Conversation about the City's Metamorphosis

РАЗГОВОР ЗА МЕТАМОРФОЗИТЕ НА ГРАДОТ

Goce Smilevski

Goce Smilevski

Goce Smilevski (1975, Skopje, Macedonia) studied at the University of St. Kiril and Metodij in Skopje, the Charles University in Prague and the Central European University in Budapest. Smilevski won the European Union Prize for Literature in 2010 for his novel Sigmund Freud's Sister. The rights for his novels Conversation with Spinoza and Sigmund Freud's Sister were purchased by more than 20 publishers worldwide.

Close

Skopje All citybooks

Download the ePub Print

РАЗГОВОР ЗА МЕТАМОРФОЗИТЕ НА ГРАДОТ

citybooks Скопје

Гоце Смилевски & Марија Саревска – Тодоровска

МАРИЈА: Имагинарната карта на градот е во постојана промена, зависи од нашите расположенија, од вкусовите што не исполнуваат, од луѓето со кои ја исцртуваме. Така градот никогаш не е еден ист, и никогаш не завршува на она место каде што започнува.

ГОЦЕ: Имагинарната карта на нашето Јас е во постојан сооднос со градот, нашето Јас зависи од расположенијата на просторот, од вкусовите на улиците и зградите, од луѓето кои го исцртуваат градот, сеедно дали ги познаваме или пак не. Така човек никогаш не е еден ист во два различни града. Но, и градот во кој човечкото суштество го започнува и завршува својот живот, дури и кога тој град го има истото име, е некој друг град - онолку различен колку што се различни новороденчето и човекот што го привршува својот живот, а имаат исто име. Затоа што и човекот и градот се суштества-во-менување.

МАРИЈА: А човекот, кој е настроен да го менува светот, како најмногу да се плаши од промената во себе. Се изненадува кога ќе сфати дека не е оној истиот од пред десет години и дека не може со истите очи да се види себеси во светот што во меѓувреме ги сменил вредносните насоки на движење. Непрепознавањето на себеси во просторот на кој е навикнат е како непрепознавање на себеси во сопственото тело. И градот френетично се менува, се изненадува себеси и се учи да ги прифати промените, без да ги наруши старите навики на оние кои го населуваат. Расте и се надвишува себеси. Секоја затворена продавничка на аголот, или срушена стара куќа заменета со облакодер, ја менува неговата структура. Попусто чекориме по истите научени патеки, тоа повеќе не е истото место затоа што и ние не сме исти. Така градот созрева заедно со нашето откривање на просторот во и надвор од нас. И тогаш одново ги пронаоѓаме старите непроменети вредности, само сега преместени во некое друго опкружување во кое се препознаваме без да го знаеме. Но што се случува кога градот ќе го изгуби своето лице? Полесно ли е да се живее со себеси во обезличен град?

ГОЦЕ: Не знам дали Скопје го изгуби своето лице, или пак го менува својот лик на начин кој е неприфатлив за мене. Кога блискоста со градот би ја воспоставувале исклучиво со тоа како градот изгледа, јас би се чувствувал туѓинец овде. За среќа, за мене Скопје не се само оние промени кои ги доживеа (преживеа?) минативе дваесетина години, материјализирани во бетон, стакло, бронза и мермер, Скопје за мене се пред се луѓето кои ми се блиски, оние со кои ги делам - својата и нивната - радост и тага.

МАРИЈА: Најчесто мразам да го мразам сопствениот град, па во таквите случаи го избегнувам. Понекогаш градот ми е најблизок кога го посматрам од мојот прозорец на поткровјето. Во ограничената рамка се гледа пејзаж кој допира до Крстот и облаците над него. Тогаш градот е онаму кадешто најмалку го има. Прераснува во метафора на слободата, на она што не може да се опфати во з(а)гради, бетон, асфалт. И тогаш неговите цврсти облици се заменуваат со меката, растеглива пена од која се направени соништата.

ГОЦЕ: Со таа толку волшебна, а во исто време толку реална слика со која го изразуваш преминот во тоа како ги согледуваме деловите од градот кога тој во себе го обединува она што е, условно речено, заедничко, и она што е најлично, со она што го нарекуваш премин на цврстите облици на градот во мека, растеглива пена од која се направени соништата, ти ги имаш најдено зборовите за таа алхемиска промена на перцепциојата на градот, зборови кои долго сум ги барал и ете сега ти ги откриваш. Понекогаш, некој збор, поглед, допир, од некој близок човек, изречен покрај објект или простор кој ни е потполно туѓ, прави тој простор, тој објект, да станат „наши“, затоа што врз таа туѓост капнува драгиот глас, како тој објект, тој простор, вечно да ги допира нечија мила рака, како тој објект, тој простор, да се огледува во очите кои ни се мили. И ако животот направил да се разделиме од тој глас, од тие раце, од тие очи, кога копнежот во нас не гони кон повторна блискост со нив, а меѓу нив и нас се испречиле непремостливи препреки, одиме на местата кои во почетокот ни биле туѓи, и таму го наоѓаме присуството на луѓето кои станале отсуство во нашите животи.

МАРИЈА: Ах, тој нескротив жив организам од тули и бетон, колку понекогаш знае да те смрзне или да те изгори, или во најлошиот случај рамнодушно да се прилепи за тебе недавајќи ти да здивнеш. Ова особено се случува кога подзабораваме дека телото на градот е во постојана метаморфоза, преземајќи ги врз себе и нашите внатрешни трансформации. За разлика од нас, градот никогаш не простува и речиси никогаш не заборава. Дури и неговото име се менува според сеќавањето со кое трајно сме го замениле некој ѕид, автобуска станица или клупа во паркот. Всушност, најтрајното нешто во човековото сеќавање е присуството на отсуството. Можеби оттаму и вечниот стремеж по ликот на некогашниот град во кој можеби никогаш не сме живееле, ама со кој била поврзана судбината на некој нам близок. Отсуството е толку моќно што дури почнуваме да создаваме нови спомени, кои полека се материјализираат од невидливиот печат на сеќавањето, па можеме да се видиме себеси како седиме покрај нашите баби, стокмени во празнична облека и ја гледаме нашата прва театарска претстава во Театарот крај Вардар. Да се (до)живее градот со очите на Другиот значи да се добие можност за еден друг живот. Сепак, материјалот од кој сме направени како повеќе да се сообразува со текстурата на имагинарните градови во кои се пресликува нашиот копнеж за потрага без пристан?

ГОЦЕ: Во последниве дваесет години градот трпи такви жестоки промени, што несомнено и нашите имагинарни градови се нарушени од сето она што како ново никнува овде и онде. Како што е нарушено и моето секојдневие - двете улици преку кои може да се стигне до зградата во која живеам постојано се блокирани, затоа што некоја од куќите рушат, на местото на некоја која тукушто ја срушиле градат нова, некоја зграда прошируваат и додаваат врз неа уште еден или два ката. На местата на кои стоеле малечки куќарки, сега се градат згради кои се шират не само по она што некогаш било дворно место, туку земаат и дел од тротоарот. Тогаш го барам градот онаму каде што тој е непроменлива константа, во црквите и џамиите (оние древните кои постојат со векови, не оние „новокомпонираните“), во оние делови од чаршијата кои останаа негибнати од желбата за промени и измени, иако и таму гледам по некоја „иновација“ која го оштетува стариот лик. Не можам да сфатам дека некому му паднало на памет да стави купола на зградата на Собранието на Република Македонија, зграда која е едно исклучително дело на модернизмот, и така сега ќе се превори во објект на некаков кич-пост-постмодернизам. Се надевам дека идејата за ваквата промена нема да се оствари. Ми пречи и тоа што пред десетина години беа направени извесни промени на фасадата на приземниот дел од западната страна од Старата желизничка станица, тоа може да го стори само некој кој нема чувство за архитектура, и за историја, затоа што тоа здание сите го поврзуваме со земјотресот од 1963 година.

МАРИЈА: Градењето е можеби најтрајниот печат што една цивилизација може да го остави како трага за своето постоење. Но некако на тој печат како да не му се гледа крајот. Како што општеството не излегува од долготрајната и болна транзијција, така и градењето преминува во еден бесконечен процес на тежнеење кон заокружување за кое се чини дека се уште не сме подготвени. Плановите се менуваат среде започна градба, или некои улици откако конечно ќе бидат завршени, потоа одново се преправаат. Кога гледаме како насекаде околку нас се гради, за миг можеме да ја почувствуваме експлозивната енергија на создавањето, на почетоците, но од друга страна не можеме до ја дофатиме смислата на целата таа монументалност. Поминуваме низ плоштадот кадешто најзначајните ликови од македонската историја се собрани на едно место како на шаховска табла врз која епохите безмилосно се пресметуваат и се поништуваат себеси, и како да сме заробени во некој чуден лавиринт, во некоја нерелана констелација на ѕвезди кои ги изгубиле своите соѕвездија и сега пробуваат каде би можеле да се вклопат. Не знаеме со кое време да се приврземе кога сите постојат едновремено и тоа поставени во истовреме, дури сега во 21-иот век. Се уште се нови и некако туѓи за да ги прифатиме како наше секојдневие, па како кон секоја нова атракција, им приоѓаме со несигурност и резервираност. Кога првпат ќе посетев некој од европските градови, првото нешто што ми паѓаше на ум е како би било секојдневно да проаѓаш покрај вакви величествени градби, на кои патината им дава уште поголема тежина. Во својата почетничка наивност мислев дека чекорејќи секој ден по тие тесни улички натопени со историја, би имала посебна инспирација за творење.Се разбира, координатите на нашите имагинарни пејзажи се тие кои го исцртуваат креативниот процес, но и надворешеното опкружување знае многупати во симбиоза со нашата имагинација да создаде посебни јазични восклици. Можеби треба да помине време за овие новиве градби во нашето непосредно централно градско опкружување да ги доживееме како секојдневие, како нераздвојни од секојдневните наши активности, за да ги почувствуваме како дел од нашата лична историја. Велиш најсигурно е градот да се бара онаму каде што е непроменлива константа. Но ако градот по дефиниција е настанат за да одговара на моменталните потреби, стил на живот и функционирање на неговите граѓани, каде е тогаш урбаното јадро на Скопје?

ГОЦЕ: Не знам дали нешто во Скопје може да се нарече - урбано јадро. Такво јадро, или такви јадра во овој град, многупати се започнати, па оставени, напуштени, запуштени и запустени. Скопје изгледа како град кој е многупати започнуван, но јасно е дека на малку од она што е започнато му е дадена некоја, не конечна и дефинитивна (кога е простор во прашање, не верувам во нешто што е еднаш засекогаш дадено), туку дефинирачка форма. Можеби оние делови од градот кои, кога настануваа, ни изгледаа како најразлични од она што некогаш било поим за Скопје - како населбите Аеродром или Ново Лисиче кои настанаа пред нешто повеќе од три децении, и некои делови од Топанско Поле и Радишани, имаат најмногу причини за со нив да се врзе поимот за урбаноста. Во создавањето на тие населби не гледам ништо насилно и неприродно, како што тогаш, во времето на нивната изградба, бидејќи тие се настанати на „празен простор“, почнати се „од нула“, и затоа со нив не е направена никаква агресија врз нешто што било дел од градот пред тоа и морам да кажам дека освен што го имаат тоа обележје на урбаност, имаат и една хумана димензија - оние кои ги проектирале тие населби, мислеле и на луѓето кои таму ќе живеат - има прекрасни паркови и игралишта помеѓу повеќекатниците, и се надевам дека таа структура нема да биде нарушена од новата мода во Скопје, наречена градење-на-катни-гаражи, кои никнуваат насекаде. Од друга страна, она што во последниве дваесет години им се случува на оние делови од градот кои го имаа „шмекот“ на старо Скопје, како Дебар Маало на пример, тоа уривање на некои од најстарите и најубави куќи во Скопје и градењето на нивно место повеќекатници, таа окупација на просторот со невкус, тоа е агресија, садизам, криминал спроведен од тнр. урбанистичка мафија. Со години се зборуваше дека градоначалничката на една од скопските општини (токму онаму каде што се наоѓа Дебар маало) дава дозвола за уривање на куќите, и градење на повеќекатници на нивно место, само под услов доколу во секоја од нив добие стан за себе. Но никогаш не беше поведена кривична постапка по ова прашање. Од друга страна, им се радувам на убавите работи кои му се случуваат на Скопје. Многу сум среќен што конечно одново, по повеќе од десет години, заживеа Старата чаршија. Убаво е што има нови места во кои се одвива ноќниот живот, но жал ми е што она најинтимното, најкултното, не заживеа пак. Секако, мислам на „Багдад кафе“. Тоа беше место каде што запознав многу луѓе, место каде сум започнал многу пријателства (таму започна и нашето пријателство - иако бевме колеги на факултет - но едноставно, во рамки на факултетот пријателствата не би започнале, да не беше тоа место). „Багдад кафе“ беше место кое им беше омилено на многу студенти, сликари, музичари, архитекти, па и на по некој бескуќник. Тоа беше место на идеи, разговори, теории и квази-теории, место на кое сигурно се родиле (или развиле) многу дела. „Багдад“ го водеа Сандра и мајка и Зорица, таму работеше Мила, и со нив во тоа време станав (и до ден - денес останав) пријател. Понекогаш им велам дека треба одново да се отвори „Багдад кафе“, но некако животот тргна во поинаков правец, Зорица, Сандра и Мила се впуштија да работат во други области, и знам дека обновувањето не е можно. Јас уште ја помнам целата „сценографија“ на тие неколку метри квадратни (плус она малку место во Безистенот, на кое ставаа уште четири-пет маси) тој малечок простор со толку многу енергија, наречен „Багдад кафе“. Помнам делови од разговорите, луѓе, ситуации, настани, вљубувања и разделувања, помнам многу од нештата на кои бев сведок таму. Мислам дека оние нови места во чаршијата се оК и често навраќам во нив, но „Багдад кафе“ беше како жариште на креативна енергија, и тоа за мене не може да го има ниту едно друго место во тој дел од градот, ниту едно место во овој град. Ми недостига „Багдад кафе“. Ете, не сум те прашал до сега - имаш ли некое такво „место на носталгија“, место кое го имало а сега го нема, во Скопјево?

