All Roads Lead To

Բոլոր ճանապարհները տանում են

Gevorg Gilants

Gevorg Gilants

Gevorg Gilants (pseudonym of Roedik Gevorgyan) is a poet, translator, and essayist. He studied at the Kirovakan (Vadzor)-based faculty of architecture at the Polytechnic Institute of Yerevan (1992), and at the Maksim Gorki Literature Institute in Moscow (2006). His work has been published in the magazines Garoen, Artasahmanjan grakanoetjoen, Droezhba narodov, Sibirskiye ogni, Sovremennaja poezia, Jenisejski literator, Nairi and Sjpatiye koeltoeri (Romania) and in the newspapers Grakan tert and Literatoenaja gazeta, amongst others. Gilants regularly participates in international literature festivals and forums and is a member of the Writers’ Association of Armenia and Russia. He has two poetry bundles to his name: Tsjechoenatsogh hoesjatetr (‘Never-Faded Diary, 2003) en Tsjachrir, im gazan (‘Take flight, my Creature!’ 2006).

Close

Yerevan All citybooks

Download the ePub Print

Բոլոր ճանապարհները տանում են


Զարմիկիս արդեն որերոդ անգամ խոստանում եմ տանել Երևան։ Ընդամենը քառասուն րոպեի ճանապարհ է, բայց ամեն անգամ մի պատճառ եմ գտնում, որ չտանեմ։ Հերթական անգամ տխուր նայում է, հասկացավ, որ էս անգամ էլ չեմ տանելու, ասաց.Էս անգամ էլ Երևան չես տանելո՞ւ... Մատենադարան, Թումանյանի թանգարան...

Հարևանս միջամտեց.

- Արդեն մեծ տղա ես, հերիք չի՞ երազես, մի քիչ մեծացի։ Ուրիշները երազում են լավ գործի լինեն, տան-առնեն, մի բանի տեր դառնան... Երևանում հիմի լավ գործեր պիտի ման գաս, ոչ թե... Նայեցի հարևանի խոսքից նեղսրտած զարմիկիս. աչքերում համառ երազանքն էր, բայց մեծին հակաճառելու հանդգնություն չունեցավ։ Տխրեցի։ Իսկ հարևանս ոգևորված շարունակեց.

- Էդ երազանքները փուչիկ են, որ քաղաքում արագ պայթում են։

- Լսի,- ասացի հարևանիս,- մեկը փող է երազում, մեկը՝ գործ, մեկն էլ բոլորովին ուրիշ բան, բոլորն էլ երազանք են, բոլորն էլ՝ փուչիկ, կամ օճառի պղպջակ, բոլորն էլ կարող են պայթել, նայած՝ ով է երազողը... Մեծերը մեծ երազանքներ ունեն, փոքրերը՝ փոքր։ Ապա դարձա զարմիկիս.

- Չէ, էս անգամ հարմար չի, մյուս անգամ։ Երևի...

 


Խոստումը չկատարած մարդու ծանրացած սրտով լուսադեմին դուրս եկա։ Գնում եմ Երևան։ Դարձյալ առանց զարմիկիս։

Մատենադարա՜ն, Թումանյանի թանգարա՜ն...

Մատենադարանը Երևանում է, բայց Մշո ճառընտիրը, Հեթում Բ արքայի ճաշոցն ու ձեռագիր մատյանների մեծ մասի ստեղծումը Երևանի հետ կապ չի ունեցել։ Ծաղկող Մոմիկը, գրիչ Մկրտիչը ... գրեթե բոլոր գրիչներն ու ծաղկողները Երևանում չեն ապրել։ Փարաջանովն էլ։ «Հովհաննես Թումանյանը ժամանել է Երեւան ընդամենը 5 անգամ` շատ կարճ ժամանակով: Ամենաերկարը՝1921 թ-ի մարտի 20-ից մինչեւ ապրիլի 19-ը։ Տնային կալանքի տակ է եղել...»։ Գոշավանքի քարերը Երևանից չեն էնտեղ տարվել, բայց ասեղնագործ երկու խաչքարերից մեկը բերվել է Երևան...

Ո՞նց բացատրեմ, որ Պանթեոնում հանգրվանածների մեծամասնությունը Երևանո՛ւմ չի կայացել, Երևա՛նն է կայացրել, որ ժամանակին ինձ էլ մագնիսի պես ձգել է այն Երևանը, որը Մեծ Երազողների՝ Արգիշտի արքայի, Թումանյանի, Կոմիտասի, Թամանյանի, Սարյանի, Բաբաջանյանի նյութականված երազանքն էր, որ հեռուստատեսությամբ երևացող Կենտրոնն իր լուսավորված շենքերով ու զբոսայգիներով` քաղաքի շպարն է, որ իրեն ձգող Երևանը նաև Գառնին է, Գեղարդն է, Տաթևն է, ձեռագիր մատյաններն են, էպոսն է, հայրեններն են... Ո՞նց բացատրեմ, Մեծ երազողների արդեն միսուարյուն առած երազանքի՝ քո մեջ, Երևան, ապրում են նաև սովորական, պարզ ու բարի մարդիկ, որոնց հողեղեն երազանքներն էլ նյութականվելու նույն իրավունքն ունեն։

Բայց ուրիշի երազանքի մեջ սեփականը գտնելը՝ ծուղակ է։ Եկան ու ընկան քո բետոնե վանդակների ծուղակը, ինչպես մեր «մայլի» Սամվելը, Սերոժը, Ռուբիկը... Իրենց անսահման թվացող երազանքները բանտեցին, տեղավորեցին քո սահմաններում։ Միայն կարոտը մնաց անսահմանափակ, ու էդ կարոտը ստիպեց, որ բազմահարկերիդ բակերը, պատառիկների բաժանված, ցանկապատվեն ինչպես գյուղերում, մեր փողոցում, ուր մարդիկ մի տան նման՝ դուռ դռան վրա ապրում են՝ կռվել-բարիշելով, միմյանց հետ ուրախանալ-տխրելով...

Հիմա մեր փողոցն ունի անուն,

Անգամ ազգանուն,

Բայց մեկ է՝ իսկական անունը այլ է...

Ուրիշ համուհոտ, ուրիշ բույր ունի

Օտարահունչ «մայլեն»,

Որ այն ժամանակ անուն չուներ՝

Միայն համար...

Այն էլ՝ նրա համար,

Որ փոստատար Հայկուշին լիներ հարմար...

Ուսին՝ «դերմանտինե» պայուսակ,

Վզին՝ պիոներական վզկապ,

Խրոխտ կեցվածքով՝ կուրծքն առաջ,

Միշտ «վռազող», չանթերով...

Հայկուշ տոտան խոսում էր արագ-արագ,

Հեռագիր լիներ թե նամակ՝ ձայնում էր.

«Հարևա՜ն, մաղարի՛չ, մանեթս տո՛ւր»...

Երբեք ոչինչ չէր վերցնում...

Մտնում էր տուն,

Մի բաժակ թեյ կամ օղի էր խմում

Ու քստքստոցով արագ հեռանում։

 

***

Ամռան շիկացած երկինք էր

Ու տատիս ծանր երկանքը.

Ուրիշ ձավար չէր ուտում...

Ձավարը ծեծում էինք Գևորենց սանդում,

Փայտե «կվալտով»՝ հսկա թակ...

Խաշած ցորենի բուրմունքը գոլ՝

Կախարդելով տանում էր բակից-բակ.

Մեր «մայլեն» դառնում էր չորացող ձավարի

Կարկատաններով պատված ներքնակ...

Հետո հավաքվում էին՝ ջահել բազուկներ,

Թաքուն ժպիտներ, կատակ,

Պրկված մկաններ ու խեղճ, հուսահատ,

Անընդհատ տնքացող փայտե թակ`

«Փակ, փակ, փակ»...

«Տիկ-տակ, տիկ-տակ, տիկ-տակ»...-

Ժամացույցն ինձնից գողանում է ձայնը,

Որ հանում էին սանդն ու

Փայտե թակը...


Մեր մայլեցի Սամվելի տղա «կվարտալի» Վանիկը քաղաքում լավ անուն ուներ։ Երազում էր արագ հարստանալ։ Ասում են՝ Վանիկից վախենում էին. անընդհատ «ռազբորկեքի» մեջ էր, խաղում էր, փողեր էր վերցնում-տալիս... Հետո՝ ավտովթար... Լավ հարբած էին եղել... Բայց Վանիկը ոսկի սիրտ ուներ. մանկուց գիտեի, մայլի տղա էր, թասիբով...

Էդ նույն ժամանակ, երբ Վանիկն արդեն «ռազբորկեքի» մեջ էր, ու երազում էր գործեր անելու մասին, մենք մեր «ռայոններում» նստած երազում էինք աշխարհը նվաճել մեր գյուտերով, մրցանակներ ստանալ, որ քո անունը, Երևան, հնչի ամենուրեք... Երազում էինք հաղթական ճակատամարտի հերոսներ դառնալ, ու տանկի վրա նստած՝ հաղթահանդեսով մտնել Հրապարակ, քեզ նվիրելով կորուսյալ հայրենիքի ևս մի պատառիկը վերադարձրած մեր մեծ հաղթանակը...

88-ի ամռանն էր:

Մեր «մոծոն»` Արամը, որ ֆուտբոլիստ էր կարգին,

ինձ տեսավ մայլի գլխին.

«Հլա կանգնի, ուսանող-ախպեր, նստացույցի՞ց»։

«Հա»,- ասացի։

Ասաց. «Ակտիվիստ-ախպեր, ասում եմ՝

մայլի ջահելներով հավաքվենք, գնանք Մեղրի.

դատարկ գյուղեր կան սահմաններին…

Համ նոր գյուղ կունենանք, համ էլ…

Դե մեր մայլեն՝ մերն է՝ ինչ էլ լինի»…

Մտովի մեր հարթ, ուղիղ մայլեն պոկեցի,

տարա դրեցի Մեղրու սարերին…

Ծռմռվեց, տեղ-տեղ պատռտվեց,

ու մեջտեղում, մի քանի տեղից ժայռեր բուսնեցին,

Արարատն անգամ թեք նստեց հորիզոնին…

«Եսի՞մ,-ասացի,- Արամ, տղերքը կգա՞ն որ»…

Ժպտաց` մտախոհ ու տխուր…

Ասաց. «Բոլորդ նույն բանն ասիք, անխտիր»…

 

Հիմա մայլի տղերքը սահմաններին են`

Բեռլինի, Մադրիդի, Վլադիվոստոկի,

Ռոստովի, Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի,

Երևանի ու երկնքի…

Մայլեն էլի մերն է, բայց տեղ-տեղ…

Սահմանապահ թոռները մեկ-մեկ,

Որպես հովեկ….

