit à coincer Homme Dégoulinant sur la banquette à côté de Couple.

La terre gronda une quatrième et dernière fois, plus violemment que jamais, de sorte que le minibus d’Ero prit des airs de petit tambour sur lequel Dieu s’exerçait avec ses baguettes et que toute l’eau de tous les yeux de l’humanité, tout le chagrin jamais répandu, s’abattit impitoyablement sur ce fâcheux pays dit Hayastan, au grand désespoir d’Ero qui conduisait les yeux fermés afin de mieux voir la route qu’il s’imaginait tout en chantant un chant empreint de tristesse : « je lève mon pacte avec vous : nulle chair ne sera plus tranchée par les eaux du déluge, il ne sera plus de déluge pour détruire la terre’ et de conclure hors d’haleine ‘mon arc à la nuée je l’ai donné » (3).

À peine Ero venait-il de prononcer ces paroles que le minibus glissa à travers une torsade de brume trempée dans un autre univers et il apparut alors qu’il ne se trouvait plus depuis longtemps sur la route normale, mais bien sur le flanc d’une colline dans un paysage lunaire, non, pas sur une colline, sur un géant, un mont, et pas sur la lune mais sur une partie de la terre qui s’appelait Puits Profond, le berceau de la communauté chrétienne, au pied du Sommet le plus Haut, le Mont Sacro-Saint, le Volcan le plus Mort, sur lequel les trois cent treize mètres de l’arche de Noah avaient un jour échoué – ce dont témoignent les chevrons récemment retrouvés par une équipe de chercheurs musulmans, chrétiens et incroyants ¬– et qui passait depuis pour la patrie spirituelle de tous les voyageurs fatigués, et Ero exulta parce que la frontière hermétique entre la Turquie et l’Arménie, conséquence du différend à propos du massacre de 1913 et de la guerre de Nagorno-Karabach en 1993, cette frontière sembla avoir soudain disparu faisant en sorte que le plus saint des saints pour l’âme arménienne ne se trouvât plus dans un pays étranger ennemi.

L’exultation s’empara aussi des passagers du minibus, c’est-à-dire de Hovan Dieudonné qui abandonna sur-le-champ ses travaux de traduction, cassa sa canne en deux et se signa parce que les paroles bibliques sur le Père Ararat s’étaient réalisées, de Couple qui ne se susurrait plus des ‘je meurs pour toi’ dans leurs oreilles réciproques, mais ‘je suis mort pour toi’ parce qu’ils croyaient vraiment qu’ils avaient traversé la frontière entre la vie et la mort, et encore de Beau Cureton Pieds-Nus qui considéra l’étonnant changement climatique comme l’accomplissement de l’instant auquel toute âme chrétienne aspire sa vie entière, les brumes du passé avaient été très denses et désormais tous les peuples égarés retournaient à leur père commun, et d’Oligarque qui se mit du coup à rêver d’acquérir la montagne et d’y implanter un château de conte de fée devant constituer le cœur de l’univers, de la fille grossière de cinquante ans appelée Marti Lady qui lança de joie ses pigeons par la fenêtre de sorte qu’il y eut soudain une nuée d’anges au-dessus de la montagne, d’Osip Mandelstam aussi qui s’adressa à lui-même en larmes en disant « tu es éveillé, n’aie pas peur de ta propre époque, ne sois pas perfide », et évidemment aussi de la Chercheuse de l’Arche qui, ayant sorti d’une pochette de sa chemise trempée une lettre trempée indiquant l’endroit où l’arche avait échoué, se mit instantanément à donner des instructions et enfin aussi de l’Homme Dégoulinant mélancolique qui voyait dans les couches volcaniques de la montagne les murs d’usine de Naïrit ressuscités.

Ero conduisait sans difficulté son minibus vers le sommet, traversant vignobles et glaciers, traversant les couches de calcaire du temps, et le monde inondé là tout en bas était transformé en paysage sauvage ensoleillé avec des multitudes de mûriers et des toits en terre de maisons, avec de mystérieux boulangers aux quatre points cardinaux, avec des traces d’êtres vivants qui y avaient vécu et espéré et prié leurs dieux mais tous les dieux avaient un jour décidé que leur création avait été une erreur et qu’il fallait donc l’anéantir, d’où suivirent le manque et le regret et immédiatement après une erreur encore plus grande, c’était comme ça.