МАРИЈА: Ти благодарам што ме потсети на почетоците на нашето пријателство, нераскинливо врзано со тоа „Кафе во имагинарниот Багдад“, тоа кафуле на креативна енергија, која како да испаруваше од пареата што се ширеше од секој новопринесен чајник на тркалезните масички, послани со цветни простирки. Многу кристално го доловуваш значењето на тоа конститутивно жариште кадешто многу млади луѓе се пронаоѓаа меѓусебно во координатите на Безистенот, тоа метафизичко место на умствени средби и пресретнувања по менталните раскрсници. Навистина, во рамки на факултетот пријателствата не би започнале, да не беше тоа место. Кога замре Багдад кафе, постепено запре и животот на целиот Безистен. Попусто доаѓавме кога ќе слушневме дека нешто таму е повторно отворено. Го немаше стариот, препознатлив мирис на спојувачката енергија како никогаш ништо и да не се случувало. Чаршијата, воопшто, е место во кое се чувствувам како да чекорам по патека што секојдневно сум ја изодувала во некој минат живот, и додека повторно проаѓам оттаму нешто во мене кликнува, чиниш некои стари сеќавања се будат во мојата потсвест. Затоа речиси и јас секогаш најрадо би седнала во Чаршија, иако сега таму пулсира една друга енергија. Мене во Скопје ми недостига, на пример, старата Антикварница на Култура, која се наоѓаше малку пред Средното музичко училиште, кадешто уште како средношколци навраќавме да ископаме по некоја стара книга за смешна цена, и лакомо се радувавме што ќе ги читаме ретките песни на Пол Валери, или ќе пронајдеме некој стар примерок во тврд повез од Борхес. Во тие случајни лутања се пресретнувавме заборавајќи на простор-времето, движејќи се по тенката линија на стварното и нестварното. И, секако, кафулето Медиум, кога се наоѓаше во самиот центар на градот, позади кино Култура. Во еден период на вечерни странствувања низ градот, дури не се ни прашувавме каде ќе се излегува вечер, затоа што се подразбираше дека ќе се оди таму. Некако како да беше истурено на самата улица, додека седнати како во сопствениот двор, непречено муабетевме со некој од соседната маса затоа што луѓето горе-долу сите се познаваа и припаѓаа на еден близок круг впивачи на една порелаксирана, културна градска струја. Иако, ми се чини дека, тоа кафуле, каде и да се преместува, како што е сега во Старата Чаршија, секогаш ќе ја задржи истата енергија на спонтаност и ненаметливост во која е лесно и да се мудрува и да се ужива со подеднаков жар. Колку и да звучи парадоксално, ама се чини како Скопје да го среќаваме секаде онаму кадешто „најмалку“ го има. Кога сакаме да го покажеме градот некому кој треба да го запознае првпат, ги отвораме портите кон местата кои најмалку се поистоветуваат со поимот урбано, односно како што и ти претходно убаво кажа на местата кадешто тој е непроменлива констнат како што е Калето, Старата Чаршија, Пантелејмон, или Водно, и можеби затоа е вечно модерен во една бодлеровска смисла. Урбаното јадро е само симбиоза помеѓу старото и новото, некогашното и денешното, митското и футуристичкото, можност сите форми на егзистирање на градот да се примаат одеднаш и истовремено, креирајќи нова, препознатлива вредност како лицата од имагинативните портрети на Арчимболдо.

ГОЦЕ: Погледнат оддалеку, од Водно, на пример, градот навистина може да покаже сродност, по својата разноликост, разнослојност, и разнообразност кои создаваат еден нов лик, со портретите на Арчимболдо. Така е и со „површините“ (со самата архитектура) на градот, но така е, веројатно, и со луѓето, со нивните животни приказни - тие се лични, интимни, се преплетуваат со оние на блиските, но сите заедно, сите тие животни стории на оние кои живеат во овој град, сигурно создаваат некаква фигура, и понекогаш мечтаам да можам да ги видам со некое духовно око сите тие фини, тенки нишки на судбините испреплетени во овој град. А некогаш се обидував да ги откријам тенките нишки кои го врзуваа Скопје со некои други точки на земјината топка. Тогаш во Скопје барав некој друг град, некои други градови, и се обидував во тие други градови да го откријам Скопје... Се обидував да го слушнам во Скопје ехото на Петроград од романите на Достоевски, или одѕвонувањата на Париз и Буенос Аирес од „Куцкамен“ на Хулио Кортасар, и Даблин од Џојсовиот „Улис“; се обидував да откријам во Скопје ситуации кои наликуваат, кои се слични со ситуациите од овие дела, книжевни ликови кои би можеле да живеат и во Скопје, или пак нечија животна приказна на некој од овдешните жители ќе ми заличеше дека може да се вплете во некое дело на авторите кои најмногу ги сакам, а никогаш не стапнале овде. Годините кои минуваат го одвикнуваат човека од многу навики, па една од оние од кои ме одвикнаа беше и таа игра, која некогаш ми беше толку многу драга. Во тоа време, пред десетина и повеќе години, понекогаш ми се случуваше во Скопје да видам некое непознато лице, и да помислам: сигурно вака изгледал Орасио Оливеира, или: да, ова е лицето на Соња Мармеладова, или Ахмед Нурудин, или Леоне Глембај, или Фалстаф... Или пак, некој ѕид, нечиј глас, бојата на небото, мирисите на Скопје, да ме потсетат на некое книжевно дело напишано далеку од овде, на некој стих, или драмска реплика. Порано тоа толку често ми се случуваше, но веќе со години таквите „чуда“ веќе ги нема - не знам дали причината за тоа е во мене, или во градот, или и јас и градот толку сме се промениле, што повеќе не може да ни се случи тој вид на „чудо“ - чудо во смисла во која тоа е виножитото, на пример. При крајот на 2008 за едно лице си реков: „Ова е Аљоша Карамазов“, и оттогаш градот и јас не можеме да ги откриеме проникнувањата на Скопје и книжевноста. Сега, пак, би сакал да исчитам томови книги напишани од македонските автори во 1960тите и 1970тите, некои од кои неправедно запоставив како читател (а оние кои не сум ги запоставил, и веќе сум ги прочитал - да ги препрочитам), да го побарам во нивните дела она Скопје кое веќе го нема. Чувствувам дека треба да го побарам тоа Скопје на платната на нашите сликари, во оние неколку црно-бели филмови кои се со урбана тематика, време е да појдам во некоја од библиотеките и да разлистам некој стар број од дневните весници... И таму е зачуван градот. Понекогаш, тоа Скопје може да се открие и во некој од заборавените шлагери. Летоска, кога Горан Стефановски беше дојден од Англија, барајќи го тоа друго Скопје, се сетивме на една песна, за која не знаевме кој ги напишал стиховите и музиката, ама од срце ја испеавме во дует: „Спиј, Скопје, спиј, спиј, граду мој, / денот што мине, денот што иде ќе биде твој.“ Би сакал да верувам дека пораката на овие стихови е вистина.

МAРИЈА: „Чудата“ е невозможно да ги снема. Кога ги нема подолго време, како онаа најфрустирачка мистерија за твориците наречена креативна криза, основното преовладувачко чувство е паника. Кај оние емотивно покревките, паниката полека преминува во резигнираност. И токму во тие мигови на краен безизлез се пронаоѓаме себеси во нечија случајно изговорена мисла која ја содржи есенцијата на нашиот моментен поглед на свет кој никако не успеваме да го изглаголиме од себе, или по грешка, барајќи нешто трето, ќе залутаме во уличката кадешто сме живееле како деца, или нашите баби не носеле кај некои свои роднини, во населби и краеви од градот кои и денес ни се непознатица, а всушност ни биле блиски на некој посебен начин. Приказната меѓу нас и градот не може никогаш да заврши. Можеби истовремено сме се замориле, па затоа ни се чини дека сме се отуѓиле, дека повеќе не си припаѓаме еден на друг. И можеби веќе и ти и градот сте на пат еден кон друг, само се барате по новите споредни улички кои ја отежнуваат траекторијата, затоа што ти веќе си го избрал, можеби најдобриот начин да дојдеш до градот, а тоа е преку разните форми на уметност создавани во времето кога градот бил најмногу свој. Не за да се копнее по времиња замрзнати во едно изминато време, туку да се научи како да се чувствува близок и нов сега и овде, за заедно да учествуваме во истата приказна.

Download the ePub Print

Bisedë për metamorfozat e qytetit

citybooks Shkup

Goce Smilevski & Marija Sarevska-Todorovska

 

MARIJA: Harta imagjinare e qytetit është në ndryshim të vazhdueshëm, varet nga gatishmëritë tona shpirtërore, nga shijet që na plotësojnë ndjenjat, nga njerëzit me të cilët e vizatojmë. Kështu qyteti asnjëherë nuk është i njëjtë dhe asnjëherë nuk përfundon në atë vend ku fillon.

GOCE: Harta imagjinare e Unit tonë është në marrëdhënie të ndërsjellë me qytetin. Uni ynë varet nga gatishmëritë e hapësirës, nga shijet e rrugëve dhe të ndërtesave, nga njerëzit të cilët e përvijojnë qytetin, pa marrë parasysh a i njohim ose jo. Kështu njeriu asnjëherë nuk është një, i njëjti, në dy qytete të ndryshme. Por edhe qyteti në të cilin krijesa njerëzore e fillon dhe e përfundon jetën, madje kur ai qytet e ka emrin e njëjtë, është një qytet tjetër – po aq i ndryshëm sa janë të ndryshme foshnja e porsalindur dhe njeriu i i cili është pranë frymës së tij të fundit, e kanë të njëjtin emër. Arsyeja është se njeriu dhe qyteti janë krijesa në proces të vazhdueshëm të ndryshimit.

MARIJA: Ndërkaq njeriu është i prirur ta ndryshojë botën, sikur të ketë frikë më së shumti nga ndryshimi në vetvete. Befasohet kur e kupton se nuk është ai i njëjti prej para dhjetë vjetësh dhe se nuk mundet me sytë e njëjtë të shihet vetvetja në botën e cila ndërkohë i ka ndryshuar kahet e vlerave të lëvizjes. Mosnjohja e vetvetes në hapësirën në të cilën është mësuar të jetë është si mosnjohja e vetvetes në shtatin e vet. Edhe qyteti frenetikisht ndryshon, befasohet me veten dhe mësohet t’i pranojë ndryshimet, pa i rrënuar shprehitë e moçme të atyre që bëhen banorë të tij. Rritet dhe e kalon veten. Çdo shitore e vogël më qosh, ose një shtëpi e moçme e rrënuar e zëvendësuar me një rrokaqiell, e ndryshon strukturën e tij. Kot ecim nëpër shtigjet e njëjta që i dimë, nuk është më ai vend ai vend i njëjtë për shkak se as ne nuk jemi ata të njëjtët. Kështu qyteti piqet së bashku me zbulimin tonë të hapësirë brenda dhe jashtë nesh. Dhe, atëherë përsëri i zbulojmë vlerat e moçme të pandryshuara, por tash të zhvendosura në një rrethim tjetër ku e njohim veten pa e ditur atë. Por çfarë ndodh kur qyteti e humb fytyrën e tij? A është më lehtë të jetohet me veten në një qytet i cili s’e ka fytyrën e vet.

GOCE: Nuk e di a e ka humbur Shkupi fytyrën e vet njohëse ose e ndryshon pamjen e vet e cila është e papranueshme për mua. Kur afërsinë me qytetin do ta kishim vendosur në një marrëdhënie me faktin si duket qyteti ekskluzivisht, unë do të isha ndjerë i huaj këtu. Për fat të mirë Shkupi nuk paraqet vetëm ato ndryshime të cilat i përjetoi (i mbijetoi?) njëzet vjetët e kaluar, të materializuar në beton, xham, bronz dhe mermer, Shkupi për mua paraqet para së gjithash njerëzit që i kam të afërt, ata me të cilët i ndaj – gëzimin e pikëllimin tim dhe të tyrin.

MARIJA: Më së shpeshti më vjen ta urrej veten që e urrej qytetin tim, kështu që në rastet e tilla i largohem. Ndonjëherë qytetin e kam më të afërt kur e shikoj nga dritarja ime e nënpullazit. Në kornizën e kufizuar shihet peizazhi i cili arrin deri te Kryqi dhe te retë mbi të. Atëherë qyteti është atje ku më së pakti ekziston. Rritet në një metaforë të lirisë, të asaj që nuk mundet të përfshihet në ndërtesa e rrethime, beton, asfalt. Dhe atëherë format e tij të forta zëvendësohen me shkumën e butë të zgjatshme prej të cilës janë bërë ëndrrat.

GOCE: Me atë imazh aq magjik, e njëherësh aq real me të cilin e shpreh kapërcimin në atë se si i vëzhgojmë pjesët e qytetit kur ai në vete e bashkon atë që është, ta themi kushtimisht, e përbashkët dhe atë që është më personale, me atë që e quan kapërcim të formave të forta të qytetit në shkumë të butë, të zgjatshme prej të cilës janë bërë ëndrrat, ti i ke gjetur fjalët për atë ndryshim alkimik të percepcionit të qytetit, fjalë të cilat gjatë kohë i kam kërkuar dhe ja ti tash i zbulon. Ndonjëherë ndonjë fjalë, shikim, prekje, nga ndonjë njeri i afërt, i shprehur pranë në objekti ose hapësire që e kemi plotësisht të huaj, bën që kjo hapësirë, ky objekt, të bëhen “tonët”, për shkak se mbi atë huajsi pikon zëri i dashur, thuajse ai objekt, ajo hapësirë, amshueshëm t’i prekë ndonjë dorë e dashur e dikujt, thuajse ky objekt, kjo hapësirë të reflektohet në sytë që i kemi të dashur. Dhe, nëse jeta ka bërë që të ndahemi nga ai zë, nga ato duar, nga ata sy, kur malli brenda nesh na ndjek kah afërsia e sërishme me ta, ndërsa midis nesh e atyre kanë dalë pengesa të pakapërcyeshme, shkojmë në vendet të cilat në fillim i kemi pasur si të huaja dhe atje e gjejmë praninë e njerëzve të cilët janë bërë mungesë në jetën tonë.

MARIJA: Ah, ai organizëm i pazbutshëm i gjallë prej tullash e betoni, sa di ndonjëherë të të ngrijë ose të të djegë, ose në rastin më të keq gjakftohtësisht ngjitet për ty duke mos të të lënë të marrësh frymë. Kjo ndodh veçmas kur harrojmë nga pak se shtati i qytetit është në metamorfozë të vazhdueshme, duke i marrë mbi vete edhe transformimet tona të brendshme. Për dallim prej nesh, qyteti asnjëherë nuk fal dhe thuajse asnjëherë nuk harron. Madje edhe emri i tij ndryshon sipas kujtesës me të cilën përgjithmonë e kemi ndërruar ndonjë mur, ndonjë stacion autobusësh ose ndonjë ulëse në park. Në të vërtetë, gjëja më e qëndrueshme në kujtesën e njeriut është prania e mungesës. Ndoshta së andejmi vjen edhe synimi i amshueshëm për pamjen e qytetit të dikurshëm në të cilin ndoshta asnjëherë nuk kemi jetuar, por me të cilët ka qenë i lidhur fati i ndonjë njeriut tonë të afërm. Mungesa është aq e fuqishme sa madje fillojmë të krijojmë kujtime të reja, të cilat pastaj materializohen nga vula e padukshme e kujtesës, e kështu mund ta shohim vetveten si qëndrojmë pranë gjysheve tona, të veshura me tesha festive dhe e shikojmë shfaqjen tonë të parë teatrore në Teatrin pranë Vardarit. Të (për)jetohet qyteti ,e sytë e Tjetrit do të thotë të fitohet mundësia për një jetë tjetër. Megjithatë, materiali nga i cili jemi bërë sikur më shumë të njëzohet me teksturën e qyteteve imagjinare në të cilat bartet në formë imazhi malli ynë për gjurmim pa një vendpushimi?