Ամառները…

Արամը` «մոծոն», արդեն չկա.

ձեռ քաշեց իր ֆուտբոլից ու մտասույզ՝ լուծվեց օղու մեջ,

հետո – կանեփածխի…

Որպես մանկության մի հուշ` վերածվեց մշուշի,

ու թեթև-թեթև նստել է` ավտոմատն ուսին,

իր` էդպես էլ չտեսած Մեղրու սարերին…


Հուշերից մշուշված գլուխս հենել եմ ավտոբուսի ապակուն ու ննջում եմ։ Հասանք Երևան։

Քաղաքներն էլ կնոջ նման են։ Շպարազատ, իսկական դեմքը կարող ես տեսնել միայն առավոտյան, երբ քնից դեռ նոր է արթնանում... Էդ մի ժամանակ էր, քաղաք իմ, որ այտերդ վարդագույն էին, ու շողշողում էիր առողջությամբ, էդ մի ժամանակ էր, որ քեզ միայն սեր էին խոստովանում... Հիմա՝ լուսադեմին, դեմքիդ տհաճությամբ եմ նայում, ինչպես ժամանակից շուտ մաշված գավառական այս պոռնիկին, որ տանը չի հասցրել շպարվել ու հիմա, քանի դեռ երթուղայինը կանգնած է, հապճեպ շպարվում է՝ լավ իմանալով, որ շպարը բնական գեղեցկությունը լրացնում է, ոչ թե փոխարինում։

Երթուղայինը սպասում էր՝ իր հինգ-տասը րոպեն լրանա, որ շարժվի։ Մտքերը, մեղուների բզզացող պարսի նման, հանգիստ չէին տալիս. «Իշխանական «դելավոյ» վերնախավը բացի փողից ոչ մի սրբություն չունի,... Երկիրը հոգեվարքի մեջ է. մականունավոր ԱԺ, քրեական բարքեր, գյուղերից արտագաղթն ահագնացող չափերի է հասել, ժողովրդի մասին մտածող չկա...»։

Ետնամասում նստած երկու երիտասարդ սկսեցին բարձր խոսել.

- Ավո ջան, շուտ ե՞ս էկել։

- Էրկու շաբաթ։

- Գործերը լավ չէի՞ն։

- Դեպորտ արին։ Բռնվանք։ Վլեենք ասին հեշտ ա, բայց բռնվանք։

- Նորից էթալու ձև ես գտնելո՞ւ։

- Հա, ստե անելու բան չկա, ստե մնամ՝ ի՞նչ անեմ, լապատկի պոչ բռնե՞մ... Մի քիչ փող եմ պահել, որ նորից էթամ... Էդ փողն էլ որ ծախսվեց՝ պրծա, պարտք եմ անելու... Կթռնեմ Արտաշենց մոտ։ Մի շաբաթ կայֆավատ կլնենք, հետո էն մեծ սուպերմարկետներից կամաց-կամաց մի երկու չամադան կդզենք, ու կանցնեմ Լեհաստան...

- Ճիշտ էլ կանես... Մինիստր ծանոթ ունեինք, ասում էր՝ «գնալու եմ, սա երկիր չի, գնալու եմ մի կարգին երկրում նորմալ ապրեմ»... Բայց գիտե՞ս ի՜նչ հայրենասեր մարդ էր, ի՜նչ պատմություն գիտեր, հիանում էր մեր արքաների խելքով, գործերով... Է՜, երկիրդ երկիր չի...

«... գյուղերից արտագաղթն ահագնացող չափերի է հասել, ժողովրդի մասին մտածող չկա...»... Սա չի՞ ժողովուրդը... Սրանց պետքն էլ չէ, թե ով է իրենց գործակարոտ երկրի ղեկին, սրանց ուշքումիտքը գողություն անելն է, կամ հալածված փոքրամասնություն խաղալը, որ եվրոպական երկրներում կուշտ ու բարեկեցիկ ապաստան ստանան...

Նյարդերս տեղի տվեցին։ Իջա։ Անձրևի կաթիլներից փոքրիկ պղպջակներ գոյացան, մոտավորապես՝ զրուցող երիտասարդների երազանքների չափ։ Երթուղայինը բացեց թևերն ու մորթվող խոզի պես խռխռալով թռավ դեպի ուղևորների երազանքը՝ որևէ կուշտ ու բարեկեցիկ երկիր։ Ավտոկայանը մռայլ է։ Դիմացի հեռավոր բլրին Արգիշտի արքայի հիմնած ամրոցն է՝ Էրեբունին...

Որոշ գիտնականներ պնդում են, թե ուրարտացիները հայեր չեն եղել, որ էդ ուրարտացիները ոչ այն է՝ հեռացել են, ոչ այն է՝ ուծացել... Ու թեև ես պատմաբան չեմ, սակայն համոզված եմ, որ հայեր են եղել...

Սկզբում Արգիշտին հիմնել է ամրոցը. «Խալդ աստծո մեծությամբ Արգիշտին՝ Մենուայի որդին, այս անառիկ ամրոցը կառուցեց և անվանեց Էրեբունի քաղաք՝ ի հզորություն Բիայնա երկրի և ի սարսափ թշնամիների...»։ Դե իսկ հետո իշխանությունն անցել է ավելի «դելավոյ», հավանաբար՝ մականունավոր տղերքի ձեռքը։ Նրանք իրենց իշխանական մեծ ժողովների ժամանակ խորին ակնածանքով ցիտել են արքայի արձանագրությունը, անկեղծորեն հպարտացել և մեծ ու փոքր հրապարակներում հայտարարել են, որ Արգիշտի արքայի հետնորդներն են, այն արքայի, որ կառուցեց Էրեբունին «ի հզորություն Բիայնա երկրի և ի սարսափ թշնամիների»։ Հետո նրանց միջի ուսյալները գնացել են աշխարհին պատմեն իրենց Բիայնայի, իրենց Խալդ աստծո զորության մասին։ Հասել են աշխարհի հեռավոր անկյուններն ու զարմացած ետ եկել. պարզվել է, որ էնտեղ էլ մեծամեծ գործեր են արվել, դեռ ավելի մեծ... Խորհել ու հասկացել են, որ եթե հոռոմները կարողանում են բազմազգ կայսրությունն ավելի լավ կառավարել ու ավելի հարուստ լինել, ապա մեզ մոտ ավելի հեշտ է լինելու։ Սկսել են էնտեղի առաջադեմ փորձը ներդնել... Հետո, երբ գողոնով հարստանալու, մսխելու և լափելու բան չի մնացել, ասել են՝ «երկիրդ երկիր չի...», ու տունուտեղով գաղթել են աշխարհի չորս ծագերը՝ գաղթի երկարուձիգ ճամփեքին մեծարելով Արգիշտի արքային, անկեղծորեն հիանալով նրա ռազմավարական մտածողությամբ, հեռատեսությամբ, խորհելով Խալդ աստծո մեծության մասին...

Երևան... Ես իրոք ուզում եմ հասկանալ, թե ոնց եղավ, որ ի տարբերություն Հռոմի, որից, համաձայն քարագիր ծննդականիդ, մեծ ես 29 տարով, բոլոր ճանապարհները ոչ թե բերում են դեպի քեզ, այլ տանում են քեզնից հեռու։ Քո անառակ որդիները ոչ թե ժառանգությունը մսխում ու վերադառնում են, այլ օտարության մեջ ժառանգություն են դիզում։ Հետո գալիս են... Լավագույն դեպքում՝ որպես զբոսաշրջիկ։ Բայց գալիս են նաև իրենց կորուսյալ երազանքների, իրենց ստորացումների վրեժն առնելու... Գալիս են ուժ հավաքած, օտարացած... Իրենց հետ բերում են օտարի երազանքը, օտարի «առաջավոր» փորձը, որոնք էդ նույն օտարն արդեն փորձել ու հասկացել, որ իրեն պետք չի... Ու դու խեղճանում, հպատակվում ես քո անառակ որդիներներին... Կռացած հպատակվում ես՝ մինչև ատամդ զորի...

Հաճախ ուզում եմ ոռնալ, թե՝ «լավ կլիներ չգային», բայց նրանք չեն կարող չգալ... Նայադի նման՝ դու հեռվից հմայում, կանչում ես զավակններիդ, ու հենց բռնեցիր, հենց ատամդ զորեց՝ լափում ես, ինչպես ծարավից տոչորվող խոզամայրն իր ձագերին...

Դու լափում ես նույնիսկ Մեծ Երազողներիդ, նրանց, ում շնորհիվ միսուարյուն ունես, նայադի պես երգել ու կանչել գիտես... Պանթեոնդ վկա... Առաջին անգամ մտածեցի քո այդ հատկության մասին, երբ գնում էինք նշելու Վարպետի հոբելյանը։ Դու նրան արդեն հասցրել էիր լափել... Դեռ գարնան հոտ չկար։

Ձմեռ էր։

Փետրվար։

Ձյունացեխ։

Ծաղիկներ։

Ճառեր։

Բազմություն,

Ում համար քարերին գրված անունները

փողոց են, այգի, գրադարան,

ճառ ասելու առիթ են, որ էկրաններին երևան…

 

Փետրվար։

Երևան։

Ձյունացեխ։

Էս ցեխն ինձնից ի՞նչ է ուզում…-

Գոնե կպչեր շորերիս, միայն շորերիս…

 

Չէ՛, չի՛ լինի այսպես, հարկավոր է ցրել…

Կգամ գիշերով ու թաքուն…

Չե՛ն դատի….

Ուրախ կլինեն՝ ազատվել են.

