Francesca Melandri

Francesca Melandri

After a long and successful screenwriting career, Francesca Melandri (Rome, 1964) made her literary debut in 2010 with Eva sleeps, a critically acclaimed bestseller translated in most European languages. Her second novel Higher than the sea (2012) confirmed her standing among readers and literary critics. Both novels have been awarded several important prizes, both in Italy and Europe. Her last novel Sangue Giusto (The rightful blood) was published in 2017 and has been nominated for the prestigious Premio Strega. It has been or is about to be translated in many languages; the German translation Alle, außer mir has been on the 'Der Spiegel' Bestseller list for weeks. Melandri is also an award-winning documentary film maker and has two children.


Bruges All citybooks




‘It’s an invasion’, M. says, with the softness of self-evident truths. ‘The wind blows their whispers from the dunes when I walk the dog at night. I don’t see them, and I am even more afraid. What if they jump out and break into my home when I am asleep?’

‘Did it ever happen?’

‘No. But it could. It has happened somewhere. Oostende, I think. When I see their faces, I am not so afraid’.

Her voice is pleasant; her hands look like two crumpled paper bags at the end of her arms. When I’d asked her about her job, she’d lifted them towards my face with a stoic but self-deprecating sigh she must have perfected over a lifetime spent on Social Security: ‘Disabled.’

‘What do they look like?’


‘You mean dark skin?’

‘Dark skin, dark clothes. Sometimes they even cover their face with a dark scarf.’

‘Did you ever speak to them?’

‘Tell her about the sandwich’, says O., without lifting his gaze from the cards in his hands.

He’s sitting at the table with three other men his age. They looked so engrossed in their game, that I didn’t realize he’d been listening to our conversation. O. has a big grey moustache, which hangs over his mouth like a miniature theatre curtain. His muscular fingers must have gone through all the manual work M. has missed in her lifetime of arthritis, plus his own, plus some.

‘What sandwich?’, I ask.

‘The one they threw away’, O. replies, never once lifting his eyes from the cards.

I look at M., and M. shakes her head. It could be both a ‘yes’ and a ‘no’.

‘There were these two guys near the Palace’, she says. ‘One talked to me in English; he was clearly asking for money. He was in such a bad shape. So dirty. So thin. I felt sorry for him. I just had enough money for the groceries I was going to buy. But I was eating a sandwich – I get these appetites, you know, and I have to eat something immediately or else I feel faint. I gave it to him.’

‘And he threw it away?’

‘Yes, in a garbage bin. Right in front of my eyes. His friend rushed to take it out from the bin and ate it himself. But the other one stormed away, looking very angry. At me.’

‘How did that make you feel?’

‘I thought that was very impolite. I felt disrespected. I mean, I see they need help. When they break open the cabins on the beach, I understand it’s because they have nowhere to sleep. But I am a human being too, you know what I mean?’

‘What do you think could be done, to make the people here feel less disrespected? Less afraid.’

She lifts her bony shoulders, puckers her mouth.

‘I don’t know. Maybe a place where we could meet. Drink a cup of coffee together, have a chat. So we’d see their faces, and they could see ours.’

‘It would never work’, interjects O. from his table. ‘Not with these new people. They are different from the ones before.’ He’s no longer looking at his cards but directly at me. The game has been stopped, and all the players are following the conversation.

‘What do you mean?’, I ask.

‘They used to come from warzones, before. You could see it in their eyes they’d been forced to flee. These new ones, instead, they just look for money.’

‘Don’t we all’, says G., and all faces turn towards him.

G. has been translating his fellow Zeebruggenaars’ Flemish into English and my English back into Flemish without adding any of his thoughts, until now. His round face opens in a grin. ‘I am always looking for money too. If the people in Bruges would give me some more, for example, I’d throw away these wobbly chairs and buy new ones.’

‘The municipality? More money for us? They never will’, says O. ‘But if they ever do, please just buy us more beer with it, will you? The chairs are fine.’

‘You all keep saying that one day you’ll fall and break your pelvis and die!’, says G.

‘We only say that because we are old and bored’, says O. and turns back to his cards.



I stand with G. on the wharf and look out towards the sea, but there’s no horizon. Just a monumental white bulk with countless windows and decks. Even the blue cranes on the docks look like the toys of a toddler compared to this cruise liner. On the other side of the harbour, I can see the reason the migrants flock to Zeebrugge, their secret vessel – or so they hope – into the Promised Land: the ferry to Hull.

‘Do they ever try to sneak onto the cruise liners, too?’

G. shakes his head.

‘They’re not stupid. This passengers’ terminal has more security than the airports in Brussels. Much tighter controls. Cruise companies are very committed to only allow on board people who pay.’

‘What do you think about M.’s idea?’, I ask. ‘A space where migrants and locals could meet, get to know each other. To overcome the mutual fear, the feeling of violation.’

‘It’s a very intelligent idea. Very compassionate. Very right. Human connection trumps hate and mistrust. Very impossible, too.’


The mild breeze feels strangely familiar. Gasoline and salt air, the scent of every port in every latitude. But a mid-October morning on the North Sea shouldn’t be so warm as to feel you’re on the Mediterranean.

G. points towards a big iron cross at the harbour’s entrance. ‘Do you see that? There’s a plaque, with the names of the Zeebruggenaars dead at sea. Every family here has its surname on it more than once, sometimes on the same date. A father and his sons, all gone in one stormy day. This is what this place used to be: a small fishing village. Everybody knew everybody else; everybody worked and died on the same boats. Then came the commercial port and the foreign workers who spoke strange languages. Then came the cruise liners and the tourists who head straight to Bruges and don’t leave behind one single Euro, not even for a coffee, just their pollution. Then came the migrants, who also don’t give a shit about Zeebrugge; they just want to get to the UK. Then came the policemen hunting the migrants with their drones. The people here see all of this world passing by and they feel…’


‘Yes. Invaded and left behind, at the same time. So you see, I have to be very careful. Our community centre was created for the Zeebruggenaars. To help them navigate these weird new times. All these big changes that fly over their heads. Nobody ever listens to them. Nothing ever gets decided here, just where the money is: Bruges and Brussels. I try to help them in having a voice. To feel at home in their hometown. But believe me, it’s not easy. And if they had the impression I took the little money scraped for them and spent it even on a single cup of tea for… for the others… Ah, they wouldn’t like that.  Better leave that to the priest and his volunteers.’



I look out from the bedroom’s high windows, down on Marktplein. Tourists, horse carriages, tour-guides leading their herds with raised coloured umbrellas – a mass of frenzied, tiny beings who wash around the square like bacteria in a Petri dish.

My residence is in the back shop of a travel bookstore. I have to cross it when I leave or return to the apartment, so I have the keys. Each time, I walk past shelves and shelves of Lonely Planet, Routard, Frommers’, Fodor, National Geographic guidebooks for every possible destination; past road maps, city maps, trekking maps, biking maps; past dictionaries and phrase books in dozens of languages; past a children’s section introducing the little ones to the joys of leaving home and exploring the world.

I was born in the country which gave tourism its name. First it was the pilgrims walking to the Holy City to cleanse their sins. Then it was the northern European aesthetes on the Grand Tour, and the name stuck. In the years since I was born, my hometown survived four papal elections witnessed live by millions of faithful, plus 262 more in the two previous millennia. I am accustomed to fighting for my right of way against the human masses vomited into the fragile splendour of Venice by the iron mouths of gigantic cruise ships. I shouldn’t be overwhelmed by the crowds which roam Bruges’ streets, in this climate-change October sun. They should feel no less and no more of an invasion than those I am so used to.



The pub is crowded, the pints get refilled, many eyelids are heavy and red, although it’s not even noon. Either it’s a particularly lazy day at the port, or Zeebrugge’s workforce doesn’t exactly enjoy full employment.

U. works in maritime logistics. His jeans are spattered with coloured stains because, he told me, he’s been painting a chariot for next year’s carnival.

‘They used to try their luck here in the docks, but now it’s much more difficult. What with security cameras, motion detectors… So now many sneak inside the trucks when they are still parked in front of the autoroute cafés. Sometimes even in traffic jams. They cut the tarpaulin, hop inside, and the truckdriver has no clue that he has a passenger.’

‘What happens if they get caught in the UK?’

‘Then the ferry company pays a huge, and I mean huge, fine to the British authorities. It’s gotten to the point that sometimes it’s cheaper for the shipowners to just turn the ferry around and get it back to Zeebrugge, without even docking in Hull. If the stowaways are found in time, I mean.’

‘What if they’re not?’