Le minibus s’arrêta à l’altitude de 5137 mètres, les passagers descendirent, le soleil enveloppé de papier d’argent brûlait, la glace éternelle aveuglait leurs yeux, il y avait l’écho d’un bruit de vagues, ils buvaient l’air des montagnes rajeunissant, le glacier crépitait comme les pages du livre du paradis qu’un enfant tournait une par une, les congères formaient comme des fleurs d’or en bouton, le monde avait été créé et détruit et recréé ensuite, et plus tard personne ne s’en souviendrait, même pas les pigeons angéliques ni les chevrons de l’arche dans la glace, ni la glace même.

Ero fit demi-tour et retourna avec son minibus vide à Erevan, klaxonnant et faisant des signes à des tenanciers de bar, des balayeurs de rue et des nymphes perchées sur de hauts talons qu’il aimait toutes, il rentrait chez lui, ayant fini sa longue journée de travail, il s’éloignait lentement comme la montagne dans son rétroviseur, mon Dieu, quelle journée, et Ero conduisait son minibus à travers les flaques gigantesques dont la pluie avait parsemé le paysage et frôlant les crevasses que les tremblements de terre y avaient provoquées, en direction de la ville, de son chez-soi.

Il gara son minibus sur la rive du lac artificiel à côté des blocs d’habitation blancs de l’Ambassade américaine, il longea les platebandes irréprochables, les murs de béton armé, les soldats dégingandés en tenue de combat, il descendit la rive du lac artificiel, glissant sans cesse dans la gadoue, et aboutit dans un univers de tôle et de plastique ravagé par la tempête, dans une touffeur d’eaux empoisonnées, un univers très éloigné de la civilisation et qui en faisait en même temps pleinement partie, un univers surveillé par des chiens aux museaux aplatis et vifs, un univers qui était le sien, l’univers d’Ero, le tiers monde, un monde avec des bandes de feutre pour couche, des clôtures de fumier, un four fabriqué maison, une conduite d’eau en bouteilles de plastique recyclable, un filet de pêche en treillis métallique et un paillasson boueux disant « dobro pojalovat », bienvenue dans la langue des Russkoffs.

Le matin, il allait se placer sur une rive plus élevée du lac malade pour voir l’Ararat, pour prier l’Ararat, mais il n’était pas là, il n’était plus là, comme si quelqu’un de l’autre côté avait descendu une toile immense avec un blanc sur blanc moderniste et que tout souvenir ne fût plus que le fruit d’une imagination surchauffée, comme si l’humanité imaginait n’importe quoi pour que la vie soit un peu moins bête, et Ero écoutait attentivement le sifflement dans le four où était cuit le vent et il entendait en vérité des voix dans le sud qui l’appelaient, des voix à partir d’une montagne invisible qui l’appelaient, des voix pleurnichardes ou rieuses, ce n’était pas très clair, mais sans doute s’imaginait-il aussi cela et il alla se coucher sur son lit de feutre taché de graisse, marmonna ‘Tsavut danem, tsavut danem’ et s’éteignit comme une chandelle.


Erevan, octobre 2012

 

(1) Genèse 8, 2. Traduction André CHOURAQUI, Desclée de Brouwer, 1989.
(2) Genèse 8, 5. Ibidem.
(3) Genèse, 9, 11 et 13. Ibidem.

 

Traduit du néerlandais par Michel Perquy

Podcast lu à haute voix par Philippe d'Hollandere

 

Michel Perquy traduit du et vers le français. Il est né à Bruges (1943) et a étudié les langues romanes à la KULeuven, après ses humanités gréco-latines. En tant que professeur de français, il était très actif dans le théâtre de son école et, dans cette optique, il a commencé à traduire (Boris Vian, Molière, Giraudoux, René Girard). Ensuite, il a été nommé directeur adjoint de la Maison des Etudiants belges à Paris et il a continué à développer ses activités de traduction (www.perquy.net). Actuellement, il habite à Bruxelles. Traduire et peindre (www.oparijs.eu) sont ses activités principales.

 

Download the ePub Print

Let Me Carry Your Pain


‘Parting is death’s little sister,’ said an elegant lady yesterday, alighting from Ero’s minibus, while the city hummed as if the gods were tuning their horns in preparation for the grand symphony to come and Mount Ararat – that shifty old slob who a boy in the bus claimed did not exist – was playing hide and seek yet again; five thousand metres of non-existent mountain: just a short-tempered Muslim DIY enthusiast across the Armenian-Turkish border who occasionally lowered a fantastical cardboard screen with a drawing of the twin-peaked mountain where the ark of the six-hundred-year-old Noah had run aground at the dawn of time, and then another covered in smoke and fog or nothing at all, just a modernist white-on-white, pregnant with meaning.