հիմա ազատ տարածքներն են «հարգի»,

որ ցանեն բետոն, աճեցնեն եվրադուռ, ապակի…

Կասեն՝ «քեզ լինի, ախպեր, տա՛ր։

Ի՜նչ դատարան, ի՜նչ դատ,

էլ ինչի՞ գաղտագողի՜…»…

 

Ցեխ թռավ անվադողից…

Գոնե կպչեր շորերիս, միայն շորերիս…

 

Չէ՛, հարկավոր է դառնալ,

ետ գնալ սրտապատառ,

ծնկել ու ոռնալ. «Վարդապե՛տ,

երգ ու տաղերդ ա՛ռ, ու գնանք,

ցրում եմ Պանթեոնն էստեղից…

Արամ Իլյիչին կուղարկեմ Մոսկվա,

Հրանտին՝ Ահնիձոր…»…

Տխուր կժպտա, կասի՝

«Լավ, բա հետո՛, հետո՜…»…

«Ձեր տեղն այստեղ չէ,- կասեմ,-

ձեզ փակել են քարերի սրտում,

մեր սրտերում ապրելու տեղ՝

դարձել եք փողոց, արձան, ԿՈ՛ւՌՔ…

Հրեն, տղերքի շարքերը կուռ

տարածք են փնտրում,

ուր կարող են ցանել բետոն,

աճեցնել եվրադուռ…

որ «մուղամով»՝ կամաց-կամաց,

հարակից տարածքներն իրենցով արած՝

ասֆալտեն, ինչպես

մեր հոգին են ասֆալտում մուղամով…

Հերի՛ք է տափեք քարերի մեջ,

դուք ուրիշ չափման մեջ եք,

այստեղ ձեզ տարածք պետք չէ՛…»…

 

 

* * *


Հեռախոսս զանգեց։ Զանգի հետ սկսեց անձրև գալ, սկսեցին ավելի մեծ պղպջակներ գոյանալ։ Հեռախոսի միջից աղջկա ձայնն ասաց, որ Տիկին Սոնան ժամը 11-ին ինձ սպասում է Հյուսիսային պողոտայում գտնվող իր «օֆիսում»։ Պղպջակներից մեկն այնքան մեծ էր, որ կարելի էր թենիսի գնդակի պես տշելով գնալ։

Նշած ժամից բավականին շուտ հասա Հյուսիսային պողոտա... Առաջ քաղաքի իմ ամենասիրած մասն էր։ Այստեղ գողտրիկ հին շենքեր էին, Երևանի փոքրիկ չափերին համահունչ ճարտարապետական հուշարձաններ՝ երկհարկանի, եռահարկ... Բնակիչների մեծ մասն այդ շենքերը կառուցած անվանի գերդաստանների հետնորդ էին։ Մի տան նման՝ դուռ դռան վրա ապրում էին՝ բամբասելով, կռվել-բարիշելով, միմյանց հետ ուրախանալ-տխրելով...

Հետո եկան... Իշխանության եկան ժառանգություն դիզածները, գործի դրեցին օտար ափերում սերտած առաջավոր փորձը, որը պահանջում էր փող աշխատել։ Իսկ փողը քաղաքի սրտում գտնվող այդ շենքերի տարածքն էր... Հո իզուր չէ՞ր, որ իրենցից քաղաքի պետքերի համար փող ուզող քաղաքապետին առաջադիմական իշխանավորներն ասին՝ «դու փողի վրա նստած ես՝ մեզնից ե՞ս փող ուզում»...

Սկզբում քանդեցին հնաբնակ քաղաքացիների միասնությունն ու քաղաքի դիմադրելու կամքը ճաք տվեց. մեկին խոստացան նույն տեղում համարժեք տուն տալ, երեքին՝ համարժեք փոխհատուցում, տասին՝ սկսեցին վազեցնել տարբեր ատյաններ՝ ունեցած միջոցները անպետք (ինչպես հետո պարզվեց) թղթերի վրա ծախսելու...

Նախկինում դուռ դռան, սիրտ սրտի ապրող մարդիկ սկսեցին միմյանց չվստահել, իրենց հարցերն իշխանավորների հետ առանձին-առանձին լուծել։ Մեկին տվին, մի երկուսին թուլափայ հասավ, մնացածին՝ երեք մատի գործողություն... Էլ վախենալու բան չունեին. միասնությունն արդեն ճաքել էր։ Դրանից հետո պիտի ճաք տային հուշարձան-շենքերի պատերը։

Մարդիկ փորձեցին ընդդիմանալ, բայց ապարդյուն, նրանց վտարում էին պապենական տներից ոստիկաններով, ծեծուջարդով... Ճռնչալով, մեկը մյուսի ետևից սկսեցին փուլ գալ հինավուրց պատերը, որոնք թե՛ վիշտ էին տեսել, թե՛ ուրախություն, թե՛ օրհնանք, թե՛ անեծք... Իմաստուն այդ պատերը ժամանակի հետ վիշտն ու անեծքը խոր թաքցրել էին իրենց քարերի արանքում, իսկ օրհնանքն ու ուրախությունը պահել մակերեսին, որ իրենց մեջ ապրողը, մտնող-դուրս եկողն օրհնի։ Հիմա, երբ էլ չէին թողնում իրենց քարը քարին մնա, այլևս անհնար էր կանխել, որ հին անեծքն ու վիշտը, դուրս չհորդեն, չխառնվեն ահռելի քանակով նոր անեծքին, վշտին, ողբուկոծին... Պատերն ընկան, բայց հսկայական այդ սև զանգվածը ուրվականի պես կախվեց-մնաց սովոր տեղում, չհեռացավ։ Իսկ հետո, երբ կանգնում էին Հյուսիսայինի պատերը, այդ սև զանգվածն իր համար նոր օթևան գտավ, բայց այս պատերն արդեն իմաստուն քարերից չէին, մոնոլիտ բետոն էր, պահվելու տեղ չկար...

Վերջերս սկսեցին քննարկել, թե ինչու Հյուսիսային պողոտայում բնակարան չի վաճառվում։ Մի հոդված էլ ես գրեցի՝ շեշտելով էդ սև զանգվածի առկայությունը։ Մեծ պաշտոնյայի օգնական ծանոթս հրավիրեց սուրճ խմելու։ Ընթացքում քմծիծաղեց. «Ապե, էդ ինչե՞ր ես գրում, ի՞նչ հեքիաթներ ես պատմում»... Գնալիս հետահայաց նետեց. «Դու Հյուսիսայինի ուղղելի թերությունները ցույց տուր, գրի որ կայանատեղի չկա, կանաչ տարածքներն են պակաս... Էդ ամեն ինչի ձևը կգտնենք, բայց էդպիսի՛ հակագովազդ մի՛ արա, գիտե՞ս ի՜նչ փողեր են ներդրված»...

Հյուսիսայինի սևամած զանգվածը, սկսեց ճնշել անասելի ուժով, ստիպեց առանց մտածելու շրջվել ու պղպջակը տշելով գնալ Կենտրոնից հեռու: Էստեղ աչքի ընկնող միայն մի նորակառույց կա՝ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին։

2001-ն էր։ Եկեղեցին նոր էր օծվել... Մեր մյուս եկեղեցիներին նման չէր՝ ներսում ամեն ինչ փայլում ու պսպղում էր, ասես լաքափայլ ամսագրի էջերում լինեի։ Մոմ վառելու տեղը չգտա։ Զարմանքով պարզեցի, որ ներսում մոմ վառելն արգելված էր։ Երիտասարդ սպասավորին հարցրի, թե ի՞նչն է պատճառը. ախր Հայաստանում չկար մի եկեղեցի, որ ներսում մոմ վառելն արգելված լիներ։ Ասաց. «Մոմի մուրը նստում է պատերին»։ Ասացի. «Էդ մրի միջոցով չամիչ-տատիկների, անմեղ մանուկների, բոլոր մարդկանց աղոթքները կպչում են պատերին, ներգործում մյուսների վրա, անգամ բուժում են...»։ Զարմացած քմծիծաղեց. «Ապե, էդ ինչերի՞ց ես խոսում, ի՞նչ հեքիաթներ ես պատմում»... Գնալիս հետահայաց նետեց. «Մոմ վառելու տեղը ներքևում է՝ պադվալում»։ Չեմ հիշում ինչպես դուրս եկա... Այլևս չեմ մտել, բայց դեռ չեմ մոռացել 2001-ի հոբելյանական թոհուբոհը, երբ երբ այդ եկեղեցին օծում էին... Իմ քաղաք, դու այդ օրերին հատկապես շատ էիր շպարված, ասես վթարից այլանդակված դեմքով դիակ լինեիր, որին հապշտապ «գաջել» էին պատշաճ տեսքի բերելու համար... Ու այլ բան չէր մնաում, քան REQUIEM գրելը...

 

 

REQUIEM

Քրիստոնյա Հայաստանի 1700 ամյակի

տոնակատարությունների հիշատակին նվիրված

 

I

ԵՐԵՎԱՆ, սեպտեմբեր 2001թվական

 

Երեկ մի կին լվացք էր արել ու հայտարարել,

Թե դա Քրիստոնյա Հայաստանի «հազար յոթին» էր նվիրված։

Այսօր մի հարբեցող կրպակից օղի էր թռցրել

Ու խմել այն կնոջ կենացը, որ երեկ տակաշոր էր լվացել…

Տաքսու վարորդը հայհոյեց անհասցե

Ու գլուխը շարժիչից պոկելով՝ ասաց, որ ինքը Լուսավորիչն է,

Որ ի՛ր խոր վիրապը անընդհատ փչացող շարժիչն է,

Որ ինքն այնտեղից դուրս կգա հիմա

Ու կբազմի բլրի գագաթին՝ կինոթատրոնի դիմաց…

«Ֆայլաբազարի» տղերքն էլ ասացին,

Որ, եթե տամ մի 10-15 հազար դրամ,

Իրենք երկու՛ խոր վիրապ կփորեն՝

Մեկն իրենց, մեկն էլ «մենձավորների» համար,

Մենակ թե տանը լինի ուտելու հաց

Ու միջոց, որ երեխեքը դպրոց չգնան ոտաբաց…

Իսկ ես շրջում եմ՝ ձեռքս գրպանս դրած,

Ու ժպտում եմ մուրացիկներին,որ կռվում են

Եկեղեցու բակում վաղվա նստելիք տեղի համար.

Վաղը Երևանում ծնված սփյուռքահայեր պիտի գան,

Նրանք, ովքեր ռեստորաններում

Հարբած նայում են տեսախցիկի կիկլոպյան աչքին,

Ու իրենք իրենց համոզում, որ «Հայասդանս գսիրեմ…»։

Իսկ ես շրջում եմ պարապ, հենց էնպես։

Վաղուց մթնել էր, ու լուսաբացը մոտիկ է արդեն,

Աղջամուղջի մեջ, տաքսու վարորդ լուսավորիչը,

Ազդալույսերի կարմիր աչքերի սաստն արհամարhելով,

Թիթեռնիկներին հասցնում է տուն։

«գում»-ի մոտ առավոտ կանուխ

Շարված է մի քանի անասնագլուխ.