‘Whole truckloads get to be thrown away. No customer would accept goods on which some guy has slept and pissed and shat for days. Plus, of course, sanitary regulations.’

‘And who pays for the damages?’

‘Insurance companies; at least, they have until now.’

‘Their premiums must be skyrocketing.’

‘You can say that. Soon it will be no longer convenient to ship stuff from here.’

‘What do you think would be a solution, then?’

‘I don’t know. Look. Whatever we do, these people will never, ever quit trying to get to the UK. I heard of a guy who walked all the way to England in the Channel Tunnel. Can you imagine that? TGVs flying a few centimetres past you at 300 kilometres an hour, under the sea, for days? We can’t stop them. Nobody ever will. Sometimes I think we should just let them pass through. They want to leave the continent? Why should we prevent them?’

‘British authorities wouldn’t agree, I suspect.’

‘So what? They want Brexit? Let them handle this too, without European help. It’s their invasion. Not ours.’

The pub’s bell gives out a loud ring. A young man with blood-shot eyes – too able-bodied not to be working at this time of the day – is offering a round to the house. We sit in silence as the waitress refills our glasses.

‘What’s the theme of the carnival chariot you are building, you said?’

‘The Festival of the Dead. My wife and I were in Mexico last Christmas. We loved it. So this year it will be skeletons and sombreros.’



The hairdresser spreads dye on my scalp while I look through the shop window at the endless stream of people outside. Loudspeakers are blaring out pop music in the pretty cobbled side street. I guess the aim is to make shopping feel like starring in a Hollywood romance. These crowds seem more like an invading army, however. Determined foot soldiers marching towards their final victory: being able to say for the rest of their lives, ‘I have been in Bruges’.

Or: ‘in Venice’.

Or: ‘in Rome’.

Most of them have little more than six hours. They have to check back into the floating skyscraper docked in Zeebrugge’s port before the aperitif, offered by the Captain, is served. In the four years since the hairdresser opened this shop, she told me, not a single one of her clients was ever a cruise passenger. ‘They must buy their chocolate, go on their canal boat tour… no time for their hair.’

‘Does it bother you?’, I ask. ‘I mean the crowds, the noise…’

She shrugs.

‘I have my business. I don’t mind. Except…’


She’s wrapping my head with tinfoil and it crackles loudly in my ears.

‘Sometimes they come inside, ask “where is the Flea Market?”, “where is Chocostory?” And I tell them. Then they go out and start walking in the wrong direction. Now, that really drives me crazy.’



‘What’s the thing you like best about being on a cruise?’

They are from Vancouver, Canada, and this is their first time in Europe. Her brown hair is so lush it shines in the sun. Both sport smart sunglasses, Chinese features and a holiday smile.

‘Difficult to say. Probably the service. The staff is always friendly, always ready to help. They work very long hours, but they make you feel like a real VIP.’

‘Where are you heading off to now? Bruges?’

‘No, we are more into capitals. That’s why we selected this cruise: London, Paris, Amsterdam and then Hamburg and Berlin! Now we are going to Brussels.’

‘How long can you stay there?’

‘Oh, we have enough time. If we manage to catch the next train, we should have more than four hours there. At least three and a half.’

‘What do you plan on visiting in Brussels?’

‘It’s an old European city, so I guess there are medieval castles.’

‘We like medieval castles’, says the husband, and it’s the first time he speaks.

‘Do you also have time to get around Zeebrugge a little?’


‘Yes. This town. Where we are now.’

‘Oh. I thought this was Bruges.’

The wife takes out a flier from her pocket.

‘That’s what it says on today’s program: Bruges.’

They look puzzled at each other, then at me.

‘Are we in the wrong place?’

‘No, no, you are in the right place. Zeebrugge is technically Bruges. Same municipality.’

‘Oh, good. Thank you. Do you live here?’

‘No, I’m just visiting myself. I am Italian.’

‘You’re Italian! How lucky!’

‘Italy must be our next trip, darling!’

‘Yes! Rome, Florence, Venice!’

The wind has abated, and now the sun’s almost hot. It’s hard to believe that this summer-like weather is ominous for the planet.

I show them where the station is. They say goodbye and start walking off – in the right direction! But the husband stops mid-stride and turns back towards me.

‘If you don’t mind, I’d like to ask your personal advice.’

‘Please. If I can help.’

‘I’ve heard that the only real way to see Venice is from a cruise ship. Nothing compares, so they say. As an Italian, a local… is that what you’d recommend?’





The Atlantic razor clam used to live only in North America, but it was transported to Europe in the ballast water pumped into ships to stabilise them. Organisms living in ballast waters can be released very far from their original habitat, when ballast water is discharged after a long voyage.

The New-Zealand barnacle came to Europe on the hull of allied vessels during the Second World War. It is now the most common barnacle on the Flemish coast.

The Japweed originates from the Indo-Pacific region …

The promenade, where this billboard is, is so far away from the cruise liners that the landscape can reclaim its grand scale: the blue cranes, the sea dyke, the dunes. And the ocean, of course.

This is where they keep watch on the port, studying its comings and goings for days, even weeks. When they feel they’ve understood its weak spots, they make a run in the night towards the parked trucks. If only they could get inside the Palace Hotel and look out from one of its rundown bay windows – what a perfect view they could have! Better still, from one of the tiled cupolas on top of each corner tower.

The Palace is now a crumbling condominium; some of its windows are closed by wooden boards, others have flaky fixtures. Its large suites and elegant salons have been partitioned into cramped apartments, where many foreign dock workers live now with their families. When it was inaugurated, however, it was meant to accommodate the glitzy first-class passengers of the Hamburg–New York cruise liners. The brand new commercial port and the new era of elegant travel would finally take the fishing village of Zeebrugge out of backwater poverty and into the modern times.

‘Let us hope that many Germans will come!’, said the Minister in his inaugural address on that balmy day in July 1914.

The Germans did come eleven days later, and they were many indeed. Only, they weren’t tourists.



‘It took years to convince the bishop to give us the money’, says N., pointing at the white box out in the garden. ‘We could never afford it. But now look at this beauty.’ The portable shower doesn’t look like much from the outside, but inside there’s hot water, soap, shampoo and a scented pile of clean towels. All the amenities you need to rub off weeks, months, years of illegal travel’s dust.

Before they wash, N. leads the young men into the storage room with the charity donations. It’s full of clean and especially warmer clothes – this uncanny summer will not last forever, and the Flanders autumn could show its normal stern face any day. The garments are sorted by colour. The men don’t even look at the lighter shades and pick black coats, black scarves, the darkest jeans. They know that when they’ll make a run for the ferry, their only friend will be the night.

Now, washed and fresh, they are sitting politely around the table inside the parish dining hall, waiting to be served. I wonder if they know that the priest and his volunteers, like N., receive regular death threats by the neo-Nazis because they insist on providing them with daily warm meals.

At least half of these young men entered the continent they’re now so determined to leave through my native country. If Lampedusa is the gateway to Europe, Zeebrugge is its back door.

‘You Italian?’, says one of them, an Egyptian. ‘Italy very good!’

His fellow diners eye him coolly. They don’t seem to be buying his seductive ways; however, they nod at his words.

‘Ciao buongiorno grassie!’, chimes in a scrawny boy. ‘Come stai?’

He must be thirteen, fourteen at most. How on earth did he survive the grim migrant routes all alone, without any protection?  And how could someone who is so obviously a minor manage to trek across Europe without being intercepted by a single Social Service worker? Passeurs is the only explanation. Smokkelaars, as they call them here. Goodness knows what they’ve asked him in exchange. But here he is, directly from Sudan to Zeebrugge. The dazzling white of his intelligent eyes is unmarred by whatever he’s seen, and he sips with slow elegance the warm soup.

He’s not the only one who’s eating less heartily then I’d imagine. A couple of them push away from them the bowl just after a spoonful or two. How can they not be hungry?, I wonder. I am reminded of M.’s sandwich thrown into the garbage bin. It must’ve had meat inside, like this soup – not halal! The more observant ones eat just enough to calm the worst pangs of hunger. And indeed, when N. arrives from the kitchen with two packets of cookies, all eight young men grab their share without qualms, hooting with joy, and then they ask for more.


It’s midnight inside the travel bookstore.

No customers, no store clerks, no lights. Just the pale azure glow of an inflatable globe-lamp. Its reflection bounces off the plastic world map on the facing wall.

I glance across the darkness towards the shop window. Historical, wealthy, beautiful, chocolate-selling Bruges is finally at rest, too. So no carillons, no ubiquitous canned music, no crowds.