GOCE: Në njëzet vjetët e fundit qyteti pëson aq ndryshime të mëdha, saqë, pa dyndim edhe qytetet tona imagjinare janë rrënuar nga e gjithë ajo që si e re mbin këtu dhe aty. Siç është rrënuar edhe përditshmëria ime – dy rrugët nëpër të cilat mund të arrihet te ndërtesa në të cilën jetoj gjithmonë janë të bllokuara, për shkak se ndonjërën nga shtëpitë e rrëzojnë, ne vendin e ndonjërës të cilën sapo e kanë rrëzuar e ndërtojnë një të re, ndonjë ndërtesë e zgjerojnë dhe e shtojnë mbi të një ose dy kat. Në vendet ku kanë qëndruar shtëpizat e dikurshme, tash bëhen ndërtesa të cilat zgjerohen jo vetëm ka ajo hapësirë e cila dikur ka qenë oborr, por e marrin edhe një pjesë të trotuarit. Atëherë e kërkoj qytetin atje ku është konstanta më e ndryshueshme, në kishat dhe xhamitë (ato të vjetrat që ekzistojnë me shekuj, jo ato të ashtuquajturat “kompozime të reja”), në ato pjesë të çarshisë të cilat mbetën të paprekura nga dëshira për ndryshime dhe ndërrime, ndonëse edhe atje shoh aty-këtu ndonjë “inovacion” i cili e dëmton pamjen e vjetër. Nuk mund ta kuptoj se dikujt i ka shkuar ndërmend t’i qesë kupolë ndërtesës së Kuvendit të Republikës së Maqedonisë, ndërtesë e cila është një vepër e veçantë e modernizmit dhe kështu do të shndërrohet në një objekt të njëfarë kiç-postmodernizmi. Shpresoj se ideja për ndryshimin e këtillë nuk do të realizohet. Më pengon edhe ajo që para nja dhjetë vjetësh u bënë disa ndryshime të fasadës së pjesës së poshtme të anës perëndimore të Stacionit të vjetër hekurudhor. Këtë punë mund ta bëjë dikush i cili nuk ka ndjenjë për arkitekturë dhe për histori, për shkak se ajo ndërtesë të gjithë e lidhim me tërmetin e vitit 1963.

MARIJA: Ndërtimi ndoshta është vula më e qëndrueshme që një qytetërim mund ta lërë si gjurmë për ekzistencën e vet. Por si duket disa kësaj vule i duket fundi. Ashtu si shoqëria që nuk del nga tranzicioni i gjatë dhe i dhembshëm, ashtu edhe ndërtimi kalon në një proces të paskajshëm të synimit për rrumbullakim për të cilin si duket ende nuk jemi të gatshëm. Planet ndryshojnë midis ndërtimit të filluar ose disa rrugë pasi të përfundojnë pastaj sërish përmirësohen. Kur e shohim sesi kudo rreth nesh ndërtohet, për një moment mundemi ta ndjejmë energjinë eksplozive të krijimit, të fillimeve, por nga ana tjetër nuk mund ta kapim kuptimin e tërë monumentalitetit. Kalojmë nëpër sheshin e qytetit ku figurat më të rëndësishme të historisë maqedonase janë mbledhur në një vend si në një tabelë shahu mbi të cilën epokat pa mëshirë i qërojnë hesapet dhe e zhduken mes vetes dhe sikur jemi të zënë rob në ndonjë labirint të çuditshëm, në ndonjë konstelacion joreal të yjeve të cilat i kanë humbur yjësitë e veta dhe tash provojnë se ku do të kishin mundur që të zënë vend. Nuk e dimë me cilën kohë të lidhemi kur të gjithë ekzistojnë në të njëjtën kohë dhe janë vendosur në aty në të njëjtin vend, madje tash në shekullin 21. Ende janë të reja dhe disi të huaja që t’i pranojmë si përditshmëri jona, prandaj si ndaj çdo atraksioni të ri, u afrohemi me pasiguri dhe me rezerva. Kur për herë të parë e vizitova njërin nga qytetet evropiane, gjëja e parë që më ra ndërmend është si do të ishte që çdo ditë të kalosh pranë ngrehinave e përmendoreve madhështore, të cilave patina u jep peshë edhe më të madhe. Në naivitetin tim të fillestarit mendoja se duke kaluar çdo ditë nëpër këto rrugë të ngushta të ngjyera me histori, do të fitoja frymëzim të veçantë për punë krijuese. Kuptohet, koordinatat e peizazheve tona imagjinare janë ato të cilat e përvijojnë procesin krijues, por edhe rrethimi i jashtëm di që shpeshherë në simbiozë me imagjinatën tonë të krijojë klithma të veçanta gjuhësore. Ndoshta duhet të kalojë një kohë për këto ndërtime të reja në rrethimin tonë të drejtpërdrejtë në hapësirën qendrore të qytetit t’i përjetojmë si përditshmëri tonën, si gjëra të pandashme nga aktivitetet tona të përditshme, që t’i ndjejmë si pjesë të pandashme të historisë sonë personale. Thua më e sigurt është që qyteti të kërkohet atje ku është konstantë e pandryshueshme. Por nëse qyteti sipas përkufizimit ka lindur që t’u përgjigjet nevojave momentale, stilit të jetës dhe funksionimit të qytetarëve të vet, ku është atëherë bërthama urbane e Shkupit?

GOCE: Nuk e di a mund të quhet diçka në Shkup – bërthamë urbane. Një bërthamë e tillë, ose bërthama të tilla në këtë qytet, shumë herë janë nisur të bëhen, pastaj janë lënë, janë braktisur, janë lënë bjerrë dhe janë lënë shkret. Shkupi duket si një qytet i cili shpeshherë është nisur, por është e qartë se pak nga ajo që është nisur ka marrë një formë, jo përfundimtare dhe definitive (kur është hapësira në pyetje, nuk besoj në diçka që është dhënë njëherë e përgjithmonë), por formë përkufizuese. Ndoshta ato pjesë të qytetit të cilat, kur fillon të bëhet, na dukeshin si më të ndryshme nga ajo që dikur ka qenë kuptim për Shkupin – si lagjet Aerodrom ose Novo Lisiçe të cilat u bënë para pak më shumë se tri deceniesh dhe disa pjesë të Fushës së Tophanes dhe Radishani, ka më së shumti arsye që me to të lidhet kuptimi për urbanen. Në krijimin e këtyre vendbanimeve nuk shoh asgjë të dhunshme dhe të panatyrshme, si atëherë, në kohën e ndërtimit të tyre, për shkak se ato u bënë në “hapësirë të zbrazët”, kanë filluar “prej zeros” dhe prandaj me to nuk është bërë kurrfarë agresioni mbi diçka që ka qenë pjesë e qytetit para kësaj nisme dhe më duhet të them se përveç se e kanë këtë shenjë të urbanes, kanë edhe një dimension human – ata të cilët i kanë projektuar këto lagje, kanë menduar edhe për njerëzit të cilët do të jetojnë atje – ka parqe shumë të bukura dhe vende për lojë midis ndërtesave shumëkatëshe dhe shpresoj se kjo strukturë nuk do të prishet nga moda e re e Shkupit, e quajtur garazhe në kat, të cilat po lindin gjithandej. Nga ana tjetër, ajo që në dhjetë vjetët e fundit u ndodh atyre pjesëve të qytetit të cilat e kishin “shmekun” e Shkupit të vjetër, si Mëhalla e Dibrës, për shembull, ajo rrënim i shtëpive më të vjetra dhe më të bukura në Shkup dhe ndërtimi i ndërtesave shumëkatëshe në vendin e tyre, ky okupim i hapësirës pa shije, ky është agresion, sadizëm, krim i zbatuar e ashtuquajtura mafie urbanistike. Me vite është folur se prefektja e njërës nga komunat e Shkupit (pikërisht atje ku gjendet Mëhalla e Dibrës), jep leje për rrënimin e shtëpive dhe për ndërtimin e ndërtesave shumëkatëshe në vend të tyre, vetëm me kusht nëse në secilën syresh merr banesë për vete. Por asnjëherë nuk u ngrit procedurë penale lidhur me këtë çështje. Nga ana tjetër, u gëzohem gjërave të bukura të cilat i ndodhin Shkupit. Jam shumë i lumtur që përfundimisht përsëri, pas më shumë se dhjetë vjet u ngjall Çarshia. Bukur është që ka vende ku zhvillohet jeta e natës, por më vjen keq që ajo më intimja, më kultja, nuk u ngjall përsëri. Gjithsesi fjalën e kam për “Bagdad kafenë”. Ky ishte një vend ku u njoftova me shumë njerëz, një vend ku nisa shumë miqësi (atje filloi edhe miqësia jonë – edhe pse ishim kolegë në fakultet – por thjesht, në suazat e fakultetit miqësitë nuk do të kishin filluar po të mos kishte qenë ky vend). “Bagdad kafeja” ishte një vend i dashur për shumë studentë, piktorë, muzikantë, arkitektë, madje edhe për ndonjë të pastrehë. Ky ishte një vend idesh, bisedash, teorish dhe kuazi-teorish, një vend në të cilin me siguri janë lindur (ose janë zhvilluar) shumë vepra. “Bagdadin” e udhëhiqnin Sandra dhe e ëma Zorica, atje punonte Mila, dhe me to asokohe u bëra (dhe deri më sot mbeta) mik. Ndonjëherë u them se përsëri duhet të hapet “Bagdad kafeja”, por jeta disi u nis në një drejtim tjetër, Zorica, Sandra dhe Mila filluan punën në lëmenj të tjerë dhe e di se përtëritja nuk është e mundshme. Unë ende e mbaj në mend tërë “skenografinë” të atyre disa metrave katrore (plus ai pak vend në Bezisten, ku vendosnin edhe katër a pesë tryeza) ai vend i vogël me aq shumë energji, i quajtur “Bagdad kafe”. I mbaj në mend disa pjesë bisedash, disa njerëz, situata, ngjarje, momente të rënies në dashuri dhe të ndarjeve, mbaj në mend shumë gjëra për të cilat kam qenë dëshmitar atje. Mendoj se ato vende të reja në Çarshi janë o.k. dhe shpesh kthej atje, por “Bagdad kafe” ishte si një vatër e energjisë krijuese dhe këtë për mua nuk mund ta ketë asnjë vend tjetër në atë pjesë të qytetit, asnjë vend tjetër në këtë qytet. Më mungon “Bagdad kafe”-ja. Ja, nuk të kam pyetur deri më tash, a ke ndonjë “vend të tillë të nostalgjisë”, një vend që ka qenë, por që tash nuk është më në Shkup?

MARIJA: Të faleminderit që m’i kujtove fillimet e miqësisë sonë, pashkëputshëm lidhur me këtë “Kafe në Bagdadin imagjinar”, kjo kafene e energjisë krijuese, e cila thuajse avullohej nga avulli që përhapej nga secili gjym çaji i sjellë në tryezat e vogla të rrumbullakëta, të mbuluara me çarçafë me lule. Në mënyrë shumë të kristaltë e rrok domethënien e kësaj vatre konstitutive ku shumë njerëz të rinj e gjenin njëri-tjetrin në koordinatat e Bezistenit, në atë vend metafizik të takimeve dhe pjekave intelektuale nëpër udhëkryqet mentale. Me të vërtetë në suaza të fakultetit miqësitë nuk do të kishin filluar, po të mos kishte qenë ky vend. Kur dha shpirt “Bagdad kafeja”, dalëngadalë u shua edhe jeta e tërë Bezistenit. Kot së koti shkonim kur dëgjonim se atje përsëri është hapur diçka. Mungonte era e mirë e vjetër njohëse të energjisë lidhëse, thuajse asgjë kurrë të mos kishte ndodhur. Çarshia, përgjithësisht, është një vend ku ndjehem sikur eci nëpër shtegun nëpër të cilin kam kaluar çdo ditë në një jetë të shkuar dhe derisa përsëri kaloj andej diçka në mua këlthet, thuajse se disa kujtime të vjetra zgjohen në ndërdijen time. Për këtë arsye thuajse edhe unë gjithmonë do të isha ulur më me dëshirë në Çarshi, ndonëse atje tash pulson një energji tjetër. Mua në Shkup më mungon, për shembull, Antikuariati i moçëm i Kulturës, i cili gjendej pak para Shkollës së mesme të muzikës, ku qysh si nxënës të shkollës së mesme kthenim aty të gërmojmë ndonjë libër të vjetër për një çmim qesharak dhe me lakmi gëzoheshim se do t’i lexonim vjershat e rralla të Pol Valerisë ose do të gjejmë ndonjë ekzemplar të vjetër të Borhesit me kopertina të forta. Në këto bredhje të rastit takoheshim duke harruar hapësirë-kohën, duke lëvizur nëpër vijën e hollë të reales dhe ireales. Dhe, gjithsesi kafeneja e vogël “Medium”, kur gjendej në qendër të qytetit, prapa kinemasë “Kultura”. Në një periodë të huajsimeve të mbrëmjes nëpër qytet, madje as që pyeteshim se ku do të dalim në mbrëmje, për shkak se nënkuptohej se do të shkohej atje. Disi sikur ishte e hedhur jashtë në rrugë, ndërsa të ulur në oborrin tonë, pa pengesa bisedonim me dikë nga tryeza fqinje për shkak se njerëzit thuajse të gjithë njiheshin njëri me tjetrin dhe i takonin një qarku të afërt thithësish të një rryme më të relaksuar kulturore të qytetit. Ndonëse, më duket se kjo kafene e vogël kudo që të zhvendoset, siç është tash në Çarshi gjithmonë do ta ruajë energjinë e njëjtë të spontanitetit dhe të mosimponimit në të cilën është lehtë edhe të përsiatësh me urti dhe të kënaqesh me një zjarr të barabartë.

Sado që të duket paradoksal, por duket sikur Shkupin e takojmë gjithandej atje ku “më së paku” është i pranishëm. Kur duam t’ia tregojmë qytetin dikujt i cili duhet të njihet me të për herë të parë, i hapim portat kah vendet të cilat më së paku identifikohen me kuptimin urban, përkatësisht siç the mirë edhe ti më parë në vendet ku ai është një pandryshueshmëri konstante, siç është Kalaja, Çarshia, Pantelejmoni ose Vodnoja dhe ndoshta për këtë arsye është përjetësisht modern në një kuptim bodlerian. Bërthama urbane është vetëm një simbiozë midis të vjetrës dhe të resë, të dikurshmes dhe të sotmes, mitikes dhe futuristikes, një mundësi që të gjitha format e ekzistimit të qytetit të pranohen menjëherë dhe në të njëjtën kohë, duke krijuar një vlerë të re njohëse si fytyrat nga portretet imagjinative të Arçimboldos.