Նայում են քնատ իրենց տերերին՝ կոպերով իրենց գոց,

Ու մտածում, որ այստեղ՝ հոգնած այս մայթին,

Մարդկային գլուխներ պիտի լինեին, իսկ իրենք՝ ուսերին ոմանց…

Եվ այդժամ ես՝ այս երկրի պոետս,

Գուցե չթափառեի հենց էնպես

Ու ինչ-որ բան անեի՝ «հազար յոթին» նվիրված…

Իսկ այսպե՛ս,

Ես պարզապես քայլում եմ,

Քայլում եմ՝ ձեռքս գրպանս դրած…

 

 

II

ԵՐԵՎԱՆ, 2001-ից հետո… կամ առաջ

 

Չէ՛, որքան հասկացա, չի՛ լինի այսպես՝

Ձեռքս գրպանս դրած…

Ես էլ պիտի ինչ որ բան անեմ…

Ու քանի որ ունեմ մի քանի «պերսոնաժ»,

Որոնց հետ զրուցելն ուղակի հրաշք է,

Կարող եմ ընկնել նիրվանայի մեջ

Ու կմնամ այսպես՝ ձեռքս գրպանս դրած…

Ու քանի որ ամոթ է («հազար յոթին» նվիրված՝

Բոլոր հանճարներն ինչ-որ բան արե՛լ են…)

Ուրեմն անցնենք առաջ. շրջանցենք նիրվանան…

Ասենք տոնեցինք, ձոնեցինք, ձոնը տոնեցինք,

Իսկ առջևում խումհարն է՝ գլխացավ.

Գլուխդ կարծես անդի դագաղ է,

Ու ողբն է զնգում գանգիդ գմբեթում։

Ես այդ ժամանակ պատրաստ եմ՝ անգամ

Գլուխս տանել, դնել «գում»-ի մոտ…

ՉԷ՜, գնանք առաջ՝ ավելի հետո. խումհարն էլ անցանք…

Զարթնեցի, ասենք, վաղ առավոտյան,

Սակայն հիշեցի, որ գինարբուքում

Մսխել-պրծել եմ եղած-չեղածս. գրպաններս՝ ծա՜կ…

Գլխիկոր գնում եմ «ֆայլաբազար»՝ վարձվելու,

Քանզի աշխատանքը մանանա չէ՛, չի՛ ընկնում վերուստ…

Ու թե «կպա՛վ», մի 10-15 հազարով «խոր վիրապ» կփորեմ՝

Մեկն իմ, մեկն էլ…

Ու քանի որ «կպնելն» էլ մանանա չէ...

Պատի տակ նստած՝ անվերջ կսպասեմ՝

Գլխարկն առջևս ու երգը շուրթիս ծռած…

Չէ՛, անցնենք առաջ, մի քիչ էլ առաջ…

Ասենք, թե իջավ երեկոն կապար,

Ու ես հոգնատանջ քարշ եմ գալիս տուն։

Դեռ շեմքում, կինս՝ թևերը կանթած

Կճչա, որ էլի լվացքը մնաց մինչ հաջորդ

«Հազար յոթ հարյուր ամյակ»…

Ես՝ որպես մեղավոր տղամարդ, կգոռամ անհասաստ,

Որ իրե՛ն այդպես էլ տեղ չհասավ,

Որ մարդիկ տասնյակ տարով ապրել են փոսում,

Ցամաք հացով, անլվացք…. ու ոչինչ.

Հրե՛ն, բազմել է բլրի գագաթին՝ կինոթատրոնի դիմաց…

Ու քանի որ ասելու ուրիշ բան չկա,

Թռչում եմ դուրս՝ կրպակից օղի թռցնելու…

Առավոտ կանուխ հարբած, գազազած,

Հուսահատ քայլում եմ դեպի տուն։

Դրսում՝ տաքսու մեջ քնած վարորդի

Ճմռթված դեմքից տրտունջն է կաթում. շտապում է տուն,

Իսկ ռեստորանում շա՜տ է թեժացել քեֆը գիշերվա,

Ու իր թիթեռնիկ-հաճախորդները շա՜տ են ուշանում.

Ներսում սփյուռքից եկած տղերք են՝

Կոնդի Լիպոն է, մարաշի Նեսոն…

Հիմա խմել ու նորից հիշել են,

Որ ինչ-որ բան «գսիրեն…», բայց ի՞նչ չե՛ն հիշում…

Իսկ ես քայլում եմ հուսահատ ճիգով։

Ժամանակների տարափի միջով

Քայլում եմ դեպի «գում», որ մայթից վերցնեմ

Մի նորմալ գլուխ… ու նայեմ կոպերով իմ գոց

Հոբելյանական այս թոհուբոհին՝

Տիրոջս քնատ հայացքի միջով…

Ու կհասկանամ, որ դեմքեր, դեպքեր

Շրջանցելն այլևս ոչինչ չի՛ տալու…

Ու գիտեմ նաև, որ պիտի ինչ-որ,

Ինչ-որ բան անե՛մ…

Ուստի գրու՛մ եմ.

« REQUIEM…»...

Ու ձեռքս գրպանս դրած՝

Գնու՛մ եմ…


Էն ժամանակ չգիտեի, թե ուր եմ գնալու, կարևորը գնալն էր, որ ինքզինքս չկորցնեմ։ Իսկ սա՝ հոբելյանի խորհրդանիշ-եկեղեցին, արդեն բազմել էր բլրի վրա՝ կինոթատրոնի դիմաց, անտուն ու անտեր թողնելով բազմաթիվ հուշեր, կոտրելով գունեղ, ճենապակու պես փխրուն միջավայրը... Նախկինում այստեղ փոքրիկ հյուղակներ էին։ Մարդիկ մի տան նման՝ դուռ դռան վրա ապրում էին՝ կռվել-բարիշելով, միմյանց հետ ուրախանալ-տխրելով... Էդ փխրուն միջավայրի կոտորակված բեկորները բանտվեցին Նորքի, Էրեբունու, Դավթաշենի բետոնե ու քարե վանդակներում...

Ֆուտբոլի գնդակի չափ դարձած պղպջակը համառորեն չէ՛ր պայթում... Ճիշտ նշանակված ժամին հեռախոսս զանգեց։ Աղջիկն ասաց, որ տիկին Սոնան ամբիոնի նիստ ուներ, որի մասին մոռացել էր։ Խնդրեց գալ կեսօրին։ Ասացի՝ «Տիկին Սոնային փոխանցեք, որ այսօր այլևս չեմ կարող գալ, գործ ունեմ, պիտի բարեկամներիս ու ծանոթներիս էլ հանդիպեմ»։

 

 

* * *


«Հիշըմ ե՞ս, գեղը՛մ էինք, սարից իջնըմ էինք՝ չանգը վրա տվուց... Փոքր էիր...»... «Կհիշե՞ս, մայլի տղերքով գնացինք ծիրանանոց՝ կռիվ-կռիվ խաղալու։ Ցոգոլի լավ վախտն էր...»... «Շենքի հայաթում կանաչ սետկով զաբոր կար, տեսա՞ր, իմն ա, մեջը մի հատ գիլասի ծառ ունեմ, մի հատ էլ ծիրանի...»... «Վրույրն ինստիտուտն ավարտեց, բայց գործ չճարեց։ Դրսում է, մեկ-մեկ փող է ուղարկում։ Լավ է, բայց որ լավ լինի՝ փող կուղարկի՝ մենք էլ գնանք, ստեղ բան չկա»։

- Բա չի ուզո՞ւմ գա։

- Շատ է ուզում, բայց գա՝ ի՞նչ անի։ Էնտեղ գործ ունի, մարդավարի աշխատում-ապրում է, էստե՞ղ ինչ անի... Ամեն ինչ հարամվել է... Անգամ երեխեքի հոգիները։ Վրույրի տղեն երազում է ավիակոնստրուկտոր դառնալ, իսկ իր «թայդաշ» հարևանիս տղեն երազում է «ջիփ» ունենալ։ Վրույրի տղեն ամբողջ օրը դաս է կարդում, խմբակների է գնում, կիրակնօրյա դպրոց է գնում, որ հայերեն սովորի, իսկ հարևանիս տղեն կամ փողոցում սրա-նրա երեխեքին է բշտում, կամ հաստավիզ «ախրանիկներ» ունեցող ջիփավորների մասին սերիալներ է նայում։ Վայ թե տառերն էլ մինչև վերջ չգիտի... - Բայց սենց գնալ-չգալով էլ չի լինի... Դե բեր բոլորս էլ գնանք ու չգանք, երկիրը թողնենք հարևանիդ տղայի նմաններին... Թամանյանը, Սարյանը, Իսահակյանը, հայտնի ու անհայտ շատ-շատերը որ ետ չգային՝ էս ամենը չէինք ունենա, երկիր չէինք լինի...

- Թամանյանը, Սարյանը... Թե դուզն ես ուզում իմանալ՝ լավ կլիներ՝ չգային, հարյուր տարի առաջ մեծոտ գեղ է եղել, գեղ էլ պիտի մնար։

- Դու էլ փոքր գեղից եկած կլինեիր մեծ գեղ։

- Ես որ գալիս էի՝ քաղաք էր, Սովետի ամենասիրուն քաղաքներից մեկը, նմանը չուներ։ Հիմի ասա մի բան, որ անկախությունից հետո է ստեղծվել ու իր նմանը չունի։ Ինչ արվել է՝ հնում է արվել։ Հիմի հարամվում է։ Դրսից գրող ընկերներդ որ գալիս են, ո՞ւր ես տանում... Սպասի, քո տեղը ես կասեմ. Մատենադարան - էդ հիմիկվա ստեղծած չի, Օպերա-պրոսպեկտ-Հրապարակ – էդ էլ հիմիկվա չի... Հետո տանում ես քաղաքից դուրս՝ Սևան, Գոշավանք, Հաղպատ, Խոր վիրապ... Իսկ առաջ էդպես չէր։ Առաջ Երևանը քաղաք էր, հիմա՝ բիզնես-միջավայր... Ծախելու բան չի մնացել, արդեն հրապարակի շենքերին են հասել... Գա՝ ի՞նչ անի... Թող մնա մինչև տղեն համբավ ձեռք բերի, կարգին ապահովված մարդ դառնա, նոր գալու մասին կմտածենք...