The Times World Atlas is so big, so heavy. I open it without removing it from its stand.

I look up Mexico, Sudan, Canada, Belgium, UK.

I study the ochre, green and blue pages. I trace lines with my finger in the universal gesture of travellers since the first map was drawn.

In Yucatan, a Flemish couple is visiting Mayan ruins.

In Al Alagaya refugee camp, a teenager says farewell to his mother before heading north.

In Vancouver, a woman books online a cruise ship to Venice for her parents, who live in Beijing.

In Zeebrugge, a black-clad young man hides in the dunes and plots an invasion.




Francesca Melandri

Podcast read by Natalie Gordon



Clicca qui per ascoltare


“E’ un’invasione”, dice M. con la dolcezza delle verità che non hanno bisogno di argomentazione. “Quando la seravado fuori con il cane il vento porta i loro bisbigli. Non si fanno vedere però, e allora ho paura. E se saltano fuori e mi assalgono in casa mentre sto dormendo?”

“E’ mai successo?”

“No. Ma potrebbe. Da qualche parte è successo. Ostenda, credo. Quando li guardo in faccia invece non ho così tanta paura”.

La voce è piacevole, le mani sembrano due sacchetti accartocciati in fondo alle braccia. Quando ho chiesto che lavoro facesse, M. le ha alzate verso il mio viso con un sorriso autoironico e stoico, perfezionato in una vita di assegni sociali: “Disabile”.

“E come sono?”


“Pelle scura?”

“Pelle scura, vestiti scuri. A volte si coprono la faccia con una sciarpa scura”.

“Gli ha mai parlato?”

“Dille del panino”, dice O. senza alzare lo sguardo dalle carte che ha in mano.

E’ seduto al tavolo con altre tre uomini della sua età. Parevano presi dal gioco e non mi ero resa conto che stessero seguendo la conversazione. O. ha grandi baffi grigi che gli pendono sulla bocca come il sipario di un teatrino e dita muscolose che sembrano aver svolto, oltre al proprio, anche tutto il lavoro manuale che M. s’è persa in una vita di artrite.

“Che panino?”, chiedo.

“Quello che hanno buttato via”, risponde O. , sempre senza alzare gli occhi dalle carte.

Guardo M. e lei scuote la testa - potrebbe significare sia ‘si’ che ‘no’.

“C’erano questi due tipi vicino al Palace”, dice. “Uno ha preso a parlarmi in inglese, si capiva che voleva soldi. Era proprio messo male. Così sporco. Così magro. Mi ha fatto pena. Avevo i soldi contati per fare la spesa, però stavo mangiando un panino - mi vengono queste fami improvvise, se non mangio subito qualcosa mi sento male. E così, gliel’ho dato”.

“E lui l’ha buttato via?”

“Si, in un cestino della spazzatura. Davanti ai miei occhi. Il suo amico è corso a prenderlo e se l’è mangiato lui. Ma l’altro è andato via come se fosse molto arrabbiato. Con me”.

“Come si è sentita?”

“L’ho trovato molto maleducato. Mi sono sentita trattata senza rispetto. Voglio dire, lo vedo anche io che hanno bisogno di aiuto. Quando scassano le cabine sulla spiaggia, lo capisco che è perché non sanno dove dormire. Ma anche io sono un essere umano, capisce cosa voglio dire?”

“Cosa pensa che si potrebbe fare, per far sentire la gente di qui più rispettata? Meno impaurita?”

M. alza le spalle magre, butta fuori le labbra.

“Non lo so. Forse un posto dove poterci incontrare. Bere insieme una tazza di caffè, scambiare due parole. Così noi possiamo vedere le loro facce, e loro le nostre”.

“Non funzionerà mai”, esclama O. dal suo tavolo. “Con questa gente è impossibile. Sono diversi da quelli di prima”. Ora non sta più guardando le carte bensì me. La partita si è interrotta e tutti i giocatori seguono la conversazione.

“Cosa intende?”, chiedo.

“Prima venivano dalle zone di guerra. Glielo vedevi in faccia che erano stati costretti a scappare. Questi qua invece cercano solo soldi”.

“E chi non lo fa...”, dice G. e tutte le facce si voltano verso di lui.

G. ha fatto da interprete tra il fiammingo dei suoi concittadini di Zeebrugge e il mio inglese, senza mai aggiungere il proprio pensiero. Fino a ora. La sua faccia tonda si apre in una specie di sorriso. “Anche io cerco sempre soldi. Se da Bruges me ne dessero un po’ di più, per esempio, butterei queste sedie traballanti e ne comprerei di nuove”.

“Dici dal comune? Più soldi per noi? Non li daranno mai”, dice O. “Ma se lo fanno, per favore, compraci la birra, ok? Queste sedie vanno benissimo”.

“Ma come, dite sempre che un giorno cascherete, vi romperete il femore e morirete…”, dice G.

“Lo diciamo perché siamo vecchi e annoiati” risponde O., e torna alle sue carte.


G. e io guardiamo dal molo verso il mare ma l’orizzonte è sparito. Davanti a noi solo una monumentale parete bianca con innumerevoli finestre. Anche le gru azzurre dall’altra parte del porto sembrano giocattoli di bimbo in confronto alla nave da crociera. Ancora più in là, si vede ciò che fa arrivare i migranti a Zeebrugge, il loro vascello segreto - o così sperano – fin dentro la Terra Promessa: il traghetto per Hull.

“Cercano mai di salire a bordo delle navi da crociera?”

G. scuote la testa. “Non sono stupidi. Questo terminal passeggeri ha più security dell’aeroporto di Bruxelles. Controlli molto più severi. Le compagnie di crociera sono molto determinate a far salire a bordo soltanto chi paga”.

“Cosa ne pensi dell’idea di M.?”, gli chiedo. “Uno spazio dove migranti e cittadini di Zeebrugge possano incontrarsi, conoscersi. Per superare la paura reciproca, il sentimento di violazione”.

“E’ un’idea molto intelligente. Molto compassionevole. Molto giusta. La relazione umana che vince sull’odio e sulla diffidenza. E molto impossibile”.


La brezza tiepida mi è stranamente familiare. Carburante e salmastro - l’odore di ogni porto ad ogni latitudine. Ma una mattina di metà ottobre sul Mare del Nord non dovrebbe essere così calda che sembra di essere sul Mediterraneo.

G. indica una grande croce di ferro alla bocca del porto. “La vedi quella? Sotto c’è una placca, con i nomi degli abitanti di Zeebrugge morti in mare. Tutte le famiglie di qui hanno il loro cognome là sopra, spesso scritto più volte con una data sola: un padre e i suoi figli, per esempio, in un giorno di tempesta. Ecco cos’era, questo posto: un piccolo villaggio di pescatori. Tutti si conoscevano. Tutti lavoravano e morivano sulle stesse barche. Poi è arrivato il porto commerciale, con i lavoratori stranieri che parlano lingue sconosciute. Poi sono arrivate le navi da crociera, con i turisti che scappano a Bruges e qui non lasciano nemmeno un euro per un caffè, solo la loro immondizia. Poi sono arrivati i migranti, e anche a loro di Zeebrugge non gliene frega niente, vogliono solo arrivare in Gran Bretagna. Poi è arrivata la polizia con i droni che danno la caccia ai migranti. E la gente di qui vede tutto questo mondo che passa e si sentono...”


“Invasi e dimenticati, allo stesso tempo. Quindi vedi, io devo stare molto attento. Il nostro centro sociale è stato creato per gli abitanti di Zeebrugge. Per aiutarli a orientarsi in questi nuovi tempi strani. In tutti questi cambiamenti che passano sopra la loro testa. Nessuno li ascolta mai. Niente viene mai deciso qui, solo dove ci sono i soldi: a Bruges e a Bruxelles. Io cerco di aiutarli ad avere una voce. A sentirsi a casa nella loro cittadina. Ma credimi, non è facile. E se avessero l’impressione che i pochi soldi che riesco a racimolare per loro andassero spesi anche in una sola tazza di tè per…. gli altri… Ah, non sarebbero contenti. Meglio lasciar fare quello al prete e ai suoi volontari”.



Guardo fuori dalle alte finestre della stanza, giù verso Marktplein. Turisti, carrozze a cavallo, guide che dirigono le loro greggi tenendo alti gli ombrellini colorati - una massa frenetica che si agita nella piazza come batteri in un vetrino.