‘The ark is my minibus,’ said Ero whenever the tremors started, a couple of times a year, as he mimed Charles Aznavourian’s La Bohème, on est heureux, thinking of Armenia’s Western border – a girl’s face in profile with a snub nose, a quiff and a witch’s chin – as he drove through his country looking for weary travellers heading for one of the four points of the compass, which a Chechen drunk had once said were like four bakers called North, South, West and East (in that order); each had an oven that they had to keep lit whether they wanted to or not, with North the fiercest, South the clumsiest – or was it the other way round: that was possible since the drunk was a Russian and so saw everything in a slightly warped light – still, everyone revered the sooty mouth of the oven in which the winds were baked.

Ero drove through the haven of redeemed mankind, where God, drunk on his own creation, had experimented freely: a land of crimson cactus scale bugs, pomegranates with their three hundred and sixty-five seeds, souls blown in by the wind, souls no longer habitable, the breath of the Colchis, coloured slopes crisp as dry toast, dark, walnut-brown cave dwellings, roads full of fish scales like slivers of quartz, bleak, windy, fluffy emptiness. A place, in short, where time did not exist.

He stopped at a hotel where the doorman shook everyone’s hand with a smile, where the porters wobbled along like car aerials, where the girls wore tight, figure-hugging gowns, and which no one else ever visited, just overweight businessmen and bored hippies, but apart from that no one, since the premises served as a laundering centre for mafia money and so stood empty, crying out for attention and love. Yet when love finally arrived – chic, fragrant love in the shape of Persian nymphs strangers to the word ‘no’ – the doorman threw off his smiling Greek actor’s mask and spread his wings like an albatross.

This time a handsome gentleman got into Ero’s minibus, that is, he folded his tall body into two equal halves, grasped his goatee in one fist, rested his other on a pine walking stick and bade Ero good morning in a bronze-like bass, whereupon Ero nodded and shook his head at length because the gentleman, who was called Hovan – or God-given – and was no longer that young but was fortunately young at heart, this Mr God-given, who to cap it all was a foreigner, immediately began holding forth about the fountains of the deep and the windows of heaven in Genesis 8: 1-5 and about his walking stick, which was a precious artefact made by the Russian composer Shostakovich from a billiard cue.

‘Tsavut danem,’ said Ero by way of greeting, let me carry your pain, followed by: ‘Where are you heading for, Hovan God-given?’ Hovan immediately announced that he was, without doubt, the only foreigner in the world so well-acquainted with the 38-character alphabet designed by Mesrop Mashtots in 405 AD and went on to say that it was love that had driven him into the arms of this mournful country but that love had since evaporated and the mournful country had him in its clutches so that he could simply never feel at home in Berlin or Brussels, that is to say those impersonal cities where he occasionally moonlighted. Finally he communicated his destination to the driver: ‘Deep Pit or Khor Virap, at the foot of Father Ararat, the site of the oldest Christian church.’

The earth shook a second time, making cracks in the sky from which water gushed onto the orange stone houses and Ero steered his bus adroitly over the flagstones, beeping and waving to bartenders, road sweepers and nymphs in high heels, all of whom he loved with a heart as big as the whole of Cilicia, just as he loved Yerevan, founded in 782 BC, the oldest city on earth, where his sons and daughters had been born, and then he thought again of Charles Aznavourian whom he had driven in his bus in 1993 – his damned Soviet-made Volga – when the bard had just been appointed Ambassador Extraordinary of the Armenian Republic and of their bellowing duet version of Mourir d’aimer, with lumps in their throats from all the laughter; where had the time gone?

From the loading platform under the milk-white roof of the market, a peasant woman wearing a rain-soaked, flower-patterned scarf waved: a beefy, unshaven girl of about fifty surrounded by nets full of unsold coal nuggets the size of cannonballs, a folded trestle and a sulky flock of doves. This fragrant beauty, who went by the name of Marti or Lady, managed to sling her merchandise onto her back with a well-aimed swing and fill half of Ero’s vehicle with it at one fell swoop and the remaining half with a cooing monologue about how every unexpected visitor to her village was received hospitably with goat’s cheese and brandy, as you never knew whether he might be a reincarnation of Jesus, who loved the countryside; ‘Isn’t that so, dear sir?’, she said to Hovan God-given, who to pass the time was translating poetry, so revealing himself as someone who spoke a foreign language and hence as a potential reincarnated saviour.