GOCE: I shikuar së largu, nga Vodnoja, për shembull, qyteti me të vërtetë mund të tregojë një ngjasi, sipas larushisë, shumështresmërisë dhe shumëformshmërisë së tij të cilat krijojnë një pamje të re, me portretet e Arçimboldos. Kështu është edhe me “sipërfaqet” (me vetë arkitekturën) e qytetit, por kështu është, do të ketë të ngjarë, edhe me njerëzit, me rrëfimet e tyre jetësore – ato janë personale, intime, ndërthuren me ato të të afërmve, por të gjitha së bashku, të gjitha këto rrëfime jetësore të atyre që jetojnë në këtë qytet, sigurisht krijojnë njëfarë figure dhe ndonjëherë ëndërroj të mund t’i shoh me një sy shpirtëror të gjitha këto fije fine, të holla të fateve të ndërthurura me këtë qytet. Ndërkaq ndonjëherë përpiqesha t’i zbuloj fijet e holla të cilat e lidhnin Shkupin me disa pika të tjera të rruzullit tokësor. Atëherë në Shkup kërkoja një qytet tjetër, disa qytete të tjera, dhe përpiqesha që në këto qytete ta zbuloj Shkupin... Përpiqesha ta dëgjoj në Shkup jehonën e Petrogradit nga romanet e Dostojevskit, ose kumbimet e Parisit dhe të Buenos Airesit nga vepra e Hulio Kortasarit dhe të Dublinit të “Ulisit” të Xhojsit; u përpoqa të zbuloj në Shkup situata të cilat ngjajnë me situatat e këtyre veprave, personazhe letrare të cilat do të kishin mundur të jetojnë edhe në Shkup, ose ndonjë rrëfim jetësor të ndonjërit nga banorët e këtushëm të më ngjante se mund të thuret në ndonjë vepër të autorëve të cilët i dua më së shumti, por që asnjëherë nuk kanë shkelur këtu. Vitet që kalojnë e largojnë njeriun nga shumë shprehi, kështu që njëra nga ato prej të cilës më larguan ishte edhe ajo lojë, të cilën ndonjëherë e doja aq shumë. Në atë kohë, para dhjetë e më shumë vjetësh, ndonjëherë më ndodhte në Shkup ta shoh ndonjë persona të panjohur dhe të mendoj: sigurisht kështu është dukur Orasio Oliveira, ose: po, kjo është fytyra e Sonja Marmeladovës ose e Ahmet Nurudinit ose e Leone Glembaj ose e Falstafit... Ose, ndonjë mur, zëri i dikujt, ngjyra e qiellit, aromat e Shkupit, të ma kujtojnë ndonjë vepër letrare të shkruar larg nga këtu, në ndonjë varg ose replikë drame. Më herët kjo më ndodhte aq shpesh, por ka vite që “çuditë” e tilla nuk ekzistojnë – nuk e di a është shkaku te unë ose ta kërkoj te qyteti ose unë e qyteti aq shumë kemi ndryshuar sa që nuk mund të na ndodhë më ky lloj “çudie” – çudi në kuptimin e asaj që kërkojmë te ylberi, për shembull. Tash, ndërkaq, do të kisha dashur të lexoj vëllime të tëra librash të shkruara nga autorë maqedonas në vitet ‘60 dhe ‘70 të shekullit të kaluar, disa prej të cilave i lash pas dore pa të drejtë si lexues (kurse ato që nuk i kam lënë pas dore dhe tashmë i kam lexuar – t’i lexoj përsëri me një sy tjetër), ta kërkoj në veprat e tyre atë Shkup i cili më nuk ekziston. E ndjej se duhet ta kërkoj atë Shkup në pëlhurat e piktorëve tonë, në ata disa filma bardh e zi të cilët janë me tematikë urbane, është koha të shkoj në ndonjërën nga bibliotekat dhe ta shfletoj ndonjë numër të vjetër të gazetave ditore... Dhe, atje është ruajtur qyteti. Ndonjëherë, ai qytet mund të zbulohet edhe në ndonjërën nga këngët e dashura të kohës. Verës, kur Goran Stefanovski kishte ardhur nga Anglia, duke e kërkuar atë Shkupin tjetër, na u kujtua një këngë, të cilën nuk e dinim kush i kishte shkruar vargjet dhe muzikën, por me zemër e kënduam në duet: “Flej, o Shkup, flej, flej, qyteti im, / ditën që po kalon, dita që vjen do të jetë jotja”. Do të kisha dashur të besoj se porosia e këtyre vargjeve është e vërteta.

MARIA: “Çuditë” është e pamundshme të treten. Kur nuk ekzistojnë gjatë kohë, si ai mister më i frustruar për krijuesit i quajtur krizëkrijuese, ndjenja themelore dominuese është paniku. Tek ata që janë emocionalisht më të ndjeshëm, paniku ngadalë kalon në rezignacion. Dhe, pikërisht në ato çaste të pashgdaljes së skajshme e gjejmë veten në ndonjërin nga mendimet që dikush i thotë rastësisht i cili e përmban thelbin e pikëpamjes sonë momentale për botën të cilin kurrsesi nuk ia dalin ta shndërrojmë në fjalë e ta nxjerrim prej vetes, ose gabimisht, duke kërkuar diçka të tretë, do të ishim humbur duke bredhur sokakut ku kemi jetuar si fëmijë ose ku na kanë çuar gjyshet tona në farefisni, në vendbanime ose vise të qytetit të cilat edhe sot i kemi të panjohura, por që në të vërtetë i kemi pasur të afërta në njëfarë mënyre të veçantë. Tregimi midis nesh e qytetit nuk mund të soset kurrë. Ndoshta në të njëjtën kohë jemi lodhur, prandaj na duket se jemi tëhuajsuar, se nuk i takojmë më njëri-tjetrit. Dhe, ndoshta edhe ti edhe qyteti jeni në udhë njëri drejt tjetrit, vetëm e kërkoni njëri-tjetrin nëpër sokakët anësorë të cilët e vështirësojnë trajektoren, për shkak se ti tashmë e ke zgjedhur, ndoshta, mënyrën më të mirë të arrish në qytet, ndërsa kjo punë bëhet përmes formave të ndryshme të artit të krijuara në kohën kur qyteti më së shumti ka qenë i vetvetes. Jo të na djegë malli pas kohërave të ngrira në një të kaluar, por të mësohet si të ndjehet i afërt dhe i ri tash e këtu, që të marrim pjesë së bashku në tregimin e njëjtë.

 

 

Translated from Macedonian by Lindinta Ahmeti

Podcast: Mustafa Peza

 


Lindita Ahmeti (1973, Prizren, Kosovë). Poeteshë. Ka studiuar filologjinë klasike në Fakultetin filozofik të Universitetit Shën Kirili e Metodi në Shkup. Vjershat e saj janë botuar në faqet e revistave letrare në gjuhën shqipe në Maqedoni, Shqipëri dhe Kosovë. Është përfaqësuar në shumë antologji në gjuhën shqipe, maqedonase, në gjuhët ballkanike dhe në disa vende në Evropë. Në gjuhën shqipe ka botuar pesë përmbledhje. Prej tyre katër janë përkthyer në gjuhën maqedonase, e një në bullgarisht.
Në vitin 1993 e mori çmimin për librin më të mirë të botuar në gjuhën shqipe në Maqedoni për përmbledhjen “Mjedra dhe bluz”.
Është fituese e çmimit Qiriu i Naimit për vjershën më të mirë, të cilin e ndan Festivali poetik Ditët e Naimit në Tetovë.

Download the ePub Print

Gesprek over de gedaantewisselingen van de stad

Goce Smilevski & Marija Sarevska Todorovski

 

MARIJA: De denkbeeldige plattegrond van een stad is voortdurend in beweging, afhankelijk van onze stemming, de smaken die ons vervullen, de mensen met wie we haar inkleuren. Daarom is een stad nooit hetzelfde en eindigt ze ook nooit op dezelfde plek als waar ze begon.

GOCE: De denkbeeldige plattegrond van ons ‘Ik’ staat voortdurend in relatie tot de stad, ons ‘Ik’ hangt af van de stemming van de omgeving, van de smaak van de straten en de gebouwen, van de mensen die haar kleuren – of we ze nu kennen of niet. Daardoor is iemand nooit dezelfde in twee verschillende steden. Maar: ook de stad waarin iemand zijn leven begint is een andere stad dan die waarin hij zijn leven eindigt, zelfs als die stad dezelfde naam draagt – net zoals de baby en de persoon wiens leven eindigt anders zijn, ook al dragen ze dezelfde naam. Omdat Ik en de stad elkaar voortdurend beïnvloeden.

MARIJA: En diegene die vastbesloten is om de stad te veranderen, lijkt de grootste angst te hebben voor de veranderingen in zichzelf. Hij is verbijsterd wanneer hij ontdekt dat hij niet meer dezelfde is als tien jaar geleden en dat hij zichzelf – in een wereld waarin in de tussentijd de waarden zijn veranderd – niet meer met dezelfde ogen ziet. Jezelf niet herkennen in een omgeving waaraan je gewend bent, is als jezelf niet herkennen in je eigen lichaam. Ook de stad verandert in razend tempo. Ze verwondert zich hierover en leert tegelijkertijd deze veranderingen te accepteren zonder overigens de oude gewoontes van hen die haar bewonen te verstoren. De stad groeit en stijgt boven zichzelf uit. Elk winkeltje op de hoek dat gesloten wordt, elk oud huis dat wordt afgebroken en vervangen door een wolkenkrabber, verandert haar structuur. Tevergeefs volgen we de bekende paden, maar ze zijn niet meer hetzelfde omdat wij ook niet meer dezelfde zijn. Zo groeit de stad terwijl wij de ruimten in en buiten onszelf ontdekken. En dan vinden we de oude onveranderde waarden terug en blijkt dat ze slechts verplaatst zijn naar een andere omgeving waarin we onszelf herkennen zonder dat we ons dat bewust zijn. Maar wat gebeurt er wanneer de stad haar gezicht verliest? Is het gemakkelijker met jezelf te leven in een stad zonder gezicht?

GOCE: Ik weet niet of Skopje haar gezicht heeft verloren of dat haar uiterlijk is veranderd op een manier die onacceptabel is voor mij. Als de verbondenheid met een stad enkel vertegenwoordigd zou worden door haar uiterlijke verschijning dan zou ik me hier een vreemdeling voelen. Skopje wordt voor mij gelukkig niet alleen belichaamd door de veranderingen die het gedurende de laatste twintig jaar heeft ondergaan (doorstaan?), verwezenlijkt in beton, glas, brons en marmer; voor mij wordt Skopje vooral belichaamd in de mensen die me na staan, in hen met wie ik vreugde en verdriet deel – het mijne en het hunne.

MARIJA: Meestal haat ik het om je eigen stad te haten en in zo’n geval neem ik er het liefst afstand van. Soms voelt de stad het dichtste bij wanneer ik haar observeer vanuit mijn raam op zolder. Door het raamkozijn toont zich een landschap dat reikt tot aan het Kruis en de wolken daarboven. Dan is de stad daar waar ze het minste is. Ze is veranderd in een metafoor van vrijheid, in iets wat niet te vangen is in gebouwen, beton en asfalt. Dan worden haar harde vormen vervangen door het zachte, vormbare schuim waarvan onze dromen zijn gemaakt.

GOCE: Wat een sprookjesachtig, maar ook levensecht beeld waarmee je de verandering beschrijft van hoe we de delen van de stad waarnemen die in zichzelf dat verenigen wat, zogezegd, gezamenlijk is en dat wat persoonlijk is. Jij spreekt van een overgang van de harde vormen van de stad naar het zachte, vormbare schuim waarvan dromen zijn gemaakt. Daarmee heb jij precies de juiste woorden gevonden om de alchemistische veranderingen in de waarneming van een stad te beschrijven, woorden waarnaar ik lang heb gezocht en die jij me nu hebt gewezen. Soms kan een woord, een blik, een aanraking van iemand die je na staat, als die geuit wordt naast een object of een ruimte die ons geheel vreemd zijn, ervoor zorgen dat die ruimte, dat object van ‘ons’ wordt omdat er over die onbekendheid een vriendelijke stem neerdaalt. Alsof dat object, die ruimte, voor eeuwig door iemands zachte hand aangeraakt wordt, alsof dat object, die ruimte, de ogen reflecteert van hem die ons lief is. En als het leven er dan voor zorgt dat wij gescheiden worden van die stem, van die handen, van die ogen; als de wens ons achtervolgt om weer dichtbij hen te zijn, maar onneembare obstakels houden ons tegen, dan gaan we naar die plaatsen die ons eerst vreemd waren en daar vinden we de aanwezigheid van de mensen die verdwenen zijn uit ons leven.

MARIJA: Ah, dat ontembare levende organisme van baksteen en beton dat je kan bevriezen of verbranden of erger nog, zich onverschillig zo aan je vast kan klampen dat je geen adem meer kunt halen. Dit gebeurt vooral wanneer we vergeten dat het lichaam van de stad voortdurend in verandering is en in dat proces onze innerlijke gedaantewisselingen in zich opneemt. In tegenstelling tot onszelf, vergeeft de stad nooit en vergeet ze bijna nooit. Zelfs haar naam verandert zoals de herinnering verandert waarin we een muur, een bushalte of een bank in het park voorgoed vervangen. Eigenlijk is het meest duurzame in de menselijke herinnering de aanwezigheid van het afwezige. Misschien verklaart dat wel het verlangen naar het aanzicht van een stad waarin wij misschien zelfs nooit hebben gewoond maar die verbonden was met het lot van iemand die ons dierbaar is. Het gevoel van afwezigheid is zo sterk, dat we zelfs beginnen nieuwe herinneringen te creëren, die zich langzaam verwezenlijken uit de onzichtbare afdruk van ons geheugen. Zo zien we onszelf naast onze oma’s zitten, feestelijk opgetut bij onze eerste theatervoorstelling in het Theater langs de Vardar. Het (her)beleven van de stad door de ogen van de Ander biedt ons de mogelijkheid tot een ander leven. Het lijkt alsof de stof waaruit we gemaakt zijn meer overeenkomt met de materie van denkbeeldige steden waarnaar we blijven verlangen in een zoektocht zonder einde.

GOCE: In de laatste twintig jaar ondergaat de stad zulke forse veranderingen dat ongetwijfeld ook onze denkbeeldige steden aangetast worden door al het nieuwe dat er ontstaat. Ook de weg die ik dagelijks ga, is verwoest – de twee straten die naar het gebouw leiden waarin ik woon, zijn continu opengebroken. Hier wordt een huis gesloopt, daar is een huis net afgebroken om plaats te maken voor nieuwbouw, een ander gebouw wordt juist verbreed om in de hoogte uitgebouwd te worden. Op de plek waar eerst kleine huisjes stonden, worden nu flats gebouwd die niet alleen breder zijn dan de oorspronkelijke tuin maar die ook een deel van de stoep in beslag nemen. Op de momenten dat al die veranderingen me te veel worden, zoek ik de stad daar waar zij een onveranderlijke constante is, in de kerken en moskeeën (die oude die al eeuwen bestaan, niet die nieuw gecomponeerde), of in die delen van de oude stad die nog niet in de greep zijn van de zucht naar verandering hoewel ik ook daar ‘vernieuwingen’ zie die het oude uiterlijk aantasten. Ik kan niet begrijpen dat het in iemands hoofd is opgekomen dat er een koepel op het gebouw van het Parlement van de Republiek Macedonië geplaatst zou moeten worden, zo’n uitgesproken modernistisch gebouw dat nu verwordt tot een soort kitschpostmodernistisch object. Ik hoop van harte dat dit plan niet uitgevoerd zal worden. Ook de veranderingen die ongeveer tien jaar geleden zijn uitgevoerd aan de westgevel op de begane grond van het Oude Treinstation storen me. Dat kan alleen iemand bedenken die geen enkel gevoel heeft voor architectuur of voor geschiedenis aangezien iedereen dat gebouw associeert met de aardbeving van 1963.