Abito nel retrobottega di una libreria di viaggio. La devo attraversare ogni volta che esco o rientro nel mio appartamento, quindi ho le chiavi. Passo davanti a scaffali e scaffali di guide Lonely Planet, du Routard, Frommer’s, Fodor’s, National Geographic, per ogni possibile destinazione. Passo accanto a mappe stradali, cittadine, da trekking, per ciclisti; a dizionari e frasari in dozzine di lingue; alla sezione per bambini, con i libri e i giochi che spiegano ai piccoli la gioia di lasciare la propria casa e andarsene per il mondo.

Sono nata nel Paese che ha dato il suo nome al turismo. I primi furono i pellegrini che venivano nella Città Santa per purificarsi dal peccato. Poi arrivarono gli esteti nordeuropei nel Gran Tour e il nome rimase. Solo da quando sono nata io, la mia città è sopravvissuta a quattro elezioni papali e ai milioni di fedeli venuti ad assistervi; e nei due precedenti millenni ce ne sono state altre duecentosessantadue. Sono abituata ad avanzare nella fragile bellezza di Venezia e a combattere con le masse umane vomitate dalle bocche di ferro di gigantesche navi da crociera. Non dovrei quindi sentirmi sopraffatta dalle folle che si aggirano per le strade di Bruges in questo assolato ottobre da cambiamento climatico. Non dovrei vederle come un’invasione, non più di quelle a cui sono abituata.



Il pub è affollato, i boccali sono pieni, molte palpebre sono rosse e pesanti anche se non è nemmeno mezzogiorno. O oggi è un giorno particolarmente lento giù al porto, o a Zeebrugge non c’è esattamente la piena occupazione.

U. lavora nella logistica marittima. Ha i jeans coperti di macchie colorate perché, mi ha detto, sta dipingendo un carro per il prossimo carnevale.

“Una volta ci provavano tutti qui al porto, a intrufolarsi nei camion, ma ora è molto più difficile: camere di sorveglianza, sensori di movimento… Quindi ora molti ci salgono sopra prima ancora che arrivino qui, quando sono parcheggiati davanti agli autogrill dell’autostrada. A volte perfino negli ingorghi stradali. Tagliano il telone, saltano dentro, e il camionista non ha la minima idea di avere un passeggero”.

“Che succede se li scoprono in Inghilterra?”

“La società navale paga alle autorità britanniche una multa molto, molto salata. Ormai per l’armatore sta diventando più conveniente semplicemente girare il traghetto e tornare in Belgio, senza nemmeno toccare terra. Se trovano i clandestini in tempo, cioè”.

“E se non li trovano in tempo?”

“Buttano via l’intero carico del camion. Nessun cliente accetta la roba su cui qualche tizio ha dormito, pisciato e defecato per giorni. Per non parlare dell’aspetto sanitario, ovviamente”.

“E chi paga per questo danno?”

“Per ora, le compagnie di assicurazioni”.

“Immagino che le polizze stiano andando alle stelle”.

“Può dirlo. Tra poco non converrà più far partire la roba da Zeebrugge”.

“Quale pensa che potrebbe essere una soluzione, allora?”

“Ah non lo so. Guardi: qualsiasi cosa noi facciamo, questa gente non smetterà mai, assolutamente mai di cercare di entrare nel Regno Unito. Ho sentito di uno che si è fatto a piedi tutta la Manica, sotto, nel Tunnel. Se lo immagina? I TGV che ti volano accanto a più di 300 Km l’ora, sotto il mare, per giorni e giorni. No, non li fermeremo mai. A volte penso che dovremmo semplicemente lasciarli passare. Vogliono lasciare il continente Europeo? Bene, perché dovremmo impedirglielo noi?”

“Dubito che le autorità britanniche siano d’accordo con questa idea”.

“E allora? Vogliono il Brexit? Che facciano da soli anche questo, senza aiuto europeo. E’ la loro invasione, mica la nostra”.

La campana del pub dà un rintocco. Un giovane dagli occhi arrossati – troppo abile al lavoro per essere disoccupato a quest’ora del giorno – sta offrendo a tutti un altro giro. Sediamo in silenzio mentre i nostri bicchieri vengono riempiti.

“Cos’è il tema del carro di carnevale che sta dipingendo?”, chiedo.

“La Festa dei Morti. Mia moglie e io siamo stati in Messico il Natale scorso. Ci è piaciuto tanto! Quest’anno quindi facciamo scheletri e sombreri”.



Mentre la parrucchiera mi sparge la tinta sullo scalpo, guardo il flusso di gente che scorre fuori dalla vetrina. La bella stradina dai ciottoli antichi è invasa da musica pop sparata dagli altoparlanti; suppongo che si voglia far sentire i turisti che fanno shopping come star in una commedia romantica hollywoodiana. A me sembrano semmai più un esercito invasore, invece. Fanti determinati che marciano verso la vittoria finale: poter dire, per il resto della loro vita, “sono stato a Bruges”.

O “a Venezia”.

O “a Roma”.

La maggior parte di loro ha meno di sei ore. Devono essere di ritorno al grattacielo natante ormeggiato a Zeebrugge in tempo per l’aperitivo offerto dal capitano. Nei quattro anni da quando la parrucchiera ha aperto questo negozio, mi ha detto, non ha mai avuto una sola cliente tra i passeggeri delle navi da crociera: “Devono comprare il cioccolato, fare il giro in barca sui canali… non hanno tempo per la messa in piega”.

“Le dà fastidio?”, le chiedo. “Voglio dire, la folla, il rumore...”

Fa spallucce.

“Ho la mia attività. Non mi interessano. A parte…”

“A parte cosa?”

Ora mi sta impaccando la testa con una pellicola e l’alluminio mi crepita nelle orecchie.

“A volte entrano, chiedono ‘dov’è il Mercato delle Pulci?’, ‘dov’è Chocostory?’. E io glielo indico. Poi escono e vanno in direzione opposta. Quello sì, che mi fa impazzire…”



“Cos’è che vi piace di più della crociera?”

Vengono da Vancouver, Canada, e questa è la loro prima volta in Europa. I capelli di lei sono così lucidi che scintillano nel sole. Entrambi hanno occhiali da sole sportivi, tratti cinesi e sorriso da gente in vacanza.

“Difficile dirlo. Forse il servizio. Sono tutti molto amichevoli, ti aiutano subito. Lavorano molte ore al giorno ma ti trattano come un vero VIP”.

“Dove state andando adesso? A Bruges?”

“No, ci interessano di più le capitali. Abbiamo scelto apposta questa crociera: Londra, Parigi, Amsterdam e poi Amburgo e Berlino. Adesso stiamo andando a Bruxelles”.

“Quanto tempo avete per visitarla?”

“Oh, abbastanza. Se riusciamo a prendere il prossimo treno, dovremmo avere lì più di quattro ore. Minimo tre e mezzo, diciamo”.

“E cosa contate di visitare, a Bruxelles?”

“Be’, è una vecchia città europea, immagino che ci siano dei castelli medievali”.

“Ci piacciono, i castelli medievali”, dice il marito, ed è la prima volta che parla.

“Avrete anche il tempo di visitare un po’ Zeebrugge?”


“Si. Questa cittadina qui. Dove siamo adesso”.

“Oh. Pensavo che fossimo a Bruges”.

La moglie tira fuori dalla tasca un dépliant.

“Qui sul programma dice: Bruges”

Si guardano perplessi, poi guardano me.

“Siamo nel posto sbagliato?”

“No, no, siete nel posto giusto. Zeebrugge è tecnicamente Bruges. Fa parte dello stesso comune”.

“Ah, bene. Grazie. Lei vive qui?”

“No, anche io sono di passaggio. Sono italiana”.

“Italiana! Che fortunata!”

“Il nostro prossimo viaggio sarà in Italia, tesoro!”

“Si! Roma, Firenze, Venezia!”

Il vento è calato e ora il sole è quasi troppo caldo. E’ difficile pensare a questo clima estivo come a una minaccia per il pianeta.

Indico dov’è la stazione. Salutano e si avviano – nella direzione giusta! Dopo pochi passi però il marito si ferma e si gira di nuovo.

“Se non le spiace, vorrei chiederle un parere personale”.

“Prego. Se posso…”

“Ho sentito dire che Venezia bisogna assolutamente visitarla in crociera. Dicono che non c’è confronto con altri modi. Lei che è italiana, del posto… lo consiglierebbe?”



Nuovi arrivati della Flora e Fauna del Belgio

Il Cannolicchio Atlantico è originario del Nord America ed è stato trasportato in Europa nell’acqua di zavorra pompata nelle navi per stabilizzarle. Gli organismi che vivono nella zavorra possono essere liberati in ambienti anche molto lontani dal loro habitat iniziale se l’acqua viene scaricata dopo una lunga traversata.