- Հիմի որ փող ուղարկի, հիմնական կգնա՞ս։

- Երևի... Երեխուն կարոտել եմ։ Գոնե էս պղտոր ժամանակները վերջանան։ Ծամոնի պես կպել-պոկ չեն գալիս։ Մենք էլ էդ ծամոնը ծամում, ռեխներիս փուչիկ ենք անում։ Պայթում է՝ էլի ենք փուչիկ անում։ Փուչիկասեր ազգ ենք...

- Փուչիկները պայթելու հատկություն էլ ունեն։ Էս պղտոր ժամանակները պայթող փուչիկ են, ուշ թե շուտ՝ պայթելու են։

- Հա, կպայթեն, ոնց որ իշխանության միտինգի ժամանակ հրապարակում պայթած փուչիկները, բայց վառվողը, տուժողն էլի անմեղ ժողովուրդը կլինի...

Իրիկնացավ։ Միացան հռուստացույցները։ Էկրաններից բետոնե վանդակներ հորդեցին նախագահի ելույթը, վարչապետի այցելության մասին տեսանյութը, հետո նոր աշխատատեղերի ստեղծման մասին ինչ-որ բան ասացին... Պատշգամբ ելա՝ ծխելու։ Ներքև նայեցի։ Ցածում թողածս պղպջակն արդեն հսկայական չափեր ուներ։ Մերոնց հրաժեշտ տվի ու իջա։ Քայլեցի դեպի ավտոկայան։ Մթնեց։ Շենքերի անլույս լուսամուտներն ասես դատարկ ակնախոռոչներ լինեն։ Հիշեցի պատերազմի դաժան տարիները...

Պատերազմը հեռվում էր, բայց պատերազմող մարմնի սիրտն այստեղ էր տագնապալի բաբախում. սիրահարների փոխարեն փողոցներում գիշերային սերենադներ էին երգում հրազենները, սկսեցին մարդիկ անհայտանալ, հացը կտրոնով էր, ցեխագույն, հոսանքն օրվա մեջ երկու անգամ էր լինում, մի երկու ժամով։ Ջուրը նույնպես։ Ձմռանը տները տաքանում էին վառարաններով, որ ամենակուլ էին, վառում էին՝ ինչ ճարվում էր՝ փայտ, մազութ, կոշիկ, հին հագուստ, պլաստիկե շշեր, հին ու նոր կահույք, հատակի մանրատախտակը, Լենինի հատորները... Պեպանն ու Արամը անհայտ կորան, Մանուկը զոհվեց, Գուրգենը հավաքեց իր երեք տղաներին, տունը ծախեց, փողը տվեց սահմանապահներին ու ընտանիքը տարավ Ռուսաստան... Բայց դիմացանք։ Դուռ դռան վրա ապրում էինք՝ կռվել-բարիշելով, միմյանց հետ ուրախանալ-տխրելով, ու դիմացանք...

Ավտոկայանում նկատեցի, որ պղպջակն արդեն օդապարիկի չափ է դարձել։ Մակերեսը վանդակների էր բաժանվել։ Վանդակներում պատկերներ էին, շարժանկարներ, հեռուստահաղորդումներ, գովազդային պաստառներ... Շարժանկարներից մեկում տիկին Սոնան էր՝ հեռախոսը ձեռքին, կողքի վանդակում վարչապետը, հարցազրույց էր տալիս... Փուչիկասեր ազգ ենք էլի... Մի մեծ բանակ փուչիկասեր ու մի խեղճ Երևան...

Պայթեցնելու փորձ չարեցի. անիմաստ էր, ամբողջ օրը տշել էի... Կառչեց անհայտ ծագման մերձքաղաքային փոխադրամիջոցին։ Պարզ չէր, թե ով ում է քաշում՝ պղպջակ-օդապարի՞կը մեզ, թե՞ մենք դրան...

Տուն հասա ուշ գիշերով, բայց զարմիկս դեռ չէր քնել։

- Հոպար, երկրի մագնիսական դաշտի մասին էն տեսությունը որ մտածել էի՝ գրել եմ, կնայե՞ս։

- Հա,- ասացի,- բայց չասացիր, թե ի՞նչ ես երազում։ Վրույր հոպարի Արմանը երազում է ավիակոնստրուկտոր դառնալ... Աչքերի փայլից հասկացա, որ հիմա այդ երազանքից քիչ կա։ Ասացի.

- Հաջորդ անգամ քեզ հետս կտանեմ։

Հարևանս չկար, որ ասեի՝ «Էդ ես ու դու պիտի էնքան մեծանանք, որ երազել սովորենք։ Աստված չանի՝ Մեծ երազողների պակասը երկար զգանք»։

 

Download the ePub Print

Alle wegen leiden


Ik blijf halsstarrig weigeren mijn neef mee te nemen naar Yerevan. Hoewel het een tochtje van niet meer dan veertig minuten is, bedenk ik elke keer weer een smoes om hem niet met me mee te laten komen. Hij keek me bedroefd aan, toen hij begreep dat ik hem ook ditmaal niet zou meenemen en zei: ‘Mag ik nu alweer niet met je mee naar Yerevan? Naar de Matenadaran (1), het Toemanjan museum (2)…’ Mijn buurman, die toevallig bij ons op bezoek was, begon zich ermee te bemoeien: ‘Je bent toch geen klein kind meer!? Je kunt niet blijven dromen, word eindelijk eens volwassen. Anderen dromen ervan een goede baan te vinden, een eigen huis te kopen, een eigen bedrijfje op te zetten. Je zou in Yerevan moeten zoeken naar een goede baan, niet naar… Die dromen van je zijn ballonnen, die in de stad meteen zullen knappen.’ ‘Hoor eens’, zei ik tegen mijn buurman, ‘de een droomt van geld, de ander van werk. Maar het zijn allemaal dromen en allemaal zijn het ballonnen of zeepbellen en allemaal kunnen ze knappen, het hangt er maar vanaf, wie ze droomt. Grote mensen hebben grote dromen, kleine mensen hebben kleine dromen.’ Met het bezwaarde gemoed van iemand die zijn belofte niet nakomt, ging ik bij het aanbreken van de dag op weg. Ik ging naar Yerevan. Opnieuw zonder mijn neef.


De Matenadaran! Het Toemanjan museum! De Matenadaran staat weliswaar in Yerevan, maar de meeste handschriften die er bewaard worden, zijn niet in Yerevan geproduceerd. Vrijwel geen van de schrijvers en miniaturisten die deze unieke objecten geproduceerd hebben, woonden ooit in Yerevan. Evenmin als Parajanov of Toemanjan. Hoe kan ik uitleggen, dat de meeste Groten, die hun laatste rustplaats gevonden hebben in het Pantheon (3), niet in Yerevan tot ontwikkeling zijn gekomen, maar dat zij Yerevan tot ontwikkeling hebben gebracht? Hoe kan ik uitleggen, dat Yerevan ook mij ooit aangetrokken heeft als een magneet? Yerevan, dat de werkelijkheid geworden droom was van al onze grote Dromers, te beginnen met koning Argisjti (4). Hoe kan ik uitleggen, dat het centrum van Yerevan, zoals dat op tv te zien is, met zijn verlichte gebouwen, cafés en parken, de make-up van de stad is, dat het Yerevan dat ons zo aantrekt, onze geest is, dat het al onze monumenten uit heel Armenië is: Garni (5), Tatev (6), onze oude handschriften, het volksepos… Hoe kan ik uitleggen, dat in die vleesgeworden droom van de Grote Dromers, Yerevan, ook gewone, eenvoudige, goede mensen leven, wier dromen evenveel recht hebben om werkelijkheid te worden?


Maar je eigen droom zoeken in die van een ander, is een valkuil. Hoeveel mensen zijn er niet in de valkuil van je betonnen kooien gevallen, zoals veel jongens bij ons uit de straat. Zij hebben hun schijnbaar grenzeloze dromen binnen jouw grenzen gedwongen, Yerevan, en ze daar opgesloten. Alleen hun heimwee is nu nog grenzeloos en door die heimwee gedreven, hebben zij de grond rondom je flatgebouwen in kleine perceeltjes opgedeeld en die omheind, net als in ons geboortedorp, in onze straat, waar de mensen hun hele leven in hetzelfde huis blijven wonen, zij aan zij, nu eens ruzie makend, het dan weer bijleggend, hun vreugde en verdriet met elkaar delend.

 


Onze straat heeft nu een naam,
En zelfs een achternaam,
Maar zijn ware naam luidt heel anders.
De sfeer is anders, ook de geur,
En zelfs de klank is vreemd
Destijds had onze straat geen naam,
Alleen een nummer, verder niets…
En dat dan nog slechts voor het gemak
Van postbode tante Haykoesj.
Aan haar schouder een nepleren tas,
Om haar hals een pionierszakdoek,
Met fiere blik, de borst vooruit,
Altijd gehaast, op slippers.
Tante Haykoesj praatte altijd snel,
Of ze nu een telegram bracht of een brief,
Altijd riep ze al over straat:
‘Gefeliciteerd, buurman! Waar blijft m’n fooi?
Maar nooit nam ze iets van je aan,
Ze kwam binnen
Dronk thee mee of een glas wodka
En slofte er snel weer vandoor.


*


Gloeiend was de zomerhemel,
Zwaar mijn oma’s handmaalsteen;
Ander griesmeel at ze niet.
We stampten de griesmeel in Gevorgs vijzel
Met een enorme stamper van hout.
De warme geur van kokende grutten
Zweefde verlokkend van tuin tot tuin
Onze straat werd een oude verstelde matras
Vol stoplappen van drogend griesmeel.
Dan kwamen jonge armen bijeen,
Steelse glimlachen en grapjes,
Strakgespannen spieren en almaar kreunend
Die arme wanhopige houten stamper:
Pok, pok, pok,
Tiktak, tiktak, tiktak..
De klok ontneemt mij het geluid
Van vijzel en
Houten stamper.

 


Ik leunde met mijn hoofd, gehuld in de nevelen der herinnering, tegen het raampje en zat half te slapen. We waren in Yerevan aangekomen. Steden zijn precies als vrouwen. Hun ware gezicht, zonder make-up, kun je alleen ’s morgens vroeg zien, wanneer ze net wakker worden. Er was een tijd, mijn stad, dat je nog roze wangen had en je blaakte van gezondheid, maar nu bekruipt me een naar gevoel als ik bij het ochtendgloren je gezicht zie, want je lijkt precies op die vroegtijdig oud geworden hoer uit de provincie, die thuis geen tijd had gehad voor haar make-up en nu de tijd dat het busje bij de halte stond, benutte om zich haastig op te maken, hoewel ze heel goed besefte dat make-up de natuurlijke schoonheid benadrukt, maar die niet kan vervangen.