MARIJA: Gebouwen vormen waarschijnlijk de meest blijvende afdruk die een beschaving kan achterlaten. Maar het lijkt erop dat de voltooiing van die afdruk hier nooit in zicht komt. Net zoals onze samenleving niet uit de langdurige en pijnlijke overgangsperiode komt, zo verwordt ook het bouwen hier tot een eindeloos verlangen naar voltooiing, waar we, zo lijkt het, nog niet klaar voor zijn. Plannen worden tussendoor gewijzigd of een weg die eindelijk af is, wordt weer opnieuw aangepakt. Wanneer we zien hoe er overal om ons heen gebouwd wordt, kunnen we voor een kort moment de explosieve energie van het creëren, van het ontstaan van iets nieuws voelen, terwijl we niet beseffen dat dat gevoel slechts tijdelijk is. We komen langs het centrale plein waar de belangrijkste personen uit de Macedonische geschiedenis op één plek verzameld zijn als op een schaakbord waarop de tijdperken elkaar zonder medeleven veroordelen en kleineren. Alsof we gevangen zijn in een merkwaardig labyrint, in een onwerkelijk sterrenstelsel waarin de sterren hun plek kwijt zijn geraakt en nu zoekend zijn naar waar ze zouden passen. We weten niet met welk tijdperk we ons moeten verbinden wanneer we ze allemaal naast elkaar zien staan, wanneer ze zelfs tegelijkertijd, nu in de 21e eeuw, zijn geplaatst. Ze zijn nog te nieuw en onbekend om als gewoon geaccepteerd te worden. Net zoals we dat bij elke nieuwe attractie doen, benaderen we ook deze met enige reserve en onzekerheid.
Toen ik voor de eerste keer een van de Europese steden bezocht, was het eerste wat ik me afvroeg hoe het zou zijn om elke dag langs zulke majestueuze gebouwen te lopen, die door hun patina een nog grotere glans krijgen. In mijn naïviteit als beginnend kunstenaar dacht ik dat het buitengewoon aan mijn creatieve inspiratie zou bijdragen als ik elke dag door zulke straatjes vol geschiedenis zou lopen. Vanzelfsprekend zijn het de coördinaten van onze denkbeeldige landschappen die ons creatieve proces beïnvloeden, maar ook het aanzicht van de omgeving kan vaak in symbiose met onze verbeeldingskracht tot bijzonder uitbundige taal leiden. Misschien moet er wat tijd voorbijgaan voor we deze nieuwe bouwwerken in onze directe stedelijke omgeving als gewoon kunnen ervaren, als deel van ons dagelijks leven, en we ze kunnen accepteren als deel van onze eigen geschiedenis. Je zegt dat het het veiligst is om de stad daar te zoeken waar ze een onveranderlijke constante is. Maar wat als de stad per definitie is ontstaan om te kunnen reageren op de huidige behoeften, de stijl van leven en de manier waarop haar inwoners nu functioneren. Waar is dan de stedelijke kern van Skopje?

GOCE: Ik weet niet of er iets is in Skopje dat de stedelijke kern genoemd kan worden. Er zijn weliswaar veel plekken in de stad waar een aanzet tot zo'n kern of zulke kernen is gedaan maar die zijn toch op niets uitgelopen en vervolgens verlaten, verwaarloosd en vervallen. Skopje ziet eruit als een stad die vaak opnieuw is begonnen maar het is duidelijk dat weinig van dat waar een aanvang mee is gemaakt ooit een afdoende of definitieve of zelfs een duidelijk bepaalde vorm gekregen heeft: wanneer het gaat om ruimte, geloof ik niet in iets dat voor eens en altijd klaar is. Misschien dat die delen van de stad die, toen ze ontwikkeld werden, het meest verschilden van dat wat ooit tekenend was voor Skopje – zoals de wijken Aerodrom en Novo Lisice die ruim drie decennia geleden gebouwd werden en ook sommige delen van Topansko Pole en Radisani – de meeste aanspraak kunnen maken op het begrip stedelijkheid. Ik zie niets agressiefs of onnatuurlijks in de ontwikkeling van die wijken, aangezien ze aangelegd werden in een ‘lege ruimte’ en opgebouwd ‘vanaf nul’ waardoor er geen sprake was van geweld ten opzichte van iets wat al bestond. Ik moet zeggen dat ze behalve een stedelijk karakter, ook een menselijke dimensie hebben – de ontwerpers van deze wijken hebben stilgestaan bij de mensen die er komen wonen – er zijn schitterende parken en speeltuinen tussen de flatgebouwen en ik hoop van harte dat deze structuur niet verwoest zal worden door de nieuwe mode in Skopje, het zogenaamde bouwen-van-parkeergarages, die overal uit de grond lijken te schieten.
Als je daarentegen kijkt naar wat er de laatste twintig jaar is gebeurd met die delen van de stad die de ‘charme’ van het oude Skopje bezaten, zoals Debar Maalo – waar enkele van de oudste en mooiste huizen van Skopje zijn afgebroken en vervangen door flatgebouwen dan is daar sprake van zo'n smakeloze bezetting van de ruimte, dat is agressie, sadisme, criminaliteit uitgevoerd door de zogenoemde stadsmaffia. Het gerucht gaat al jaren dat de burgemeester van een van de stadsdelen van Skopje (juist dat stadsdeel waar Debar Maalo zich bevindt) vergunningen afgeeft voor het afbreken van huizen en de nieuwbouw van flats op die locaties, onder voorwaarde dat ze een appartement krijgt toebedeeld in ieder nieuw flatgebouw. Hier is echter nooit een rechtszaak over geweest.
Maar er zijn ook mooie dingen die er in Skopje gebeuren en die me bevallen. Ik ben heel blij dat eindelijk, na meer dan tien jaar, de oude stad weer herleeft. Het is mooi dat er weer nieuwe plekken zijn waar het nachtleven zich afspeelt, maar ik betreur het dat de intiemste locatie, de locatie van de cult niet herleeft. Natuurlijk denk ik hierbij aan Bagdad café. Dat is de plek waar ik veel mensen heb leren kennen, de plek waar ik zoveel vriendschappen heb gesloten (daar begon ook onze vriendschap – ook al kenden we elkaar van de universiteit – onze vriendschap zou nooit tot bloei zijn gekomen als deze plek er niet was geweest). ‘Bagdad café’ was een plek die favoriet was bij veel studenten, schilders, musici, architecten en zelfs bij een paar daklozen. Dat was een plek voor ideeën, gesprekken, theorieën en quasitheorieën, een plek waar veel dingen zijn begonnen (of ontwikkeld). ‘Bagdad’ werd gemanaged door Sandra en haar moeder Zorica, ook Mila werkte er; met hen ben ik in die tijd bevriend geraakt (en dat zijn we nog steeds tot op de dag van vandaag ).’ Soms zeg ik tegen hen dat ‘Bagdad café’ opnieuw geopend moet worden. Het leven is echter een andere richting ingegaan: Zorica, Sandra en Mila zijn ander werk gaan doen en ik weet wel dat heropenen niet mogelijk is. Ik herinner me nog de hele mise-en-scène van dat paar vierkante meter (plus dat kleine stukje in Bezisten, waar ze nog vier of vijf tafels hadden neergezet), van dat kleine stukje ruimte vol van zoveel energie, genaamd Bagdad café. Ik herinner me delen van gesprekken, mensen, situaties, gebeurtenissen, verliefdheden en relaties die uitgingen, ik herinner me veel van de dingen waar ik daar getuige van was. Ik denk dat de nieuwe plekken in de oude stad okay zijn en ik kom er vaak, maar Bagdad café was een brandhaard van creatieve energie en geen enkele andere plek in dat deel van de stad, zelfs geen enkele andere plek in de hele stad heeft dat voor mij. Ik mis Bagdad café. Kijk, dat heb ik jou nog niet gevraagd – heb jij zo'n heimweeplek in Skopje, een plek die er vroeger was en die nu verdwenen is?

MARIJA: Dankjewel dat je me herinnert aan het begin van onze vriendschap, onlosmakelijk verbonden met dat ‘café in het denkbeeldige Bagdad’, dat cafeetje vol creatieve energie die leek te ontstaan uit de stoom die zich verspreidde uit elke nieuw geserveerde pot thee op de ronde tafeltjes die bedekt waren met een bloemetjestafelkleed. Je benoemt de betekenis van die creatieve haard heel helder, die plaats waar zoveel jonge mensen elkaar vonden op de coördinaten van het Bezisten, die metafysische plek van intellectuele bijeenkomsten en ontmoetingen op mentale kruispunten. Onze vriendschap zou inderdaad niet tot bloei gekomen zijn binnen het raamwerk van de universiteit, als deze plek er niet geweest was. Toen Bagdad café sloot is ook langzaamaan het leven in heel Bezisten uitgedoofd. Tevergeefs gingen we ernaar terug zodra we hoorden dat er iets heropend was. Maar de oude, karakteristieke geur van verbindende energie was er niet meer, alsof die er ook nooit was geweest.
De oude stad is in zijn geheel een plek waar ik het gevoel heb te lopen over paden die ik in een vorig leven dagelijks bewandelde. Wanneer ik daar weer kom, klikt er iets in mij, alsof er oude herinneringen in mijn onderbewuste ontwaken. Daarom wil ik ook altijd het liefst weer in de oude stad zitten, ook al heerst er nu een andere energie. Wat voor mij bijvoorbeeld een heimweeplek is, dat is het oude Antiquariaat van Cultuur, dat zich vlak bij de middelbare muziekschool bevond. Daar gingen we als middelbare scholieren langs om een of ander oud boek voor een belachelijk lage prijs op te duikelen en wat waren we blij de zeldzame gedichten van Paul Valéry te kunnen lezen, of een oud exemplaar met harde kaft van Borges te vinden. Wat was het heerlijk om daar rond te dwalen, tijd en ruimte vergetend, bewegend over de dunne lijn tussen werkelijkheid en verbeelding. Een andere heimweeplek is natuurlijk café Medium dat zich in het centrum van de stad bevond, achter bioscoop Kultura. Tijdens nachtelijke pelgrimages door de stad vroegen we ons niet eens af waar we die avond zouden eindigen aangezien het vanzelfsprekend was dat we daarheen gingen. Het café leek uitgespreid over de straat en alsof we in onze eigen tuin zaten, spraken we zonder aarzeling iemand aan de tafel naast ons aan, aangezien iedereen elkaar daar min of meer kende en behoorde tot de kleine groep mensen die een relaxte, culturele stadswind met zich meenam. Hoewel, ik heb het gevoel dat dit café, waar het zich ook bevindt, zoals nu in de oude stad, altijd dezelfde spontane en informele energie zal behouden die het gemakkelijk maakt om in gedeelde passie te discussiëren en te genieten.
Hoe tegenstrijdig het ook klinkt, het lijkt erop dat Skopje het meest te vinden is in de plekken waar er het ‘minste’ van is. Wanneer we de stad willen laten zien aan iemand die er voor het eerst komt, openen we deuren naar plekken die het minst in verband worden gebracht met het stedelijke, oftewel zoals jij zojuist mooi gezegd hebt, we gaan naar plekken waar de stad een onveranderlijke constante is, zoals Kale, de oude stad, Pantelejmon of Vodno en wellicht is de stad daarom – in de stijl van Baudelaire – eeuwig modern. De stadskern is slechts een symbiose van het oude en het nieuwe, het vroegere en het huidige, het mythische en het futuristische, waarin alle mogelijke vormen van bestaan van de stad samen zijn gevoegd en er tegelijkertijd een nieuwe, herkenbare waarde is gecreëerd net als een gezicht in de denkbeeldige portretten van Arcimboldo.

GOCE: Van veraf gezien, vanaf Vodno bijvoorbeeld, kan de stad eenheid tonen. Haar diversiteit, meerlagigheid en variëteit creëren een nieuw beeld analoog aan de portretten van Arcimboldo. Zo is het ook met de ‘oppervlakte’ (de architectuur zelf) van de stad. En zo is het waarschijnlijk ook met de mensen, met hun persoonlijke, intieme levensverhalen die verweven zijn met die van hun dierbaren. De levensverhalen van de bewoners van deze stad vormen zeker een soort patroon; soms droom ik ervan al deze fijne, dunne draden van het lot te zien die verweven zijn in de stad. En soms heb ik geprobeerd de dunne draden te ontdekken die Skopje verbindt met andere punten van de aardbol. Dan zocht ik in Skopje een andere stad, andere steden en ik probeerde in die andere steden Skopje te ontdekken… Ik probeerde de echo van St. Petersburg uit de romans van Dostojevski in Skopje te horen, of de geluiden van Parijs en Buenos Aires uit Julio Cortázar’s Rayuela, een hinkelspel of die van Dublin uit Joyce’s Ulysses. Ik probeerde in Skopje situaties te ontdekken die lijken op situaties uit deze werken, ik probeerde te verzinnen welke van de boekpersonages in Skopje zou kunnen wonen, of juist welk levensverhaal van een van de inwoners van Skopje ingeweven zou kunnen zijn in een werk van de auteurs waar ik het meest van houd hoewel die hier nooit geweest zijn.
Met het verstrijken van de jaren leer je ook gewoontes af. Een gewoonte die ik ben kwijt geraakt, is dat spel, dat me ooit zo dierbaar was. In die tijd, meer dan tien jaar geleden, gebeurde het soms dat ik in Skopje een onbekend gezicht zag en dat ik tegen mezelf zei: ‘zo zag Horacio Oliveira er vast uit’ of: ‘ja, dat is het gezicht van Sonya Marmeladova of dat van Ahmed Nurudin of van Leone Glembay, of van Falstaff…’ Of dat een muur, een stem, de kleur van de lucht, de geur van Skopje me juist deed denken aan een boek dat ver van hier is geschreven of aan een vers of een dialoog uit een drama. Voorheen gebeurde me dat heel vaak, maar door de jaren heen zijn dit soort ‘wonderen’ verdwenen – ik weet niet of de oorzaak daarvan in mij ligt of in de stad, of dat ik en de stad zo sterk zijn veranderd dat een dergelijk ‘wonder’ niet meer kan voorkomen – voor mij waren het wonderen met de schoonheid van een regenboog. Eind 2008 kon ik nog tegen mezelf over iemand zeggen: ‘Dat is Aljosha Karamazov’ maar sindsdien lukt het mij en de stad niet meer om deze verbindingen tussen Skopje en de literatuur te ontdekken.
Op dit moment zou ik graag boeken willen lezen die geschreven zijn door Macedonische auteurs in de 6o-er en 70-er jaren – enkele ervan heb ik als lezer ten onrechte genegeerd en degene die ik niet heb genegeerd wil ik opnieuw lezen – om in deze werken dat Skopje te zoeken dat er niet meer is. Dat Skopje kan ik misschien ook vinden op het doek van onze schilders of in die paar zwart-witfilms met een stedelijk thema en ik zou eens in een van de bibliotheken langs moeten gaan om een oude krant door te bladeren… ook daar is de stad bewaard. Soms toont Skopje zich ook in een van de vergeten levensliederen. Toen Goran Stefanovski van de zomer uit Engeland overkwam, op zoek naar dat andere Skopje, herinnerden we ons een lied waarvan we beide niet wisten wie de tekst of de muziek geschreven had, maar waarvan we het couplet uit volle borst hebben gezongen: ‘Slaap, Skopje, slaap, slaap, mijn stad / de dag die voorbij gaat, de dag die komt zal de jouwe zijn.’ Ik zou graag willen geloven dat de boodschap uit deze regels de waarheid is.