L’Elminius Modestus, originario della Nuova Zelanda, è arrivato in Europa sulla chiglia delle navi alleate durante la Seconda Guerra Mondiale. Oggi è il cirripede più comune sulla costa fiamminga.

Il Sargassum Muticum è un’alga originaria delle acque della regione Indo-Pacifica

La promenade con il cartello esplicativo è lontana dalle navi da crociera, quindi il paesaggio può ritrovare la sua scala maestosa: le gru azzurre, la diga frangiflutti, le dune. E l’oceano, naturalmente.

E’ da qui che studiano il porto, osservandone gli andirivieni per giorni, a volte settimane. Solo quando pensano di averne colto i punti deboli, fanno la loro corsa nella notte verso i camion parcheggiati. Se potessero entrare nel Palace Hotel e guardare da una delle sue scalcagnate finestre a bovindo, sarebbe un osservatorio perfetto. O ancora meglio, da una delle cupole piastrellate sopra ognuna delle torrette laterali.

Il Palace oggi è un condominio fatiscente. Alcune finestre sono chiuse da assi inchiodate, altre hanno gli infissi che cascano a pezzi. Le suite ampie e i saloni raffinati sono stati suddivisi in appartamenti affollati dove ora vivono molti dei lavoratori stranieri del porto, con le loro famiglie. Ma quando fu inaugurato si pensava che avrebbe ospitato i passeggeri di prima classe degli sfavillanti transatlantici Amburgo – New York. Il porto commerciale nuovo di zecca e la nuova epoca dei viaggi eleganti avrebbero dovuto strappare questo villaggio di pescatori dall’arretratezza e la povertà, traghettandolo verso i tempi moderni. “Ci auguriamo che arrivino molti tedeschi!”, disse il Ministro del Commercio nel discorso all’inaugurazione del grande albergo, in quel tiepido giorno di luglio del 1914.

Di tedeschi in effetti ne arrivarono molti, undici giorni dopo. Ma non erano turisti.


“Ci abbiamo messo anni per convincere il vescovo a darci i soldi”, dice N., indicando il container bianco nel giardino. “Non ce lo saremmo mai potuto permettere, da soli. Ma ora, guardi che bellezza!”

La doccia portatile non pare chissà che da fuori. Ma dentro ha acqua calda, sapone, shampoo e una pila profumata di asciugamani puliti. Tutto il necessario per togliersi dalla pelle la polvere di settimane, mesi, anni di viaggio illegale.

Prima di lavarsi, i giovani uomini vengono portati nel magazzino con le donazioni. E’ pieno di vestiti puliti e soprattutto caldi – questa strana estate non può durare per sempre, l’autunno delle Fiandre prima o poi tornerà senz’altro a mostrare la sua faccia severa.

I vestiti sono divisi per colore. Loro non guardano nemmeno quelli chiari e prendono cappotti neri, sciarpe nere, i blu jeans più scuri che trovano. Sanno che quando correranno verso il traghetto solo nella notte avranno un’amica.

Ora, freschi e puliti, siedono educatamente intorno alla tavola dentro la sala da pranzo della parrocchia, aspettando di essere serviti. Mi chiedo se sappiano che il prete e i volontari ricevono regolarmente minacce di morte dai neo-nazisti perché insistono a offrire questi pasti caldi.

Almeno la metà di loro è entrato in questo continente che ora vogliono così tanto lasciare proprio dal mio Paese. Se Lampedusa è la porta d’ingresso d’Europa, Zeebrugge è l’uscita sul retro.

“Tu italiano?”, mi chiede uno di loro, un egiziano. “Italia molto buono!”

I commensali lo guardano con diffidenza. Non sembrano conquistati dai suoi modi seduttivi. Ma annuiscono lo stesso.

Ciao buongiorno grassie!”, recita un ragazzino magrissimo. “Come stai?

Deve avere tredici, massimo quattordici anni. Come caspita ha fatto a sopravvivere alle micidiali strade dei migranti tutto da solo, senza protezione? E come ha fatto, pur essendo così chiaramente un minorenne, a non essere mai intercettato da nessun assistente sociale? L’unica spiegazione è: passatori. Smokkelaars, come li chiamano qui. Chissà cosa gli avranno chiesto in cambio. Eppure eccolo qui, ora, dritto – si fa per dire - dal Sudan a Zeebrugge. Il bianco abbagliante dei suoi occhi intelligenti non è stato macchiato da nulla di quanto può aver visto, e sorseggia la zuppa con lenta eleganza.

Non è il solo che mangia con meno foga di quanto avrei immaginato. Un paio di loro addirittura spinge via la ciotola dopo solo poche cucchiaiate. Come fanno a non avere fame? Mi torna in mente il panino di M. buttato nella spazzatura. Forse dentro c’era la carne, come in questa zuppa. E quando il cibo non è halal, i più osservanti mangiano solo quel poco che serve per calmare i crampi di fame. Quando N. arriva dalla cucina con due pacchi di biscotti, infatti, tutti e otto i giovani afferrano la loro porzione senza remore, ululando di gioia, e poi chiedono il bis.


E’ mezzanotte dentro la libreria di viaggio. Niente clienti, niente commessi, niente luci. Solo la luce azzurra di un mappamondo gonfiabile che si riflette su una cartina appesa al muro.

Guardo fuori attraverso il buio del negozio, oltre la vetrina. Anche Bruges - la storica, la ricca, la bella, la venditrice di cioccolato - finalmente riposa. Quindi niente carillon, niente musica in scatola dagli altoparlanti, niente folle intruppate.

Il Times World Atlas è grosso e pesante. Lo apro senza spostarlo dal suo sostegno.

Cerco: Messico, Sudan, Canada, Belgio, UK.

Studio le pagine verdi, azzurre e ocra. Traccio linee col dito, nel gesto eterno di ogni viaggiatore fin da quando è stata disegnata la prima mappa.

In Yucatan, una coppia di belgi visita le rovine dei Maya.

Nel campo profughi di Al Alagayare, un adolescente dice addio alla madre prima di incamminarsi verso il nord.

A Vancouver, una donna prenota online un viaggio in crociera a Venezia per i genitori che vivono a Pechino.

A Zeebrugge, un giovane uomo vestito di nero si nasconde tra le dune, pianificando la sua invasione.


La traduzione in italiano dell'originale inglese è dell'autrice, Francesca Melandri.




‘Het is een invasie,’ zegt M. met de zachtheid van waarheden die geen bewijs nodig hebben. ‘Als ik ´s nachts de hond uitlaat hoor ik hun gefluister dat wordt meegedragen door de wind. Maar ze laten zich niet zien en dat vind ik eng. Wat als ze tevoorschijn komen en mijn woning overvallen terwijl ik lig te slapen?’

‘Is dat wel eens gebeurd?’

‘Nee. Maar het zou kunnen. Het is wel ergens anders gebeurd. In Oostende, geloof ik. Maar als ik hun gezichten zie ben ik niet zo bang.’

Haar stem is prettig, haar handen zien eruit als twee verfrommelde zakjes onder aan haar armen. Toen ik vroeg wat voor werk ze deed, had M. ze tot voor mijn gezicht opgetild met een stoïcijnse grijns vol zelfspot die ze waarschijnlijk had geperfectioneerd tijdens haar leven in de bijstand: ‘Arbeidsongeschikt.’

‘En hoe zien ze eruit?’


‘Donkere huid?’

‘Donkere huid, donkere kleren. Soms bedekken ze hun gezicht met een donkere sjaal.’

‘Hebt u wel eens met ze gepraat?’

‘Vertel haar over het broodje,’ zegt O. zonder op te kijken van de kaarten in zijn hand.

Hij zit aan de tafel met drie andere mannen van zijn leeftijd. Ze leken zo op te gaan in hun kaartspel dat ik niet had gemerkt dat ze het gesprek volgden. O. heeft een grote grijze snor die over zijn mond hangt als het doek van een miniatuurtheater en zijn gespierde vingers lijken erop te duiden dat zijn handen niet alleen zijn eigen werk hebben aangepakt, maar ook het werk dat M. vanwege haar artritis nooit heeft kunnen doen.

‘Welk broodje?’ vraag ik.

‘Dat ze hebben weggegooid,’ antwoordt O. die nog steeds niet opkijkt van zijn kaarten.

Ik kijk naar M. en zij schudt haar hoofd – wat zowel ‘ja’ als ‘nee’ zou kunnen betekenen.