Ero talked to the windscreen wipers as if to a team of horses required to speed up in order to sweep away the water that was bucketing down so that they could make proper headway. He swore at them, said ‘giddy-up’, ‘yah’ and ‘tut tut’ but the poor wipers couldn’t grind any faster and were already groaning, threatening to snap like matchsticks at any minute. ‘Yoh’ said Ero, ‘don’t let me down in the land of the deluge and revelation,’ but Hovan God-given said that even Genesis 8 had a happy ending, quoting: ‘the waters decreased continually until the tenth month: in the tenth month, on the first day of the month, were the tops of the mountains seen.’

Meanwhile the minibus had broken free of the city centre, and sputtering noisily at grey apartment blocks on the left and titanic stone heroes on the right, it stopped at the gilded gate of a palace, guarded by Roman statues and heavies and a Byronic-looking oligarch begged Ero to take him to the house of Lion King, popularly known as Stupid Gago, for a summit, a summit, that’s right a summit, at which Marti Lady started clucking and Hovan God-given got stuck on a line of verse.

Oligarch apologised profusely for the fact that his highly-placed backside preferred a rusty tin minibus to a chauffeur-driven Porsche, but ‘what are you supposed to do in this shitty weather, as if Genesis is repeating itself, the way history always keeps repeating itself?’ and he dished up the latest news on Stupid Gago, as if everyone was keen to hear, and no one replied because everyone was too busy thinking ‘pull the other one’ and finally he decided to go for it: it was unbearable.

‘The other day (said Oligarch) we were playing Romans with toy arenas and gladiators and slave girls, the whole works, and finally we went up to the menagerie on the roof terrace of Gago’s country place to watch a spectacle in which two lions were supposed to tear a donkey to pieces, but the donkey put up a terrific fight and looked likely to injure the valuable lions, which made us thirsty for blood, so we decided to empty the magazines of our rifles into the donkey, no sooner said than done, and we rounded things off with cognac cola, because it had been such an epic day,’ unquote Oligarch, after which Marti Lady threw up over Hovan God-given’s sweaty moccasins.

Ero applied the brakes again for a handsome blackcoat with a flapping beard who was trying desperately to hitch a ride under the awning of a fish stall and filled the bus with a perfume reminiscent of the cellar in which Grigor Lusavorich, later to become known as St Gregory the Illuminator, was imprisoned for thirteen years by King Tiridates III and whose release was to coincide with the real beginning of Christianity, but oh dear, Handsome Blackcoat was barefoot, since his vocation was to be a penitential preacher and he was on his way to another Barefoot Penitential Preacher whom he wanted to wish ‘Tsavut danem’, as far as providence allowed, since the deluge as yet showed no inclination to stop.

‘Snap,’ went one of the windscreen wipers, followed by a curse from Ero, who instructed Hovan God-given to wind down the window from time to time, squirm his way out with his tall frame and wipe the front windscreen with his cue, sorry, with Shostakovich’s walking stick, a task that Hovan God-given flatly refused as far beneath his dignity and so Ero indulged in a game of guesswork where approximately might the road be, which even under normal circumstances was a major feat in this miserable country. Actually it didn’t make that much difference: the end was nigh anyway, it had already knocked, but of course no one had opened the door.

The bus stopped outside the Paphos dance club, which occupied the same building as a strip joint in the celebrated Las Vegas district – Las Vegas, Armenia, that is – to pick up a Couple that, to judge by their clothing, were newly-weds and according to the custom of the country and by the look of the bridegroom’s badly buttoned shirt must already have had a serious workout in the bedroom next to the reception room, after which the partying continued at full throttle, so that the bridegroom had felt able to permit himself an encore with a stripper in the building next door without attracting too much attention. To cut a long story short, the moment had come for the Couple to return to their one-and-a-half-room apartment in Bangladesh, Bangladesh, what are you talking about, no, not the real Bangladesh of course, just the district known by that name because of its intense Bengali desolation.