Het busje stond zijn verplichte vijf à tien minuten te wachten om daarna weer verder te gaan. De gedachten spookten door mijn hoofd als een gonzende zwerm bijen en gunden me geen rust: ‘Het land is op sterven na dood, de zogenaamde volksassemblee, crimineel gedrag, de uittocht uit de dorpen heeft alarmerende proporties aangenomen, niemand denkt aan het volk.’ Twee jonge mannen achterin de bus begonnen hardop te praten:‘Dus je bent alweer een tijdje terug.’‘Twee weken.’ ‘Ging het niet goed daar?’ ‘Ik ben het land uitgezet. De jongens zeiden dat het simpel was, maar we zijn opgepakt.’ ‘En ben je van plan om opnieuw weg te gaan?’


‘Ja, er is hier niks te doen. Wat moet ik beginnen, als ik hier blijf? Putjesschepper worden soms? Ik vlieg naar een vriend van me. Een week lang nemen we het ervan, dan vul ik stukje bij beetje twee koffers met wat ik uit grote warenhuizen kan jatten en ga ik verder naar Polen.’


‘Gelijk heb je. Wij hadden een kennis, een minister en die zei: ‘Ik ga weg. Dit is geen land om te wonen. Ik ga naar een fatsoenlijk land, waar ik een normaal leven kan leiden.’ En dat terwijl hij hartstikke vaderlandslievend was; hij wist een hoop van geschiedenis af, had altijd de mond vol van de grote daden van onze koningen… Nee, dit is geen land om in te leven.’ Ik glimlachte spottend in mezelf. Dat was nou het volk. Het kan ze totaal niets schelen, wie er aan het roer van hun werkbehoevende land staat. Het enige wat hen interesseert, is diefstal plegen of de vervolgde minderheid spelen om in een Europees land asiel te krijgen. Ik kon mijn zenuwen niet meer de baas. Ik stapte uit. De regendruppels vormden bellen, ongeveer van het formaat van de dromen van die jongelui die ik net had horen praten. Het busje spreidde zijn vleugels uit en vloog, gillend als een varken dat gekeeld wordt, in de richting van de droom van zijn passagiers: een of ander weldoorvoed en welvarend land. De halte stond er somber bij. Aan de overkant was de heuvel, waarop de door koning Argisjti gestichte burcht stond: Ereboeni (7). Er zijn wetenschappers die beweren dat de Oerarteërs (8) geen Armeniërs waren, dat de Oerarteërs of weggetrokken zijn of zijn opgegaan in een ander volk. Maar hoewel ik geen historicus ben, ben ik toch ervan overtuigd, dat zij Armeniërs waren.


Eerst heeft Argisjti de burcht gesticht: ‘In de grootheid van de god Chald heeft Argisjti, zoon van Menoea, deze onneembare burcht gebouwd en hem de naam Ereboeni gegeven, om het land Biajna te versterken en onze vijanden vrees aan te jagen.’ (9) Tja, en daarna is de staat in handen gevallen van het soort leiders dat wij nu ook hebben. Tijdens hun grote regeerbijeenkomsten citeerden zij de inscriptie van de koning met de grootste eerbied, toonden zij hun oprechte trots en verkondigden op grote en kleine pleinen dat zij de opvolgers van koning Argisjti waren, van de koning die Ereboeni had gebouwd. De geletterden onder hen gingen vervolgens op pad om aan de wereld te vertellen over hun Biajna, over de macht van hun god Chald. Zij bereikten de verste uithoeken van de aarde en kwamen verbijsterd terug; ook daarginds bleken grootse daden te zijn verricht, nog grotere zelfs. Zij dachten er eens over na en begrepen dat het eenvoudiger zou zijn dan het voor de Romeinen was geweest, als zij het al zo voor elkaar gekregen hadden om een multinationaal keizerrijk te regeren en zich te verrijken En zij begonnen de hoogontwikkelde ervaring van daarginds op eigen wijze toe te passen. Tot slot, toen er niets meer overgebleven was om te stelen, te verkwisten of op te vreten, zeiden zij: ‘Dit is geen land om in te leven’ en vertrokken met hun hele hebben en houwen naar alle windstreken, terwijl zij op de lange, verre wegen van de migratie de lof zongen van koning Argisjti, vol oprechte bewondering voor zijn strategisch inzicht en zijn vooruitziende blik en ze mijmerden over de grootsheid van de god Chald.


Yerevan! Ik probeer te begrijpen hoe het mogelijk is dat, in tegenstelling tot Rome, (en volgens je stenen geboorteakte ben jij zelfs nog 29 jaar ouder dan die stad) alle wegen niet naar je toe leiden, maar juist bij je vandaan. Jouw verloren zonen gaan niet weg om hun erfenis erdoorheen te jagen en dan weer terug te komen, maar om in den vreemde een erfenis bij elkaar te schrapen. En dan komen ze terug. In het beste geval als toeristen. Maar ze komen ook terug om wraak te nemen voor hun verloren dromen, voor hun vernederingen. En jij laat over je heen lopen, je buigt het hoofd voor je eigen verloren zonen.


Dikwijls zou ik willen schreeuwen: ‘Laat ze wegblijven!’, maar ze kunnen niet wegblijven. Je betovert en roept je zonen van verre, als een sirene, maar als je ze eenmaal te pakken hebt en je je tanden in hen kunt zetten, slok je ze op, als een zeug die vergaat van de honger en haar eigen biggen opvreet.


Je slokt zelfs je Grote Dromers op, aan wie je te danken hebt dat je vlees en bloed geworden bent en van wie je hebt leren zingen en roepen als een sirene. Daarvan getuigt je pantheon. Deze gedachte kwam voor het eerst in me op, toen wij naar het Pantheon gingen om de Meester te herdenken. Hem had je ook al opgeslokt. Het rook nog niet naar lente.

 


Het was winter.
Februari.
Sneeuwblubber.
Bloemen.
Toespraken.
Menigte,
Voor wie de in steen geschreven namen
Straten zijn, een park, een bibliotheek,
Een smoes om een toespraak te houden,
Zodat je op tv kunt komen.
Februari.
Yerevan.
Sneeuwblubber.
Wat wil die blubber van me?
Als hij nu maar aan mijn kleren plakte, alleen aan mijn kleren…


Nee, dit kan zo niet, de menigte moet uiteen.
Ik kom wel ’s nachts en in ’t geheim.
Er komt geen rechtszaak van.
Ze zullen blij zijn er vanaf te zijn.
Braakgrond is tegenwoordig in zwang
Om beton te zaaien, kunststofdeuren en glas te telen.
Ze zullen zeggen: ‘pak aan, broer, neem mee.
Wat nu rechtbank, wat nu rechtszaak?
Waarom in ‘t geheim?’


Blubber spatte van een autoband.
Als hij nu maar aan mijn kleren plakte, alleen aan mijn kleren…


Nee, we moeten omkeren,
Teruggaan met bloedend hart,
Neerknielen en uitroepen: ‘Pater! (10)
Pak je liederen op, we gaan,
Ik ontruim het Pantheon.
Aram Iljits (11) stuur ik naar Moskou,
En Hrant (12) naar Ahnidzor.’
Treurig glimlacht hij en zegt:
‘Oké, maar dan? Wat dan?’
‘Dit is geen plek voor jullie’, zeg ik,
‘Gevangen in een hart van steen
In plaats van voort te leven in ons hart,
Tot straat gemaakt, tot standbeeld, Afgod.
Dichte rijen rijkelui
Zoeken stukken grond
Om beton te kunnen zaaien,
Kunststofdeuren te verbouwen,
Om dan ook stukje bij beetje
Aanliggende grond in te pikken
En die te gaan asfalteren, zoals
Zij ook met onze zielen doen.
Genoeg tussen de stenen gelegen,
Jullie horen in een andere dimensie,
Hebben hier geen plekje nodig.


*


Mijn telefoon ging. Op datzelfde ogenblik begon het te regenen en ontstonden er nog grotere bellen. Door de telefoon klonk de stem van een meisje dat zei, dat mevrouw Sonja mij om 11 uur verwachtte in haar kantoor aan de Noordelijke Boulevard. Een van de bellen was zo groot, dat je hem als een tennisbal kon laten stuiteren.


Ik was ruim voor de afgesproken tijd op de Noordelijke Boulevard. Vroeger was dit het deel van de stad waar ik het meest van hield. Er stonden hier gezellige oude huizen van twee of drie verdiepingen, architectonische monumenten die in overeenstemming waren met de kleine afmetingen van Yerevan. De meeste bewoners waren nazaten van de gerenommeerde families die deze huizen gebouwd hadden. Ze leefden er als in een huis bij elkaar, roddelend, ruziënd en het weer bijleggend, vreugde en verdriet met elkaar delend. En toen kwamen ze… Toen kwamen degenen die erfenissen bij elkaar hadden geschraapt en zij pasten de in verre oorden opgedane hoogontwikkelde ervaring toe, die van hen eiste dat zij geld zouden verdienen. En dat geld konden zij halen uit het stuk grond in het hart van de stad, waar die oude huizen stonden.


De mensen probeerden zich ertegen te verzetten, maar hun verzet was vergeefs. Zij werden hardhandig door de politie uit de huizen van hun voorvaderen gezet. Kreunend en steunend stortten al die oeroude muren in, die verdriet en vreugde hadden gezien, zegen en vervloeking. Die wijze muren hadden in de loop van de tijd alle verdriet en vervloekingen diep tussen hun stenen weggeborgen, terwijl zij de vreugde en zegen aan hun oppervlak hadden bewaard, zodat eenieder die tussen hen in woonde of die binnenkwam, gezegend werd. Maar nu er geen steen op de andere gelaten werd, was het niet langer te voorkomen dat de oude vervloekingen en het verdriet naar buiten zouden stromen en zich vermengden met de enorme hoeveelheid nieuwe vervloekingen, verdriet, gejammer en geweeklaag. De muren gingen neer, maar die reusachtige zwarte massa bleef als een spook op zijn oude plek hangen, ging niet weg. En toen daarna de Noordelijke muren werden opgetrokken, vond die zwarte massa een nieuw onderdak; deze muren waren echter niet gebouwd van wijze stenen, maar van beton en daarin was geen ruimte om iets opgeborgen te houden.