‘Er waren twee van die jongens bij het Palace,’ zegt ze. ‘Een van hen begon in het Engels tegen me te praten, het was duidelijk dat hij geld wilde hebben. Hij zag er echt verschrikkelijk uit. Zo vies. Zo mager. Het deed me pijn om te zien. Ik had precies genoeg geld bij me voor de boodschappen die ik ging doen, maar ik was een broodje aan het eten – ik heb soms opeens heel veel honger, dan moet ik meteen iets eten anders voel ik me niet goed. Dus ik gaf hem dat broodje.’

‘En gooide hij het weg?’

‘Ja, in een vuilnisbak. Voor mijn ogen. Zijn vriend kwam aanrennen om het uit de vuilnisbak te vissen en die heeft het opgegeten. Maar die andere liep weg alsof hij heel erg boos was. Op mij.’

‘Hoe voelde u zich toen?’

‘Ik vond het erg onbeleefd. Ik voelde me niet gerespecteerd. Ik bedoel, ik zie ook wel dat ze hulp nodig hebben. Als ze de strandcabines openbreken snap ik best dat ze dat doen omdat ze niet weten waar ze moeten slapen. Maar ik ben ook een mens, begrijpt u wat ik bedoel?’

‘Wat denkt u dat er zou moeten gebeuren om te zorgen dat de mensen van hier zich meer gerespecteerd voelen? Minder bang?’

M. haalt haar magere schouders op en tuit haar lippen.

‘Ik weet het niet. Misschien een plek waar we elkaar kunnen ontmoeten. Samen een kop koffie drinken, een praatje maken. Op die manier kunnen wij hun gezichten zien, en zij de onze.’

‘Dat gaat nooit werken,’ roept O. vanaf zijn tafel. ‘Dat is onmogelijk met die mensen. Ze zijn anders dan die anderen die hier eerst waren.’ Nu kijkt hij niet meer naar zijn kaarten maar naar mij. Het spel is onderbroken en alle spelers volgen het gesprek.

‘Wat bedoelt u?’ vraag ik.

‘Eerst kwamen ze uit oorlogsgebieden. Als je ze in de ogen keek zag je dat ze wel móesten vluchten. Maar deze mensen zijn alleen maar op zoek naar geld.’

‘Wie niet …’ zegt G. en iedereen kijkt nu naar hem.

G. heeft het Vlaams van zijn Zeebrugse landgenoten en mijn Engels vertaald zonder zijn eigen gedachten toe te voegen. Tot nu toe. Zijn ronde gezicht opent zich in een soort glimlach. ‘Ik ben ook altijd op zoek naar geld. Als ze me vanuit Brugge wat meer zouden geven, zou ik bijvoorbeeld deze gammele stoelen weggooien en nieuwe kopen.’

‘Bedoel je de gemeente? Meer geld voor ons? Dat gaan ze nooit doen,’ zegt O. ‘Maar als ze het wel doen, koop dan alsjeblieft bier voor ons, oké? Deze stoelen zijn prima.’

‘O ja? En jullie zeggen altijd dat jullie er op een dag nog vanaf vallen, dat jullie een been breken en doodgaan …’ zegt G.

‘Dat zeggen we omdat we oud en verveeld zijn!’ antwoordt O. en hij keert terug naar zijn kaartspel.



G. en ik kijken vanaf de pier naar de zee, maar de horizon is verdwenen. Voor ons verrijst een monumentale witte muur met ontelbaar veel ramen. Zelfs de blauwe hijskranen aan de andere kant van de haven lijken kinderspeelgoed vergeleken met het cruiseschip. Verderop zie je de reden waarom de migranten naar Zeebrugge komen, hun geheime schip – althans dat hopen ze – naar het Beloofde Land: de veerboot naar Hull.

‘Proberen ze wel eens aan bord van de cruiseschepen te komen?’

G. schudt zijn hoofd. ‘Ze zijn niet gek. Deze passagiersterminal heeft meer beveiliging dan het vliegveld van Brussel. Veel strengere controles. De rederijen zijn zéér vastbesloten om alleen mensen aan boord te laten die betaald hebben.’

‘Wat vindt u van het idee van M.?’ vraag ik. ‘Een plek waar migranten en bewoners van Zeebrugge elkaar kunnen ontmoeten en leren kennen? Om hun wederzijdse angst, het gevoel van schending, te overwinnen?’

‘Het idee is heel intelligent. Heel medelevend. Heel juist. De menselijke band die het wint van haat en wantrouwen. Maar ook heel onmogelijk.’


Het lauwe briesje komt me opvallend vertrouwd voor. Brandstof en zeezout – de geur van alle havens waar ook ter wereld. Maar een ochtend midden in oktober aan de Noordzee hoort niet zo warm te zijn dat je je waant aan de Middellandse Zee.

G. wijst naar een groot metalen kruis bij de ingang van de haven. ‘Zie je dat? Eronder is een plakkaat met daarop de namen van de inwoners van Zeebrugge die op zee zijn omgekomen. Van elke familie hier staat de achternaam erop, vaak meer dan eens bij dezelfde datum: bijvoorbeeld een vader die samen met zijn zoons is omgekomen in een storm. Want dat was het hier: een vissersdorpje. Iedereen kende elkaar. Iedereen werkte en stierf op dezelfde vissersboten. Toen kwam de handelshaven, met buitenlandse arbeiders die vreemde talen spreken. En daarna kwamen de cruiseschepen met de toeristen die meteen doorgaan naar Brugge en hier nog geen euro voor een kop koffie achterlaten, alleen hun rotzooi. En vervolgens kwamen de migranten die zich ook geen moment bekommeren om Zeebrugge, die willen alleen maar naar Groot-Brittannië. En toen kwam de politie die met drones op de migranten jaagt. En de mensen van hier zien deze hele wereld voorbijkomen en voelen zich …’

‘Alsof ze een invasie meemaken?’

‘Alsof ze een invasie meemaken en tegelijkertijd worden vergeten. Dus je snapt dat ik heel voorzichtig moet zijn. Ons buurthuis is opgezet voor de bewoners van Zeebrugge. Om hen te helpen zich te oriënteren in deze nieuwe, vreemde tijden. Met al deze veranderingen die zich boven hun hoofd afspelen. Niemand luistert ooit naar ze. Hier wordt nooit iets besloten, alleen maar waar het geld is: in Brugge en in Brussel. Ik probeer ze te helpen om een stem te hebben. Om zich thuis te voelen in hun stadje. Maar geloof me, dat is niet makkelijk. En als zij de indruk zouden hebben dat het weinige geld dat ik voor hen bij elkaar kan scharrelen zou worden besteed aan zelfs maar één kopje thee voor … de anderen … Oei, dan zouden ze niet blij zijn. Dus dat laten we maar liever over aan de priester en zijn vrijwilligers.’



Door de hoge ramen van de kamer kijk ik uit over de Markt. Toeristen, paardenkoetsjes, gidsen die hun kuddes leiden met opgeheven gekleurde paraplu’s – een koortsachtige massa die over het plein krioelt als bacteriën op een prepareerglaasje.

Ik verblijf tijdelijk in de winkelwoning van een reisboekhandel. Als ik naar buiten ga of terugkom in mijn appartement moet ik door de winkel, dus ik heb de sleutels. Ik loop langs boekenplanken vol reisgidsen van Lonely Planet, Du Routard, Frommer’s, Fodor’s, National Geographic, voor elke denkbare reisbestemming. Ik loop langs wegenkaarten, stadsplattegronden, wandelkaarten, fietskaarten; langs woordenboeken en taalgidsen in tientallen talen; langs de kinderafdeling met boeken en spelletjes die aan de kleintjes uitleggen hoe leuk het is om de deur van je eigen huis achter je dicht te trekken en de wereld in te gaan.

Ik ben geboren in het land waar het toerisme zijn naam aan te danken heeft. De allereerste toeristen waren de pelgrims die naar de Heilige Stad kwamen om zich te reinigen van hun zonden. Vervolgens kwamen de Noord-Europese estheten er voor hun Grand Tour en de naam is gebleven. Alleen al sinds mijn geboorte heeft mijn stad vier pausverkiezingen doorstaan en miljoenen gelovigen die daar bij wilden zijn; en in de voorgaande twee millennia zijn er nog eens 262 verkiezingen geweest. Ik ben gewend om mij in de fragiele schoonheid van Venetië een weg te banen door de mensenmassa’s die worden uitgebraakt door de stalen monden van gigantische cruiseschepen. Dus zou ik me niet overweldigd moeten voelen door de menigtes die door de straten van Brugge marcheren in deze dankzij de klimaatverandering zonovergoten oktobermaand. Ik zou ze niet moeten ervaren als een grotere invasie dan de mensenmassa’s die ik gewend ben.