The Couple was made up of a wet, white, silky, female component and a wet, black, cottony male one, both of them completely smashed, muttering ‘I’ll die for you, I’ll die for you.’ He was a birdlike creature and came from a family of waiters, but was himself unfortunately living on benefits and dreaming of a job in New York – no, not New York, or actually yes, but then New York, Armenia – she on the other hand was a strapping bride with a useless degree in Medieval poetics, red-dyed hair and a pelvis with ample room for triplets; needless to say, the bus was cramped.

The last seat, a threadbare, greasy cushion on which three generations of bitches had littered, was assigned to a small chain-smoking character in a canary-yellow suit who popped up during the third shockwave as if he had been catapulted here directly from another age and who turned out to be none other than the early-twentieth-century poet Osip Mandelstam, author of a number of poems that had displeased Stalin, and was clearly determined to have kind of posthumous vacation in the land of his dreams, the primeval home of beauty, but unfortunately he had chosen a day not pleasing to God, as could be heard in the melancholy sound of his words ‘na gore Ararat rastyot krupny vinograd,’ a Russian tongue-twister meaning on Mount Ararat an enormous vineyard grows.

Can anyone imagine a woman standing on a charming clod, hitch-hiking by the side of the inundated road, delicate hand flapping, battered as a reed stalk, too young for words, hoping for salvation or Prince Charming, pretty as a picture, drunk with her determination to climb Mount Ararat and search for the remains of Noah’s ark and equipped for the purpose with a light shirt and slippers, so that she was loaded into Ero’s bus shivering and feverish with the knees of Oligarch and God-given as her chaise longue?

Where Ero was taking his passengers was becoming less and less clear, as the road he was driving along had vanished from sight and every landmark had been washed away, but one thing was left standing, as a cynical lesson for posterity, namely the Nairit industrial plant, pride of the Armenian Soviet Republic, an economic and technological marvel, the size of a city with tens of thousands of inhabitants, but since the departure of the Russkies reduced to a ghost town of iron stick insects, reinforced concrete crosses, chimneys like cold saucepans or the whalebone in a giant dress, pipelines twisting and turning, going nowhere, and the blackened remains of a storage unit that had exploded a few days previously because of a build-up of methane gas.

There of all places, between an elegant ‘For Sale’ sign that had been torn to shreds and a lorry bearing the ‘China Shipping’ logo of the potential buyer on its side, an old man, dripping wet, stood waiting for a bus that no longer ran or took the ravine turn-off on the way there, and Ero couldn’t bring himself to leave the Dripping Man to his lot, since Dripping Man, as he told us, was an acquaintance of his who had been employed at Nairit for years and now went in to work every day as if the plant was still open. In a word: a shy loner who these days lived on pomegranates that grew wild and although there wasn’t a spare inch of space on the bus, they managed to squeeze the Dripping Man onto the seat next to the Couple.

The earth shook a fourth and final time, more powerfully than before, making Ero’s minibus feel like a toy drum on which God was practising with His drumsticks and all the water from the eyes of mankind, all the sorrow that had ever been poured out cascaded down in one go on the miserable land of Hayastan, to the despair of Ero who drove with his eyes shut so as to be able to see the road in his mind better, while singing a melancholy song: ‘I shall make a pact, under which no creature will ever again be engulfed by the waters of the deluge and no deluge will ever again come to devastate and’ – gasping for breath in conclusion – ‘I shall plant my bow in the clouds.’

Ero’s words had no sooner died away than the bus slid through a wet wreath of clouds into a different world and it became clear that it was no longer on the usual road, but on the side of a hill in a lunar landscape, no, not on a hill, on a giant, on a mountain, and not on the moon but on a part of the earth called Deep Pit, the cradle of Christendom, at the foot of the Highest Summit, the Most Sacred Mountain, the Most Extinct Volcano, on which Noah’s three-hundred-and-ten-metre-long ark once ran aground – evidenced by the wooden splinters recently found there by a team of Muslim, Christian and non-religious researchers – and which ever since was considered the spiritual fatherland of all weary travellers, and Ero rejoiced that the hermetically sealed border between Turkey and Armenia – the result of the dispute over the 1913 massacre and the 1993 war with Nagorno-Karabakh – had suddenly disappeared so that the holiest of holy places for Armenian souls was no longer in hostile foreign territory.