Onlangs werd er gediscussieerd over de redenen, waarom de flats aan de Noordelijke boulevard niet verkocht worden. Ook ik schreef een artikel, waarin ik wees op de aanwezigheid van die zwarte massa. Een kennis van me, assistent van een hoge ambtenaar, nodigde me uit om een kop koffie te gaan drinken. Onder het koffiedrinken zei hij met een ironisch lachje: ‘Wat heb je nou geschreven, jongen? Waarom verzin je zulke sprookjes?’ Toen hij wegging, keek hij nog eens naar me om en zei: ‘Wijs liever op corrigeerbare onvolkomenheden van die Noordelijke boulevard, schrijf dat er geen parkeergelegenheid is, dat er te weinig groen is. Dat zijn dingen waar wel een mouw aan te passen is, maar maak niet meer zo’n antireclame. Weet je wel, hoeveel geld daarin gestoken is?’


De gitzwarte massa van de Noordelijke boulevard begon onnoemelijk zwaar op me te drukken en dwong mij ertoe op slag om te draaien en stuiterend, samen met de bel, het centrum ver achter me te laten. Er was hier slechts een opvallend bouwwerk: de kerk van de heilige Grigor de Verlichter.


Het was 2001. De kerk was kort daarvoor ingewijd. Hij leek totaal niet op onze andere kerken. Ik kon hier de plek om kaarsen aan te steken niet vinden. Tot mijn verbazing kreeg ik te horen dat het verboden was om binnen kaarsen aan te steken. Ik vroeg aan de jonge kapelaan wat de reden hiervoor was. Er was toch verder in Armenië geen enkele kerk te vinden, waar het verboden was om binnen kaarsen te branden. Hij zei: ‘Het roet van de kaarsen slaat neer op de muren.’ Ik zei: ‘Dankzij dat roet blijven de gebeden van oude omaatjes, van onschuldige kinderen, van alle mensen aan de muren plakken en zo oefenen ze invloed uit op anderen, ze hebben zelfs een genezende werking.’ Hij keek me aan met een verbaasd en spottend lachje: ‘Waar heb je het over, broer, wat zijn dat voor sprookjes?’ Toen hij wegliep, keek hij nog eens naar me om en zei: ‘Je kunt beneden, in de kelder, een kaarsje aansteken.’ Ik wist niet hoe snel ik buiten moest komen. Ik ben er nooit meer naar binnen gegaan, maar ik kan me de beroering rond de viering van 1700 jaar christendom in Armenië, in 2001, nog goed herinneren, toen die kerk werd ingewijd. Mijn stad, die dag droeg je meer make-up dan gewoonlijk, je leek wel een lijk met een door een ongeval verminkt gezicht, dat ze in allerijl vol geplamuurd hadden om het een beetje toonbaar te maken. En er zat niets anders op dan een requiem te schrijven.

 


Requiem
Ter nagedachtenis aan de feestelijkheden rond het
1700-jarig bestaan van het christendom in Armenië


I.
Yerevan, september 2001

Gisteren deed een vrouw de was en verklaarde dat
Dat was ter ere van zeventien eeuwen christelijk Armenië.
Vandaag stal een zuiplap wodka uit een winkeltje
En dronk op die vrouw die gisteren luiers gewassen had…
De taxichauffeur vloekte tegen niemand in het bijzonder
Keek op van de motor en zei dat hij de Verlichter (13) was,
Dat zijn Diepe Kuil (14) zijn steeds weigerende motor was,
Maar dat hij nu daaruit zou komen
En neerploffen op de heuvel tegenover de bioscoop. (15)


En de jongens van de Faylabazaar (16) zeiden dat,
Als ik ze 10 of 15 duizend dram gaf,
Zij wel twee diepe kuilen graven wilden
Een voor henzelf, een voor hun naasten
Als er bij hen thuis maar brood op de plank kwam
En de kinderen niet blootvoets naar school zouden gaan.
En ik draaide mij om, mijn handen in mijn zakken,
En glimlachte naar de bedelaars, die nu al vochten


Om een zitplekje morgen bij de deur van de kerk.
Morgen komen in Yerevan geboren, diaspora-Armenen
Diegenen, die dagelijks in de restaurants
Dronken in het cyclopenoog van de camera kijken
En zichzelf wijsmaken: ‘Ik hou van Armenië’.
En ik draaide me om, zomaar, zonder reden.
Het was allang donker, de dag brak haast aan,
In de schemer brengt de Verlichter-taxichauffeur,
Zonder zich te bekommeren om strenge rode lichten
De nachtvlinders weer terug naar huis.
In de buurt van de Goem (17) liggen ’s morgens vroeg
De koppen van vee op een rij,
En kijken suf naar hun bazen, de ogen gesloten,
En denken dat op deze vermoeide stoep,
Mensenhoofden thuishoren en zijzelf op iemands schouders.
En dan zou ik, dichter van dit land,
Wellicht niet zo dwalen op dit vroege uur
Maar iets doen ter ere van zeventien eeuwen.
Maar in dit geval
Blijf ik simpelweg lopen,
Lopen met mijn handen in de zakken.

 

 

II.
Yerevan, na 2001… of ervoor

Nee, voor zover ik heb begrepen, kan het zo niet doorgaan,
Met mijn handen in de zakken.
Ook ik moet toch iets doen.
En daar ik een stuk of wat ‘personages’ heb
Met wie het altijd goed praten is,
Kan ik tegelijkertijd het nirwana binnengaan
En toch zo blijven lopen, met mijn handen in de zakken.
Maar dat zou schandalig zijn (want voor ‘zeventien eeuwen’
Hebben alle genieën al een duit in het zakje gedaan),
Dus voor mij geen nirwana vandaag.
Stel nu: we hebben gefeest, met een motto en al,
En ons wacht alleen nog een kater en hoofdpijn,
Een hoofd als een lijkkist, maar dan zonder lijk,
En een klaagzang weerklinkt als een klok in je schedel.
Dan kan ik zelfs mijn hoofd oppakken en
Bij de Goem langs de stoeprand leggen.
Nee, laten we nog verder vooruit gaan kijken, voorbij de kater…
Stel: ik werd wakker, heel vroeg in de morgen,
Maar nog wel wetend, dat ik in mijn dronkenschap
Alles verkwanseld heb, een gat in mijn zak…


Met hangend hoofd ga ik op zoek naar een klusje,
Want werk is geen manna, ’t valt niet uit de hemel.
En als ik mazzel heb, graaf ik voor 10 duizend
Wel twee ‘diepe kuilen’: een voor mijzelf en een voor…
Maar aangezien ook mazzel geen manna is,
Zit ik eindeloos tegen de muur aan te wachten
Mijn pet voor me liggend, een lied op de lippen…
Nee, kijk maar verder, nog een stukje verder.
Stel dat de loodgrauwe avond gevallen is
En ik mij doodmoe weer naar huis toe sleep.
Bij de deur staat mijn vrouw, handen op de heupen,
En gilt dat de was opnieuw is blijven liggen
Tot over nog eens zeventien eeuwen.
En ik, als schuldige, ik schreeuw onzeker,
Al dringt het totaal niet tot haar door,
Dat iemand wel tien jaar in een kuil geleefd heeft
Op droog brood en wasloos… en hem deed het niets.
En kijk, daar zit hij, op de heuvel, tegenover de bios.
En omdat er verder niets meer valt te zeggen
Ren ik naar buiten en jat een fles wodka.
Vroeg in de ochtend loop ik kwaad en dronken,
Alle hoop verloren, op huis aan.
Buiten in een taxi ligt een chauffeur te slapen,
Zijn rimpelgezicht lekt onvrede, want hij wil snel naar huis
Maar in het restaurant duurt het nachtfeest nog door
En zijn nachtvlinderklanten komen maar niet
Binnen zitten de jongens die terug zijn uit de diaspora:
Lipo uit Kond en Neso uit Marash.
Ze zijn nu dronken en weten nog wel
Dat ze van iets hielden, maar zijn vergeten van wat.
En ik loop maar door, met de moed der wanhoop.
Door de stortvloed der tijden
Loop ik naar de Goem, om daar van de stoep
Een normale kop op te pakken en met dichte ogen
Te kijken naar al het feestgedruis,
Door de slaperige blik van mijn heer.
En dan zal ik inzien, dat mensen en dingen
Ontlopen niets meer zal opbrengen.
En weet ik dat ook ik echt iets doen zal moeten,
Het maakt niet uit wat.
Dus schrijf ik:
‘requiem’
En met mijn handen in mijn zakken
Loop ik weg.

 


Op dat moment wist ik niet waar ik heen zou gaan; het enige wat van belang was, was dát ik wegging, zodat ik mezelf niet zou verliezen. Maar intussen had deze kerk, als symbool van herdenking, al een hoop herinneringen dakloos weten te maken en de kleurrijke, als kristal zo broze omgeving aan gruzelementen weten te slaan. Vroeger leefden de mensen hier zij aan zij, nu eens ruzie makend, het dan weer bijleggend, vreugde en verdriet met elkaar delend. De scherven van de broze omgeving werden opgesloten in de betonnen kooien in de buitenwijken van de stad.


Mijn telefoon ging. Het meisje zei, dat mevrouw Sonja vroeg of ik rond het middaguur kon komen, omdat zij het nu te druk had. Ik zei: ‘Geeft u alstublieft aan mevrouw Sonja door, dat ik vandaag niet meer kan komen, omdat ik met mijn vrienden heb afgesproken.’


*


‘Toen Weroejr zijn hbo-opleiding afgemaakt had, kon hij geen werk vinden. Hij is nu in het buitenland, af en toe stuurt hij wat geld. Het gaat goed met hem, maar als het nog wat beter gaat, stuurt hij zoveel geld, dat wij ook weg kunnen. Hier is niks te doen. ‘Maar wil hij niet terugkomen?’‘Ja, dat wil hij wel, heel graag zelfs, maar wat moet hij hier beginnen? Daarginds heeft hij een baan, kan hij fatsoenlijk werken en leven. Wat moet hij hier? Alles is verpest. Zelfs de zielen van de kinderen. Weroejrs zoon droomt ervan om vliegtuigbouwer te worden, terwijl mijn buurjongen, die even oud is als hij, droomt van een jeep. De zoon van Weroejr is de hele dag aan het studeren en ’s zondags gaat hij naar de Armeense school, om Armeens te leren, terwijl mijn buurjongen of op straat andere kinderen in elkaar slaat of samen met de kleerkasten van bodyguards uit de buurt naar soapseries over rijkelui zit te kijken. Hij kent volgens mij niet eens het hele alfabet.’‘Maar zomaar voorgoed weggaan is toch ook niet goed. Stel je voor, als we allemaal voorgoed weggaan, dan leveren we het land over aan mensen als die buurjongen van je. Als al onze bekende en minder bekende mensen definitief weggaan, verliezen we alles, dan zijn we geen land meer.’