De kroeg is afgeladen, de pullen zijn gevuld, veel oogleden zijn rood en zwaar hoewel het nog geen twaalf uur ’s middags is. Óf het is vandaag uitzonderlijk rustig in de haven, óf Zeebrugge kent niet bepaald een lage werkloosheid.

U. werkt in de maritieme logistiek. Zijn spijkerbroek is bezaaid met gekleurde vlekken omdat hij, zo vertelde hij, bezig is een wagen te beschilderen voor het volgende Carnaval.

‘Vroeger probeerden ze allemaal hier in de haven in de vrachtwagens te glippen, maar nu is dat veel moeilijker: bewakingscamera’s, bewegingssensoren… Veel van hen klimmen er daarom tegenwoordig in voordat de vrachtwagens hier zijn, dus als ze geparkeerd staan bij de wegrestaurants langs de snelweg. Soms zelfs tijdens verkeersopstoppingen. Ze snijden het doek open, springen erin, en de vrachtwagenchauffeur heeft geen benul dat hij een passagier bij zich heeft.’

‘Wat gebeurt er als ze in Engeland worden ontdekt?’

‘De veerbootmaatschappij moet aan de Britse autoriteiten een hoge, maar écht héél hoge boete betalen. Inmiddels is het voor de reders voordeliger om gewoon maar het roer om te gooien en nog voordat ze hebben aangemeerd terug te varen naar België. Tenminste, als ze die verstekelingen op tijd ontdekken.’

‘En als ze die niet op tijd ontdekken?’

‘Dan wordt de hele lading van zo’n vrachtwagen weggegooid. Geen enkele klant accepteert spullen waarop een of andere knul dagenlang heeft geslapen, gepist en gepoept. Om maar te zwijgen van de gezondheidsaspecten natuurlijk.’

‘En wie betaalt die schade?’

‘Nu nog de verzekeringsmaatschappijen.’

‘Ik kan me voorstellen dat de verzekeringspremies erg hoog zijn.’

‘Dat kan je wel zeggen, ja. Nog even en het heeft geen zin meer om spullen te laten verschepen vanuit Zeebrugge.’

‘Wat zou volgens u de oplossing zijn?’

‘Ach, ik weet het niet. Kijk, we kunnen doen wat we willen maar deze mensen zullen nooit maar dan ook nooit stoppen met hun pogingen om het Verenigd Koninkrijk binnen te komen. Ik hoorde over iemand die het hele Kanaal te voet is overgestoken, door de tunnel. Kunt u zich dat voorstellen? De TGV’s die je om de oren vliegen met een snelheid van meer dan 300 kilometer per uur, over de zeebodem, dagen en dagen lang? Nee, wij zullen ze nooit tegenhouden. Soms denk ik wel eens dat we ze maar beter gewoon zouden moeten laten gaan. Willen ze zo graag het Europese continent verlaten? Prima, waarom zouden wij ze tegenhouden?’

‘Ik betwijfel of de Britse autoriteiten dat een goed idee zouden vinden.’

‘Nou en? Zij willen toch die Brexit? Laat ze dit dan ook maar zelf oplossen, zonder Europese hulp. Het is hun invasie, niet de onze.’

De kroegbel klinkt luid. Een jongeman met rode ogen – te arbeidsgeschikt om op dit uur van de dag niet te werken – geeft een rondje voor de hele zaak. We zitten zwijgend toe te kijken hoe onze glazen worden bijgevuld.

‘Wat is het thema van de Carnavalswagen die u beschildert?’ vraag ik.

‘Het Feest van de Doden. Mijn vrouw en ik zijn vorig jaar met Kerstmis in Mexico geweest. We vonden het geweldig! Daarom maken we dit jaar skeletten en sombrero’s.’



Terwijl de kapster de verf over mijn haar verspreidt kijk ik naar de mensenstroom die voor de etalage voorbijtrekt. Het mooie straatje met antieke klinkers wordt overspoeld door popmuziek die uit de luidsprekers galmt; ik vermoed dat ze de shoppende toeristen het gevoel willen geven dat ze sterren in een Hollywood-komedie zijn. Op mij komt het echter meer over als een invasie van een leger. Vastberaden infanteristen die marcheren naar de eindoverwinning: de rest van hun leven kunnen zeggen ‘ik ben in Brugge geweest’.

Of ‘in Venetië’.

Of ‘in Rome’.

De meesten van hen hebben minder dan zes uur de tijd. Dan moeten ze terug naar de drijvende wolkenkrabber die ligt aangemeerd in Zeebrugge om op tijd te zijn voor het aperitief dat wordt aangeboden door de kapitein. In de vier jaar sinds de kapster deze salon heeft geopend, vertelde ze, heeft ze nog nooit één cruisepassagier als klant gehad. ‘Ze moeten chocola kopen, ze moeten op een rondvaartboot door de grachten … Ze hebben geen tijd om hun haar te laten doen.’

‘Hebt u er last van?’ vraag ik. ‘Ik bedoel, van de drukte, het lawaai …’

Ze haalt haar schouders op.

‘Ik heb mijn eigen werk. Ze interesseren me niet. Behalve …’

‘Behalve wat?’

Ze is bezig mijn hoofd in te pakken in aluminiumfolie, het knispert in mijn oren.

‘Soms komen ze hier binnen en dan vragen ze “waar is de vlooienmarkt?”, “waar is Choco-Story?”. Dan wijs ik ze de weg. Vervolgens gaan ze naar buiten en lopen precies de andere kant op. Ja, van die mensen word ik wel gek …’



‘Wat vindt u het fijnst van het cruiseschip?’

Ze komen uit Vancouver, Canada, en zijn voor het eerst in Europa. Haar haar glanst zó dat het schittert in de zon. Allebei een sportzonnebril, Chinese gelaatstrekken en een vakantieglimlach.

‘Moeilijk te zeggen. Misschien de service. Iedereen is heel vriendelijk, je wordt meteen geholpen. Ze maken lange uren maar ze behandelen je als een echte VIP.’

‘Waar gaat u nu naartoe? Naar Brugge?’

‘Nee, wij zijn meer geïnteresseerd in de hoofdsteden. Daarom hebben we deze cruise uitgekozen: Londen, Parijs, Amsterdam en dan Hamburg en Berlijn. We gaan nu naar Brussel.’

‘Hoelang kunt u daar blijven?’

‘O, lang genoeg. Als we de eerstvolgende trein halen zouden we meer dan vier uur moeten hebben. Of laten we zeggen: ten minste drieënhalf.’

‘En wat wilt u gaan bezoeken in Brussel?’

‘Nou, het is een oude Europese stad, dus ik kan me voorstellen dat er wel Middeleeuwse kastelen zijn.’

‘Daar houden wij van, van Middeleeuwse kastelen,’ zegt de echtgenoot. Het is voor het eerst dat hij praat.

‘Hebben jullie ook tijd om een beetje rond te kijken in Zeebrugge?’


‘Ja. Dit stadje hier. Waar we nu zijn.’

‘O? Ik dacht dat dit Brugge was.’

De vrouw haalt een folder uit haar tas.

‘Hier staat in het programma staat: Brugge.’

Stomverbaasd kijken ze elkaar aan en vervolgens mij.

‘Zijn we dan op de verkeerde plek?’

‘Nee, nee, jullie zijn op de goede plek. Zeebrugge is technisch gesproken Brugge. Het hoort bij dezelfde gemeente.’

‘O, gelukkig. Dank u. Woont u hier?’

‘Nee, ik ben ook op doorreis. Ik ben Italiaanse.’

‘Italiaanse! Wat een geluksvogel!’

‘Onze volgende reis gaat naar Italië, schat!’

‘Ja! Rome, Florence, Venetië!’

De wind is gaan liggen en de zon is nu bijna te heet. Het is moeilijk voor te stellen dat dit zomerse klimaat bedreigend is voor de planeet.

Ik leg uit waar het station is. Ze groeten me en gaan op weg – de goede kant op! Na een paar passen blijft de man echter staan en draait zich naar me om.

‘Neemt u mij niet kwalijk, maar ik zou u graag willen vragen om een persoonlijke mening.’

‘Alstublieft. Wat wilt u weten?’

‘Ik heb gehoord dat je Venetië absoluut per cruiseschip moet bezoeken. Ze zeggen dat alle andere manieren daarbij in het niet vallen. U bent Italiaanse en komt daarvandaan … Zou u het aanraden?’