MARIJA: Het is niet mogelijk dat de ‘wonderen’ er niet meer zijn. Als we ze voor langere tijd niet meer ervaren dan is het overheersende gevoel – net zoals bij het zogenaamde gebrek aan inspiratie, dat meest frustrerende mysterie voor kunstenaars – paniek. Bij de emotioneel meer kwetsbaren, verandert de paniek langzaam in moedeloosheid. En juist in die momenten van oneindige impasse, horen we iemands toevallig uitgesproken gedachte die de essentie van onze huidige kijk op de wereld weergeeft maar waar we zelf nooit opgekomen zouden zijn. Of we belanden per ongeluk, op zoek naar iets anders, in het straatje waar we woonden als kind, of op de plek waarnaar onze oma’s ons mee naartoe namen op bezoek bij een familielid, of in wijken en stadsdelen die ons nog steeds onbekend zijn, maar die ons eigenlijk op een bepaalde manier dierbaar zijn. Het verhaal dat we delen met de stad mag nooit eindigen. Misschien dat wij tegelijkertijd moe zijn geworden en dat het daarom lijkt dat we van elkaar vervreemd zijn, dat we niet meer bij elkaar horen. En misschien zijn jij en de stad ook wel op weg naar elkaar toe, al zoeken jullie naar elkaar in de nieuwe zijstraatjes die de hoofdweg omzeilen, omdat jij al de voor jou de beste manier gekozen hebt om je dichter bij de stad te voelen: door je aandacht te richten op de verschillende vormen van kunst die gemaakt zijn in de tijd toen de stad het meest zichzelf was. Niet uit verlangen naar bevroren tijden uit het verleden, maar om je hier en nu opnieuw verbonden te leren voelen, om samen deel te nemen in hetzelfde verhaal.

 

Goce Smilevski werkte voor dit citybook samen met Marija Sarevska-Todorovska

Vertaald uit het Macedonisch door Sanne van den Heuvel

Podcast voorgelezen door Michele Cuvelier en Jesse De Reu

 

Marija Sarevska-Todorovska (Skopje, 1978) studeerde Vergelijkende Literatuurwetenschappen de St. Kiril en Metodij Universiteit in Skopje. Haar poëzie werd gepubliceerd in diverse literaire tijdschriften. Haar liefde voor taal en woorden leeft ze ook uit in haar werk als vertaalster van Engelse en Spaanse literatuur. Sarevska-Todorovska ontving van de Society of Literary Translaters of Macedonia, waarvan zij tevens lid is, verschillende prestigieuze prijzen voor haar vertalingen. Sarevska-Todorovska werkt als journalist voor een tijdschrift over cultuur, kunst en stedelijkheid.

 

Sanne van den Heuvel (Eindhoven, 1976) heeft zich altijd aangetrokken gevoeld tot het vreemde. Vanuit deze interesse heeft ze ontwikkelingsstudies gestudeerd in Nijmegen, wat haar de mogelijkheid bood om te gaan reizen en andere culturen te ontdekken. Na omzwervingen over de wereld heeft ze zich in Macedonië gevestigd. Naast het werk in haar veld, doet ze inmiddels ook regelmatig vertaalopdrachten vanuit het Macedonisch naar het Nederlands.

 

Download the ePub Print

Conversation sur les métamorphoses de la ville

Goce Smilevski & Marija Sarevska Todorovski

 

MARIJA : La carte imaginaire de la ville change continuellement ; elle dépend de notre humeur, de nos goûts, des gens avec lesquels nous traçons cette carte. Ainsi la ville n’est-elle jamais la même et ne finit-elle jamais comme elle a commencé.

GOCE : La carte imaginaire de notre ‘moi’ est en rapport permanent avec la ville ; notre ‘moi’ dépend de l’atmosphère qui nous entoure, des odeurs qui émanent des rues et des immeubles, des visages qui composent la ville, que nous les connaissions ou pas. Ainsi l’homme n’est pas toujours le même dans la même ville. Mais quoiqu’elle garde le même nom, la ville où l’être humain commence et finit sa vie, change et évolue, tout comme l’homme entre sa naissance et ses derniers jours. En effet, l’homme et la ville sont deux êtres en mouvement, ils se transforment tout au long de leur existence.

MARIJA : L’homme qui veut changer le monde est souvent présenté comme une homme qui a peur des changements qui pourraient s’opérer en lui-même. Il se sent démuni lorsqu’il comprend qu’il n’est plus la personne qu’il était il y a dix ans. Il ne peut pas porter le même regard sur lui-même dans un monde qui vit au rythme de ses changements de valeurs. Ne pas savoir qui l’on est dans un décor familier équivaut à ne pas savoir qui l’on est à l’intérieur de son propre corps. Et la ville change frénétiquement ; elle se surprend elle-même et elle apprend à accepter les changements sans perturber les vieilles habitudes de ceux qui vivent en son sein. La ville s’élève et se surpasse. Tous les commerces de proximité fermés ou toutes les anciennes maisons en ruine et remplacées par des gratte-ciel, en changent la structure. Nous empruntons vainement les mêmes itinéraires que nous connaissons par cœur, ce n’est plus le même endroit car nous ne sommes plus les mêmes. Ainsi, la ville mûrit de concert avec notre propre découverte de nos espaces intérieurs et extérieurs. Alors, nous retrouvons les valeurs anciennes inaltérées, mais cette fois déplacées dans un paysage différent, dans lequel nous nous reconnaissons, sans le connaître pour autant. Mais qu’arrivera-t-il quand la ville perdra son visage? Est-il plus facile de vivre avec soi-même dans une ville sans identité ?

GOCE : Je ne sais pas si Skopje a perdu son visage ou si son visage a changé d’une façon inacceptable pour moi. Si la relation intime qu’on entretient avec une ville dépendait uniquement de son aspect visuel, alors je m’y sentirais comme un étranger. Heureusement pour moi, Skopje ne se résume pas aux changements qu’elle a vécus (vaincus ?) au fil des dix dernières années, matérialisés dans le ciment, le verre, le bronze et le marbre ; avant tout, pour moi, Skopje, ce sont les gens dont je suis proche et avec qui je partage les bons comme les mauvais moments.

MARIJA : À de rares instants, il m’arrive de détester ma ville et dans ce cas, je l’évite. Et parfois, je la sens toute proche de moi quand je la guette par la fenêtre de mon grenier. Dans ce cadre limité, on voit le paysage qui s’étend jusqu'à la Croix et les nuages qui la surplombent. À ce moment-là, la ville se trouve là où elle est la plus absente. Elle se mue en métaphore de la liberté, loin des (infra)structures, du ciment et de l’asphalte. Dans ces conditions, ses formes rigides sont remplacées par la mousse souple et flexible dont sont fabriqués les rêves.

GOCE : Effectivement, certaines parties de la ville nous dévoilent ce qu’il y a de plus commun et de plus personnel à la fois. En évoquant la transition de la rigidité des structures à la fluidité et l’élasticité qui caractérisent nos rêves, tu as trouvé les mots justes. Des mots qui traduisent avec merveille ce changement alchimique dans la perception de la ville. J’ai longtemps cherché les mots qui permettent d’exprimer cette métamorphose. Parfois un simple mot, un regard ou la caresse légère d’un être aimé échangés à proximité d’un objet ou d’un endroit inconnu, rendent cet objet ou cet endroit aussitôt familier. Nous nous les approprions, car ces mots, ces regards, ces caresses les imprègnent durablement. Ils deviennent nôtres. Il peut arriver que la vie nous sépare cruellement et irrémédiablement de cette voix, de ces yeux, de ces mains. Mais au moment où le désir impérieux de retrouver ce contact si intime et si chaleureux se fait sentir, nous nous dirigeons vers ces objets et ces endroits qui hier nous étaient inconnus, car ils abritent aujourd’hui et pour longtemps les traces de ceux dont on cherche à ressentir la présence.

MARIJA : Ah, cet organisme vif et indomptable, tout en briques et ciment, est parfois capable de nous frigorifier ou de nous incendier, ou dans le pire de cas, de nous étouffer en s’enroulant autour de nous, nous empêchant de reprendre notre souffle. Cela arrive surtout au moment où nous oublions que le corps de la ville est en perpétuelle métamorphose, prenant même possession de nos propres changements intérieurs. Contrairement à nous, la ville ne pardonne jamais et n’oublie que rarement. La ville peut changer de nom, mais les souvenirs que nous associons à un pan de mur, une station de bus ou un banc du parc, ne sont en rien modifiés. En réalité, la chose qui s’imprime le plus durablement dans notre mémoire, c’est la présence de l’absence. De là vient probablement l’éternelle tendance à rechercher le visage de notre ville d’antan, où nous n’avons peut-être jamais vécu, mais qui est intimement liée au destin d’un proche. L’absence est si puissante que nous commençons même à nous créer de nouveaux souvenirs, qui se matérialisent au fil des jours grâce à l’empreinte invisible de notre mémoire… On se voit là, assis à côté de nos grands-mères, arborant nos vêtements du dimanche, en train d’assister à notre première pièce de théâtre au bord du Vardar. Vivre ou revivre la ville à travers les yeux de l’Autre signifie qu’une vie différente est alors possible. Pourtant, la matière dont nous sommes faits, ne semble-t-elle pas fusionner avec celle des villes imaginaires dans lesquelles se reflète notre désir éperdu de découverte ?

GOCE : Au cours des vingt dernières années, la ville a subi de cruels changements. Tout ce qui a pu pousser ici et là anéantit d’un seul coup nos villes imaginaires. Ma vie quotidienne s’en trouve bouleversée. Les deux rues donnant accès à l’immeuble dans lequel j’habite depuis toujours, sont bloquées en permanence…Les maisons y sont démolies, reconstruites, élargies, agrandies. Aux endroits où il restait de petites maisons, ils construisent de vastes bâtiments qui engloutissent d’anciennes cours et envahissent même une partie des trottoirs. Alors je cherche la ville, là où elle est une constante invariable, dans les églises et les mosquées (anciennes et non ‘pseudo-modernes’), dans les quartiers intacts du vieux bazar, épargnés par la frénésie du changement et de la transformation, mais même là, je perçois une certaine ‘innovation’ qui en détruit l’ancien visage. Comment est-ce possible qu’il soit venu à l’esprit de quelqu’un de poser un dôme sur le bâtiment de L’Assemblée de la République de Macédoine ? Ce bâtiment, œuvre extraordinaire du modernisme, se transforme sous mes yeux en objet kitch post-postmoderniste. Il y a une dizaine d’années, des changements au goût douteux ont été effectués sur la façade ouest du rez-de-chaussée de l’Ancienne gare : sans aucun doute l’œuvre d’une personne n’ayant pas le moindre sens de l’architecture de l’Histoire, car pour nous tous, cette gare représente depuis 1963 un témoignage du terrible tremblement de terre qui a secoué la ville à cette époque.

MARIJA : L’édification de bâtiments représente peut-être la marque la plus durable qu’une civilisation puisse laisser pour témoigner de son existence. Mais c’est comme si on n’en voyait jamais la fin. Notre société peine à sortir d’une longue et douloureuse période de transition. Le domaine de la construction est alors entré dans un processus infini visant à planter le décor définitif de notre ville, sans que nous y soyons préparés. Les plans sont modifiés alors que les chantiers sont déjà en cours, les travaux reportés, suspendus, repris. Quand on regarde autour de soi, cette ville en pleine construction semble refléter une énergie créatrice explosive, originelle…mais nous avons du mal à saisir le sens profond de ce monumentalisme effréné. En traversant la Grand-Place, nous assistons à une étrange partie d’échecs, opposant différentes époques qui se querellent et se détruisent impitoyablement, dont les gigantesques pions seraient les Grands Hommes de notre Histoire. On se retrouve prisonniers d’un étrange labyrinthe, d’un astérisme irréel d’étoiles qui auraient perdu leurs constellations et qui tenteraient de retrouver leur place. Nous ne savons pas à quelle époque associer ces éléments car ils existent au même moment et en plus ils ont été posés simultanément, au XXIe siècle. Ces sculptures imposantes, fraîches et pimpantes, sont difficilement perçues comme faisant partie de notre paysage quotidien. Nous les abordons avec une certaine réserve, voire une certaine insécurité. En visitant pour la première fois de grandes villes européennes, je me demandais quel sentiment éprouvaient les habitants qui passent tous les jours devant de telles constructions, monumentales et magnifiques et dont la grandeur est encore accentuée par la souffrance dont elles sont les témoins. Naïvement, je croyais qu’en passant tous les jours dans ces ruelles étroites baignées d’histoire, je profiterais d’une inspiration exceptionnelle. Bien sûr, ce sont les coordonnées de nos paysages imaginaires qui tracent le processus créatif mais, dans une symbiose avec notre imagination, le décor environnant peut nous remplir de bonheur. Il nous faudra probablement un certain temps avant de considérer ces nouvelles constructions du centre-ville comme faisant partie de notre quotidien, avant de les associer à nos activités de tous les jours et de les intégrer enfin à notre histoire personnelle. Tu dis que le plus sûr est encore de chercher la ville là où elle est une donnée constante. Mais si, par définition, la ville est faite pour répondre aux besoins immédiats, au mode de vie ou au fonctionnement de ses citoyens, où est donc le noyau urbain de Skopje ?