‘Zal ik je eens wat zeggen? Ze hadden beter nooit hierheen kunnen komen. Honderd jaar geleden was dit een groot dorp en het had een dorp moeten blijven.’‘Dan was jij van je kleine dorp naar dit grote dorp gekomen.’‘Toen ik hierheen kwam, was dit al een stad, een van de mooiste steden van de hele Sovjet-Unie, Yerevan was onovertrefbaar. Nou, noem jij me maar eens een ding, dat na de onafhankelijkheid gemaakt is en dat onovertrefbaar is. Alles wat de moeite waard is, is in het verleden gemaakt. De hele stad is nu verpest. Als die vrienden van je, die schrijvers uit het buitenland komen, waar neem je ze dan mee naar toe? Naar de Matenadaran, het operagebouw, het centrale plein (19)… Die zijn niet van nu. En daarna neem je ze mee de stad uit. Maar vroeger was het niet zo. Vroeger was Yerevan een stad, nu is het een zakencentrum. Er valt niks meer te verkopen, nu is het de beurt aan de gebouwen rond het centrale plein. Wat zou hij moeten doen, als hij terug kwam? Hij kan beter daar blijven, tot zijn zoon zijn schaapjes op het droge heeft en dan pas gaan nadenken over terugkomen.’‘En als hij nou geld stuurt, ga jij dan ook definitief weg?’


‘Misschien wel. Ik heb die jongen gemist. Als deze zware tijden maar eerst voorbij zijn. Ze zitten als kauwgom vastgeplakt en zijn niet los te krijgen. En wij kauwen braaf op die kauwgom en blazen er bellen van. En als er een knalt, blazen we weer een nieuwe bel. We zijn een bel-lievend volk.’‘Bellen hebben nu eenmaal de gewoonte om te knappen. Deze moeilijke tijden zijn ook bellen: vroeg of laat zullen ze knappen.’


‘Oh ja, knappen zullen ze, net als die ballonnen, die bij een manifestatie van de regeringspartij op het plein geëxplodeerd waren (20) en het zullen altijd weer de gewone, onschuldige mensen zijn die zich branden, die de dupe zijn.’


Het werd avond. De tv’s gingen aan. Van de beeldschermen vloeiden betonnen kooien naar buiten, een toespraak van de president, een reportage over een bezoek van de premier, pas daarna werd er iets gezegd over het creëren van nieuwe arbeidsplaatsen… Ik ging op het balkon staan roken. Ik keek omlaag. De bel die ik daar had achtergelaten, had inmiddels gigantische proporties aangenomen. Ik zei mijn gezin gedag en ging naar beneden. Ik liep naar het busstation. Het werd donker. De onverlichte ramen van de flats leken op lege oogkassen. Ik herinnerde mij weer de moeilijke oorlogsjaren.


De oorlog was ver weg, maar het hart van het oorlogvoerende lichaam klopte hier, vol angst. In plaats van verliefde jongens, waren het nu vuurwapens die nachtelijke serenades zongen in de straten, er begonnen mensen te verdwijnen, het (modderkleurige) brood ging op de bon, twee keer per dag was er stroom, een uur of twee. Met het water was het hetzelfde. In de winter werden de huizen verwarmd met allesbranders; alles wat de mensen maar te pakken konden krijgen, werd daarin gestookt: hout, teer, schoenen, oude kleren, plastic flessen, oude en nieuwe meubels, parket, boeken van Lenin, enzovoort. Veel mensen verdwenen spoorloos, anderen sneuvelden, mijn buurman riep zijn drie zoons bij elkaar, verkocht zijn huis, gaf het geld aan de grenswachters en vertrok met zijn gezin naar Rusland. Maar wij hielden vol. We leefden zij aan zij, nu eens ruziemakend, het dan weer bijleggend, vreugde en verdriet met elkaar delend en we hielden vol.


Op het busstation aangekomen, zag ik dat de bel inmiddels het formaat van een luchtballon had aangenomen. Het oppervlak was in vakken verdeeld. In de vakken waren films te zien, tv-programma’s, reclamebiljetten, enzovoort. In een van de films was mevrouw Sonja te zien, met de telefoon in de hand, in het vak ernaast de premier, die een interview gaf. Ik probeerde niet eens meer om hem lek te prikken; het had geen zin. Hij plakte vast aan een streekbus van onbekende oorsprong. Het was niet duidelijk, wie wie meetrok: de bel ons, of wij hem.


Ik kwam pas diep in de nacht thuis, maar mijn neef sliep nog niet.‘Oom, weet je nog dat ik een theorie had uitgedacht over het aardmagnetisch veld? Ik heb hem opgeschreven. Wil je hem alsjeblieft doorlezen?’‘Ja’, zei ik, ‘maar je hebt me niet verteld, wat jouw droom is. Arman van oom Weroejr droomt ervan om vliegtuigbouwer te worden.’Uit het glanzen van zijn ogen begreep ik, dat er van die droom op dit moment niet veel over was . Ik zei:‘De volgende keer mag je met me mee.’De buurman was er niet bij. Ik had hem willen zeggen: ‘Jij en ik moeten volwassen worden, zodat we leren dromen. God verhoede, dat we te lang zonder Grote Dromers blijven zitten.’

 

 

Noten
(1) Onderzoeksinstituut en museum van handschriften en oude gdrukte boeken, waar zo’n 17.000 handschriften worden bewaard.
(2) Hovhannes Toemanjan (1869-1923) is een groot Armeens dichter en schrijver, met wiens werken de Armeense cultuur onlosmakelijk verbonden is.
(3) Komitas-pantheon is een begraafplaats en is genoemd naar de priester Komitas. Op de begraafplaats werd aanvankelijk alleen Komitas zelf begraven in 1936, maar later werd het ook een begraafplaats van vooraanstaande Armeniërs uit de culturele wereld.
(4) Koning Argistji (786-764 v. Chr.) is de stichter van Yerevan. Een inscriptie in een steen over de stichting van de stad bevindt zich in het museum van Ereboeni.
(5) Garni is een burcht uit de 2e eeuw voor Christus en een voorchristelijke tempel. Halverwege de 1e eeuw na Christus is de burcht verwoest door Romeinse legertroepen en in de zeventiger jaren van die eeuw is Garni herbouwd. De tempel is gebouwd in het jaar 77 en was gewijd aan de vuurgod Mihr.
(6) Tatev is een kloostercomplex uit de 8e eeuw van 1390 tot 1435 waren in het Tatevklooster een beroemde universiteit en een handschriften- en miniaturenschool gevestigd. Het klooster had een uitgebreide verzameling.
(7) Ereboeni is de Oerartese stad op het grondgebied van Yerevan en is gesticht n 782 voor Christus door de Oerartese koning Argisjti I.
(8) Oerartoe is een Armeense staat in het Armeens berggebied en bestond van de 9e tot de 6e eeuw voor Christus. De naam Oerartoe kreeg de staat van het naburige Assyrië. Het was een van de machtigste rijken van Zuid-West Azië, maar verloor geleidelijk aan macht en ging uiteindelijk ten onder.
(9) Dit citaat is een gedeelte van een inscriptie in spijkerschrift die gaat over de stichting van Yerevan door koning Argisjti.
(10) Met pater wordt de eerdergenoemde Komitas bedoeld, hij was ook musicoloog en componist.
(11) Hiermee wordt de componist Aram Khatsjatoerian bedoeld.
(12) Hiermee wordt de prozaschrijver Hrant Matevossian bedoeld.
(13) Grigor de Verlichter is de heilige die samen met koning Tiridates in het jaar 301 het christendom uitriep tot de staatsgodsdienst in Armenië.
(14) De Diepe Kuil of Chor Virap heeft de volgende geschiedenis. Tijdens de christenvervolgingen wierp koning Tiridates III Grigor de Verlichter in de koninklijke kerker, waar hij zo’n 14 jaar lang werd vastgehouden. Nadat De Verlichter werd bevrijd, heeft hij met steun van de koning het christendom tot staatsgodsdienst gemaakt. In de 5e eeuw is er een klooster gebouwd boven de Diepe Kui.
(15) In 2001 werd op de heuvel tegenover bioscoop Airarat een kerk gebouwd die genoemd is naar Grigor de Verlichter.
(16) De Faylabazaar is een plaats waar werklozen bijeenkomen om een betaald klusje te doen. Ze verdienen daarmee een dagloon.
(17) Goem is een warenhuis waar veel slagerijen omheem staan. Op de stoep voor de Goem liggen vaak koppen van geslachte dieren.
(18) De regering heeft besloten het cultureel-historisch belangrijke gebouw van het Ministerie van Buitenlandse zaken, dat gelegen is aan het centraal gelegen Plein van de Republiek, te verkopen aan de hoogste bieder, hetgeen tot grote woede leidde onder de bevolking.
(19) In mei 2012 zijn er op het Plein van de Republiek met explosief gas gevulde ballonnen ontploft. Meerdere jongeren liepen ernstige brandwonden op.

 

Vertaald uit het Armeens door Anna Maria Martirosjan-Mattaar

Podcast voorgelezen door Wilfried Van Den Brande

 

Anna Maria Martirosjan-Mattaar (1961) werkte lange tijd als beëdigd tolk-vertaalster Spaans, en heeft  een jaar of vijf geleden de overstap gemaakt naar het Armeens. Zij wijdt zich nu volledig aan het maken van literaire vertalingen van het Armeens naar het Nederlands en incidenteel ook vice versa. In 2010 zijn er twee vertalingen van haar hand verschenen: het Armeense volksepos David van Sassoen in de prozaversie van Nairi Zarjan, en een moderne poëziebundel van Vahe Arsen onder de titel De terugkeer van de groene goden. In 2012 vertaalde zij een boek over de geschiedenis van de Armeense boekdrukkunst (Engels - Armeens). Verder zet zij zich in voor de bevordering van de culturele banden tussen Armenië en Nederland, o.a. door het organiseren van tentoonstellingen en boekpresentaties.

 

 

Print

citybooks Erevan

Prochainement!

Print

All Roads Lead To

The English translation is coming soon!

Listen to the citybook in Armenian, read by the author.