Nieuwkomers in de Belgische Flora en Fauna

Solen marginatus (messchede) komt oorspronkelijk uit Noord-Amerika en is naar Europa meegekomen in het ballastwater dat in de schepen werd gepompt om ze te stabiliseren. Organismen die in ballastwater leven kunnen heel ver van hun oorspronkelijke habitat vrijkomen wanneer het ballastwater na een lange bootreis geloosd wordt.

Elminius Modestus (synoniem Austrominius modestus, Nieuw-Zeelandse zeepok) is tijdens de Tweede Wereldoorlog naar Europa gekomen door zich vast te hechten aan de rompen van de geallieerde schepen. Nu is het de meest voorkomende rankpotige langs de Vlaamse kust.

Sargassum muticum (Japans bessenwier) is een bruinwier dat afkomstig is uit de Indo-Pacifische Oceaan …

De promenade en het informatiebord zijn ver verwijderd van de cruiseschepen en dus kan het landschap hier haar majestueuze schaal terugvinden: de blauwe hijskranen, de strekdam, de duinen. En natuurlijk de zee.

Vanaf hier observeren ze de haven, bestuderen ze dagenlang, soms wekenlang de bedrijvigheid. Pas wanneer ze denken dat ze de zwakke punten hebben ontdekt sprinten ze ’s nachts naar de geparkeerde vrachtwagens. Konden ze maar binnenkomen in het Palace Hotel en uit een van de haveloze erkerramen kijken, dan zouden ze een perfecte waarnemingspost hebben. Of nog beter: vanuit een van de betegelde koepels op elk van de hoektorens.

Nu is Residentie Palace een vervallen appartementengebouw. Sommige ramen zijn dichtgespijkerd, van andere vallen de kozijnen uit elkaar. De ruime suites en de verfijnde salons zijn opgedeeld in overbevolkte appartementen waar nu veel van de buitenlandse havenarbeiders met hun gezinnen wonen. Toen het werd geopend was het de bedoeling dat de eersteklaspassagiers van de fonkelende oceaanstomers van de transcontinentale lijn Hamburg-New York er zouden logeren. De gloednieuwe handelshaven en het nieuwe tijdperk van de elegante oceaanreizen had dit vissersdorp moeten wegrukken uit de achterstand en de armoede en moeten meevoeren naar de moderne tijd. ‘Wij hopen dat er veel Duitsers zullen komen!’ zei de minister van Handel in zijn toespraak ter gelegenheid van de opening van het grote hotel op die lauwwarme dag in juli 1914.

Inderdaad kwamen er elf dagen later veel Duitsers. Maar dat waren geen toeristen.



‘Het heeft jaren geduurd voordat we de bisschop zover hadden dat hij ons het geld gaf,’ zegt N. en hij wijst naar de witte container in de tuin. ‘Zelf hadden we dit nooit kunnen betalen. Maar kijk nou eens wat een schoonheid!’

Aan de buitenkant ziet de mobiele douche er nogal onbeduidend uit. Maar binnen is er warm water, zeep, shampoo en een geurende stapel schone handdoeken. Alles wat je nodig hebt om het stof van weken, maanden, jaren illegaal reizen van je af te wassen.

Voordat ze gaan douchen worden de jongemannen naar de opslag van tweedehands spullen gebracht. Die is gevuld met schone en vooral warme kleren – deze ongebruikelijke zomer kan niet eeuwig duren en de Vlaamse herfst zal ongetwijfeld vroeg of laat opnieuw zijn strenge gezicht laten zien.

De kleren zijn gesorteerd op kleur. De jongens gunnen de lichte kleuren geen blik waardig maar nemen zwarte winterjassen, zwarte sjaals, de donkerste spijkerbroeken die ze kunnen vinden. Ze weten dat bij hun sprint naar de veerboot de nacht hun enige vriend is.

Nu gaan ze, opgefrist en schoon, beleefd aan tafel zitten in de eetkamer van het parochiehuis en wachten ze tot ze worden bediend. Ik vraag me af of ze weten dat de priester en de vrijwilligers regelmatig doodsbedreigingen van neonazisten krijgen omdat ze doorgaan met het aanbieden van warme maaltijden.

Minstens de helft van hen is dit continent, dat ze zo graag willen verlaten, binnengekomen via mijn land. Als Lampedusa de poort naar Europa is, is Zeebruge de achterdeur.

‘Jij Italiaans?’ vraag een van hen, een Egyptenaar, aan mij. ‘Italië heel goed!’

Zijn disgenoten kijken hem wantrouwend aan. Ze lijken niet te zijn overtuigd door zijn verleidelijke manieren. Maar ze knikken instemmend.

Ciao buongiorno grassie!’ dreunt een broodmagere jongen op. ‘Come stai?

Hij is misschien dertien, hooguit veertien jaar. Hoe heeft hij in hemelsnaam in zijn eentje, zonder bescherming, de verschrikkingen van de wegen van de migranten kunnen overleven? En hoe is het mogelijk dat geen enkele maatschappelijk werker hem heeft onderschept hoewel hij toch overduidelijk minderjarig is? De enige verklaring hiervoor is: smokkelaars – “veermannen” noemen ze zichzelf. Wie weet wat ze hem er in ruil voor hebben gevraagd. En toch is hij nu hier, rechtstreeks – bij wijze van spreken – vanuit Sudan in Zeebrugge. Het verblindende wit van zijn intelligente ogen is niet aangetast door wat hij mogelijk heeft gezien en hij nipt met trage elegantie van zijn soep.

Hij is niet de enige die minder gulzig eet dan ik me had voorgesteld. Sommigen schuiven de soepkom na een paar lepels zelfs weg. Hoe is het mogelijk dat ze geen honger hebben? Ik moet weer denken aan het broodje van M. dat in de vuilnisbak belandde. Misschien zat er vlees in, net als in deze soep. En als het voedsel niet halal is, eten de strengst gelovigen net genoeg om hun hongerkrampen tot bedaren te brengen. Inderdaad: wanneer N. uit de keuken komt met twee pakken koekjes grijpen alle acht jongemannen zonder enige remming en joelend van blijdschap hun portie en vragen vervolgens om meer.



Het is middernacht in de reisboekhandel. Geen klanten, geen verkopers, geen lampen. Alleen het blauwe licht van een opblaasbare wereldbol dat weerkaatst op een landkaart die aan de muur hangt.

Vanuit het donker in de winkel kijk ik door de etalage naar buiten. Ook Brugge – het historische Brugge, het mooie Brugge, Brugge de chocoladeverkoopster – rust eindelijk uit. Dus geen carillons, geen muziek uit luidsprekers, geen mensenmassa’s.

De Times World Atlas is groot en zwaar. Ik sla hem open zonder hem van de boekenstandaard te halen.

Ik zoek: Mexico, Soedan, Canada, België, UK.

Ik bestudeer de groene, blauwe en okergele pagina’s. Met mijn vinger trek ik lijnen in dat onverwoestbare gebaar van reizigers sinds de eerste landkaart was getekend.

In Yucatan bezoekt een Belgisch stel de Maya-ruïnes.

In vluchtelingenkamp Al Alagaya zegt een tiener zijn moeder vaarwel alvorens te beginnen aan zijn voettocht naar het noorden.

In Vancouver boekt een vrouw online een cruise naar Venetië voor haar ouders die in Beijing wonen.

In Zeebrugge verstopt een in het zwart geklede jongen zich in de duinen en bereidt zijn invasie voor.



Vertaald uit het Italiaans door Etta Maris
Podcast voorgelezen door Lotte Lentes


Etta Maris (1958) studeerde Italiaanse taal- en letterkunde aan de Universiteit Utrecht. Al snel vestigde zij zich als zelfstandig vertaalster Italiaans en vertaalde zij zowel commerciële als literaire teksten. Naast literatuur vertaalt zij ook populairwetenschappelijke non-fictie. Bijna alle vertalingen van de romans van Niccolò Ammaniti zijn van haar hand, maar ze heeft ook werken vertaald van onder anderen Natalia Ginzburg, Dacia Maraini, Luigi Malerba en Ernesto Ferrero, bij uitgeverijen als Lebowski, Meulenhoff, Arbeiderspers, Prometheus en Contact. Van Francesca Melandri heeft zij de vorig jaar bij uitgeverij Cossee verschenen roman De lange weg naar Rome vertaald. Op dit moment werkt zij aan de eveneens door Cossee uit te geven vertaling van Addio Fantasmi, de nieuwste roman van Nadia Terranova die is genomineerd voor de Premio Strega.