GOCE : Je ne sais pas si quelque chose à Skopje peut être qualifié de ‘noyau urbain’. De tels noyaux ont été plusieurs fois commencés, puis laissés à l’abandon, désertés et abîmés. Skopje apparaît comme une ville dont la construction a été plusieurs fois commencée, mais il est évident que peu de projets entamés ont une certaine forme qui n’est ni finale ni déterminée (quand il s’agit de l’espace, je ne crois pas en quelque chose qui soit donné une fois pour toutes), il s’agit plutôt d’une forme définitionnelle. Lorsque certains quartiers de Skopje sont sortis de terre, ils nous semblaient peut-être à mille lieues de l’idée qu’on se faisait de Skopje, comme par exemple les quartiers de l’Aérodrome et de Novo Lisiche construits il y a plus de 30 ans et certaines parties de Topansko Pole ou Radishani qui ont de meilleures raisons d’être associées à la notion de ‘noyau urbain’. Je ne vois ni violence ni artifice dans le processus de création de ces quartiers. Ils ont été érigés sur des ‘espaces vides’, et n’avaient donc rien d’invasif ni d’agressif. Aucune construction n’a dû être détruite ou défigurée. Il faut aussi souligner, en plus de leur caractère très urbain, leur dimension humaniste. Les concepteurs de ces quartiers ont pris en compte le fait que des êtres humains allaient y vivre, et ont inclus dans leurs projets la création de très jolis parcs entre les immeubles. J’espère que cette harmonie ne sera pas détruite par la nouvelle mode locale, nommée ‘construction-de-parkings-à-étages’, qu’on voit pousser un peu partout. D’autre part, ces dernières années ont été le théâtre d’un bien triste spectacle dans les anciens quartiers qui ont le ‘charme’ du Vieux Skopje, comme Debar Maalo, par exemple ; certaines des plus belles maisons anciennes ont été détruites au profit d’immeubles à étages, qui envahissent l’espace et dénaturent le quartier. Orchestrées par la maffia urbaine de Skopje, ces constructions sont réalisées sans le moindre goût. Je les qualifierais même d’agressives, de sadiques, de criminelles. Depuis quelques années, le maire d’une des municipalités skopiotes (justement celle où se trouve Debar Maalo) autorise la démolition des maisons et leur remplacement par des immeubles à (plusieurs) étages, à condition que le propriétaire obtienne un des appartements pour son propre usage. Mais aucune procédure pénale n’a été prévue à ce sujet. Néanmoins, certaines choses m’enchantent à Skopje. Je suis ravi qu’après dix ans de sommeil, le vieux bazar soit ranimé. Il y a enfin de nouveaux endroits où l’on peut vivre la nuit, à Skopje. Mais malheureusement, l’endroit le plus intime, le plus culte de la vie nocturne, ne s’est pas réveillé. Il s’agit bien sûr du Bagdad Café. J’y ai fait énormément de rencontres, j’y ai noué beaucoup d’amitiés. C’est d’ailleurs là-bas que la nôtre a commencé. Nous étions alors camarades de faculté, mais c’est bien au Bagdad Café que notre amitié est née. Bagdad Café était l’endroit favori de beaucoup d’étudiants, de peintres, de musiciens, d’architectes et de quelques sans-abris. Comme un grand bouillon de culture où les idées se bousculaient, où les discussions étaient animées, où les théories trouvaient leurs défenseurs. Le Bagdad Café a inspiré bon nombre d’œuvres de l’époque. L’établissement était géré par Sandra et sa mère Zorica ; Mila y travaillait et nous y avons tissé des liens profonds qui nous lient encore aujourd’hui. Je leur suggère parfois de rouvrir le Bagdad Café, mais la vie a suivi son cours, a pris certains virages qui ont amené Zorica, Sandra et Mila à se lancer dans d’autres domaines et je sais qu’une ‘renaissance’ n’est pas toujours possible. Je revois encore cette étroite ‘scénographie’ d’à peine quelques mètres carrés (y compris ce petit bout de la place du Bezisten – l’ancien marché couvert – sur lequel elles parvenaient à disposer quatre ou cinq tables), ce petit endroit bouillonnant d’énergie nommé Bagdad Café. Je me rappelle de bribes de conversation, de certaines personnes, de nombreuses situations et autant d’événements, d’amours naissantes et d’adieux définitifs ; une foule de souvenirs dont je fus l’heureux témoin. Les nouveaux établissements qui font revivre ce quartier sont chaleureux et divertissants, j’y passe d’ailleurs souvent. Mais le Bagdad Café brûlait d’une formidable énergie créative, que je ne retrouve nulle part ailleurs dans ce quartier ni dans aucun autre de Skopje aujourd’hui. Le Bagdad Café me manque, tout simplement. D’ailleurs, je ne t’ai jamais posé la question : as-tu toi aussi la nostalgie de certains endroits disparus de Skopje ?

MARIJA : Je te remercie de m’avoir rappelé les débuts de notre amitié, intimement et éternellement liée au ‘Café de Bagdad imaginaire’, ce bistrot dont l’énergie créative semblait s’échapper de chaque théière posée sur les tables rondes couvertes de nappes fleuries. Tu décris très clairement tout ce qu’a signifié ce foyer pour beaucoup de jeunes gens qui se sont rencontrés sous les latitudes du Bezisten ; cet endroit métaphysique propice à la rencontre des esprits, un véritable carrefour des âmes. Il est vrai que la faculté se prêtait assez bien aux rencontres, mais seul le Bagdad Café permettait de faire éclore les véritables amitiés. Quand le Bagdad Café s’est éteint, toute la vie du Bezisten s’est essoufflée pour finalement s’arrêter. Nous y retournions quand un nouvel établissement ouvrait ses portes. En vain… car nous n’y retrouvions plus cette énergie, palpable à l’époque, et désormais complètement évaporée, ne laissant aucune trace derrière elle, comme si elle n’avait jamais existé. Quand je me promène dans le vieux bazar, le décor me semble si familier que j’ai l’impression de l’avoir parcouru maintes et maintes fois dans une vie antérieure. Un déclic s’opère en moi, comme si de vieux souvenirs subconscients revenaient à la surface. C’est pour cela que, même si l’énergie qui le parcourt est différente, le vieux bazar reste l’endroit où je préfère m’attarder lors de mes sorties. Ce qui me manque le plus à Skopje c’est le vieil antiquaire Kultura qui se trouvait un peu en amont du lycée de Musique. Lorsque nous étions lycéens, nous allions y fouiller les rayons sans relâche, à la recherche de l’objet rare et précieux… Nous y trouvions des perles inestimables, et nous les savourions… Quel plaisir de découvrir les rares poèmes de Paul Valéry, quelle extase de dégoter un ouvrage de Borges aux solides couvertures brochées ! Dans ces errances hasardeuses, nous nous croisions, oubliant l’espace et le temps, flottant entre le réel et l’imaginaire. Bien entendu, il y avait aussi le Bistrot Medium qui se trouvait en plein centre-ville, derrière le cinéma Kultura. Lors de nos vagabondages nocturnes à travers la ville, nous savions, sans même nous poser la question, que nous irions au Bistrot Medium. Ce bistrot était un vrai capharnaüm et nous y étions assis, voire vautrés comme nous pouvions l’être à la maison, nous bavardions sans cesse avec quelqu’un de la table voisine car presque tous se connaissaient et faisaient partie d’un même cercle de jeunes, réceptifs à un mouvement citadin plus détendu. Il me semble que peu importe où se trouve le bistrot – il est actuellement dans le vieux bazar – il gardera toujours la même énergie discrète et spontanée dans laquelle il est facile de philosopher et de prendre du plaisir. Même si cela peut paraître paradoxal, il me semble que nous trouvons Skopje partout où il est ‘le moins’ présent. Quand nous voulons faire découvrir Skopje à un étranger, nos pas nous mènent vers les endroits qui répondent le plus à la notion ‘urbain’, c'est-à-dire, comme tu l’as mentionné, vers les coins de la ville qui représentent une donnée constante comme la forteresse de Kale, le vieux bazar, le monastère de Saint-Pantelejmon ou le Vodno. Pour cette raison peut-être, Skopje est éternellement moderne au sens baudelairien du terme. Le noyau urbain n’est qu’une symbiose entre l’ancien et le neuf, le chimérique et le futuriste, une possibilité que nous acceptions tous les aspects de la ville d’un seul coup en créant simultanément, comme les visages des portraits imaginaires d’Arcimboldo, une nouvelle signification reconnaissable.

GOCE : Vue de loin, par exemple du Vodno, la ville peut vraiment présenter une ressemblance avec les portraits d’Arcimboldo, par sa diversité, sa disparité et sa pluralité qui créent un nouveau personnage. C’est le cas pour les ‘surfaces’ (l’architecture) de la ville, mais probablement en va-t-il également ainsi pour les habitants de la ville, avec leurs histoires de vie – elles sont personnelles et intimes, elles s’imbriquent dans celles de leurs proches, indissociables. Les récits de vie des habitants de cette ville composent un visage particulier, et parfois je rêve de pouvoir regarder avec un œil spirituel tous ces destins, tous ces fils fins et délicats, harmonieusement enchevêtrés dans cette ville. Autrefois, j’ai tenté de percevoir les fils qui liaient Skopje à d’autres points de la Terre. J’ai cherché une autre ville, d’autres villes et j’ai essayé d’y trouver Skopje. J’ai tenté d’entendre l’écho de Petrograd des romans de Dostoïevski, ou les tintinnabulements de Paris et de Buenos Aires dans Bestiaire de Julio Cortázar et Dublin dans Ulysse de Joyce ; j’ai tenté de trouver des situations analogues aux situations décrites dans ces œuvres, vécues par ces personnages littéraires, qui auraient tout aussi bien pu vivre à Skopje ou vivre l’histoire quelconque d’un de ses habitants. Il me semblait que cette histoire pouvait se dérouler dans un des ouvrages de mes auteurs préférés, qui n’ont pourtant jamais mis les pieds à Skopje. Les années s’écoulant, l’homme se défait de beaucoup d’habitudes et je me suis peu à peu défait de ce jeu qui m’était pourtant si cher autrefois. Il y a une dizaine d’années, voire plus, il m’arrivait de regarder Skopje comme une personne inconnue et de penser : « C’est sûrement à cela que devait ressembler Horacio Oliveira » ou « Oui, c’est le visage de Sonja Marmeladova ou d’Ahmed Nurudin, de Leone Glembay ou de Falstaff ». Un mur, une voix, un ciel, une odeur de Skopje me rappelaient une œuvre littéraire écrite loin d’ici, un certain vers ou une certaine réplique dramatique. Jadis, cela m’arrivait très souvent, mais cela fait des années que ces ‘miracles’ ne se produisent plus – je ne sais pas s’il faut en chercher la raison en moi-même ou dans la ville, ou partout à la fois. Nous avons tellement changé, la ville et moi, qu’il ne nous est plus permis de vivre cette sorte de ‘miracle’. Un miracle, c’est comme un arc-en-ciel. Vers la fin de 2008, j’ai dit d’une personne : « C‘est Aliocha Karamazov ». Et depuis ce moment-là, je ne suis plus capable de détecter aucune nouveauté, ni à Skopje, ni en littérature. Maintenant, je voudrais relire les ouvrages macédoniens écrits dans les années 1960-70. Le lecteur que j’étais à l’époque a injustement négligé une partie d’entre eux. Quant à ceux que je n’ai pas négligés, je les ai déjà relus, et j’y ai redécouvert ce Skopje qui n’existe plus. Je sens que je dois chercher ce Skopje sur les toiles de nos peintres, dans les quelques films en noir et blanc qui ont une thématique urbaine ; il est temps pour moi de pousser la porte des bibliothèques et de feuilleter d’anciens journaux. La ville y est également préservée. Nous pouvons parfois trouver Skopje dans une ancienne chanson oubliée. Cet été, lorsque Goran Stefanovski est revenu d’Angleterre, à la recherche de l’autre Skopje, nous nous sommes souvenus d’une chanson dont nous ne connaissions ni l’auteur ni le compositeur, mais nous l’avons chantée de plein cœur en duo : « Dors, Skopje, dors, dors ma ville / le jour qui va et le jour qui vient seront à toi ». Je veux croire que ces paroles sont empreintes de vérité.

MARIJA : Il est impossible que les ‘miracles’ disparaissent. Quand ils ne se produisent plus depuis longtemps, on pense subir un ‘crise d’inspiration’. Cette crise mystérieuse que traversent certains auteurs provoque alors chez eux un grand sentiment de panique. Pour les plus fragiles d’entre eux, cette panique se transforme en résignation. Et c’est justement dans ces instants remplis de désespoir, au hasard d’une pensée quelconque, que l’on trouve la quintessence de sa vision momentanée du monde. Nous étions jusque-là incapables de la formuler par nous-mêmes, ou alors par erreur, en cherchant quelque chose de complètement différent, lorsque nous déambulions dans la ruelle de notre enfance, devant la maison de notre grand-mère, dans des quartiers de la ville que nous connaissons très peu aujourd’hui mais qui nous sont pourtant si proches. L’histoire qui nous lie à notre ville ne trouvera jamais d’épilogue. Alors, oui, peut-être nous sommes-nous lassés l’un de l’autre, peut-être nous sommes-nous isolés, peut-être n’appartenons-nous plus l’un à l’autre. Mais il est aussi possible que la ville et toi soyez sur le chemin qui vous ramène l’un à l’autre, chemin que vous avez seulement cherché dans les nouvelles ruelles secondaires qui compliquent la trajectoire. Tu as déjà sans doute choisi la meilleure façon d’être en contact avec la ville, c’est-à-dire à travers les diverses formes artistiques créées à l’époque où la ville était la plus proche d’elle-même. Non par désir de retrouver les époques figées dans le passé, mais pour apprendre à vous sentir proches et renouvelés, ici et maintenant, et participer ensemble à la même histoire fascinante.

 

 

Traduit du Macédonien par Aleksandra Bushinoska


Lu à haute voix par Béatrice Marlier et Guy De Hainaut

 

Professeur diplômée de langue et littérature françaises et espagnoles à l’université Sts Cyrille et Méthode, Aleksandra Bushinoska traduit actuellement du français en macédonien et d’espagnol en macédonien des livres d’enfants. Grande connaisseur de la littérature mondiale, à part la traduction, le théâtre représente aussi une de ses grandes passions. Elle était membre de deux troupes de théâtre qui ont réalisé trois pièces en français et en espagnol marquant un grand succès. Ces pièces ont été présentées pendant le festival international du théâtre « Unifest » à Skopje qui cette année aura sa quatrième éditions auprès de la faculté de Dramaturgie.

Download the ePub Print

Conversation about the City's Metamorphosis

Goce Smilevski & Marija Sarevska Todorovski

 

MARIJA: The imaginary map of the city is continuously changing; it depends on our frames of mind, on the flavours that fulfil us, on the people that help us outline it. The city is therefore never the same, and it never ends in the same place as where it began.

GOCE: The imaginary map of our “I” is in continuous relation with the city, our “I” depends on the spatial frames of mind, on the flavours of the streets and buildings, on the people who outline the city, whether we know them or not. A man is thus never the same in two different cities. But the city in which the human being begins and ends its life, even when that city bears the same name, is also another city – as different as the newborn baby and the man at the end of his life are, whilst still bearing the same name. It is because both the man and the city are living beings in metamorphosis.

MARIJA: And the man, who is determined to change the world, looks as if he mostly fears the change within. He is surprised to understand that he is not the same person he was ten years ago and that he cannot see himself through the same eyes in a world which, in the meantime, has changed the valuable directions of movement. Self non-recognition in one’s familiarised space is like self non-recognition in one’s own body. And the city changes frenetically, surprises itself and learns to accept the changes without distorting the old habits of those who populate it. It grows and surpasses itself. Each closed shop on the corner, or old demolished house replaced with a skyscraper, changes its structure. We walk in vain along the same familiar paths; this is no longer the same place because we are not the same either. And the city matures along with our discovery of the space within and outside of us. Then we re-discover the old unchanged values, only now located in different surroundings in which we achieve self-recognition without knowing it. But what happens when the city loses its face? Is it easier to live with yourself in a faceless city?

GOCE: I do not know whether Skopje has lost its face, or whether it is changing its image in a way that is unacceptable to me. If one establishes closeness with a city based solely on the image of the city, I would feel like a stranger here. Fortunately, for me, Skopje is not only the changes it has experienced (survived?) for the last twenty years, materialised in concrete, glass, brass and marble, Skopje is the people who are close to me, those with whom I share – my and their – joy and sorrow.