Jubilation also filled the passengers in the bus, that is, Hovan God-given, who promptly abandoned his translating, broke his walking stick in two and crossed himself because the Biblical words about Father Ararat had proved true; the Couple, who were no longer drooling ‘I’ll die for you’ in each other’s ears, but ‘I’ve died for you’, (as they really believed that they had crossed the boundary between life and death) and also the Handsome Barefoot Blackcoat, who saw the weird change in the weather as the realisation of the moment to which every Christian soul looked forward throughout its life, the fog of the past had been very dense and now all the peoples that had gone astray would return to their common father, and jubilation also filled Oligarch, who immediately dreamed aloud of buying the mountain and building a fairy-tale castle on it, and it filled the unshaven fifty-year-old girl known as Marti Lady who threw her doves out of the window, so that there were suddenly angels soaring over the mountain, Osip Mandelstam, who was talking to himself with tears running down his cheeks: ‘you’re awake, don’t be afraid of the age you live in, don’t be suspicious’, and naturally also the Ark-seeker, who from a pocket of her sodden shirt produced a sodden sheet of paper, pinpointing the spot where the ark had run aground and immediately started giving instructions, and finally in the melancholy Dripping Man, who saw in the volcanic strata of the mountain the resurrected factory walls of Nairit.

Ero drove effortlessly to the summit, straight through the vineyards and the ice fields, straight through the chalky layers of time, and the flooded world down below was transformed into sunlit desert with mulberry trees and the turf roofs of houses, with mysterious bakers at the four points of the compass, with traces of living beings who had dwelt and hoped and prayed to their gods there but all the gods had decided at some point that their creation was a mistake and they ought to be destroyed, followed by bereavement and regret and immediately afterwards by an even bigger mistake. That was simply how things were.

The minibus came to a halt at an altitude of 5,137 metres, the passengers got out, the sun shone, wrapped in silver foil, the perennial ice dazzled them, there was the echo of breaking surf, they drank in the rejuvenating mountain air, the glacier crackled like the leaves of the book of paradise turned one at a time by a child, the snowy slopes whipped up by the wind were like closed, gold flowers, the world had been created and had perished and been created anew, and later no one would remember, not even the angelic doves, or the splinters of the ark or the ice itself.

Ero did a U-turn and drove his empty bus back to Yerevan, beeping and waving at bartenders, road sweepers and nymphs in high heels, all of whom he loved; he drove back home, the long day’s work was over; he retreated slowly, like the mountains in the rear-view mirror, my God, what a day, and Ero steered his bus through the huge puddles that the rain had left everywhere and past the cracks the earthquakes had made, back to the city, to his house.

He parked his bus on the bank of the reservoir next to the white American embassy compound, walked past the immaculate borders, the reinforced concrete walls, the lanky soldiers in battledress, descended the bank of the reservoir, constantly slipping in the mud, and found himself in a world badly hit by the storm, made up of sheet iron and plastic, in a miasma of poisonous water, a world far removed from civilization and at the same time an integral part of it, a world guarded by dogs with flat, swift muzzles, a world that was his world, Ero’s world, the third world, a world with strips of felt for a bed, enclosing mounds of manure, a home-made oven, a water pipe constructed from plastic bottles, a chicken-wire fishing net and a muddy doormat that said ‘dobro pozhalovat’, welcome in the language of the Russkies.

In the morning he climbed to a higher bank of the diseased lake in order to see Ararat, in order to pray to Ararat, but it wasn’t there, it wasn’t there anymore, as if someone on the other side had lowered an enormous, white-on-white modernist cloth and every memory was the fruit of an overheated imagination, as if mankind were fantasising wildly in order to make life less miserable, and Ero listened intently to the hissing of the oven where the wind was baked and, heavens above, he heard voices in the south calling to him, voices from an invisible mountain calling to him, tearful or laughing voices, it wasn’t clear which, but he was probably imagining even that, and he lay down on his greasy felt bed, muttered, ‘Tsavut danem, tsavut danem’ and went out like a light.

 

 

Translated from Dutch by Paul Vincent

Podcast read by Richard Wells

 

Paul Vincent studied at Cambridge and Amsterdam, and after teaching Dutch at the University of London for over twenty years became a full-time translator in 1989. Since then he has published a wide variety of translated poetry, non-fiction and fiction, including work by Achterberg, Claus, Couperus, Elsschot, Jellema, Mulisch, De Moor and Van den Brink. He is a member of the Society of Dutch Literature in Leiden.