MARIJA: Mostly I hate hating my own city, so I avoid it in those cases. Sometimes the city seems closest while being watched from my window in the loft. The framed window shows a landscape reaching out to the Cross and the clouds above it. Then the city is where there is the least of it. It grows into a metaphor for freedom, for what cannot be covered in structures, concrete, asphalt. And then, its firm shapes are replaced with soft, flexible dream-making foam.

GOCE: With that magical, and at the same time, real image with which you express the crossover in the perception of the parts of the city when it unites what is conditionally taken as common and what is considered as most personal, with what you call a crossover of the firm forms of the city into a soft flexible dream-making foam, you have found the words for that alchemic change of the perception of the city, words I have long sought for, and that you have now discovered. Sometimes, a word, a glimpse, a touch, from a someone close to you, said by a building or space entirely alien to us, makes that space, that building, become “ours”, because the voice dear to us drips on to that strangeness, as if that object, that space is eternally touched by someone’s loving hand, as if that object, that space, is reflected in the eyes so dear to us. And if life has separated us from that voice, from those hands, from those eyes, we go to the places initially alien to us, when the craving in us rushes us towards re-establishing closeness with them, while between them and us there are unbridgeable hurdles, and there we find the presence of the people who have turned into non-existence in our lives.

MARIJA: Ah, that untamed living organism made of bricks and concrete, how badly it can, at times, freeze you or burn you, or in the worst case, stick to you indifferently, not letting you draw a breath. This particularly happens when we have the tendency to forget that the city’s body is undergoing a continuous metamorphosis, assuming our internal transformations too. Unlike us, the city never forgives and almost never forgets. Even its name changes in accordance with the memory with which we have permanently replaced a wall, a bus station or a bench in the park. Actually, the most enduring thing in the human memory is the presence of absence, hence, perhaps, the eternal striving towards the image of the past city in which we may never have lived, but which is linked to the memory of a person close to us. The absence is so powerful that we begin creating new memories which slowly materialise from the invisible stamp of memory, such that we can see ourselves sitting next to our grandmothers, dressed in festive clothes, and watching our first theatre play in the Theatre near Vardar. To experience, or re-experience the city through the eyes of the other means to be given an opportunity for a different life. Yet, the fabric that we are made of seems to conform more to the texture of imaginary cities which perhaps mirror our longing for the quest without settling.

GOCE: During the last twenty years, the city has endured such fierce changes, which, undoubtedly, have resulted in the disruption of our imaginary cities through all the new things that have sprouted up, here, and there. My routine has also been disrupted – both streets along which I can reach my building are continuously blocked because a house is being demolished, a new house is being built on the place of a previously demolished one, or a house is being extended with one or two floors. In place of small houses, new buildings are being built that extend beyond the former garden and onto part of the pavement. I then search for the city in places where it constitutes an unchangeable invariant, in the churches and mosques (the ancient ones, existing for centuries, not the “newly-created” ones), in those parts of the bazaar that have remained intact despite the desire to change and transform, although even there I notice a few “innovations” which impair the old image. I cannot understand how it dawned on someone to put a dome on the building of the Assembly of the Republic of Macedonia, a building which is a remarkable creation of modernism, and which shall now be converted into a building of some sort of kitsch postmodernism. I hope the idea of such a change will not be realised. It also bothers me that certain changes were made to the Old Railway Station west side ground floor façade ten years ago; this could only be done by someone with no feeling for architecture or history, because we all associate this building with the 1963 earthquake.

MARIJA: Construction is probably the most long-lasting stamp left by a civilization as an imprint of its existence. But, somehow, that stamp seems endless, with society not emerging from the long-lasting and painful transition, and construction crossing over to a never-ending process striving towards encompassment, for which it seems we are still not prepared. Plans change halfway through ongoing construction, or streets are rebuilt after they have already been completed. When we look around us, and see the ongoing construction, we can feel, for a moment, the explosive energy of creation, of the beginnings, while, at the same time, we cannot grasp the sense of the entire monumentality. We walk in the square where the most important persons in Macedonian history have been brought together in a single place, as on a chess board onto which the epochs are ruthlessly settling scores and annulling themselves, as if we are trapped in a strange maze, in a surreal constellation of stars which have lost their configuration and are now trying to find a place to fit in. We do not know the time to adhere to, when they all simultaneously exist, positioned in the same time, even now, in the 21st century. They are still new and somehow too alien to be accepted in our daily life, so, as with every new attraction, we approach them with insecurity and distance. When I was first to visit a European city, the first thing that crossed my mind was what it would be like to walk past such monumental buildings every day, to which the patina adds additional encumbrance. In my innocence as a beginner, I thought that the daily walk along those narrow alleys soaked in history would provoke special inspiration for creation. Of course, the coordinates of our imaginary landscapes are the ones that outline the creative process, but the outer surroundings can, on many occasions, in symbiosis with our imagination, create special language exultations. Perhaps, time should pass before the new structures in our immediate central city surroundings are experienced as our everyday life, as inseparable from our daily activities, and are felt like part of our personal history. You say, it is best to search for the city in places where it constitutes an unchangeable invariant. But, if the city is, by definition, created to answer the current needs, style of life and functioning of its citizens, where can we find the urban core of Skopje?

GOCE: I do not know if anything in Skopje can be named the urban core. Such a core, or such cores in this city were initiated on many occasions, then deserted, abandoned, discarded and neglected. Skopje looks like a city commenced on many occasions, but it is clear that not much of the commenced was given - not a final and definite (when space is in question, I don’t believe in something which is given once and for all) but - a defining shape. Perhaps those parts of the city which, while they were evolving, seemed as if they differed the most from what was previously thought to be the concept of Skopje – like the Aerodrom or Novo Lisiche settlements which were created just over three decades ago, and some parts of Topansko Pole and Radishani - have the most reasons to be linked to the concept of urbanism. I see nothing violent and unnatural in the creation of those settlements, as the case was during their construction, since they were created in an “empty space”, were erected “from zero”, thus not being aggressive towards anything that was a former part of the city, and I must say that apart from having that urban feature, they also have a human dimension – the persons who have designed those settlements thought of the people who are to live there – there are wonderful parks and playgrounds between the multi-storey buildings, and I hope that structure won’t be disrupted by the new trend in Skopje of building multi-storey car-parks, which seem to be sprouting up everywhere. On the one hand, what has been happening over the last twenty years to those parts of the city which had the “charm” of the old Skopje, such as Debar Maalo - the demolition of some of the oldest and most beautiful houses in Skopje and the construction of multi-storey buildings in their place, occupation of space with distaste - that is aggression, sadism, a crime conducted by the so-called urban mafia. For years, it was rumoured that the mayor of one of the municipalities in Skopje (precisely where Debar Maalo is located) would only issue licenses to demolish the houses and build multi-storey buildings in their place, if she would be awarded with an apartment in each one of them. No legal proceedings on this issue were ever conducted. On the other hand, I am pleased about the beautiful things that are happening to Skopje. I am delighted that finally, after more than ten years, the Old Bazaar is being revived. It is good to have new places for night life, but I regret that the most intimate scene - the cult one - was not revived. Of course, I am thinking of “Bagdad kafe”. That was the place where I met a lot of people, a place that marks the beginning of many of my friendships (our friendship also started there – although we were faculty colleagues – but, within the faculty, friendships would simply not have started if it wasn’t for that place). “Bagdad kafe” was a place favoured by many students, painters, musicians, architects, and even by a few drifters. It was the place of ideas, conversations, theories and quasi-theories, a place in which many works were born (or developed). “Bagdad” was managed by Sandra and her mother, Zorica, and Mila used to work there, and I became (and still am) their friend. Sometimes I tell them that “Bagdad kafe” should be reopened, but, somehow, life took another direction, Zorica, Sandra and Mila started to work in other areas, and I know that revival is not possible. I still remember the entire “mise-en-scène” of the few square metres (plus the small area in the Bezisten, which accommodated another four or five tables) of that small area with so much energy, called “Bagdad kafe”. I remember parts of the conversations, people, situations, events, fallings in love and farewells; I remember a lot of things which I witnessed there. I think the new places in the Bazaar are OK and I am their frequent guest, but “Bagdad kafe” was a hot spot of creative energy, and for me, no other place in that part of the city, nor any other place in this city can have that. I miss “Bagdad kafe”. I haven’t asked you this – do you have such a “place of nostalgia”, a place in Skopje which once existed, but no longer does?

MARIJA: Thank you for reminding me of the beginnings of our friendship, inextricably linked to that “Coffee in the imaginary Baghdad”, that café of creative energy, which seemed to evaporate from the fumes spreading from each newly served teapot at the round tables, decorated with flowery tablecloths. You recapture so clearly the meaning of that constitutive hot-spot, where many young people found each other in the coordinates of the Bezisten, that metaphysical place of intellectual meetings and encounters at mental crossroads. Indeed, within the faculty, the friendships would have never started, if it wasn’t for that place. After the fall of Bagdad kafe, the life of the entire Bezisten slowly stopped as well. We would come hopeful, after hearing that something was reopened there, only to be disappointed. The old, recognizable smell of the connecting energy was not there, as if nothing had ever happened. The Bazaar is generally a place in which I feel like I am walking along a path which I walked every day in a previous life, and while treading it again, something clicks in me, like old memories awakening in my sub-consciousness. That is why I would always gladly sit in the Bazaar, although it now pulsates with a different energy. For example, I miss the old Kultura Antiquarian Bookshop in Skopje, located just in front of the High School of Music, where, while we were secondary-school students, we used to drop by and dig out an old book for a ridiculous price, delighted to be able to read the rare poems of Paul Valéry, or to find an old hardcover copy of Borges. We took a diversion during those accidental wanderings, forgetting about space and time, moving along the thin line of real and unreal. And, of course, Café Medium, located in the very centre of the city, behind the Kultura cinema. In a period of evening pilgrimages through the city, we didn’t even ask ourselves where to go that night; visiting that place was a given. It somehow looked as if it had spilt onto the street, and while sitting as if in our own back garden, we would talk freely to people sitting at nearby tables, because, more or less, everybody used to know each other, and used to belong to a close circle of absorbers of a more relaxed, cultural city current. Although, it seems to me that, that café, wherever it is located – currently in the Old Bazaar - shall always retain the same energy of spontaneity and unobtrusiveness in which it is easy to theorise and enjoy with equal passion.
It may sound paradoxical, but it seems as if we come across Skopje in the places where there is the “least” of it. When we want to show the city to someone meeting it for the first time, we open the gates to the places least identified with the term “urban”, or as you nicely put it, to the places where it constitutes an unchangeable invariant, such as the Kale Fortress, the Old Bazaar, Pantelejmon, or Vodno, and perhaps that is the reason why it is eternally modern in a Baudelaire sense. The urban core is only a mere symbiosis between the old and the new, the past and the present, the mythical and the futuristic, a possibility to receive all forms of existence of the city at once and at the same time, thus creating a new, recognizable value like the people in Arcimboldo’s imaginary portraits.

GOCE: Seen from afar, from Vodno for example, the city can really display propinquity, in its diversity, in its many layers and variety, which create a new image, with Arcimboldo’s portraits. This also applies to the “surfaces” (the very architecture) of the city, but, it probably also applies to the people, to their life stories – they are personal, intimate, interweaving with those of people close to them, but all of them together, all those life stories of the people living in this city must create a kind of figure, and I often dream of being able to see all those fine, thin threads of destinies interwoven in this city through a spiritual eye. And I used to try and reveal the thin threads linking Skopje to other spots across the globe. At that point, I was looking for another city – other cities – in Skopje, and I was trying to unearth Skopje in those other cities… I was trying to hear in Skopje the echo of St. Petersburg from Dostoevsky’s novels, or the sounds of Paris and Buenos Aires from Julio Cortázar’s “Hopscotch”, and of Dublin from Joyce’s “Ulysses”; I was trying to unearth in Skopje situations similar to the situations from these works, literary characters who could also live in Skopje, or a life story of some of the local residents seemingly woven into some work of my favourite authors, who have never been here. The passing of the years break many people’s habits. One of those broken habits was that game, once so dear to me. At that time, more than ten years ago, I would sometimes see a stranger’s face and think: Horacio Oliveira must have looked like that, or: yes, that is the face of Sonya Marmeladova, or Ahmed Nurudin, or Leone Glembay, or Falstaff… Or a wall, a voice, the colour of the sky, the scents of Skopje, would remind me of a literary work written far away from here, or of a verse, or a drama dialogue. It used to happen so frequently, but, these “miracles” have been non-existent for years now – I do not know whether I am the reason for that, or the city, or whether both I and the city have changed so much that we are no longer able to experience that sort of “miracle” – a miracle in the sense of the rainbow, for example. At the end of 2008, I said to myself about someone: “That is Alyosha Karamazov”, and ever since then, the city and I cannot unearth the interactions of Skopje and literature. Now, however, I would like to read volumes of books written by Macedonian authors in the 1960s and 1970s, some of which I have unjustly neglected as a reader (and to reread those not neglected, and already read), to search for the now non-existing Skopje in their works. I feel I should search for that Skopje on the canvases of our painters, in the few black-and-white movies with urban themes; it is time for me to visit some of the libraries and turn the pages of an old newspaper… The city is preserved there as well. Sometimes, Skopje can be revealed in some of the forgotten popular tunes. This summer, when Goran Stefanovski returned from England, searching for that other Skopje, we recalled a poem, for which we didn’t know the author of the verses and the music, but, which we still heartily sang in a duet: “Sleep, Skopje, sleep, sleep, my city, / the day passing by, the new rising day shall be yours”. I would like to believe that the message of these verses is true.

MARIJA: It is impossible for the “miracles” to disappear. If they are absent for a longer period, like the most frustrating mystery of the creators, called “creative crisis”, the predominant feeling is panic. In those emotionally more fragile, the panic slowly converts into submission. Precisely in those moments of the final deadlock, we find ourselves in someone’s accidentally spoken thought containing the essence of our current view of the world which we cannot manage to utter ourselves, or by mistake, searching for something else, we tray in to the alley where we used to live as children, or where our grandmothers took us to visit relatives, in settlements and parts of the city unknown to us even today, but still close to us in a special way. The story we share with the city can never end. Perhaps, we grew tired simultaneously, so it seems like we have become alienated, no longer belonging to each other. And maybe, you, and the city as well, are walking towards each other, only you are searching in the new side-streets encumbering the trajectory, because you have already chosen what is perhaps the best way to reach the city: through the different forms of art created at the time when the city was mostly one’s own, rather than longing for times frozen in the past, learning instead how to feel close and new, here and now, so that we can participate together in the same story."

 

Translated from Macedonian by Ida Blazevska

 


Ida Blazevska graduated from the Faculty of Philology “Blazhe Koneski” in Skopje in 2000, and has since worked as a translator/interpreter at the Ministry of Urban Planning and Construction, the Ministry of Transport and Communications and the Secretariat of European Affairs of Macedonia, as well as for various translation agencies and publishing houses. In the period 2009-2011 she translated a number of books as a part of the government project “130 Volumes of Macedonian Literature” and the project “translation of 1000 vocational books”, as well as books for the same project for the publishing house “Tabernakul”. She has also translated several novels from Macedonian to English. In June 2009, she was accredited by the European Commission, the European Parliament and the European Court of Justice as an interpreter for English and Macedonian.